Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1873 3577202 2761934 2026-04-05T11:34:28Z Rasulbek Adil 176232 3577202 wikitext text/x-wiki {{мағына|Хасенов}} {{Музыкант |Есімі = Әбікен Хасенов |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 1897 |Туған жері = {{Туғанжері|Шет ауданы|Шет ауданында}} |Қайтыс болған күні = 30.10.1958 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = күйші |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген әртісі |Сайты = }} '''Әбікен Хасенов''' ([[1897]], қазіргі [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] - 30.10.[[1958]], [[Алматы]]) - қазақтың күйші-домбырашысы, шертпе күйдің шебері, актер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі ([[1945]]). Домбырашылық өнерге баулыған әкесі Хасен, немере ағасы [[Мақаш Садуақасұлы]] және [[Ақмолда Дүйсенұлы]] болды. Кейіннен ол белгілі күйші-домбырашылар Баубек пен Қыздарбектен [[Тәттімбет]]тің күйлерін үйренеді. * [[1934]] жылдан қазіргі [[Қазақ академиялық драма театры]]нда қызмет етті. Xасенов театр сахнасында [[Құнанбай]] (М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Қараменде (Әуезовтің "Еңлік - Кебегінде"), [[Қодар]], Балта (Ғ. Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Мұса (С. Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Тайман (Ә. Тәжібаевтың "Майрасында"), т.б. образдар жасады. Сонымен қатар ол Тәттімбеттің "[[Сарыжайлау]]", "Көкейкесті", "[[Сылқылдақ]]", "[[Бес төре]]", "Азамат", "Қосбасар" (бірнеше түрі), т.б. күйлері пластинкаға түсірілді. Оның өзі шығарған "Қоңыр" атты күйі бар.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Мойынты болысы|Кәрсон]] бұтағынан шыққан.<ref>Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға), Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3</ref> Ол дәстүрлі музыкалық ортада, күй өнерін құрметтейтін қадірлей білетін елде өсті. Оның алғашқы ұстазы өз ағасы Мақаш. Аттары аңыз болған домбырашылар [[Баубек]], [[Қыздарбек Төребайұлы|Қыздарбек]], [[Әбді]], [[Ақмолда]], [[Итаяқ]]тардың есімдері елге кең жайылған аса қадірлі қасиетті өнерпаздар осында өмір сүрді. [[1934]] жылы Әбікен қазақ әдебиетінің классигі жазушы [[Сәкен Сейфуллин]]нің көмегі тиіп Қазақтың драма театрына жұмысқа алынып өмірінің соңына дейін сонда істейді. Әбікен көптеген батырлар мен билердің бейнесін сахнаға шығарды. Бірақ Әбікен өміріндегі ерекше орын алатын қасиеті әрине күйшілігі. Оның домбырасының қоңыр үні жүректегі қыл сезімдерді қозғап көңілдегі шерді дөп басатын сиқырлы сазымен со кездегі қазақтың зиялы қауымының әртістерінің ақын-жазушыларының ғалымдарының ұйып тыңдайтын көңілдерінің қошы бола білді. Бақытымызға орай Әбікеннің көзі тірісінде оның орындауындағы Тәттімбет пен Әбдінің күйлері саз табақшасына түсіріліп, өзі шығарған «Қоңыр» күйіне ән де жазылып қалды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры актерлері]] [[Санат:Арғындар]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] c8tvi5rrqj5x1pcffc11kquxmxv1z09 3577204 3577202 2026-04-05T11:35:02Z Rasulbek Adil 176232 3577204 wikitext text/x-wiki {{мағына|Хасенов}} {{Музыкант |Есімі = Әбікен Хасенов |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 1897 |Туған жері = {{Туғанжері|Шет ауданы|Шет ауданында}} |Қайтыс болған күні = 30.10.1958 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = күйші |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген әртісі |Сайты = }} '''Әбікен Хасенов''' ([[1897]], қазіргі [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] - 30.10.[[1958]], [[Алматы]]) - қазақтың күйші-домбырашысы, шертпе күйдің шебері, актер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі ([[1945]]). Домбырашылық өнерге баулыған әкесі Хасен, немере ағасы [[Мақаш Садуақасұлы]] және [[Ақмолда Дүйсенұлы]] болды. Кейіннен ол белгілі күйші-домбырашылар Баубек пен Қыздарбектен [[Тәттімбет]]тің күйлерін үйренеді. * [[1934]] жылдан қазіргі [[Қазақ академиялық драма театры]]нда қызмет етті. Xасенов театр сахнасында [[Құнанбай]] (М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Қараменде (Әуезовтің "Еңлік - Кебегінде"), [[Қодар]], Балта (Ғ. Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Мұса (С. Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Тайман (Ә. Тәжібаевтың "Майрасында"), т.б. образдар жасады. Сонымен қатар ол Тәттімбеттің "[[Сарыжайлау]]", "Көкейкесті", "[[Сылқылдақ]]", "[[Бес төре]]", "Азамат", "Қосбасар" (бірнеше түрі), т.б. күйлері пластинкаға түсірілді. Оның өзі шығарған "Қоңыр" атты күйі бар.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Мойынты болысы|Кәрсон]] бұтағынан шыққан.<ref>Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н.О. Дулатбеков(төраға), Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3</ref> Ол дәстүрлі музыкалық ортада, күй өнерін құрметтейтін қадірлей білетін елде өсті. Оның алғашқы ұстазы өз ағасы Мақаш. Аттары аңыз болған домбырашылар [[Баубек]], [[Қыздарбек Төребайұлы|Қыздарбек]], [[Әбді]], [[Ақмолда]], [[Итаяқ]]тардың есімдері елге кең жайылған аса қадірлі қасиетті өнерпаздар осында өмір сүрді. [[1934]] жылы Әбікен қазақ әдебиетінің классигі жазушы [[Сәкен Сейфуллин]]нің көмегі тиіп Қазақтың драма театрына жұмысқа алынып өмірінің соңына дейін сонда істейді. Әбікен көптеген батырлар мен билердің бейнесін сахнаға шығарды. Бірақ Әбікен өміріндегі ерекше орын алатын қасиеті әрине күйшілігі. Оның домбырасының қоңыр үні жүректегі қыл сезімдерді қозғап көңілдегі шерді дөп басатын сиқырлы сазымен со кездегі қазақтың зиялы қауымының әртістерінің ақын-жазушыларының ғалымдарының ұйып тыңдайтын көңілдерінің қошы бола білді. Бақытымызға орай Әбікеннің көзі тірісінде оның орындауындағы Тәттімбет пен Әбдінің күйлері саз табақшасына түсіріліп, өзі шығарған «Қоңыр» күйіне ән де жазылып қалды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры актерлері]] [[Санат:Арғындар]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] toujutvzlqkncsa4lkr7fpl3upjiy0p 0 5103 3577166 3572061 2026-04-05T11:08:17Z 1nter pares 146705 3577166 wikitext text/x-wiki {{Мағына|Төле би (айрық)}}{{Тұлға |Есімі = Төле би |Шынайы есімі = Төле Әлібекұлы |Сурет = Portrait_of_Tole_bi.jpg |Сурет ені = 220px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]] |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1756 |Қайтыс болған жері = [[Ақбұрхан-орда]] (қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]]) |Әкесі = [[Әлібек би]] |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Туған күні=1663|Туған жері=[[Жайсан]] (қазіргі [[Жамбыл облысы]], [[Шу]] өңірі) }} '''Төле Әлібекұлы''' (1663–1756) — қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі, [[Қазыбек би|Қазыбек]], [[Әйтеке би|Әйтеке]] билердің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған. Артында "бүтін билікке Төле би жеткен" деген сөз қалған тарихи тұлға. "[[Жеті жарғы]]ны" жасаушылардың бірі. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен Тұрсын хан егесі кезінде Есім ханды қолдаған (Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп-тұқияннан өзіме дейін" кітабынан). Яғни Есім хан тұсындағы, халық аузында "Есім ханның ескі жолы" атанып кеткен қазақ халқының заңдар жинағын құрастыруға қатысқан билердің бірі деп айтуға толық негіз бар. Өз заманында Қазақ хандығының тұтастығы үшін күрескен қайраткер! Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15–20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды. ==Өмірбаяны== Төле би [[1663]] жылы қазіргі [[Жамбыл облысы]] [[Шу]] өңірінде туған. Ұлы жүздегі [[дулат]] тайпасының [[жаныс]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Бала күннен жас Төле әкесіне еріп жүріп ел көреді, жұрт таниды, [[қазақ]] халқының ақындық-шешендік өнерінен тәлім алады. Он бес жасынан ел билігіне араласып, ақыл-парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі. ===Тауке ханның басқару кезінде=== Төле би [[Қазыбек би|Қаз дауысты Қазыбек]], [[Әйтеке би|Әйтеке]] билермен бірге [[Тәуке]]ні хан етіп көтеруге, үш жүздің ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп, бірегей [[қазақ хандығы]]н нығайтуға, [[жоңғар шапқыншылығы]]на қарсы бауырлас [[қазақ]], [[қарақалпақ]] және [[өзбек]] халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға қатынасты. [[Тәуке]] хан Төле биді [[Ұлы жүз]]дің бас биі еткен. Төле би [[Қазыбек би]]мен және [[Әйтеке би]]мен бірлесе отырып, қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы болып табылатын [[Жеті жарғы]]ның қабылдануына атсалысты. [[Ордабасы]] жиыны кезінде Төле би басшылық жасап, жоңғар басқыншылығына қарсы бүкілхалықтық тойтарыс беруге ұйытқы болды. Шашырап кеткен қазақтардың басын қосып, [[Ресей]] мен [[Қытай]] секілді екі алпауыт мемлекет арасында оңтайлы саясатты жүргізген [[Абылай хан]]ды өкіл бала етіп тәрбиелеп, азамат қатарына қосуда Төле бидің қызметі орасан. ===Абылай ханның басқару кезінде=== [[1742]] жылы [[Абылай хан|Абылай]] тұтқиылдан шабуыл жасаған жоңғарлардың қолына түсіп қалғанда, оны тұтқыннан босатуда Төле би белсенділік танытты. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан [[Әбілқайыр]] хан мен Төле бидің [[Орынбор]] әкімшілігінен [[Абылай хан|Абылайды]] тұтқыннан босатуға ықпал жасауын өтінгендігі айтылады. Қазақтың үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші боп барып, келіссөз жүргізіп, [[1743]] жылы 5 қыркүйекте [[Абылай хан|Абылайды]] тұтқыннан шығарып алады. Төле би ішкі және сыртқы саясатта сара бағыт ұстанды. Хандық пен мемлекет тұтастығын, тәуелсіздігін діттеп, жаугершілікте дұшпан қолында қалған қалалар мен жерлерді қайтаруға күш салды. [[1734]] жылы Ресей патшасы Анна Ивановнаға және [[1749]] жылы [[Орынбор]] губернаторы И. Неплюевке хат жолдап, бодандықты қабылдауға ризашылық танытты. Бұл сол тарихи кезеңде шарасыздан жасалған қадам болатын. Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған халықтың жағдайын жақсартуды бірінші кезекке қойды. [[1748]] жылы орыс сауда керуені тоналғанда, бұған кінәлі Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып, оған бұл шығынды жұрт көзінше өтеттіреді. [[1748]] жылы [[Әбілқайыр хан]] қаза тапқанда, оның баласы [[Ералы]] сұлтан әкесінің құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле би [[Әбілқайыр хан|Әбілқайырдың]] өлімі үшін айыпкерлердің [[Жеті жарғы]] заңына сәйкес жеті құн төлеуі туралы шешім шығарады. [[Ералы]] айыпкерлерден екі құн алып, төрт құнды кешіреді де, әкесін өлтіруге қатысушылардың бірі [[Сырымбет батыр]]ды жетінші құн орнына өз қолымен өлтіреді. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайырдың]] балалары бұған да тоқтамай, [[Барақ сұлтан]]ның жауапқа тартылуын Төле биден сұрайды. Бас сауғалап қашып жүрген [[Барақ сұлтан]] Төле биге өзі келіп, жасаған ісі үшін сотқа тартуды сұрайды. Төле би билер сотына қазақ билерінің ішінен [[Барақ сұлтан]]ның ұсынуы бойынша төрт белгілі биді ([[Жалған би]], [[Сырлыбай би]], [[Даба би]], [[Қабек мырза]]) қатыстырады, өз тарапынан бірнеше биді шақырады. Билер алқасында Төле би [[Барақ сұлтан]]ды ақтап алады. Төле би [[Әбілқайыр хан]]ның өлімі үшін жеті адамның құнын кескенде де, [[Барақ сұлтан]]ды ақтап алғанда да, туысы [[Қойгелді батыр]]ға тоналған орыс сауда керуенінің өтеуіне екі мың жылқы төлеуге билік шығарғанда да елдің елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын, тұтастығын сақтауды көздеді. Төле бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады. Төле би хан, сұлтандардың, бектер мен билердің өзара қырқысының ұлт тәуелсіздігі мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігін сезініп, татулықты жақтады. Оны елге танымал “Елге бай құт емес, би құт” дейтін қанатты сөзі айқын аңғартады. Бізге келіп жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің ұлт бірлігін нығайтуды барынша жақтағандығы айтылады. Сондай аңыз-әңгімелердің бірінде Төле би өз көңілін сұрай келген [[Қазыбек би|Қазыбек]], [[Көкі би|Көкі]], [[Мәлік би|Мәлік]], [[Ержан би|Ержан]] билердің еліңізге қандай өсиет қалдырасыз деген сұрағына былай деп жауап берген екен: “Жүзге бөлінгендердің жүзі қара. Руға бөлінгендердің құруға асыққаны. Атаға бөлінгендер адыра қалады. Көпті қорлаған көмусіз қалады. Хан азса, халқын сатады. Халық азса, хандыққа таласады”. Төле бидің артында кейінгі ұрпаққа жарық жұлдыздай жол көрсетіп, жөн-жоба сілтейтін көптеген өсиет сөздері қалған. Оның шешендік сөздері айтпақ ойының ұшқыр да тапқырлығымен, тап басатын көркем теңеулерінің дәлдігімен, тілінің өткір де айқындылығымен ерекшеленеді. Оның Данагүл есімді келінінің де есімі көпке танымал. ==Шешендігі== Төле би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп [[бата]]сын алады. Төле бала әуелі әкесіне барыпты. Жасы жүзге тақап отырған әкесі ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле "Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ" дегенді сұрайды. Сонда. әкесі әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады: <br />- Балам, мынаны сындырып көрші.<br />Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.<br />- Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы? Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп пырт-пырт етіп оп-оңай сындыра береді. Әлібек би:<br />- Бұдан не түсіндің, балам? - дейді.<br />Сонда. Төле бала:<br />- Түсіндім, әке бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. "Саяқ жүрген таяқ жейді" демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.<br />- Бәрекелде, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауызбірлікке, ынтымаққа шақыра біл. "Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын" дегенінің мәнісі осы, - депті. ---- Елдің [[Қазығұрт]] тауының бөктеріне көшіп-қонып жатқан көктеу кезі екен. Бір күні Төленің әкесі Әлібек биге екі даугер жүгініске келіпті. Біреуі:<br />- Қырдан қуып індеткен түлкіме мынау таласып бермейді. Екіншісі:<br />- Сыртынан жүні жетілсін деп бағып жүрген түлкім еді, оның үстіне жер де, ін де менікі, демек түлкі де менікі.<br />Екеуі осылайша біраз дауласады. Әлібек би даугерлердің сөздерін тыңдап болған соң, баласына сілтеп, мұның билігін Төле берсін дейді. Даугерлер Төлеге келсе, ол бір шыбықты ат қылып далада "айт, шулеп" ойнап жүр екен. Алдына келіп дауларын баяндаған соң бала:<br />- [[Түлкі]] арлан болса, сенікі, - дейді, "қырдан қуып келіп індеттім" деген жігітке.<br />- Ұрғашы болса сенікі, - дейді "жер менікі" деген жігітке. Баланың бұл билігіне түсінбей әлгілер әкесіне қайтып келеді. - Балаңыздың сөзіне түсінбедік...<br />- Тәлежан төресін дұрыс берген екен, - дейді Әлібек би. - Түлкінің ұланын [[тұз]] сақтайды, ұрғашысын ін сақтайды. Түлкі еркек болса, сенікі, сенің қырдан куып келіп індеткенің рас, түлкі саған тиеді, ал ұрғашы болса, жер иесі саған тиеді. ---- Төленің жас кезі. Жотада мал бағып жүрсе, анадай жерде бес-алты аттылы кетіп бара жатады. Бала олардың алдынан шығып сәлем береді. Орталарындағы ақсақалды [[Қоңқа би]] деген жасы жетпістерге келген кісі екен. <br />- Балам, бұл қай ауылдың малы?<br />- Әлібек бидің.<br />- Анау үйездеп жатқан [[жылқы]]лар кімдікі?<br />- Ол Жыланкөз байдікі.<br />- Е, е, іздеп келе жатқанымыз сол Жыланкөз бай еді.<br />- Менің де сол ауылға барар шаруам бар еді, сіздерге ілесе барайын, - дейді Төле бала.<br />Олар жүріп келе жатып сәске түс кезінде көп жылқыны көреді. Жылқының көптігі соншалық, кіші бесінге дейін шетіне шыға алмайды. Сонда жолсерік бала:<br />- [[Ата]], мынау жылқы қандай байдың жылқысы болды екен? Білесіз бе? - деп сұрайды. Оған Қоңқа би:<br />- Қарағым, бұл нысапсыз деген байдың жылқысы, - дейді.<br />- Нысапсыз деген қандай бай?<br />- Балам, айтайын: нысапсыз деген, осы малды жия берген, жия берген. Бұл нашарға, кедейге қайырымы жоқ, ат майын бермейтін байдың малы.<br />Олар одан әрі жүріп келе жатады. Кенет кең далада жайқалып өсіп тұрған қалың егіннің үстінен түседі.<br />- Ойпырым-ой, ата, мынау қандай адамның егіні болды екен? Көз жауын алып, жайқала өсіп тұр ғой, - дейді бала.<br />- Ә, шырағым, бұл егін қайырсыз деген байдың егіні.<br />- Қайырсыз деген бай ма? Қай ел болады, ата? - О, шырағым, айтайын. Бай бір өзі пәлен адам жалдап, осынша жерді айдатты. Арзанға жұмыс істетіп, еңбегін бір жеді. Енді егінді біреудің еңбегімен орғызып, қырманға салды. Бастыртып, қамбаға құйды. Мұның бәрін өзі істемеді, біреуге істетті. Сонан соң елде астық болмай калған жылы қымбатқа сатты. Өзі жан қинамай үйде май шайнап жатты. Келесі жылы тағы егін ектірді. Енді екі есе адам жалдады. Жылдан-жылға осылай кете берді. Одан жұртқа пайда жоқ. Ел ашыққанда, қымбатқа сатты. Мұның қайырсыз болатын себебі осы. Түсініп ал, балам. - Түсіндім, ата.<br />Екеуі келе жатса, бір жерде көп адам жиналып, көр қазып жатады.<br />- О, балам, - дейді Қоңқа би, - анау жиналған топ адам кімдер? Көзің жетік қой, қарашы? - дейді.<br />Бала қарайды:<br />- Ата, өлген адамды қойғалы жер қазып жатқан көрінеді. - Ендеше, сен барып біліп қайт. Көметіндері өлген адам ба, тірі адам ба екен? Соны сұрағын. Бала шабады да кетеді. Барып көр қазып жатқандарға сәлем береді.<br />- Сіздердің жерлейтіндеріңіз өлген адам ба, тірі адам ба?<br />Жақыны өліп, жаны күйіп тұрғандардың біреуі:<br />- Не деп былшылдайды мынау? - Екінші бірі келіп, баланы қамшымен басына салып жібереді.<br />- Иттің баласы, не оттап тұрсың?<br />Бозбалалардың екеу-үшеуі оған жабыла кетіп еді, араларындағы бір қария кісі:<br />- Тоқтаңдар, - дейді айқайлап: - Әуелі жөн сұрайық. Қайдан келе жатқан бала екен, білелік. Кәне, балам, сен не дедің? - дейді.<br />- Көміп жатқандарыңыз өлі адам ба, тірі адам ба? - дедім.<br />- Қарағым, осы сөзді өзің айтып тұрсың ба, жоқ басқа біреу айтқызды ма саған?<br />- Қасымда үлкен кісі бар еді. Сол кісінің атқосшысы едім. Ол кісі:<br />- Аналардың жерлейін деп жатқаны өлген адам ба екен, тірі адам ба екен, барып біліп келші? - деп жұмсады.<br />- Апырым-ай, мұны сұраған қария тегін адам емес екен-ау. Қой, баланы ұрмаңдар, жігіттер. Мұнда бір мән бар. Сол қарияны біреуің барып шақырып келіңдер.<br />Екі жігіт қарияға барып сәлем береді.<br />- Ақсақал, бір қадірлі адамымыз қайтыс болып, соны қойып жатыр едік, ілгерінің жолы, өлікке құран оқып аттаныңыз. Қоңқа би:<br />- Ә, ондай болса жарайды, - деп атының басын бұрып, әлгілерге барады. Өлікті қойып болған соң көпшілік:<br />- [[Ақсақал]], алыстан келе жатыр екенсіз. Өзіңіз де бір қадірлі кісі көрінесіз. Бұл кісі де қадірлі адамымыздың бірі еді. Мына баланы бізге жіберген екенсіз. Бала шауып келді де бізден:<br />- Қойып жатқан өліктеріңіз өлген адам ба, болмаса тірі адам ба? - деді. Соны көңілімізге ауыр алып, осында бозбалаларымыз қол көтерді. Баладан мұны қалай сұрадың, өзің бе, жоқ саған біреу үйретті ме? - деп едік, "ақсақалым бар еді, сол кісі осылай сұра деп жұмсады" - деп шынын айтты. Тағы бір қария былай деп сұрады.<br />- Сізден сұрайтынымыз, мұны қалай айттыңыз? Бұл өлі адам ба, жоқ тірі адам ба дегеніңіздің мәнісі қалай, түсіндіріңіз?<br />- Ә, оны дұрыс сұрайсыңдар. Тірі [[адам]] ба дегенім, артында өзіндей болатын бала-шағасы бар ма, ас-су беретін мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі адам ба дегенім, өзіндей болып өсетін артында бала-шағасы жоқ болса, ас-суын беретін мал-жаны жоқ болса, мұның аты шын өлік, шырақтарым. Осының қайсысы білгім келіп еді. Бұл өлік осының қайсысы?<br />- Уа, ата, артында баласы бар, ас-суына жарайтын мал-жаны бар дәулетті кісі. Қоңқа ақсақал құран оқып, бата қылады. Көпшілік:<br />- Ауылға жүріңіз, мейман болыңыздар, - деп өтінеді.<br />- Шырақтарым, маған ауылға қонуға болмайды. Мен түздің адамымын, - деп Қоңқа би атының басын бұрып жүріп кетеді. Жолда келе жатып бала тағы да:<br />- Ата, түздің адамымын? - дегеніңіз қалай? - деп сұрайды.<br />- Қарағым, өзің аңғарымпаз бала екенсің. Сенің атың кім?<br />- Атым - Төле. - Төле қарағым, түздің адамымын дегенім - көпшіліктің халықтың адамымын дегенім...<br />- Бата берейін, сені түзде кездестіріп, серік болдым. Мен секілді сенің де өмірің түзде өтсін, түздің адамы бол, балам, - деп бетін сипайды қарт. Төле би есейгенше сол жол үстінде жолыққан Қоңқа қартты үнемі құрметтеп еске алып, өзіне ұстаз тұтқан екен. ---- Ертеде [[Шу өзені]]нің Балқашқа жақын жайылым алқабына үйсін мен арғын тайпаларының белді бектері таласыпты. Екі жақтың да билері бас қосып, кеңесіп, бәтуаласа алмайды. Көпшілікке еріп барған он бес жасар Төле билік айтушыларға көңілі толмайды. Ол:<br />- Ақты ақ деп бағалар!<br />О, игі жақсы ағалар!<br />Өзегі талса ел біткен,<br />Өзен бойын жағалар, - деп сөз бастай бергенде:<br />- "Ата тұрып, ұл сөйлегеннен без, ана тұрып қыз сөйлегеннен без" деуші еді. Мына бала кім өзі? - дейді, төрде отырған би. Төле қасқая қарап тұрып: - О, би ата, он үште отау иесі демес пе, Кінәлімін бе, келіп қалсам он беске? Сөз сөйледім, бұйыра көрмеңіз айыпқа, Алакөз болу ағайын адамға лайық па? - деп, бір тоқталады да, төрде отырған биге былай деп сауал қояды:<br />- О, игі асқар тауымыз, Әділ ме осы дауымыз? Жар астында тұрғанда, Жасырынып жауымыз?<br />Сонда әлгі би:<br />- Қой асығы демеңдер, Қолыңа жақса сақа ғой. Жасы кіші демеңдер, Ақылы асса аға ғой. - деген ғой, балам, билікті саған бердім, - дейді. Бала Төле жұлып алғандай: - Сары табақтан сарқыт қайтады деген. Билікті маған берсеңіз, Шу өзенінің оң жағын үйсін, сол жағын арғын жайласын, бұған қалай қарайсыздар? - дейді. Бұл шешімге екі жақ та риза болып, бітімге келеді. Сонда төрдегі би: - Үй баласы ма деп едім, Ел баласы екенсің. Ай маңдайлы арысым, Талабың алдан өтелетін. Ауылыңның таңы бол, Маңдайындағы бағы бол! - деп бала Төлеге бата берген екен. Осыдан бастап Төленің аты шығып, ел арасындағы дау-жанжал, келіссөзге араласып, билік айта бастапты. ---- Төле бала [[ауыл]] сыртында қозы бағып жүргенде, жанынан өтіп бара жатқан қос аттының бірі: "Әлібек қартайыпты, әділдігінен айныпты" деп ренжіп бара жатқанын естіп қалады. Төле олардың алдарынан шығып, сәлем беріп:<br /> - Оу, ағалар, әкем Әлібектің билігіне ризамысыздар жоқ, наразымысыздар? - дейді. - Наразымыз, балам. Әкең әділ билік айтпады.<br />- Ендеше қайтыңыздар.<br />Екі жақ Әлібектің алдына қайта келгенде бала Төле:<br />- Ата, билікке екі жақ бірдей риза болу керек. Әйтпесе, ол әділ билікке жатпайды. Жеңілген де, жеңген де шындықты мойындауы керек, - дейді.<br />- Олай болса, балам, осы даудың билігін өзің айтып берші?<br />Төле әуелі таластың мәнін сұрайды. Сонда дауды бастаған жігіт ботасында жоғалтқан түйесін жолда кезіккен керуен ішінен танығанын айтады.<br />- Бұл өтірік айтып тұр, - дейді керуенбасы саудагер.<br /> -Ал, енді, жігітім, "тапқан қуанады, таныған алады"деген, сен таныдым дейсің, қалай таныдың? - Менің танығаным, - дейді ол. - [[Түйе]]м туар уақтысына жақындаған кезде бошалап кетті. Бір жетіге дейін таптырмаған түйем тау баурайында боздап, ары-бері кезіп жүр екен. Ботасын қасқыр жесе де, шала туса да кетпес еді. Сонысына қарап, ботасын біреу алып кеткенін түсіндім. Содан бері жүргінші көрінген түйеге көз салып жүруші ем, көрген бойда Таныдым. Төле ойланып отырып:<br />- Сол танып тұрған аруананың енесі бар ма? - дейді.<br />- Бар.<br />Төле қарсы жаққа қарайды.<br />- Иә, [[саудагер]]ім, сөйле.<br />- Бұл өз түйемнің [[бота]]сы. Жалақорға тура сөзіңізді айтыңыз. Іштегі ботаны танимын дегенге адам сене ме?<br />- Енесі бар ма түйенің?<br />- Туған енесі бар.<br />- Онда екеуің де енелерін алып келіңдер? Дауласқан екеу бесті [[атан]]дарының енесін алдырады. Төле: - Атанды тізгіндеңдер де тақымына қыл бұрауды салыңдар, - дейді. Жұрт айтқанын лезде орындайды. Бесті атанның тақымына қыл шылбырды салып, шыңғырта бұрағанда, таныған жігіттің түйесі көзінен жас парлап, мұрындығын жұла-мұла бақырып жатқан атанның үстіне түсе қалады. Ал саудагердің түйесі орнынан қозғалмай, жайымен күйсеп тұра береді. - Ау, халайық, көріп тұрсыздар. Мына жануар шын анасы екен, не дейсіздер? - Рас, аруана ботасын танып тұр. Төлежанның бұл әділдігіне ризамыз, - деседі жұрт. Төле саудагерге қарап: - Ә, саудагерім, мынау хайуан да болса әділетін халықтың алдында көрсетті. Атанның кімдікі екеніне халықтың көзі жетті. Сен енді құтыла алмайтын болдың. Күнәні мойынға алған жеңіл. Мына халықтың алдына шығып шындығыңды айт. - Оу, халайық, осыдан бес жыл бұрын жайлаудан қалаға қайтып келе жатып, жапан түзде, бір төбенің баурайында боталаған түйенің үстінен түстім. Ботасы аяқтана алмай, жығылып, тұрып жатыр екен. Түйені алсам, сіңіре алмаймын. Жолда ел көріп. "Пәленше саудагер алып бара жатыр" дейді. Мына ботаны алып кетсем, ешкім білмейді. Алашаға ораймын да, қомның арасына таңа саламын. Бір жылдан кейін түйе боп шыға келеді. Бір түйе маған аз олжа ма деп сол ботаны алып кетіп ем. Кешсеңдер де, бас кессеңдер де өздерің біліңдер, - деп мойындапты. Міне, Төле би дауды осылай шешіп, жұртты риза етіпті. ---- 1740 жылы жоңғар қалмақ билеушісі Қалдан Цереннің қолшоқпарлары Ұлы жүздің ханы Жолбарысты өлтіреді. Төле би бастаған ел Ташкенттен қуылады. Жау жағы Ташкентке Қоқым манапты әкімдікке тағайындайды. Бұл кезде Сыр бойы қалаларының біразы жоңғарлардың қоластында қалады. Осы тұста Күлтөбенің басында үлкен жиын ашылып, оған ел басшылары түгел жиналады. Сонда Қарабек батыр: - Жауға тізе бүгуден басқа амал жоқ, - деген пікір айтады. Қарабекке ашуланған Төле би: ''Атадан ұл туса игі,Өзі біліп тұрса игі.''<br />''Ата жолын қуса игі.Жаудан бұққан немені,''<br />''Өзіне келер ұятын,Ортасынан қуса игі!'' - деп, шырық бұзғандарды жиыннан қудырып жібереді. Сонан соң айналасындарыларға қарап: ''Уа, көсіле шабар жерің бар, Арылмайтын сорың бар...''<br />''Ту көтерер ерің бар. Құлдық ұрсаң дұшпанға,''<br />''Қол боларлық елің бар, Еркек болып туды деп,''<br />''Атадан қалған жолың бар, Мына сені кім айтар?''<br />''- Құлдық ұрсаң дұшпанға'' деп толғайды. Төленің осы төрелік сөзін өзгелер түгел құп алып, жауға қарсы күш біріктіріпті деседі. Жаңа жайлауға қоныстанған бір бай екі кедей жігітке құдық қаздырады. Құдық қазылып біткен соң жігіттер байдан ақысын сұрайды. Бай олардың біреуіне - саулық, екіншісіне қозы береді. Екінші жігіт оған наразы болады. Төлеге келіп шағым айтады. Төле байға құдық қазған екі адамның еңбегі бірдей екенін айтады. Бірақ құдық иесі өз дегенінен қайтпайды. - Адамның екі көзінің, екі қолының қайсысы кем? - дейді байға. - Ешқайсысының кемдігі жоқ. Екеуі де бірдей. Сөзіңізге жығылдым, биеке! Өкпелі жігітке қой берейін, - депті амалы құрыған бай. ---- Іргелес отырған Жанту жөне Жантас аулының екі жігіті шабындыққа таласып қалады. Ақырында бірін-бірі көрмеуге серт берісіп, екеуі ат кекілін кеседі. Ай өтеді, жыл өтеді. Бірақ екеуі татуласпай қояды. Әкелері мен аталарының ақыл-кеңесіне мойынсұнбайды. Осыны естіген би араздасқан жігіттерді шақыртады. Төленің үйіне екі жақтан келген екі жігіт аттарын бір казыққа байлап үйге кіреді. Тізе бүгіп, биге қол беріседі: Би ләм-мим демей, екі жігітпен сыртқа шықса, екеуінің аттары бірін-бірі қасысып тұр дейді. - Япырм-ай, мына екеуінің татуын қарашы? - дейді Төле қасынып тұрған аттарды көріп. - Кекілдері де келісті екен. Бидің осы сөзінен екі жігіт қол алысып, татуласады. - Жолдарың болсын! - дейді оларға Төле би. Той-тамашада бір жас келіншек төңірегінен именіп, өлең айта алмай отырады. Еріне жаутаңдап қарай береді. Күйеуі жайсыз, оған өлең айтуға тыйым салып қойған екен. - Қыз кезінде алдына жан салмайтын әнші еді, енді суға түскен тауықтай боп отырғаны, - дейді Төлеге жақын отырған біреу сыбырлап. - Тұзаққа түскен бұлбұлдан, еркін жүрген торғай артық, - дейді би. - Ол не дегеніңіз, Төке? - Торға түскен бұлбұл қайдан сайрасын? Мұны есіткен әлгі келіншектің күйеуі Төле бидің алдына келіп, кешірім сұрайды. - Биеке, түсіндім сөзіңізге. Бұдан былай бұл мінезімді тастайын. Келініңіздің беті ашық! ---- Таздар мен Сүлгетай елінің арасында біраз жылдан бері бітімі созылып келе жатқан жесір дауын шешіп аулына қайтып келе жатқан Төлe би қасындағылармен [[Бөген]] өзенінен өте бергенде анадай жерде келе жатқан бір топ қыз, келіншектерді байқайды. Жақындай бергенде әлгі кыз, келіншектер аттарынан түсіп, олардың алдын кесіп өтпей ізет қылып тұрып қалады. Төле би оларға жақындап барады: - Бәрекелді, өркендерің өссін, қай ауылдың балаларысыздар? Қыздардың біреуі: - Досай аулынанбыз,- деп жауап береді. - Алдақашан өтіп кететін едіңдер, аттарыңнан түсіп бізді неге тостыңдар, бір шаруаларың бар ма еді? - Шаруамыз жоқ, ата, - дейді әлгі қыз, - үлкен кісілер айтушы еді, кісінің алдын кесіп өтпе, оларға ізет қылып сәлем бер - деп, сіздердің жастарыңыз үлкен, араларыңызда касиетті қариялар бар шығар, жолын кеспейік, аттан түсіп сәлем берейік деп, сіздерді сыйлап тұрғанымыз ғой. Қыз жауабына риза болған Төле би, енді қыздың аты-жөнін білгісі келеді. - Рахмет, қызым, көп жаса, кімнің қызысың, атың кім? - Алакөздің қызымын, атым - Данагүл. - Бәрекелде, қызым, өркенің өссін! Атың даналы болса, ақылың саналы болар түбі, - дейді де, Төле би жүріп кетеді. Былай шыққан соң оған ой келеді, қасындағыларға: - Аттың басын қыз аулына бұрыңдар. Алакөз кандай адам екен, білейік. Сөйтеді де, бәрі Төрткүлдің жазық даласымен жүріп отырып, бір ауылға жетеді. Шеткері бір үйден Алакөздің үйі қайсы деп сұрайды. Ақ қалпақты жас жігіт: - Алакөз жәкемнің үйі анау түрған қараша үй, - деп сілтеп жібереді. Төле би бәрі сол үйге барып аттан түседі. Момақан ғана Алакөз байдың жылқышысы екен. Топ аттылыны көргенде сасқалақтап, қалбалақтап қалады. Көршісінен бір қой қарыз алып сояды, алдына барын жайып күтіп алады. Сол заматта "Алакөздің үйіне бір топ аттылы кеп түсті. ішінде атақты Төле би бар" деген сөзді естіп қара батырдың жылқылы байы Алакөздің үйіне барып, Тәкеңе сөлем береді. - Ау, биеке, менің сегіз қанат ақ үйім тұрғанда жылкышымның қара лашығына түскеніңіз калай? Мен сіздерді шақырып келіп тұрмын. Тай соямын, қымыз сапырамын. Алакөздің үйінде жағдайларыңыз болмайды, көне жүріңіздер? - дейді. Сонда Төле би: - Байеке, әуре болмаңыз. Сіздей байлардың үйіне түсіп жүрміз ғой. Бір жолы Алакөз сияқты кедейлердің де үйін көріп қойғанымыз теріс болмас, - деп оған көнбепті. Ет пісіп, кісілердің алдына табақ тартылыпты. Төле бидің алдына бас қойылыпты. Би "биссимилла" деп бастың құйқасынан дәм ауыз тиіпті де: - Алакөз інім, балаң бар ма? - Балам жоқ, Данагүл деген қызым бар. - Сол қызыңды бері шақыршы? Ошақ басында самаурын қайнатып, шешесіне қолқабыс тигізіп жүрген Данагүл үйге енеді. Төле би бастың құйқасын қасқалап кеседі де, бір кұлағын, тіліп, таңдайын алып қызға береді де, мынадай тілек айтады: - Шырағым, [[құлақ]] бергенім - бас ием бол дегенім. Тіл мен таңдай бергенім - іштегі құпиямды айттырмай тауып, шешіп отыратын шешен бол дегенім, - депті. Қыз: - Рахмет, ата, тілегіңіз қабыл болсын, - деп, шығып кетеді. Бата беріледі, дастарқан жиылады. Енді Төле би Алакөзге қарап: - Сенімен құда болғым келіп отыр, бұған қалай қарайсың? - дейді. Жаппарқұлда жан бар ма, бүкіл елді аузына каратып жүрген Төле бидей кісі солай деп қолқа салып отырған соң. Алакөз мақұлдап ризашылығын білдіреді. Көп үзамай-ақ екі жақ тойын жасап, Данагүл Төле биге келін боп түседі. "Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан" демекші, Данагүл өзінің ақылды, әдептілігімен бір ғана би атасына емес, бүкіл ауылға жағады. Атасы билікпен, ел қамымен жүргенде, Данагүл ауыл адамдарын, өзінің құрбы-құрдас, абысын-ажындарына ақылшы, бас-көз боп жүреді. Данагүлдің ақылды, сезімталдығын, Төле би атасының ішкі ой-сезімін, емеурін-тұспалын айтқызбай түсінетінін ел былай аңыздайды: Бір жолы Төле би Мойынқұм жайлауындағы елдің дау-дамайын шешіп жүріп, аулына қайтпақ болады. Қасындағы жігітіне: - Қай жолмен жүрсек екен? Бір жол бар, ел жағалап жүретін. Онымен жүрсек ауылға он күнде жетеміз. Бір жол бар, шөл аралап жүретін. Ол жол төте ауылға бес-ақ күнде жетеміз. Жігіт: - Ел жағалап, қона жатып жүргенше, төтесінен күн-түн демей жүріп отырып, елге ертерек жеткен дұрыс-ау, биеке. Ауылда сізді күтіп түрған шаруа да аз емес шығар. - Сенің айтқаның жөн екен, олай болса тарт сол төте жолмен, - дейді би. Сонымен екеуі бұйрат-бұйрат құмды кешіп жүріп кетеді. Үшінші күні кұдық басында отырған жалғыз үй түйешіге кездеседі. Одан сусындап, аттарының белін суытып, жемдеп алады да, тағы ілгері жүреді. Түнделетіп саймен келе жатқанда бір топ қарақшылардың қолына түседі. Жол торып жүрген қарақшылар екеуін аясын ба, аттарынан аударып, киімдерін тонап алады. Екеуін екі түп сексеуілге матап тастайды. Олар өздерінің кім екенін қарақшыларға айтпайды. Төле қарақшыларға былай дейді: - Әй, жігіттер, сендерге біздің жанымыз керек пе, жоқ малымыз керек пе? Егер жан керек болса, көп азаптамай өлтіріңдер, ал мал керек болса, мәмлеге келейік, бізде сендерге жететін мал бар. Алдарыңа айдатып әкеп берейік, бізді босатыңдар. - Әрине, бізге мал керек, - дейді қарақшылардың бастығы, - біз осы шөл далада мал табу үшін жүрмегенде, не үшін жүрміз. Бірақ сендер малды қайдан тауып бересіңдер? Бізді алдап кетіп жүрерсіңдер. - Менің аулымда, - дейді Төле, - сендерге жететін мал табылады. Мен бай адаммын. Бірақ сендер енді ауылға жібермейсіңдер әрине, сенбейсіңдер. Олай болса былай етіңдер. Біреуің менің атыма мініңдер, киімімді киіңдер, мен хат жазып берейін. Хатты былай жазамын: "Кенже ұлыма құда түстім. Соған 40 қүнан атан, 20 бура, 8 ақбас атанымды осы барған адамнан айдатып жіберіңдер. Және оң босағамда тығулы жатқан алтынымды, сол босағамда жатқан күмісімді де қоса беріп жіберіңдер". Қарақшылар орталарынан екі жігітін шығарып, олардың киімін кигізіп, аттарына мінгізіп, қолдарына хатты беріп жібереді. Екеуі салып ұрып Төле бидің аулына жетеді. Хатты табыс етеді. Екі жігітгі "біз малымызды жинастырғанша, тыныға тұрыңдар" деп, бір оңаша үйге түсіреді. Ауыл адамдары хатты олай оқып, бұлай оқып ештеңе түсінбейді. Сенбейін десе, хатты өз қолымен жазыпты, киімін кигізіп, атын мінгізіп жіберіп отыр. Сенейін десе, "40 құнан атан, 20 бура, 8 ак бас атан, оң босағадағы алтын, сол босағадағы күміс" дегені несі? Деп бәрі дал болып отырғанда Данагүл келіп атасының хатын оқиды. - Сіздер атамның бұл хатына түсінбей отырсыздар. Мен білсем, ол кісі 40 қарақшының қолына түсіп калған болу керек. "40 құнан атан" дегені - 40 мықты жігіт, "20 бура" дегені - 20 палуан, "8 ақ бас атан" дегені - 8 ақсақал кісіні балам менен келінім ертіп келсін дегені ғой. "Алтын дегені" - баласы, "күміс дегені" - келіні мен шығармын. Қой, тезірек аттанып барып құтқарып алайық. Данагүлдің тапқыр даналығына ауыл адамдары риза болып, оның айтқанын орындайды. Хатта көрсетілген малды екі қарақшыға айдатып, Төле бидің баласы мен келіні бірге жолға шығады. Олар ұзай берген соң артынан 40 жігіт, 20 палуан, 8 ақсакал, көрінбестен еріп отырады. Жақындай бергенде Данагүл екі карақшыға: - Сіздер озып барып хабар беріңіздер, біз малды жая жүріп кешке қарай жетеміз, - дейді. Екі қарақшы шабуылдап барып. "Мал келе жатыр" дейді. Өзге қарақшылар "мол олжаға кенелетін болдық" деп аттарын коя беріп, жайбарақат жата береді. Ел жатып, олар ұйқыға кіріскенде, 40 жігіт 20 палуан бәрі сау етіп, қарақшыларды сойылдап, байлап бәрін қолға түсіріп алады. Сонда Төле би пенде болған қарақшыларға: - "Келер кезек, өмір - біреу, кезек - екеу" деген осы, жігіттер! Кеше мені тұтқындап едіңдер, бүгін сендер қолға түстіңдер. Дүние кезек деген осы. Сендер шөліркеп жатқан жалғыз-жарымды тонайсыңдар. Елді зар жылатып малын талайсыңдар. Біреудің бермесін тартып аласыңдар. Адал еңбек етпейсіңдер. Шөл далада қаңғырып, қатын жоқ, бала жоқ, ит қорлықпен күн көресіңдер? Қанша жыл карақшылық қылсаңдар да құтаймайсыңдар. істегендерің ұрлық, ал ұрлық түбі - қорлық. Қойға шапқан касқырды ұрып ал ар болар. Сендер де бір - қасқыр да бір. Сендердей ұры-қары карақшыға не істесе де болар еді, өттең! Амал қанша, сендерге өлім сыйлағанша, өмір сыйлағым кеп тұр. Мен Төле деген билерің боламын. Тілімді алсаңдар, тәубаға келіңдер. Қарақшылықты қойыңдар! Адал еңбек етуді ойлаңдар. Бала-шағаға карап, ел қатарлы тірлік етіңдер, ұрпақ өсіріңдер! Үйлі-жайлы болып, мал жинап, егіс егіп күн көрейік десеңдер мен сендерге көмектесемін, камқор боламын, жер беремін, мал беремін. Егер менің айтқаныма көнбесеңдер, өз обалдарың өздеріңе! Кәне, не істейсіндер! Өлім керек пе, өмір керек пе! Төле би осылай дегенде, карақшылардың бастығы қара шойтпақ бұжыр бет нардай жігіт бидің алдына келіп басын иеді: - Айналайын би-аға, сіздің бұл сөзіңізге түсіндік: біз көндік. Рас айтасыз, ұрлық қылғаннан тапқан пайдамыз жоқ. Тек қана елдің қарғысына калдық. Осы қырық жігіт туғаннан карақшы боп туған жоқпыз. Біріміз ойдан, біріміз қырдан, жоқшылық, зомбылықтың салдарынан жиналып ұры-қары боп кетіп едік. Сөйтіп елден, үйден безіп, аш бөрідей шөл даланы кезіп, ұрлық-зорлықпен күнімізді өткізіп жүрдік. Енді міне, сіздей қамқор, әділ кісіге кездесіп тұрмыз. Лайым айтқаныңыз келсін. Біз сіздің соңыңыздан ердік. Сіз не десеңіз, соған көндік. Керсен алдыңызда, кездік қолыңызда, бар шынымыз, сізден тілегіміз осы, би-аға! - Бастықтарының осы тілегін мақұлдап, өзге жігіттер шу етіп, биге тұс-тұсынан өтініш-алғыстарый жаудырады. Төле би сөйтіп өзін тұтқындаған қырық қарақшыны тәубаға келтіріп, еліне ертіп барады. Біріне қой баққызады біріне түйе баққызады. Бірі егіс егіп, диқаншылықпен айналысып кетеді. Ұстагершілік, етікшілік, зергерлік қолынан келетіндеріне дүкен тұрғызып, жағдай жасайды. Бәрі де адал еңбекпен шұғылданып, Төле бидің ел-жұрттары атанып кетеді. Төле би мен Әйтеке би Ормамбет биге Қасқа көл дауы жайлы хат жазады. Ормамбет екеуіне хатпен жауап қайырады. Халық жиналып бір олай, бір былай сөйлесіп, ақырында үй тігіп сөйлесуге келіседі: Қасқа көл жағасында жиырма үй тігіледі. Ормамбет келіп Төле мен Әйтекеге сәлемдеседі. Сонда Төле: - Ей, Ормамбет! Мен әлі тірімін, өлгем жоқ. Бұдан бұрын неше сәлем айтсам да келген жоксың, ер кетер, жер жетер. Ей, Ормамбет, сен бізден кіші боласың, сен ілгері барасың, біз кейін келеміз, сен жас едің, көңілдегіңді аларсың! - дейді. Әйтеке де Төленің сөзін қостап: - Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін, батыр болсаң дұшпанға найзаң тисін. Бай болып пайдаң тимесе, батыр болып найзаң тимесе, жұрттан ала бөтен үйің күйсін, - деген. Бізге кейінгілер осыны айта ма деп қорқамын, - дейді. Сонда Ормамбет: - Екі би, айтқан сөзің жарасады, еншіге әркімдер-ақ таласады, бұл Қасқа көл орта жүздің көлі еді, айтқандарың қиянатқа жанасады. Қанағатсыз билерді қабан деген, қамшылатқан жүйрікті шабан деген, біреудің ақысына зорлық қылса, акыретте мұндай істер жаман деген, - дейді. Төле би айтады: - Ей, Ормамбет, сен бізге Қасқа көлді бер. Қасқа көл рас саған жақынырақ. Бардан пайда, жоқтан задал деген, не берсе қайырын тілеп көріңіз. Үш жүздің ортасында Қасқа көл бар, әр жерде су ішетін басқа көл бар, үш бөліп енші қылып алысайық, жер жетер, көңіліңді ұстама тар. Үшеуі олай сөйлесіп, былай сөйлесіп келісе алмайды. Ормамбет екі биге ырық бермеген соң, Төле қатты сөздер айтады. Дау бітпей, Ормамбет еліне қайтады. Үйіне келген соң даудың мән-жайын бастан-аяқ сөйлейді. Сонда Ормамбет бидің анасы: - Балам, карт билерді бекер ренжіткен екенсің, әліде болса, тілімді алсаң, Қасқа көлді бөліп бер, - дейді. Анасы айтып қоймаған соң Ормамбет көнеді. Үй тігіп, тоғыз бие сойып, Төле мен Әйтекені шақырады. Сонда Төле би: - Билер жақсы болса, білім иесі батыр даты, жаман болса сал бөкселі қатын даты. Әйел жақсы болса, елдің басшысы емес пе?! Бүрынғылар осылай демес пе? Қасқа көлді алам деп келіп едім, Ормамбет бермеген соң өліп едім. Жетпіс жасқа келгенде сөзім жерде калып, мәңгіде тірілмейтін өлік едім, жеңгей! Мені тірілттіңіз, енді балаңызға бата берейін, - дейді. Сөйтіп, билер Қасқа көлді ынтымақпен бөлісіп, ел ризаласып тарқапты. Сыйқым елінде бір байдың үлкен баласы ұрдажық даңғазалау екен. Көрші ауылдың өзі сұлу, ақылды қызын алмақ болады. Тәрбиелі қыз оның ниетіне қарсылық жасап, өзін аулақ ұстап жүреді. Бір жолы оңашада қызды ұстап алып, мойнына қыл шылбырды салып буындырмақ болады. "Шылбырыңды тарт әрі, мойнымның кытығы бар" депті сонда қыз өжеттеніп. Осы оқиға ауылға тарап кетеді. Жігіт әкесі намысқа тырысып Төлеге келеді. Бай қызының қалай болған күнде де баласының тұзағына түсетінін айтады. - Қыз тілімен түйілген түйінді, балаң тісімен шеше алмайды, - депті сонда шешен. ---- Төле би заманы қиын кезеңде жаугершілікте өткен. "Ол кезде қазақ пен жоңғар хандықтары ұдайы жауласуда еді. Тәуке ханнан кейін қазақ хандығының ыдырай бастауына байланысты Төле би ендігі жерде Ұлы жүзді билеп, жоңғар басқыншыларына тәуелді болды. Оларға алым-салық төлеп түрғанымен Төле би саяси билікті өзінше жүргізді. Қазақ қауымдарын біріктіріп, оларды жоңғар феодалдары езгісінен азат етудегі оның қызметі айтарлықтай. Кейбір деректерге қарағанда, Абылай сұлтанның көтерілуіне Төле би ықпал жасаған. Төле бидің түйесін жайып жүрген Сабалақ атты баланың қалайша Абылай батыр (кейін хан) дәрежесіне жетуін ел әлі күнге дейін аңыздап келеді. Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығын жеңуде Төле би шешуші рөл атқарғаньі тарихтан белгілі. Әсіресе қазақ халқының "Ақтабан шұбырынды" кезінде ол Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек тағы сондай атақты батырлармен бірлесе, ақылдаса отырып, қалайда жауды жеңіп шығудың жолдарын қарастырды, яғни сол бір азаттық майданды өзі тікелей басқарды. Сондықтан ол бүкіл қазақтың Төбе биі аталды. Өзге билер оны ата санап, сыйлап, сөзін тыңдап өткен. ...Төле би өз дәуірінде белгілі батырлар мен билердің, тіпті хандардың бір сыпырасына акылшы болған. Оның Абылай, Жолбарыс, Өтеген, Тәттібай, Құттыбай сияқты батырлар, Тайкелтір, Есей, Досай тағы сондай би, шешендерді жас кезінде баулып, сынап тәрбиелегені, олардың болашағын болжағаны туралы аңыз, өңгімелер аз емес. ---- Төле би бір жұма намазда өзінің би, болыс, жүз басы, мың басыларымен Түркістанға келіп, Қожа Ахмет Иассауи мешітіне кіреді, намазға тұрады. Намаз тамам болған соң, мешіт бөлмелерін аралап, құдайы садақасын беріп, көпшілікке қарап былай депті: - Біз бүткіл ұрпағымызбен Ақсақ Темірге алгыс айтуға тиіспіз. Және оның аруағы алдын да қарыздармыз. Ол біздің елге зор жаңалық әкелді. Қожа Ахмет Иассауи күмбезін тұрғызды. Мұндай ғажап күмбез бұрын-соңды жұртымызда бой көрсеткен емес. Бұған дейін даламыз өлі секілді еді. [[Ақсақ Темір]] сол әлі даламызды шырқ ұйқыдан оятып, екінші Мекке салдырды. Меккеде - Мұхаммед. Түркістанда - Қожа Ахмет. Бүл екеуінен құдіретті, киелі әулие жоқ. Осындай халқымызға жақсылық сыйлаған қолбасшының әруагына әр дайым дұға оқып, оны еске аламыз". - Мұндай ақылды нақыл сөз, өсиетнамаларды кезінде Төле би көп айткан. Төле би мен Орта жүздің аға биі Қазыбек Келдібекүлы, Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бөйбекүлы бәрі Әз-Тәуке ханның бас кеңесшісі, ақылшысы болды. Төле би "Төукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп бірегей қазақ хандығын нығайтуға жоңғар-ойрат шапқыншылықтарына қарсы бауырлас қазақ, карақалпақ, кырғыз және өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларын жүзеге асыруға қатынасады. Ол Россиямен Ұлы жүз арасындағы қарым-қатынастарды қалыптастыруға және оны нығайтуға көп еңбек сіңірді" Төле би қазақтың ежелгі құжаты "[[Жеті жарғы]]" әдет-ғұрып заңын жасауда жетекші рөл атқарған. "Жеті жаргыдағы" жер дауы, жесір дауы, күн дауы тағы осындай ел арасында бола беретін айтыс-тартыс, дау-дамайлардың көптеген тарам-тармақтары сол Төле би ұсынысымен қабылданғаны аян. Сол "Жеті жарғы" құжаты ел арасындағы әдет-ғұрып дәстүрлерін бұзушыларға тыйым салуда елеулі қызмет атқарады. Жоңғар шапқыншылығынан жосыла көшкен қазақ елінің алды [[Жиделі]] байсынға, [[Хиуа]], Бұқар, [[Ташкент]]ке жетіп бекініс құрғаны тарихтан мәлім. Қалдан Церен жендеттері өкшелей қуып, қазақтарды ол жерден де тайдырмақ болады. Тағы да көш-қон, тағы да босу. Осы бір қиын-кыстау кезеңде ел басшысы [[Тәуке]] хан қайтыс боп, Төле би жалғызсырап калады. Ол ел-жұртқа: "Енді жаумен табан тіресе күресеміз, көшпейміз. Арық казындар, егіншілік кәсіпке көшіңдер!" деп ұран тастап, өзі бастап көшпей Ташкентте отырып алады. Елді отырықшылыққа, егін егіп, тірлік етуге үндеген Төле бидің сол бастамасы шежіреші акын Қазанғап Байболұлының "Төле бидін тарихы" аталған дастанында былай жырланған: - Қоймайсың көш деп халқым-ау, Біреуің емес барлығын. Менде қасірет көбейді, Енді айтайын анығын. Әз Тәуке, Әзіз Төле би едім, жұбымнан мен айрылдым. Акылымнан егілдім Күтсем деймін моласын Көпшілік күйге саласың. Халайық, жолға кірсекші Жер емшегін емсекші. Орнықты болмай болмайды "Арпа-бидай - ас" деген, "Алтын-күміс - тас" деген. Қазыналы-гауһар зеріңнен Төрт түлік жиған малыңнан, Күндердің күні келгенде, Бір үзім артық наныңнан. Қалмасын деп ем бекерге Мынау жеті арығым, Аяқты малға сенбегін, Бір борандық деген сөз, Опасы аз жиған малыңның. Үш жүз боп енші бөлгенде, Бабама тиген жерағаш. Отырықшы ел болсаң, Тойынар еді қарны аш. Киінер еді жалаңаш, Тәңірі не дер бекерді. Еңбек етпей болмайды, Үлгілі сөз бұл рас. Болмайды бектік шын мирас, Осыны айтып болды да, Құшақтап Тәуке моласын, Төле би қатты жылады. Көшіп, қашып ілгері, Қазақ нені көрмеді? Қайда жүрсе Төле би, Отырықшыны ойлаған, Жобада сондай сөз еді. Төле биді тек қана қазақ халқы емес, өзбек, кырғыз, қарақалпақ, тәжік елдері де дуалы ауызды әулие кісі, бас биіміз деп, оның есімін осы кезге дейін қастерлеп еске алады. Тағы бір мынадай аңыз бар: Жоңғар басқыншылары өрттей қаптап, қазақ жерін таптап, келе жатады. Қамсыз малын бағып отырған ел тым-тырақай босып үдере көшеді. Сонда жалғыз-ақ бір үй түтінін түтетіп отыра береді. [[Жоңғар]] қоңтайшысы батырларын жұмсап: - Анау жалғыз үй неғып көшпей отыр, - барып біліп келіңдер! - дейді. Келсе, ол Төле бидің үйі екен. Жоңғар жігіттері өкіреңдеп: - [[Жұрт]]тың бәрі көшіп кеткенде, сен кімсің, неғып отырсың?! Төле би олардың алдынан шығады: - Жігіттер, сабыр етіндер! Алдымен үлкен кісіге сәлем қайда? - Әдет- дәстүрден бір сүрінген олар сәлем беріседі. - Енді тыңдаңдар, - деп сөз бастайды Төле би - шаңырағыма қарлығаш ұя салып еді. Сол құс қашан сарыауыз балапандарын қанаттандырып өргізіп кеткенше мен еш жаққа көшпеймін. Қарлығаш - қасиетті құс, адам баласының досы. Сендер білесіңдер ме. Ертеде дүние жүзін топан су қаптағанда Нұх пайғамбардын кемесін суға батудан аман алып қалған осы қарлығаш! [[Адам]] баласына қастандық жасамақ болған жыланнан да корғап қалған осы қарлығаш! Мен жау келді деп үйімді жығып, оның ұясын бұзып балапандарын шырылдатар жайым жоқ! Сендердің де бала-шағаларыңды улатып-шулатып қырып, қырғын-сүргін қылып жатса, жақсы көресіңдер ме! Бар, хандарыңа осы сөзімді айтып барыңдар! Жоңғар жігіттері барып Төле бидің осы сөзін айтса, Қоңтайшысы: - Ол әулие адам екен, оған тимеңдер, оның төңірегіндегі елін де қозғамаңдар! - депті. Содан былай қарай Төле би "Қарлығаш әулие" атанып кетіпті. Тәуке хан өлген соң орнына оның баласы Болат хан сайланады. Ол "билер кеңесінде" әкесіндей басшылық ете алмайды. Бүкіл халық болып "билер кеңесін" басқаруды, өзге хан, билерге жетекшілік етуді Төле биге жүктеді. Сөйтіп ол ақылшы аға, Төбе би болып белгіленеді. Жауды қалайда тезірек жеңу, сөйтіп қазақ даласына бостандық орнату жолында билігімен бірге әскери басшылықты да өз қолына алады. Қазыбек биді Арка жағына, Жүсіп, Әйтеке билерді алшын, қыпшақтар арасына, Сасбұқа биді қарақалпақ, Көкім биді қырғыз елдеріне жібереді. Өзі Саржан, Есей, Досай, тағы бірқатар билермен [[Қаратау]], [[Алатау]] елдерінен қол жинап, мың-мыңдап жасақ құрады. Ол жасақ әскерлерге [[Абылай]], Бөгенбай, Қабанбай, [[Барақ]], [[Жолбарыс]], Малайсары, Сәмен, [[Тәттібай]], Қойкелді, Саңырақ, Тайшық, Құдайназар, Жарықбас сияқты ержүрек атақты батырлар басшылық етеді. Міне, осындай зор дайындық пен ұйымдастырудың нәтижесінде қазақ халқы Жоңғар-ойрат шапқыншылығының быт-шытын шығарып жеңіп шыққан. Бейбіт тыныш жатқан ауылға жоңғарлар шауып, мал-мүлкін тонап, ел- жұртын қиратып кетеді. Жау қорлығынан тоз-тоз болған ел-жұрт таулы жерге қашып, жан сауғалайды. Босқын халық арасында екі қабат жас келіншек бесікті арқалап бара жатады. Қара жолда Төле мен үзеңгі қағысып келе жатқан егде кісі: - Мына бишараның көрпе-жастығын тастап, бос бесікті арқалап келе жатқанын-ай, - дейді. - Баланың бесігі - кең дүниенің есігі! - депті сонда ақылгөй Төле. ---- Жаугершілік ойраны тынышталған бір күндері ел-жұрт малын, бала-шағасын іздестіре бастайды. Жұртта қалып кеткен бір кемпір екі-үш айлық нәрестені тауып алып бауырына басып, көш ізімен жүре береді. Бәрі бір ауылға келіп жетеді. Жап-жалаңаш бөбекті ешқайсысына бермейді. Екеуін ертіп биге келеді. Төле кемпір құшағында шырқырап жылап жатқан баланы әуелі аққұбаша келіншекке береді. Ол нәрестенің бетінен сүйіп, арқасынан қағады. Бірақ бала жылағанын қоймайды. Енді би баланы қара торы келіншекке ұстататады. Бұл келіншек нәрестені бауырына басып, құйрығын шөпілдетіп сүйген кезде бала жылағанын бірден қояды. - Бауырыңның жылуы кетпесін, - дейді би сонда қара торы келіншекке. Жорықтан оралған жігіт Төле үйіне келіп, жол үстінде көрген-білгенін әңгімелеп отырады. - Ауыл іргесіне жақындай бергенде екі-үш жасар баласын мойнына мінгізіп, бір арқа шеңгелді арқалап келе жатқан әйелді кездестірдім. Тікенек үстінде отырған баланы ерге отырғызып, алдыма алайын десем, шешесінің мойнынан айрылмай қойды. Сонда Төле би: - Кірпікшешен баласын арқалап жүріп өсіреді емес пе? - Бұл не дегеніңіз, биеке? - Ананың тікенектей арқасы балаға мамықтай жұмсақ тиеді, - дейді Төле. ---- Жоңғарлармен ақтық айқасқа түскен кырық жігіт ауылға жеңіспен оралады. Екі-үш жыл қолында болған төрт түлік малды шұрқыратып айдап келеді. "Жаудан кайтқан мал олжа" деп халық малды бөлісіп алады. Ауылдың жалбыр шапаны, кен етікті, жалғыз есекті кедейі көп малдың ішінен өз түйесін тани кетеді. Бірақ түйені иемденген кісі оны кедейге бере қоймайды. Кедей Төле биге келіп, түйесінің белгілерін айтады. Оған байлардың жүгін артып, Самарқандқа екі-үш барып кайтқанын да тілге тиек етеді. "Әр сапарымда есекке мініп жетелеп жүрген түйем еді" деп те калады. Би түйені иемденіп жүрген адамға түйені жетектеп кел дейді. Ол түйені тайраңдатып қуып келеді. "Неге жетелеп келмедің" - деген сұрақ қойылған кезде түйенің жетекке жүрмейтінін айтады. Осы уәжден кейін би кедейге - түйені сен жетегіңе алып көрші, - дейді. Кедей есегіне мініп, түйе бұйдасын қолына алады. Сөйтіп ол жалғыз аяқ жолға түсісімен атан түйе артынан бүлкілдеп ере жөнеледі. - Түйе осы жігіттікі, - дейді Төле би калың жұртқа қарап. ---- Бір төре кедей адамға егін ектіріп, ақы төлемей, өзі пайдаланып жүреді. Кедейге бала-шағасын асырау қиын болыпты. Келесі күзде егін жақсы шығып, кедей егінді төреге айтпай жинап алыпты. Төре кедейді ұрып, басын жарыпты. Таяқ жеген кедей Төле биге арыздана барыпты. Төле кедейдің жағдайын естіген болса керек. Төрені шақыртып алып: Таласқандарың кара жер, Қор болмасты ойласаң, Төрем, болдың босқа тер. Мүсәпірдің қақын бер, - Егіншіңмен айтысып, деген соң әлгі төре ұялып, кедейдің ақысын беріп риза қылыпты. ---- Омаш ағашын өгізіне сүйретіп иен далаға шыкқан диқан Төлеге кездесе кетеді. Биден ол тары қандай жерге егілсе мол түсімді болатынын сұрайды. Ана жерге деп би алдындағы кұмдық жерді қамшы сабымен нұқып көрсетеді. Шаруа сол жерге тары тұқымын егеді. Орақ кезінде диқан мол түсімге қарық болып қалады. Қырманы тарыға үйдей боп үйіліп жатқан диқанға Төле келеді. - Құдайдың күні көп пе, әлде менің тарым көп пе? - дейді жалғыз өгізді шаруа дәулетіне мәз болып. - Әрине, сенің тарың көп, - депті сонда Төле. - Тарыны осы жерге егілгенде түсімді болатынын қайдан білдіңіз? - Тары өз жаулары: құрт-құмырысқасы, тышқаны, торғайы көп жерге жақсы шығады - депті Төле би. ---- Қазығүрт тауының баурайында өткен ас-тойдан [[Түркістан]]ға қайтып келе жатқан Төле би, Есейхан би бастаған бір топ игі жақсылар жолда Қарабас өзенінің бойындағы сазда бие байлап отырған Досай би аулына ат басын бұрады. Аталас, ағайын би, болыстар бірер күн қона жатып, ел жағдайынан біраз әңгіменің басын қайырады. Ел арасындағы кикілжің жанжал, кейбір бозбалалардың жағымсыз мінездерін есіткенде Төле би былайша термелепті: <br /> ''Арғымақ баптап не керек, Жабы қуып жеткен соң,'' <br /> ''Ағайын-туған не керек, Аңдысып күні өткен соң.'' <br /> ''Бес күн жалған өтеді, Ажал қуып жеткен соң.'' <br /> ''Бір төбенің басына тыға салып кеткен соң. '' <br /> ''"Сөйле, Төле" дейсіздер, Жастар бар ма тыңдайтын?'' <br /> ''Бұрынғыдай жұрт кайда, Айтатын оны біз қайда?..'' Сол жолы Төле би өзінің Тұрсынбай, Құттыбай дейтін батыр жігіттеріне қарап былай депті дейді: <br /> ''- Асып тусаң Керей бол, Үш қазакқа мерей бол.'' <br /> ''Уақ болсаң Шоға бол, Даулы істе жорға бол.'' <br /> ''Арғын-Қыпшақ болсаң Алтай бол.'' <br /> ''Найман-Қоңырат болсаң Матай бол Байұлы болсаң Адай бол,'' <br /> ''Үйсін болсаң Ботбай бол Бұл алтауы болмасаң,'' <br /> ''Қалай болсаң солай бол?'' ---- Ташкенттің [[Шыршық]] жағындағы қыстақта бір бай молда тұрады екен. Ол елге жағымсыз, тілемсек, өзі сараң және қарынды болыпты. Сол мінезі үшін ол бірер кездескеде Төле биден сөз естіп ықтап жүреді екен. Төле би түйесін бағып жүрген жігітін бір жақка жұмсап, түйесін өзі қайырып келе жатса, алдынан есек мінген баяғы сараң молда кездесе кетіпті. Ол Төле бидің түйеге мініп, түйесін өзі қайтарып жүргенін мазақ еткісі келеді: - Ау, биеке, түйені өзіңіз бағып жүргеніңіз қалай, түйешіңіз жоқ па еді? - Өз малый өзі баққан ар-намыс болып па! Төле бидің ел қамын ойлап, күн-түн ұйқыдан безіп, жүдеңкіреп жүрген кезі болса керек. Әлгі молда тағы да кекете сөйлепті: - Өзіңіз әбден арықтап, тұралап бітіпсіз ғой. Сонда Төле би оған: - Өлеңді жерде өгіз семіреді, Өлімді жерде молда семіреді, - деген, менің не үшін азып жүргенімді сендей ақымақ қайдан білсін, - деп жөніне жүре беріпті. ---- - Ел басшысы болу, елге жағу қиын, - депті бір әңгімесінде Төле би, - ілгеріде бір ханның дүйім жұртқа атағы шығыпты. Түс-түстан сәлем беріп келушілер жыл бойында таусылмайды екен. Сол хан бір күні той жасайды. - [[Жұрт]] не айтар екен? - деп ол жасырын адам қойыпты. Күнде екі-үш ауылдан келіп, той ұзаққа созылады. - Па, мынау байлығын бір көрсетті, күнде той. Тамағы май, жей алмадык, - деп жұрт жақтырмапты. - Не деді ел? - деп хан сұраса. — Хан байлығын көрсетті. Еті семіз, тамағы майлы болып, жей алмадық деді, - дейді тыңшысы. Хан келесі жылы сынамақ болып тағы той жасайды. - Майды азырақ салыңдар, сойыс мал семіз болмасын, - дейді. [[Ел]] тағы келеді. - Уай, бұл хан жас күнінде жетім боп өскен кедей еді. Бұл баяғы кембағалдығын танытты, - дейді халық берген етін арықсынып. - Бүл әркімге бірдей жаға алмайсың деген мысал сөз. Бірақ барлық елге бірдей бола алғанға не жетсін. Бар қажыр-қайратты, ақылды соған жұмсау керек, - деп доғарыпты Төле би. ---- [[Қарасай батыр]] Төленің әкесі Әлібекке келіп, конады. Екеуі әңгімелесіп отырғанда бес жастағы Төлені көріп, Қарасай маңдайынан сипап, "балам, сен үш жүзге билік айтарсың, мен өліп калармын. Кенже балам Көшекеге нақақтан бір күн дау жабысар, сонда сен арашалап аларсың" депті сәуегей баба. Төле би елу жасқа келіп Карасай айтқандай, елге тұтқа болған кезде Көшекенің ауылының сыртына кырғыздар бір жігітті өлтіріп тастап, күн даулап оны камалап жатыпты. Сонда "атамыз Қарасайдың сізге тапсырған аманаты бар еді" деп шадыраштылар Төле биге шауып барады. Төле би атқа қонып күн-түн демей Шымкенттен келіпті. Күн дауға шыққалы жаткан даугерлерге Көшеке "Құдай алдында мен ақпын" деп айтса сенбепті. Сонда Төле би даушыларға: - Егер Көшекенің осы антын аспаннан оның әкесі Қарасай қайталап айтса тарқайсыздар ма? - дейді. Даугерлер Аслан таудан "Көшеке ақ" деген үн шықса, күн дауды тастап кетеміз, - депті. Төле би: - Олай болса, ертең ертемен ауа тынық кезінде мынау іргелеріндегі тұрған Аспан тауға жиналыңдар. Көшеке де, мен де сонда барамыз, - дейді. Сөйтеді де өзінің қасына еріп жүрген батыр тұлғалы жігітін аруақтарша киіндіріп тау басындағыларға отырғызып қояды да, "Менің балам Көшеке ақ" деп ауық-ауық күңірентіп айқайлатып қояды. - Әне, Қарасай өулие айқайлап арашашы болып тұр, есіттіңдер ме? - десе, ауылдың аңқау шаруалары: - Есіттік, есіттік, ой аруағыңнан айналайын Қарасай баба! - деп дауласуды қойып еліне қайтыпты. ---- Өзі ақын жанды Төле би ақын, жыраулар мен әнші, күйшілерді жақтай да жанай жүрген.Қай елде талантты ақын, өнерпаз бар деп естісе, оған арнайы ат жіберіп алдырыпты. Бірнеше күн олардың жырын, ән- күйін жалықпай тыңдайды. Үстіне шапан жауып, ат мінгізіп, сыйлап аттандыратын болғаны. Ол әсіресе, оңтүстік өңіріне атағы жайылған Жанкел ақынды қасынан тастамайды екен. Жанкел асқан айтыскер, хиссапаз, жүйрік жырау болумен бірге, ас» тапқыр шешен кісі еді. Бір жылы Тале би ер жетіп, азамат болған баласына отау тігіп, үйлендірмек болады да, өзінің ойлас, пікірлес билерін шакырады. Арқадан Қаз дауысты Қазыбек, Атыраудан Әйтеке, Алатаудан Ескелді, Есей, Қаратаудан Досай, тағы сондай бірқатар билер келеді. Кімде кандай жақсы қыз бар деп ақылдасып отырғанда, Қазыбектің бір жақын ағайына өзінің қызын атап, құда болмақ ойын білдіреді. Сөйтсе, ол қыздың жайын Жанкел ақын сырттан біледі екен. Ол дереу, домбырасын шертіп-шертіп жіберіп, жырлай жөнепті: <br /> ''Тобылғының түбінде торғай да бар, Бір жақсы мен бір жаман әрқайда бар.'' <br /> ''Екі жаман қосылса күнде керіс, Екі жақсы қосылар күн қайда бар?'' <br /> ''Мұңайтады жігітті малдың азы. Бейнет болар жігітке өмір - сауда,'' <br /> ''Көлдің сәйкес келмесе коңыр қазы әйел, еркек әр істі дана қылар.'' <br /> ''1с болар ма, жаманға шарақылар. Қандай еркек ақылды болғанменен бірақ әйел өмірін ада қылар...'' Жанкелдің осы өлеңінен ол қыздың қандай екенін анғарған Төле би: - Маңдайы тайқыдан, көкірегі қайқыдан, ерні түріктен, аузы бүріктен, көзі көктен, сылтау көптен сақта Құдайым! - депті. Ол кыздың дәл Төле би айтқандай ұсқынсыз екенін көріп жүрген Қаз дауысты Қазыбек бір сөзге келместен Төле бидің көріпкел әулие екеніне тәнті болыпты да: - Сылтауыңыз сұңқардай, қаз бен үйрек дегдардай екен. Бұл сөз осымен бітті, - депті. ---- Төле бидің өзіне аумай тартқан бір ұлы 25 жасында кайтыс болады. Сонау Арқадан өзінің досы Қаз дауысты Қазыбек көңіл айтуға Түркістанға келе жатады. Қазыбектің келе жатқанын естіп, Төле би жылап жатқан ағайындарды тоқтатып таратыпты. Жақын жанкүйер мен қатын, бала, қыздарын да тоқтатып тастайды. - Көптен бері көрмеген жан жолдасым. Қаз дауысты Қазыбек келе жатыр дейді. Берік болындар, сыр алдырмаңдар, - деп Қазықұрттың жайлауында жатқан жылқыдан ту бие алдырады, Бөген-Шаянның сазына ақ үй тіктіріп, Қазыбектің алдынан екі жігітті тостырып, өзі алдынан шығып күтіп алады. Қазыбек жағы құшақтасып көрісіп, көңіл айтады. Төле би іштей қабылдаса да, сыр білдірмей, қайта көңілді сыңай білдіреді. Төле бидің бәйбішесі, өзге бала-шағасы, ағайын-жұрты да жылап-сықтамайды, бәрі жылы шыраймен Қазыбектерді сыйлап күте бастайды. Қазыбек жағы аң-таң, істің аяғын бағайық деген оймен отыра береді. Ал, Төле би болса, сән-салтанат құрғызып, ақын-жыршыға ән-жыр шерткізеді, өздерінің өткен-кеткен өмірлерін еткен билік, төрелігін айтып, екі күндей әңгіме-дүкен құрады. Екі күннен кейін аттанарда Төле би: - Ау, қадірлесім Қазыбек, бұйымтайың болса айт, - депті. Қазыбек: - Жүз көрген дидар ғанибет, ағаға сәлем бермек бізге міндет, - дей келдім, ешбір қалау жоқ, - депті. Төле би: іздеп келер інің бар болса. Бақытың барын содан біл. Аңсап келер ағаң бар болса, Аруағың барын содан біл. Аларды біліп, бермегеннен без, Ел-жұрты қашып, ермегеннен без. Үйіне қонақ қонбағаннан без, Көптің айтқанына болмағаннан без,- деп арғы атасы Жаныстан қалған наркескен қылышты Қазыбектің алдына қойып, бұлғын ішік жауыпты. Жолдастарына асыл шапандар кигізіпті. Сөйтіп, Қазыбектер енді жүрейін деп отырғанда, сырттан "Ой, бауырымдап" бір қауым ел ат қойып кеп қалады. Екі жақ азан-қазан кұшақтасып көрісіп көңіл айтысып жатады. Қазыбектер де олармен қайта көріседі. Енді кәдімгідей көңілдері босап, көздеріне жас алады. Қариялар тоқтам айтып, Құран оқиды. Қазыбек біраз сөйлеп болады да, сөзінің соңын: - Ау, Төке, тұғырдан ұшқан сұңқарыңа. Тұмұйық жұтқан тұлпарыңа. Түбін берсін Құдайым! Сіздей қазақ болар ма, Ойламайтын уайым. Қош аман бол, арысым, Тілектес боп тұрайын! - деп түтіндеп аттаныпты, - деседі ел. ---- Атақты Қаз дауысты Қазыбектің Әлімжан деген баласы қайтыс болғанда Төле би бір топ адамдарымен барып көңіл айтады. Сонда: <br /> -О, Қаз дауысты Қазыбагім!Қылыштың сабы кетіп, қабы қалды, <br /> Кім білген бұл ғұмырдың азы-көбін, Бедеудің жаны кетіп, жалы қалды. <br /> Батырдың ары кетіп, малы қалды. Өзі беріп ұлыңды өзі алды, <br /> Халықтың нәрі кетіп, сәні қалды. Бұл пенде бір Аллаға не Уа, <br /> Қазыбегім, нар көтермес қылады? - жұмыс болды... деп термелей сөйлеп, жұртты егілтіпті. Басын көтермей жатып қалған Қазыбек: - Е, е, қадірлі Теке, құдайға да, халқыма да ризамын. Әлімжаным туғанда Орта жүздің елі ғана құтты болсын айтып еді. Енді ол қайтыс болғанда үш жүздің баласы келіп қалып айтып жатыр. Бұған да шүкіршілік! - деп кеудесін көтеріпті. ---- Аққоян жылы кар калың түсіп, көктем созылыңқырап шығыпты. Алшын аулы қыстан жұтап, ашаршылыққа ұшырапты. Күйзелген ел тоқшылық жаққа ауа көшпек болғанда, Әйтеке би оларға токтам салыпты. - [[Қоныс]] аударып, бекерге боспаңдар, одандағы Төле би еліне оншақты кісіні астық әкелуге жіберейік, - деп, өзінің баласын бас етіп ауыл адамдарын аттандырыпты. Төле би бұл кезде Ташкентті билеп тұр екен. Келген ағайындарды қарсы алып, тойындырыпты. Көлігі көтергенше астық жинап, өзін сыйлас биіне селемдемеге алты кап бидай, бір жылқы сойыс беріпті. Төле би алшын жігіттеріне біраз әңгіме, аталы сөз айтыпты. "Ал, жолдарың болсын, елдеріңе, Әйтекеңе сәлем айтыңдар" десе, Әйтекенің баласы отырған орнынан қозғала қоймапты. Төле би: - Е, е, балам, жайша тоқталдың ба? - деп сұрапты. Сонда ол: - Әлгінде айтқан аталы өсиетіңіздің аяғын біліп кетсем деп, соған қарап отырмын, - депті. - Пәлі, балам, сөздің қадірін білетін есті бала екенсің, енді ол әңгіменің мәнісін таратып берейін. Жігіт адамға басты кесір - еріншектік, ортаншы кесір - ұйқышылдық, кенже кесір - кежірлік, тілазарлық. Осы үш кесір, әдет бір адамда болса, ол адам өмір бойы оңбайды, - депті. ---- Ошақты елінің бір батыры барымта кезінде Мамай Жәдігер аулының Құлназар деген жігітін өлтіріп, күн дауы басталады. Ақбура атасынан шыққан Бөрібай ақын сол оқиғаны былай жырлапты. Ошақты Құлназарға құн бермексің, Түлымды қыз бермексің,, айдарлы ұл бермексің, Алты атаң, алпыс жылқы пұл бермексің, Құлназар келіп елді ауылыңа ішім оттай күйеді баурыма. Алты атаң, алпыс жылқы пүл бермесең Егерде пүл бермесең, қүн бермесең, бермесең - Есекем таңба басар сауырыңа. Акынның Есекем деп отырғаны Есенбай, Есмамбет батырлар екен. Ошақты кісілері бұл сөзді құл атына қыстырмайды. Жыл артынан жыл жылжып өте беріпті. Сол құнды даулап 14 жасар Едіге атқа қоныпты. Оған жүз кісі еріпті. Олар Шу өзеніне жетіпті. Ошақты оларды қарсы алып, он кісіге бір үйден жүз кісіге он үй тігіпті. Ошақтылар Түркістаннан Төле би атасын алдыртыпты. Кіші жүз елінен басты-басты адамдарын ертіп Әйтеке би, Арқа жағынан атақты адамдарын ертіп Қаз дауысты Қазыбек би барыпты. Оларға да үй тігіліпті. Қымыз сапырылыпты, мал сойылыпты. Ас-судан кейін бәрі кешкі намазға тұрыпты. Қона жатыпты. Азанғы шай үстінде ауыл ағасы Төле би - Әділ бидің елін дау араламайды, әділ патшаньщ елін жау араламайды дегендей, бұл ел тыныш еді. Әзір ешкімге тиісе қойған жоқ еді. Ал ағайын алыстан ат сабылтып, тұс-тұстан кеп қалған екенсіңдер, не сөздерің бар. Айта отырындар? - деп сөз бастапты. Мамайдың бір ақыны осыдан он жыл бұрын айтқан Бөрібай ақынның елге тарап кеткен әлгі аяғын айтып салады. Осы кезде Төле би сөздің аржағын айтқызбастан отырған көшпілікке былай депті: - Бәрі түсінікті. Сөзді соза бермей, түйініне келейік. Алты атасын аркалап жүрген кім бар? Жеті атасын жетелеп жүрген кім бар? 'Алмасың болса мойным бар, асылың болса қойным бар. Бұл даудың кесімі осы болса қайтеді, ағайын! Аға бидің бұл шешімін бәрінен бұрын түсіне қойған Едіге бала: - О, қадірлі ата! Білек кімдікі болса, киіз сонікі ауыз кімдікі болса, сөз соныкі. Айтылған сөз - атылған ок, ол қайтып келмейді. Жарлық өзіңізден болды, енді жабық та өзіңізден болсын депті. Отырған игі жақсылар ата би мен бала бидің де, оған қосып аларымыз жоқ десіпті. Ертеңіне ошақты елі алты атан бастатып, жасауымен Мамай Жәдігер ауылына бір қыз ұзатыпты. Сол қыз он жылдан бері ала көз боп жүрген екі ел арасына дәнекер болыпты, өзара достасып, қарым-қатынас жасап кетіпті ---- Әсте, "Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ" деген мақал Төле би сияқты ешкімге бұра тартпай, қара қылды қақ жара әділ сөйлейтін азаматтарға бағышталса керек. Өрбір дау-шар, екі ел арасындағы бітім- келісімді шешерде Төле би бір ауыл, бір ру емес, халықаралық, мемлекеттік мүдде қамын ойлай білген ірі түлға боп саналады. Бұған Төле бидің көптеген қызметі, кесімді әділ билігі дәлел. Бір мысал: [[1743]] жылы Төле би Түркістан өлкесінде бас би боп тұрғанда, оған [[Ресей]] патшалығының елшісі К. Миллер келіп жолығады. Миллер осыдан 4 жыл бүрын Әулиеата мен Түркістан шаһары арасында керуенін бастап келе жатқанда жолда Қойкелді батыр жасағы кездесіп, оларды тонап кеткенін баян етеді. Бір жағынан жоңғарлар, екінші жағынан қоқандар қазақ даласына көз тігіп, анталап тұрғанда, Ресей патшалығымен келісімге келіп, бірлесе күш косу қажеттігін сезінген Төле би ол дауды Ресей елшісі К. Миллердің пайдасына шешуді ойлайды. Сөйтеді де, өзінің туысы Қойкелді батырды шақыртып, билік мәжілісіне салады. Бұл мәжіліске К. Миллер, [[Жәнібек батыр]], Қаз дауысты [[Қазыбек би]], [[Түркістан]] шаһарын билеп тұрған Сейітхан, [[Ташкент]] бегі [[Қоқым би]], Қарақалпақ биі [[Сасық би]], [[Барақ Сұлтан]] т.б. беделді кісілер қатысады. Қандай дау болса да, айтыс тартыссыз шешілмейтіні белгілі. Бұл жолы да солай болады. Бір билер Қойкелді батырды жақтап сөйлейді. Енді бірі Миллердің талабын орынды деп табады. Сонда Төле би ортадан мынадай кесім шығарады. - Мен ел қамы үшін өз қолымды өзім кескелі отырмын. Қойкелді батыр бәріңнен маған жақын, жақын екен деп оны өзіме тартқам жоқ, Миллер мырза алыс, алыс екен деп көкірегінен итергем жок. Алдымен бір ауылдың емес, бүкіл халық қамын ойлайық. Жұртым-ау, мына жақтан жоңғарлар шабуылдап, мына жақтан Қоқандар қоқаңдап, ен даламызға көз тігіп отырғанда, бізге қол ұшын беретін дос керек емес пе? Осы мақсатпен біз орыс патшалығымен келісім-шарт жасастық қой. Сондықтан досыңа қимасыңды бер демекші, Миллер мырзаны ырза етейік. Қойкелді батыр екі мың жылқы төлеп орыс керуенініц шығынын төлесін. Тәйірі, мал деген қолдың кірі емес пе? Азар болса, қазақтың бір байының жылқысы кетердағы. Кейін ел болып оның орнын толтырармыз. Төле бидің осы билігіне бәрі тұрыпты. Қойкелді батыр да мойындапты. ---- [[Әбілқайыр]] ханның бірқатар жүргізген саясатын, әсіресе Ресей патшалығына бар ықыласымен беріліп, соларға кең жол ашқан әрекеттерін Төле би қаламай оған карсы болады. [[1748]] жылы Әбілқайыр хан Төле би жіберген [[Барақ]] сұлтанды қабылдамайды, содан екеуінің арасы шиеленісе түседі. Сол жылы Әбілқайыр хан қайтыс болады. Әбілқайырдың Ералы деген баласы әкесінің құнын даулап Төле биге барады. Төле би өздері құрастырған "[[Жеті жарғы]]" заңына сүйеніп, хан өліміне жеті құн төлеуді бұйырады. Билік орындалады. Әбілқайырдың кекшіл балалары оның үстіне әкесін өлтіруге қатысқан Сырымбет батырды қапысын тауып өлтіреді. Онымен тынбай Барақ сұлтанды жауапқа тартуды сұранып, Төле биге тағы да жүгінеді. Төле би бұл билікке қатысу үшін [[Әйтеке би]], [[Есейхан би]], [[Жалған би]], [[Досай би]], [[Қаба би]], [[Қарабек би]] тағы бірқатар хан, бектерді шақырып, сот жүргізеді. Бұл тартыстары біразға созылады. Ақырында Төле бидің корытынды билігі бойынша Әбілқайыр балаларының шағымы негізсіз, ағайын арасындағы алауыздық, бас араздық деп тауып, Барақ сұлтанның басын даудан арашалап алады. Бір Барақ [[сұлтан]] емес, Төле би - ұлы жүздің бас биі боп тұрғанда талай батыр, би, сұлтандарға ара түсіп, оларға қамқор болған. Сөйтіп оларды ел қорғау жұмысына жұмылдырған, батырлыққа, әділдікке, ел бірлігін сақтауға тәрбиелеген. Балқаштан [[Сарысу]]ға дейінгі аралық - Түркістан, Сайрам, Ташкент калалары жау қолында қалады. Жау жағадан, бері етектен алған осындай алмағайып қиын шақта Төле би қайткенде өз ұлысын аман сақтап калу жолын ойлайды. Қойкелді, Бөлек, Тайлақ, Саңырақ секілді өз маңындағы батырлардың басқыншыларға қарсы күрестерін бағыттап отырады. Жауға қарсы қол бастауға қабілеті бар батыр ұландарды бауырына тартады. Олардың қатарында күш асқаннан сасып, бас сауғалап келген хан тұқымдары да, ақылы мен батырлығы сай түсіп, қарадан қара үзіп шыққан ханға бергісіз ержүрек ел ұландары да болған. Әйгілі Абылай батырдың Төле бидің қолында бой тасалап, тәрбие алуында осындай мән бар еді. Жау соққысынан ие жия алмаған қазақтардың бір тобы [[Бұқара]] мен [[Самарқан]]ға, бір тобы Шыршық өзеніне асты, бір тобы Сауран айналып, Хиуаға ауды. "Ақтабан пгұбырынды, Алқакөл сұлама", "Сауран айналған", "Қайың сауған" деген атаулар қазақ халқының тарихи тағдырындағы осындай ең бір ауыр, трагедиялы кезеңнің шындығынан туған. Босқан, болдырған халық [[Орта Азия]] хандықтары тарапынан да қысым көреді: <br /> ''Бұлай барсаң Қоқан бар,'' <br /> ''Коқаңдаған әкең бар.'' <br /> ''Бұлай барсаң қалмақ бар,'' <br /> ''Күшіңді ептеп алмақ бар...'' - деген өлең жолдары қазақтардың ауыр жағдайынан басар жер, барар тау таппай қиналған, ширыққан шағынан хабар береді. Тұйықтан шығар жол іздеген ел басындағы қолында билігі бар азаматтар орыс патшасынан қолдау күтеді. Осындай қиын шақта Төле би [[1733]] жылы орыс патшасына хат жазып, өз ұлысы ғана емес, тұтас ел болып оның қол астына енуге даярлығын білдіреді. Хатта Қодар би, Сатай батыр, Ханкелді батыр, Бөлек батырмен қатар Төле би Құлеке батырдың да атын атайды. Сонымен бірге Төле би Бөлек батырды жоңғар қоңтайшысына елшілікке жібергенін жасырады.Аталған құжат Төле бидің сыртқы да, ішікі де саясатқа батыл, белсенді араласа бастағанын көрсетеді. Осыдан бастап Төле би сыртқы саяси қызметін өле-өлгенше саябырсытқан емес. 1734 жылы [[Анна Ионановна]] Төле бидің хатына жауап қайтарып, онда Ұлы жүз қазақтарын қамқорлығына алғаны туралы жазады..." ---- Жасы тоқсан үшке келгенде Төле би баба төсек тартып жатып қалады. Өздерінің ақылгөй, батагөй қадірлі би атасын құрметтеп келіп оның көңілін сұрап қайтып жатады. Бір күні Шу, Жаңыл ақын барады. <br /> ''Жан аға, сұрамаппын аманыңды-ай, Естіп тұра алмадым хабарыңды-ай.'' <br /> ''Жатырсың шөккен нардай енді көлбеп, Тоздырдың қарсы жауды табаныңда-ай.'' <br /> ''Төле би ер Қазыбек, тілді Әйтеке, Асқартау - Қазықұрттай биік еді.'' <br /> деп мұңайып көзіне жас алғанда, Төле би бір жамбасынан аунап жатып - Қарағым Жаңыл, жүрген жолың даңғыл, ақыретің адал болсын!- деп ризашылығын білдіріпті. Сол жолы Жаңыл ақын Төле би атасының қасында көңілін аулап өлең жыр айтады. Аулына қайтарында сұрақ қояды: <br /> ''Көргелі келдік сізді біз.'' <br /> ''Жалпарынан дүниені,'' <br /> ''Әбден басып жүрдіңіз.'' <br /> ''Сізсіз шылбыр бермеді,'' <br /> ''Түгел қазақ еліңіз.'' Жаңыл осылай дегенде, Төле би басын көтеріп: - Жаңыл қалқам, баласың-ау, армансыз адам болушы ма едің: арманы біреу, екеу болса, менің арманым екеу, төртеу, тайын; мен қазақ, қырғыздың бір туғандай кезінде туылып, бөліне бастаған тұсында дүниеден кетіп барамын. Осы менің алдағы күндері халқымның күні қандай болмақ деп армандап кеттім. ---- Төле бабамыз өзінен кейінгі би, шешендерге талай тәрбиелеген ара би ұстаз боп өткен. Ол талай жас билерге бата берер батагөй ел ағасы болған екен. Бұған Тайкелтір шешеннің тала баулығанын дәлел етсек те жеткілікті. Тайкелтір шешен жас кезінде жоғалған бір тайлағын іздеп кездейсоқ Төле бидің үйіне тап болады. - Ассалаумағалейкум! - Уағалейкумассалам! Сен кімнің баласысың? - Айдаболдың баласымын. - Балам, атың кім? - Тайкелтір, - Әкең саған болмас ат қойғаны қалай? - Тақсыр, әкем мен жақсы болсам, ата-бабаға атақ-абырой ат келтірсін, жаман болсам, тай келтірсін деп қойған болар. Төле би он екі жастағы баладан мұндай жауап күтпеген еді. Баланың тайсалмай жауап беріп тұрғанын ұнатып, қалың қабағын көтеріп тесіле қарапты. - Балам, жәй ел қыдырып шықтың ба? Бел сыдырып шықтың ба? - Бір тайлағым ауа жайылып желдеп кетіпті, соны іздеп Шу бойындағы қалың елді сүзіп келемін. - Балам, тайлағың табылар. Құдай айдап, ойда жоқ жерде біздің үйге кез болдың. Осында қонып, әкеңнің сыбағасын жеп кет. Әкең досым еді, ол Шудың аяғын, мен Шудың басын жайлап жатушы ек. Көптен қатыса алмай жүрміз. Әке, шешең аман ба? - Шүкір, ата, сіз үйғарсаңыз қонайын, - дейді бала. - Бәйбіше, Тайкелтірге қымыз құй, күн ыстық, шөлдеп келген шығар, - дейді Төле жанындағы жұбайына бұрылып. Бәйбішесі қымызын сапырып, алдын Төлеге ұсынып, екінші тостағанды балаға бергізеді, одан соң қымыз төрде жағалай отырған ақсақалдарға беріледі. Төле бидің сөзін ұйып тыңдап отырған шалдарға, оның осы бір балаға сонша ілтипат көрсеткені, адам тіл қата алмайтын Төлеге баланың тақылдап жауап беруі оларға шаншудай тиіпті. Бірақ Төледен батып ешкім ештеңе айта алмайды. Қымыз ішіліп, дастарқан жиналған соң қонақтарды күтіп жүрген орта бойлы дембелше жігіт бір сарбасты босағадан көлденеңдетіп "бата беріңіздер" дегенде, төрде күнімен қымыз алып отырған ақсақалдар ыңғайланып қолдарын көтере береді. Қонақ бала батаға кол көтермейді. - Балам, неге колыңды жаймайсың? - Мен бұл қойдың батасына қол көтермеймін, - дейді Тайкелтір байыппен. Шалдар "неге, неге" десіп қалады, Тайкелтір күле сөйлеп былай жауап береді. - Қой сіздерге арналса, баталарыңызды беріп сойғыза беріңіздер. Ал егер матан арнап әкелінген мал болса, батасын өзім беремін. Бірақ әлгінде Төле атамның "әкеңнің сыбағасын жеп кет" деген сөзі бар еді, мен бұл койдың кімнің сыбағасы екенін түсінбей отырмын. Төрде отырған қаба сақал қара шал не айтарын білмей сасқалақтап біресе Төлеге, біресе жанындағыларға жалтақтай карай береді. - Өзің бір тақылдаған пәле екенсің! - Ата, мен пәле емес, баламын. Бағанадан үндемей сөз сарынын байқап отырған Төле Тайкелтірдің мына сөзінен амалсыз тосылады. - Иә, Тайкелтір балам дұрыс айтады, әкесінің сыбағасын жеп кет дегенім рас. Айдаболдың осы дастарқаннан жылда жеп жүргені тоқты торым емес, қыстату бие, жазда - құлын, тай болатын. Бар! Қойды қоя бер де, жылқыдан бір құлын алып кел!.. ---- Тоғыз жасар Жетес тоқсандағы Төле биге сәлем бере барыпты: сонда Төле би былай деген екен: - Бата - басқа, қына - тасқа, ақыл - жасқа, не қалайсың, балам? - депті. Сонда Жетес бала: - О, қасиетті, баба! - Ат берсеңіз өліп қалады, тон берсеңіз тозып қалады. Ат, тонға бергісіз өлмейтін, өшпейтін, өмірі естен кетпейтін бір өсиет айтсаңыз соған ризамын, - депті. Онда колыңды жай, балам, - деп Төле би: <br /> - Бір үйдің баласы болма, Көп үйдің санасы бол! <br /> Бір елдің атасы болма, Бар елдің данасы бол! <br /> Бір тонның жағасы болма, Көп көлдың ағасы бол! <br /> Ақты ақ деп бағала, аумин, Қараны карала <br /> Өзегің талса өзен бойын жағала, Басыңа іс түссе көпшілікті шағала. <br /> Өзіңе-өзің кәміл бол. . - Халқыңа әділ бол, <br /> Жауыңа катал бол! Досыңа адал бол! – аумин, деп бата беріпті. ---- Өзінің саналы өмірінде Төле би бабамыз шындық, әділдік жолында қыруар қызмет атқарады. Сөйтіп, ол халқының бірлігі, тірлігі, тұрмысы, салт-сана дәстүрі үшін бүкіл ғұмырын арнады. Сол үшін де туған елі оны төбесіне көтеріп, кұрметтейді, шешімі мүлтіксіз жүзеге асып жатты. "Төбе би", "Әулие ата", "Қарлығаш өулие" деп атап кетті. "Шындық шыңыраудан да алып шығады" демекші, Төле бидің саладағы бір әділ билігі жөнінде өзінің бір ұрпағы зерттеуші М.Қалдыбаев "Алматы ақшамы" газетінде (16 қаңтар, 1991) былайша баяндайды: "...Төле бидің ұлдарының бірі Жолан кең даламен жатып, киімдері жыртық-жыртық мүсәпір қарт кісіге: сақалы ұйпа-тұйпа, жағы суалып, көздері қызарып кеткен: - Ассалаумағалайкүм, ата жол болсың! - Әлей болсын, шырағым. Мен де бір мүсәпір едім, сініп, бүгілген белін қолымен ұстап жерге отыра кетті.Жолына түсіп қасына келді. - Ата, күн ыстық, жүріңіз, анау жиденің түбіне бара ғынан демей берді. - Қарағым-ай, өзің қандай мейірбан бала едің, көп сол жиденің түбінен көрдім ғой. Карт егіле жылап, екі қолымен басын ұстап, отырып қалды. Жолан ер үстіндегі қоржынын алып, торсықтағы қымызын ішіп, шөлін басып, үһ деп демін алған қарт жиде саясына өткен жайды баяндады: - Қарағым, балам, "өлмегенге өлі балық жолығады" жолыққаның жақсы болды, не істерімді білмей, есім шығып отыр едім. Өзім тақыр кедеймін. Бала-шағам көп. Көрші ауылда ұзатылған қызым бар. Үйде азығымыз таусылып, сол қызыма барып едім. - Бала-шағам аш, ептеп-септеп азық бер, дедім. - Жарайды, - деп күйеу бала мен қызым аздаған азық-түлік, киім-кешек тауып берді. Жаяу барған едім, жаяу қайттым. Қоржынымды ана-мұныға толтырып, иығыма асып, осы жерге азар деп жеткен едім. Мына жалғыз түп жиденің түбінде құр кұдық бар екен. Осында қондым. Қайғырып жатып, қалғып кетіппін. Біреу бассалып, тұншықтырып, катты соққылай бастады. Есімді жисам, қоржын жоқ. Жылап-жылап: - Енді қайттім? Үйдегі аш, жалаңаш балаларыма қалай көрінем? Қызыма қайта барғаныммен, сыры мәлім, соңғы азығын аузынан жырып бергенін білем. Әбден масқара болдым-ау, айдалада ұйықтап нем бар еді? - деп қайғырып отырмын, балам. -Ата, саспаңыз, бекер босқа жасып, жыламаңыз. Жасыңызды тыйыңыз. Бүл төңіректе біздің ауылдан басқа ауыл жоқ. Екеуміз мына атқа мінгеселік. Ерге қартты отырғызып, өзі артына мінгесіп, ауылына келді. Ақ сақалы омырауын жапқан атжақты, қыр мұрынды, кең жауырынды, өткір жанарлы Төле би бар жайды ұйып тыңдап: - Жарайды, қариям, қазір жұртты тегіс жинап хабарлаймын, - дейді. Көп кешікпей ел жиналып, әділ бидің үкімін күтті. Төле би орнынан тұрып, халық алдына келіп: - Оу, жұртым, түгел жиналдыңдар ма? Бір кісі келмей қалмасын, - деді. - Бәрі жиналды, биеке, - деп жұрт шулады. "Не болып қалды екен? Би бізді неге шақырды?" - деп бәрі аң-таң. Төле би кедей, мүсәпір қартты алқақотан отырған жұрттың алдына шығарып: - Иә, мүсөпір, сенің нең жоғалды? - деді. Менің аш балаларыма әкеле жатқан азығымды, киім-кешегімді біреу құр құдықтың жанындағы жалғыз жиденің түбінде ұйықтап жатқан жерімнен ұрып-соғып, тартып ап кетті. Жұрт тым-тырыс. Бәрі мұңайып, төмен қарап, үнсіз отыр. - Уа, халқым, - деді Төле би. - Мына кедейді жылатпа. Сорлының киімі мен азығын бер. Бермесіңе шындық қоймайды. Біреуің ұсталасың. Ұсынған мойынды қылыш кеспейді деген, алғаным рас еді деп мойында. Ешкім үндемеді: - Жоқ табылғанша бір адамды босатпаймын. Бұл жерден бірде бірің кетпейсің. Жүрт іштен тынып отыр. Ешқайсысында үн жоқ. Күн батуға таяды. - Ойпырым-ай, иттің баласы-ай, қайсысы алды екен? Алған соң шынын айтпай ма? Жұртты босқа иіріп қойғаны несі? Малымыз, үй-жайымыз қараусыз қалды-ау, - деген секілді күңкіл шықты. Бірін-бірі түртіп, тілсіз ыммен сырласып жатқандар да баршылық. "Мен алып едім" деген жауап болмаған соң, Төле би мүсәпір қартқа қарап: - Сізді алғаш құр құдықтағы жалғыз жиденің түбінде тонады ғой. Қазір сол құдыққа жаяу барыңыз. Кімнің алғанын сол кұдық пен жалғыз түп жиденің өзі айтады. Оларда тіл жоқ емес, бар, - деді. Мүсәпір қарт топтан бөлініп, жаяу ұзай берді. - Сіз барып келгеніңізше ешкімді үйіне қайтармаймын. Егер кететін адам табылса, жоғалған мүлкіңізді сол адамға төлетемін. Жұрт бір-біріне қарап: - Ол құдық пен жидеге қанша уақытта барып келе алады, ол қай жерде екен? Жаяу қашан келеді? Білетіндер бар ма? - десті күңкілдеп. Көп ішінде отырған мүсәпір қарттың киімі мен азығын ұрлап алған адам байқамастан: - Ой, ол жиде мен құдыққа барып келгенше таң атады. Ұзақ жер ғой, - деп қалды. Кімнің аузынан қандай сөз шығады деп аңдып отырған Төле бидің жігіттері шап беріп ұстап, әлгіге: - Тұр орныңнан! Мына жұртқа жауап бер! - деді. - Ұзақ жер ғой деп сен біліп айтып тұрсың. Оның мүлкін сенен басқа ешкім алған жоқ. Төле би халықты үйлеріне қайтарып, кос атты қуғыншы жұмсап, кедей қартты алдыртты. Ұрыға: - Бер мынаның мүлкін! - деді бұйырып. - Алғаным жоқ! - Қазір мынаны дарға асыңдар! Екі жігіт білегінен ұстап сүйрей жөнелгенде: - Ататай, алып едім, жанымды киыңыз, өлтіре көрмеңіз! – деп жалынды. - Алған заттарымның бәрін қайтарайын. - Ой, жазған, халықты кинамай-ақ бірден мойындамайсың ба?Шындық айтқызбай коя ма? - деді Төле би суық жымиып. – Саған берер жазам бар. - Ататай, өтінемін, жанымды киыңызшы? - Саған жазам, бұдан былай ұрлық істемеймін деген уәдеңді бер. -Мақұл ата.Енді ұрлық істесем дарға асылайын...” Міне, осылай Төле бидің алдынан ешбір айыпкер,күнәкар қашып құтылмаған.Қайсысы болса да оның алдында кінасын мойындаған.Сөйтіп тура ақ жолға түскен.Ел қатарына қосылып адал еңбек еткен. ---- Төле бидің даналығы, шешендік тапқыр сөздері, мақал-мәтел, нақылдары ел арасына мол таралған. Төле бидің өмірі, ел басқарудағы қызметі, ол айтып кеткен билік сөздер жөнінде кезінде [[Шоқан Уәлиханов]], Россияның А. Левшин, Г. Потанин, А. Диваев және совет дәуірінде Б. Адамбаев, Ә. Мәметова, М. Қалдыбаев және осы еңбектің авторы, т.б. фольклоршы, тарихшылар да жинастырып, зерттеген. Қазақстанның мемлекеттік архиві мен Ғылым академиясындағы қолжазбалар қорында ел арасынан жинақталған мате- риалдар да баршылық. Халық аузында хатқа түспеген, жинала қоймаған Төле би мұралары әлі де аз емес. Оларды мұқият жинастырып, зерттеу, кітап етіп халықтың өзіне қайта ұсыну болашақ міндетіміз.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ===Ескерткіштер=== [[File:Qaldirhochbiy-Mausoleum.jpg|180px|right|thumb| Төле бидің зираты, Ташкент]] [[Сурет:Төле би ескерткіші (Тараз қаласы).jpeg|thumb|right|200px|Төле би ескерткіші (Тараз қаласы)]] Төле би [[Шымкент]], [[Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларында көпшілік пайдаланатын ғимараттар салу ісіне белсене араласқан. Төле би халық арасында “Қарлығаш әулие”, “Қарлығаш би” деген атпен танымал. Оның бұлай аталуы жайлы да аңыз сақталған. Төле би Ташкенттегі [[Шайқантәуір]] зиратына жерленген. Қабірі Бабырдың нағашы атасы [[Жүніс хан]] мазарының қасында. Төле би қабіріне кесене салынған. Ғибратты ғұмыр кешкен бидің жарқын бейнесіне көптеген ақын мен жыраулар оралып, оның даналығын шығармаларына арқау етіп отырды. Өткен дәуірлерде А.Левшин, П.Маковецкий, Л.Баллюзек секілді, т.б. орыс зерттеушілері өз еңбектерінде Төле би есіміне ілтипат білдіріп, құрмет тұта атап өтті. Әр кезде [[Мәшһүр Жүсіп Көпеев]], [[Шәкерім Құдайбердіұлы]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Мұхтар Әуезов]], Б.Адамбаев, Н.Төреқұлов, т.б. Төле биге байланысты әр тараптағы зерттеулері мен ой-қорытындыларын жариялады. [[Жамбыл облысы]]нда Төле би есімімен аталатын елді мекен бар. [[Түркістан облысы]]нда бір ауданға Төле би есімі берілген. [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], Түркістан облысында және [[Астана]] қаласында Төле биге ескерткіш қойылған. [[Алматы]]да, [[Шымкент]]те және бірқатар елді мекендерде Төле би есімімен аталатын көшелер бар.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref> ==Дереккөздер== <references/> == Тағы қараңыз == * [[Қазыбек би]] * [[Әйтеке би]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] 2xh5cttji0q0hfv4b4b2kjvc1sjki3s 0 6443 3576681 3415102 2026-04-04T13:52:53Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Өзбекстан тарихы]],[[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]],[[Санат:Түркі ақындары]],[[Санат:Түркі тарихшылары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3576681 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Бабыр | Шынайы есімі = {{lang-ar|بابر}} | Суреті = Idealized portrait of Babur (1483-1530) in Persian style, painted circa 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg | Титулы = [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы]] | Ту = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | Басқара бастады = [[30 сәуір]] [[1526 жыл|1526]] | Басқаруын аяқтады = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] | Ізашары = Лауазым пайда болды | Ізбасары = [[Хумаюн]] | Титулы_2 = Кабул әмірі | Ту_2 = Timurid.svg | Басқара бастады_2 = [[қазан]] [[1504 жыл|1504]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] | Ізашары_2 = Мүкім | Ізбасары_2 = [[Хумаюн]] | Титулы_3 = Ферғана әмірі | Ту_3 = Timurid.svg | Басқара бастады_3 = [[маусым]] [[1494 жыл|1494]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[1500 жыл|1500]] | Ізашары_3 = Омар Шейх мырза | Ізбасары_3 = Лауазым ыдыратылды | Діні = [[Ислам]] | Туған күні = 14.02.1483 | Туған жері = [[Әндіжан]],<br />[[Темір мемлекеті]] | Қайтыс болған күні = 26.12.1530 | Қайтыс болған жері = [[Агра]], [[Ұлы Моғолдар патшалығы]] | Жерленді = [[Бабыр бақтары]], [[Кабул]] | Әкесі = [[Құмар Шейх Мырза II]] | Анасы = Кұтлық Нигяр ханым | Жұбайы = Айша Сұлтан бегім<br />Бибі Мүбарика бегім<br />Ділдар бегім<br />Гүлрух бегім<br />Махам бегім | Балалары = '''Ұлдары:'''<br />[[Хумаюн]]<br />Камран мырза<br />Мұхаммед Асқари мырза<br />Әбу Насыр Мұхаммед Хиндал мырза<br />'''Қыздары:'''<br />Гүлбадан бегім<br />Фахрунниса бегім<br />Алтын Бішік бегім | Қолтаңбасы = }} '''Бабыр''' ({{lang-ar|ﻇﻬﻴﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ محمد بابر}}, ''«Бабыр»'' есімінің парсы тіліндегі мағынасы «арыстан, қолбасшы, барыс»<ref name=autogenerated2>[http://uzbhistory.ru/uzbekistan-pozdnee-srednevekove/paragraph9 История Узбекистана в период с XVI по XIX вв — параграф 9<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021142415/http://uzbhistory.ru/uzbekistan-pozdnee-srednevekove/paragraph9 |date=2013-10-21 }}</ref>) — [[Ұлы Моғолдар падишаһтарының тізімі|Ұлы Моғолдар патшалығының 1-падишаһы]] және негізін қалаушысы, сардар, ақын, жазушы<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>. Толық атағы: '''әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам Захиреддин Мұхаммед Жалалуддин Бабыр, Падишаһ-и-Ғази'''. ==Өмірбаяны== [[1483 жыл]]дың [[14 ақпан]]ында Ферғана уәлаятында туған. Оның әкесі Омар Шейх мырза — [[Әмір Темір]]дің немересі, Ферғана әмірі еді. Ал Бабырдың шешесі — Құтлық Нигяр ханым [[Моғолстан]] ханы, [[Шыңғыс хан әулеті]]нен болған Жүніс ханның қызы болатын. Бабыр және қазақтың тұңғыш тарихшысы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дің шешелері апалы-сіңілілі адамдар болған. Демек, Бабыр мен Мұхаммед Хайдар Дулати — [[бөле]] болып келеді. ===Мәуереннаһр=== [[1494 жыл]]ы Омар Шейх мырза қайтыс болады да, Ферғана әмірінің орны бос қалады. Осы кезде Омар Шейх мырзаның інісі, [[Самарқан]] әмірі Ахмет мырза осы орынға ауыз салып, Ферғана әмірінің тағына таласады. Алайда Омар Шейх мырзаның беделді бектері оған қарсы шығып, Омар Шейх мырзаның 11 жасар баласы Бабырды Ферғана әмірі деп жариялап, асығыс таққа отырғызады. Бабыр үкімет басына келген кезде, [[Самарқан]], [[Бұқара]], [[Ташкент]], [[Әндіжан]], Хисар, [[Кабул]]ды билеуші [[Темір әулеті|Темір тұқымдары]] өзара жауласып, бір кездегі аса қуатты [[Темір мемлекеті]]н әбден әлсіреткен еді. Міне, осындай аса ауыр жағдайда үкімет басына келген бала Бабырдың көп майданда күрес жүргізуіне тура келді. Ол бір жағынан өзінің туған қаласы [[Әндіжан]]ды өзінің немере ағасы Ахмет мырзаның шабуылынан сақтап қалуға тиіс болса, екінші жағынан, өзі отырған тағына өз туысы Жиһангір мырзадан қорғап қалуға тура келді. Өзін [[Шыңғыс хан]]ның мұрагері, Әмір Темірдің әулетінен санаған Бабыр [[Мәуереннаһр]]да бір орталыққа бағынған ірі мемлекет құрып, Темір ұрпақтарының әр жерге шашырап жүрген әскери күштерін бір қолға топтастырмақ болды. Осы кезде Самарқан мен Бұхара әмірі Сұлтан Ахмет мырза қайтыс болып, оның артында ұрпақ қалмады. Осыған байланысты [[Самарқан]]да Темір әулеттерінің арасында таққа талас басталды. Осыны пайдаланған солтүстіктегі көшпелі өзбектер ханы — [[Мұхаммед Шайбани]] хан өзінің қол астындағы адамдарын жинап алып, дереу Самарқанға қарай шеру тартады. Алайда самарқандықтар туған қаласын ерлікпен қорғап қалады. Бірақ ол уақыт өткізбей, Қаршы және Шахрисәбіз қалаларына бет алып, оларды жаулап алады да, бірден [[Бұқара]]ға беттейді. Үш күн қоршауға шыдай алмаған Бұқара бектері қаланы Шайбани ханға беріп қояды. Шайбани әскерлерің Бұқарды басып алуы самарқандықтардың үрейін ұшырады. Қаланың көптеген бектері Бабырға және ташкент Әмір Уейс мырзаға келіп, олардан көмек сұрайды Темірдің бұл екі әулеті де Самарқанға қарай шабады. Бірақ мұнда үкімет билігін Сұлтан Әли мырза өз қолына алып қойған еді. Бірақ ол өз маңайындағылардың опасыздық жасауға ыңғайланып жүргенін байқап қалып, қаланы Шайбаниға өзі беруге ұйғарады. Жұма күндердің бірінде қала халқы намаз оқып жатқан кезде, Сұлтан Әли мырза аз ғана адамдармен жасырын түрде Самарқанды тастап шығып, Шайбаниға барады. Мұнан кейін қаланың басқа әмірлері мен белді бектері де қала жұртшылығының мүддесін сатып кетіп, Шайбаниды үлкен сый-құрметпен қарсы алады. Сөйтіп, Шайбани хан 1500 жылы Ақсақ Темір әулетінің көне астанасы — Самарқанды соғыссыз-ақ басып алады. Бірақ Шайбани Самарқанда ұзақ тұра алмады. Самарқанның аса ірі ғұламаларының бірі — Әбіл Мәкәрім Бабырға хат жазып, оның өз ата-бабасының астанасын басып алып, ондағы таққа отыруға шақырады. Сондай-ақ белгіленген уақытта оған қаланың қақпасын ашып беруге уәде береді. Бабыр ғұламаның хатына жауап ретінде Самарқанға аттанады. Ол түнде аз ғана адамдармен қаланың ішіне кіріп, ондағы Шайбани хан әскерлерін қырып салады да, таң атқанда өзін Самарқанның падишахы деп жариялайды. Алайда Бабырдың бұл падишалығы, өз сөзімен айтқанда, жүз-ақ күнге созылады. Өйткені Самарқан халқы үздіксіз ұрыстың нәтижесінде әбден арып-ашыған болатын. Бабыр осы ашаршылыққа ұшыраған халықтың жағдайын жақсарту үшін өзінің Ферғанадан әкелген әскерлерін таратып жібереді. Мұны білген Шайбани хан жақсы жарақтанған қалың қолмен [[Самарқан]]ға шабуыл жасайды. Бабыр аз уақыттың ішінде шағын қол жинап алып, өзіне көмекке келе жатқан шағатайлықтар мен моғұлдарды күтпестен Шайбани ханға қарсы шықты. Зараушан өзенінің бойында Шайбани хан әскерлерімен кездесіп, соғыс ашады. Өзінің жеке басының асқан ерлік етуіне қарамастан, Бабыр әскерлері жеңіліп, Бабырдың өзі Самарқанға келіп тығылды. Шайбани төрт ай бойы қаланы қоршап алды. Аштық күшейе берді. Қаланың көптеген бектері аштыққа шыдай алмай, Шайбани ханға өтіп кетіп жатты. Өзінің осындай ауыр жағдайға душар болғанын сезген Бабыр бір түнде Самарқанды тастап шығып, [[Ташкент]]тегі ағасы, [[Моғолстан]] ханы — Махмұт ханға барды. Бабырдың өзіне тиген еншісі — Әндіжан өлкесі де бұл кезде Шайбани ханның қолында болатын. Енді Бабыр [[Әндіжан]]ды азат етіп алу үшін Махмұт ханнан көмек сұрады. [[1501 жыл]]дың қысында моғол әскерлері жорыққа аттанады. Бірақ Шайбани хан әскерлері оларды [[Сырдария]] бойында тас талқан етті. Бабыр енді Моғолстанның солтүстік-шығыс облыстарына қарай қашты. Осы күннен бастап Бабыр өз сөзімен айтқанда, шатыраш шаһы сияқты бір бұрыштан бір бұрышқа тығылумен болды. Ақыры [[1504 жыл]]ы Кабул бектерінің көмегімен ондағы үкімет билігін өз қолына алады және жақсы жарақтанған әскер құрады. Жеңістен жеңіске жетіп желіккен көшпелі өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани]] хан Темірдің соңғы көрнекті ұрпағы Сұлтан Құсайын мырзаның әмірлігін де басып алуға әзірленеді. Шайбани ханның аяқ алысынан қауіптенген Ақсақ Темір тұқымдары — Хисар, Хатлан, Куляб, Құндыз, Бадахшан әмірлері өзара одақ құрады. Міне, осы одаққа Бабыр да қосылады. Одақтың басшысы болып Хисар әмірі Қысырау шах тағайындалады. [[1504 жыл]]дың шілдесінде ол өзінің әскерлерімен Құндызға қарай аттанады. Бірақ осы жерде жол тосқан Шайбани әскерлерінен қатты жеңіліп, өзі тұтқынға түсіп, сол жерде қаза тапты. Одақтастардың бұдан былайғы шабуылы өздерінің өзара ұрыс-керісі салдарынан тоқтап қалады. Осы кезде Шайбани хан Бұқардан [[Хорезм]]ге қарай шабуыл жасап, [[1505 жыл]]ы [[Үргеніш]]ті басып алды. ===Ауғанстан=== [[1506 жыл]]дың көктемінде Құсайын мырза қайтыс болады. Оның орнына екі баласы Бадиуззаман мен Мұзаффар-Құсайын қалады. Шайбани хан [[Балх]] қаласын қоршайды. Тек күздің басында ағалы інілі мырзалар әскер жинап, Балхқа көмекке келеді. Жолшыбай оларға өз әскерлерімен Бабыр қосылады. Бірақ бұлар келіп жеткенше, әбден әлсіреген Балх тұрғындары Шайбани ханға беріліп қояды. Ал, Шайбани хан болса, өзімен соғысқалы келе жатқан Темір ұрпақтарымен майданға түспей, Мәуереннаһрға қарай бет алады. Одақтастар жаудың ізіне түсіп, оны талқандаудың орнына келер көктемге дейін соғыс әрекеттерін бастамауға келіседі. [[1507 жыл]]дың [[мамыр]]ында [[Мұхаммед Шайбани]] хан [[Әмудария]]дан өтіп, [[Хорасан]] жеріне барады. Темірдің соңғы әулеті Сұлтан Құсайын мырзаның елордасы — [[Герат]] дұшпан алдында әлсіздік көрсетеді. Шайбани хан Гератты жаулап алып, өзінің жаугершілік жолында [[Иран]] шекарасына жетеді. Ал, парсы шаһы [[I Ысмайыл]] Шайбани ханның бұл қылығын ұнатпайды. [[1510 жыл]]ы I Ысмайыл Хорасан жеріне жорық жасайды. Осының алдында ғана, [[1508 жыл]]ы қазақтар мен моғолдармен бірігіп күш көрсетудің нәтижесінде Шайбани хан бастаған әскерлер [[Сырдария]] бойында үлкен жеңіліске ұшыраған еді. Сондықтан олар парсы әскерлеріне қарсы керісуге жарамайды. Мұны сезген Шайбани хан өзінің аз ғана адамдарымен [[Мерв]] қаласына барып тығылады. Бірақ кейінгі бір ұрыста Шайбани хан қаза тауып, әскерлері талқандалды. Сөйтіп Гератты парсы шаһы I Ысмайыл басып алады. Осы кезде Бабыр өзінің ең қауіпті дұшпаны Шайбани ханның қаза тапқанын естіп, өзінің бұрынғы патшалығын [[Шайбани әулеті]]нен қайта тартып алу үшін әрекет жасайды. Осы мақсатпен ол парсы шаһына ұсыныс жасайды. Шаһ бұған келіседі. Сөйтіп Бабыр Кабулдан қалың қолмен аттанып, [[Әмудария]]дан өтіп, Хисарға келеді. Қарсылық көрсеткен [[Шайбани әулеті]]нің жасақтарын қиратып, Мәуереннаһрдың көптеген бөлігін (Хисарды, Кулябты, Құндызды, Бадахшанды) басып алады. Сөйтіп, Самарқанға қарай бет алады. Осы жорықта Бабырдың қасында жүрген оның туған бөлесі, "[[Тарих-и Рашиди]]" тарихи еңбегінің авторы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дің айтуына қарағанда, қатал көшпелілерді жеңіп шыққан Бабырды Самарқан халқы қуанышпен қарсы алады. Оның жолына жібек кілем төсейді. Көшелер қызыл гүлге бөленеді. Сөйтіп [[1511 жыл]]ы Бабыр Самарқанға салтанатпен кіреді. Бірақ Бабырдың парсы шаһы I Ысмайылмен одақтас болуы самарқандықтарды қатты мазасыздандырады. Мешітке Хутба оқылып, онда Бабырды "[[падишаһ]]" деп жариялайды. Бұл хутбада [[қызылбастар]]дың (ирандықтардың) [[он екі имам]]ының есімі аталып, I Ысмайыл шаһтың аты да қосыла оқылады. Міне, осы жағдай Бабырдан самарқандықтардың көңілін суытты. Оның үстіне самарқандықтарға сенген Бабыр өз қолындағы парсы әскерлерін таратып жібереді. Міне, Бабырдың осы қателігін көшпелі өзбектер тағы да пайдаланып, [[1512 жыл]]ы Мәуереннаһрға тағы шабуыл жасайды. Бабыр аздаған күшпен оларғы қарсы шығып, оларға ұрыс ашады. Бірақ қатты жеңіліп Хисарға қарай қашады. Мұнда келгеннен кейін бекіністер жасап, қаланың көшелерімен бұрыштарында тосқауыл тұрғызады. Көмек сұрап, Исмаил шахқа кісі жібереді. Мұны естіген [[Шайбани әулеті]] Мәуереннаһрға қайтып келеді. [[1512 жыл]]дың күзінде Нәжімсани бастаған 60 мыңдық парсы әскері Әмудариядан өтіп, Термез төңірегінде Бабыр қолына қосылады. Қызылбастар әулеті Хизарды, кейін Қаршы қаласын басып алады. Олар бейбіт халықты жаппай қырғынға ұшыратады. Соның ішінде атақты әрі Шайбани ханның өзара тарихшысы Бенаи да қаза табады. Мұнан кейін қызылбастар Бабырмен бірігіп, Гиджубанға қарай аттандаы. Бірақ [[Шайбани әулеті]] бұлардан бұрын Гиджубанға келіп, ұрысқа әзірленеді. Әскерлерін көше бойымен қатар тізіп тастайды. Қызылбастар мен Бабыр қолы қалаға енгенде, Шайбани әулеті бұрыш бұрыштан оларды атқылай бстайды. Оқ астында қалған қызыбастар тасада тұрған Шайбани әулеті әскерлеріне еш шара қолдана алмайды. Бабырдың өз басынан асқан ерлік көрсетуіне қарамастан тағы да жеңіліске ұшырайды. Парсы әскербасы Нәжімсани мен оның офицерлері қаза табады. Бабыр тағы да Хисарға қашады, одан әрі Кабулға кетеді. ===Үндістан=== Бабыр Кабулда ұзақ жылдар болып, [[Үндістан]]ды жаулап алу жоспарын жасайды. Бұл істе оған өзінің өмірлік тәжірибесі, Шайбани әулетімен ұрыста алған сабақтары көп көмек көрсетеді. Үндістан жорықғын Бабыр 14 жыл әзірлейді. Осы жылдардың ішінде ол әскерді қайта құрады, зеңбіректер жасайды, соғыс амал-тәсілдерін жетілдіре түседі. Сөйтіп, [[1526 жыл]]дың [[қараша]]сында Бабыр 12 мыңдық қолмен Панджабқа кіреді де, [[Дели]]ге қарай бет алады. [[1526 жыл]]ы [[21 сәуір]]де Панипат маңында Үндістанның тағдырын шешкен үлкен ұрыс болды. Бұл кезде Бабыр ысылған қолбасшы болып қалған еді. Ол қызылбастардың зеңбіректерімен соғысын және көшпелі Шайбани әулетінің «толғама» атты әскери әдісін шебер меңгерген болатын. Міне, осы ұрыс әдістерінің нәтижесінде Бабыр 12 мың әскермен [[Дели сұлтандығы]]ның сұлтаны Лоди Ибраһим шаһтың 40 мыңдық қолын жеңіп шығады. Сөйтіп қазіргі [[Ауғанстан]] мен Үндістан жерінде [[Ұлы Моғолдар патшалығы]] аталған үлкен мемлекет құрылды. Сонымен Үндістан Бабырдың екінші отаны болды. Ол мұнда үлкен мәдени жұмыстар жүргізді, аса күрделі құрылыстар салды, елдің ең таңдаулы ақындары мен ғалымдарын өз маңына топтады. Дегенмен, оның өмірінің соңғы кезі де қайғы-қасыретпен өтті. Ең алдымен ол өзінің туып-өскен, жастық шағын өткізген отанын — Мәуереннаһрды сағынды, оның үстіне жеңілген дұшпандар да қарап жатпады, оған қарсы астыртын күрес жүргізді. Мәселен, Лоди Ибраһимнің шешесі Бабырдың асына у қосып беріп, оны улап өлтірмек болды. Бабырға Үндістанның ауа-райы да жақпады. Біресе ыстық соғып, біресе салқын тиіп, ауыра берді. Ақырында, ол [[1530 жыл]]дың [[26 желтоқсан]]ында [[Агра]]да қайтыс болды. [[17 ғасыр|XVII ғасырдың]] басында оның денесі әкелініп, өзінің көзі тірі кезіндегі өсиеті бойынша, биік төбенің бауырындағы бақ ішінде жерленеді, басына [[мәрмәр]]дан құлпытас қойылды.<ref>Кор-Оглы Х.Г., Узбекская литература, М., 1968; Полн. собр. русских летописей, в 30-ти т., т. 13, СПб. — Л. — М., 1841 — 1965; История Индии в средние века, М., 1968; История Афганистана, т. 2, М., 1965; Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр, “Бабырнама”, А., 1993.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 I том</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Шығармалары== * Бабур-наме. Записки Бабура, Таш., 1958; Лирика, М., 1957. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Тағы қараңыз== * [[Бабырнама]] [[Санат:14 ақпанда туғандар]] [[Санат:1483 жылы туғандар]] [[Санат:1530 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:26 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Моғол ақындары]] [[Санат:Моғол жазушылары]] [[Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары]] [[Санат:Үндістанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Үнді монархтары]] [[Санат:Ферғана облысында туғандар]] [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]] [[Санат:Түркі ақындары]] [[Санат:Түркі тарихшылары]] fhi6mndvz4gdxmu1smwzlzld929xm3d 3576682 3576681 2026-04-04T13:56:04Z 1nter pares 146705 3576682 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Бабыр | Шынайы есімі = {{lang-ar|بابر}} | Суреті = Idealized portrait of Babur (1483-1530) in Persian style, painted circa 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg | Титулы = [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы]] | Ту = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | Басқара бастады = [[30 сәуір]] [[1526 жыл|1526]] | Басқаруын аяқтады = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] | Ізашары = Лауазым пайда болды | Ізбасары = [[Хумаюн]] | Титулы_2 = Кабул әмірі | Ту_2 = Timurid.svg | Басқара бастады_2 = [[қазан]] [[1504 жыл|1504]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] | Ізашары_2 = Мүкім | Ізбасары_2 = [[Хумаюн]] | Титулы_3 = Ферғана әмірі | Ту_3 = Timurid.svg | Басқара бастады_3 = [[маусым]] [[1494 жыл|1494]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[1500 жыл|1500]] | Ізашары_3 = Омар Шейх мырза | Ізбасары_3 = Лауазым ыдыратылды | Діні = [[Ислам]] | Туған күні = 14.02.1483 | Туған жері = [[Әндіжан]],<br />[[Темір мемлекеті]] | Қайтыс болған күні = 26.12.1530 | Қайтыс болған жері = [[Агра]], [[Ұлы Моғолдар патшалығы]] | Жерленді = [[Бабыр бақтары]], [[Кабул]] | Әкесі = [[Құмар Шейх Мырза II]] | Анасы = Кұтлық Нигяр ханым | Жұбайы = Айша Сұлтан бегім<br />Бибі Мүбарика бегім<br />Ділдар бегім<br />Гүлрух бегім<br />Махам бегім | Балалары = '''Ұлдары:'''<br />[[Хумаюн]]<br />Камран мырза<br />Мұхаммед Асқари мырза<br />Әбу Насыр Мұхаммед Хиндал мырза<br />'''Қыздары:'''<br />Гүлбадан бегім<br />Фахрунниса бегім<br />Алтын Бішік бегім | Қолтаңбасы = }} '''Бабыр''' ({{lang-ar|ﻇﻬﻴﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ محمد بابر}}, ''«Бабыр»'' есімінің парсы тіліндегі мағынасы «арыстан, қолбасшы, барыс»<ref name=autogenerated2>[http://uzbhistory.ru/uzbekistan-pozdnee-srednevekove/paragraph9 История Узбекистана в период с XVI по XIX вв — параграф 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021142415/http://uzbhistory.ru/uzbekistan-pozdnee-srednevekove/paragraph9 |date=2013-10-21 }}</ref>) — [[Ұлы Моғолдар падишаһтарының тізімі|Ұлы Моғолдар патшалығының 1-падишаһы]] және негізін қалаушысы, сардар, ақын, жазушы<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>. Толық атағы: '''әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам Захиреддин Мұхаммед Жалалуддин Бабыр, Падишаһ-и-Ғази'''. == Өмірбаяны == [[1483 жыл]]ғы [[14 ақпан]]да Ферғана уәлаятында туған. Оның әкесі Омар Шейх мырза — [[Әмір Темір]]дің немересі, Ферғана әмірі еді. Ал Бабырдың шешесі — Құтлық Нигяр ханым [[Моғолстан]] ханы, [[Шыңғыс хан әулеті]]нен болған Жүніс ханның қызы болатын. Бабыр және қазақтың тұңғыш тарихшысы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дің шешелері апалы-сіңілілі адамдар болған. Демек, Бабыр мен Мұхаммед Хайдар Дулати — бөле болып келеді. === Мәуереннаһр === [[1494 жыл]]ы Омар Шейх мырза қайтыс болады да, Ферғана әмірінің орны бос қалады. Осы кезде Омар Шейх мырзаның інісі, [[Самарқан]] әмірі Ахмет мырза осы орынға ауыз салып, Ферғана әмірінің тағына таласады. Алайда Омар Шейх мырзаның беделді бектері оған қарсы шығып, Омар Шейх мырзаның 11 жасар баласы Бабырды Ферғана әмірі деп жариялап, асығыс таққа отырғызады. Бабыр үкімет басына келген кезде, [[Самарқан]], [[Бұхара]], [[Ташкент]], [[Әндіжан]], Хисар, [[Кабул]]ды билеуші [[Темір әулеті|Темір тұқымдары]] өзара жауласып, бір кездегі аса қуатты [[Темір мемлекеті]]н әбден әлсіреткен еді. Міне, осындай аса ауыр жағдайда үкімет басына келген бала Бабырдың көп майданда күрес жүргізуіне тура келді. Ол бір жағынан өзінің туған қаласы [[Әндіжан]]ды өзінің немере ағасы Ахмет мырзаның шабуылынан сақтап қалуға тиіс болса, екінші жағынан, өзі отырған тағына өз туысы Жиһангір мырзадан қорғап қалуға тура келді. Өзін [[Шыңғыс хан]]ның мұрагері, Әмір Темірдің әулетінен санаған Бабыр [[Мәуереннаһр]]да бір орталыққа бағынған ірі мемлекет құрып, Темір ұрпақтарының әр жерге шашырап жүрген әскери күштерін бір қолға топтастырмақ болды. Осы кезде Самарқан мен Бұхара әмірі Сұлтан Ахмет мырза қайтыс болып, оның артында ұрпақ қалмады. Осыған байланысты [[Самарқан]]да Темір әулеттерінің арасында таққа талас басталды. Осыны пайдаланған солтүстіктегі көшпелі өзбектер ханы — [[Мұхаммед Шайбани]] хан өзінің қол астындағы адамдарын жинап алып, дереу Самарқанға қарай шеру тартады. Алайда самарқандықтар туған қаласын ерлікпен қорғап қалады. Бірақ ол уақыт өткізбей, Қаршы және Шахрисәбіз қалаларына бет алып, оларды жаулап алады да, бірден [[Бұхара]]ға беттейді. Үш күн қоршауға шыдай алмаған Бұқара бектері қаланы Шайбани ханға беріп қояды. Шайбани әскерлерің Бұқарды басып алуы самарқандықтардың үрейін ұшырады. Қаланың көптеген бектері Бабырға және ташкент Әмір Уейс мырзаға келіп, олардан көмек сұрайды Темірдің бұл екі әулеті де Самарқанға қарай шабады. Бірақ мұнда үкімет билігін Сұлтан Әли мырза өз қолына алып қойған еді. Бірақ ол өз маңайындағылардың опасыздық жасауға ыңғайланып жүргенін байқап қалып, қаланы Шайбаниға өзі беруге ұйғарады. Жұма күндердің бірінде қала халқы намаз оқып жатқан кезде, Сұлтан Әли мырза аз ғана адамдармен жасырын түрде Самарқанды тастап шығып, Шайбаниға барады. Мұнан кейін қаланың басқа әмірлері мен белді бектері де қала жұртшылығының мүддесін сатып кетіп, Шайбаниды үлкен сый-құрметпен қарсы алады. Сөйтіп, Шайбани хан 1500 жылы Ақсақ Темір әулетінің көне астанасы — Самарқанды соғыссыз-ақ басып алады. Бірақ Шайбани Самарқанда ұзақ тұра алмады. Самарқанның аса ірі ғұламаларының бірі — Әбіл Мәкәрім Бабырға хат жазып, оның өз ата-бабасының астанасын басып алып, ондағы таққа отыруға шақырады. Сондай-ақ белгіленген уақытта оған қаланың қақпасын ашып беруге уәде береді. Бабыр ғұламаның хатына жауап ретінде Самарқанға аттанады. Ол түнде аз ғана адамдармен қаланың ішіне кіріп, ондағы Шайбани хан әскерлерін қырып салады да, таң атқанда өзін Самарқанның падишахы деп жариялайды. Алайда Бабырдың бұл падишалығы, өз сөзімен айтқанда, жүз-ақ күнге созылады. Өйткені Самарқан халқы үздіксіз ұрыстың нәтижесінде әбден арып-ашыған болатын. Бабыр осы ашаршылыққа ұшыраған халықтың жағдайын жақсарту үшін өзінің Ферғанадан әкелген әскерлерін таратып жібереді. Мұны білген Шайбани хан жақсы жарақтанған қалың қолмен [[Самарқан]]ға шабуыл жасайды. Бабыр аз уақыттың ішінде шағын қол жинап алып, өзіне көмекке келе жатқан шағатайлықтар мен моғұлдарды күтпестен Шайбани ханға қарсы шықты. Зараушан өзенінің бойында Шайбани хан әскерлерімен кездесіп, соғыс ашады. Өзінің жеке басының асқан ерлік етуіне қарамастан, Бабыр әскерлері жеңіліп, Бабырдың өзі Самарқанға келіп тығылды. Шайбани төрт ай бойы қаланы қоршап алды. Аштық күшейе берді. Қаланың көптеген бектері аштыққа шыдай алмай, Шайбани ханға өтіп кетіп жатты. Өзінің осындай ауыр жағдайға душар болғанын сезген Бабыр бір түнде Самарқанды тастап шығып, [[Ташкент]]тегі ағасы, Моғолстан ханы — Махмұт ханға барды. Бабырдың өзіне тиген еншісі — Әндіжан өлкесі де бұл кезде Шайбани ханның қолында болатын. Енді Бабыр [[Әндіжан]]ды азат етіп алу үшін Махмұт ханнан көмек сұрады. [[1501 жыл]]дың қысында моғол әскерлері жорыққа аттанады. Бірақ Шайбани хан әскерлері оларды [[Сырдария]] бойында тас талқан етті. Бабыр енді Моғолстанның солтүстік-шығыс облыстарына қарай қашты. Осы күннен бастап Бабыр өз сөзімен айтқанда, шатыраш шаһы сияқты бір бұрыштан бір бұрышқа тығылумен болды. Ақыры [[1504 жыл]]ы Кабул бектерінің көмегімен ондағы үкімет билігін өз қолына алады және жақсы жарақтанған әскер құрады. Жеңістен жеңіске жетіп желіккен көшпелі өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани]] хан Темірдің соңғы көрнекті ұрпағы Сұлтан Құсайын мырзаның әмірлігін де басып алуға әзірленеді. Шайбани ханның аяқ алысынан қауіптенген Ақсақ Темір тұқымдары — Хисар, Хатлан, Куляб, Құндыз, Бадахшан әмірлері өзара одақ құрады. Міне, осы одаққа Бабыр да қосылады. Одақтың басшысы болып Хисар әмірі Қысырау шах тағайындалады. [[1504 жыл]]дың шілдесінде ол өзінің әскерлерімен Құндызға қарай аттанады. Бірақ осы жерде жол тосқан Шайбани әскерлерінен қатты жеңіліп, өзі тұтқынға түсіп, сол жерде қаза тапты. Одақтастардың бұдан былайғы шабуылы өздерінің өзара ұрыс-керісі салдарынан тоқтап қалады. Осы кезде Шайбани хан Бұқардан [[Хорезм]]ге қарай шабуыл жасап, [[1505 жыл]]ы [[Үргеніш]]ті басып алды. === Ауғанстан === [[1506 жыл]]дың көктемінде Құсайын мырза қайтыс болады. Оның орнына екі баласы Бадиуззаман мен Мұзаффар-Құсайын қалады. Шайбани хан [[Балх]] қаласын қоршайды. Тек күздің басында ағалы інілі мырзалар әскер жинап, Балхқа көмекке келеді. Жолшыбай оларға өз әскерлерімен Бабыр қосылады. Бірақ бұлар келіп жеткенше, әбден әлсіреген Балх тұрғындары Шайбани ханға беріліп қояды. Ал, Шайбани хан болса, өзімен соғысқалы келе жатқан Темір ұрпақтарымен майданға түспей, Мәуереннаһрға қарай бет алады. Одақтастар жаудың ізіне түсіп, оны талқандаудың орнына келер көктемге дейін соғыс әрекеттерін бастамауға келіседі. [[1507 жыл]]дың [[мамыр]]ында [[Мұхаммед Шайбани]] хан [[Әмудария]]дан өтіп, [[Хорасан]] жеріне барады. Темірдің соңғы әулеті Сұлтан Құсайын мырзаның елордасы — [[Герат]] дұшпан алдында әлсіздік көрсетеді. Шайбани хан Гератты жаулап алып, өзінің жаугершілік жолында [[Иран]] шекарасына жетеді. Ал, парсы шаһы [[I Ысмайыл]] Шайбани ханның бұл қылығын ұнатпайды. [[1510 жыл]]ы I Ысмайыл Хорасан жеріне жорық жасайды. Осының алдында ғана, [[1508 жыл]]ы қазақтар мен моғолдармен бірігіп күш көрсетудің нәтижесінде Шайбани хан бастаған әскерлер [[Сырдария]] бойында үлкен жеңіліске ұшыраған еді. Сондықтан олар парсы әскерлеріне қарсы керісуге жарамайды. Мұны сезген Шайбани хан өзінің аз ғана адамдарымен [[Мерв]] қаласына барып тығылады. Бірақ кейінгі бір ұрыста Шайбани хан қаза тауып, әскерлері талқандалды. Сөйтіп Гератты парсы шаһы I Ысмайыл басып алады. Осы кезде Бабыр өзінің ең қауіпті дұшпаны Шайбани ханның қаза тапқанын естіп, өзінің бұрынғы патшалығын [[Шайбани әулеті]]нен қайта тартып алу үшін әрекет жасайды. Осы мақсатпен ол парсы шаһына ұсыныс жасайды. Шаһ бұған келіседі. Сөйтіп Бабыр Кабулдан қалың қолмен аттанып, [[Әмудария]]дан өтіп, Хисарға келеді. Қарсылық көрсеткен [[Шайбани әулеті]]нің жасақтарын қиратып, Мәуереннаһрдың көптеген бөлігін (Хисарды, Кулябты, Құндызды, Бадахшанды) басып алады. Сөйтіп, Самарқанға қарай бет алады. Осы жорықта Бабырдың қасында жүрген оның туған бөлесі, «[[Тарих-и Рашиди]]» тарихи еңбегінің авторы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]дің айтуына қарағанда, қатал көшпелілерді жеңіп шыққан Бабырды Самарқан халқы қуанышпен қарсы алады. Оның жолына жібек кілем төсейді. Көшелер қызыл гүлге бөленеді. Сөйтіп [[1511 жыл]]ы Бабыр Самарқанға салтанатпен кіреді. Бірақ Бабырдың парсы шаһы I Ысмайылмен одақтас болуы самарқандықтарды қатты мазасыздандырады. Мешітке Хутба оқылып, онда Бабырды «[[падишаһ]]» деп жариялайды. Бұл хутбада [[қызылбастар]]дың (ирандықтардың) [[он екі имам]]ының есімі аталып, I Ысмайыл шаһтың аты да қосыла оқылады. Міне, осы жағдай Бабырдан самарқандықтардың көңілін суытты. Оның үстіне самарқандықтарға сенген Бабыр өз қолындағы парсы әскерлерін таратып жібереді. Міне, Бабырдың осы қателігін көшпелі өзбектер тағы да пайдаланып, [[1512 жыл]]ы Мәуереннаһрға тағы шабуыл жасайды. Бабыр аздаған күшпен оларғы қарсы шығып, оларға ұрыс ашады. Бірақ қатты жеңіліп Хисарға қарай қашады. Мұнда келгеннен кейін бекіністер жасап, қаланың көшелерімен бұрыштарында тосқауыл тұрғызады. Көмек сұрап, Исмаил шахқа кісі жібереді. Мұны естіген [[Шайбани әулеті]] Мәуереннаһрға қайтып келеді. [[1512 жыл]]дың күзінде Нәжімсани бастаған 60 мыңдық парсы әскері Әмудариядан өтіп, Термез төңірегінде Бабыр қолына қосылады. Қызылбастар әулеті Хизарды, кейін Қаршы қаласын басып алады. Олар бейбіт халықты жаппай қырғынға ұшыратады. Соның ішінде атақты әрі Шайбани ханның өзара тарихшысы Бенаи да қаза табады. Мұнан кейін қызылбастар Бабырмен бірігіп, Гиджубанға қарай аттандаы. Бірақ [[Шайбани әулеті]] бұлардан бұрын Гиджубанға келіп, ұрысқа әзірленеді. Әскерлерін көше бойымен қатар тізіп тастайды. Қызылбастар мен Бабыр қолы қалаға енгенде, Шайбани әулеті бұрыш бұрыштан оларды атқылай бстайды. Оқ астында қалған қызыбастар тасада тұрған Шайбани әулеті әскерлеріне еш шара қолдана алмайды. Бабырдың өз басынан асқан ерлік көрсетуіне қарамастан тағы да жеңіліске ұшырайды. Парсы әскербасы Нәжімсани мен оның офицерлері қаза табады. Бабыр тағы да Хисарға қашады, одан әрі Кабулға кетеді. === Үндістан === Бабыр Кабулда ұзақ жылдар болып, [[Үндістан]]ды жаулап алу жоспарын жасайды. Бұл істе оған өзінің өмірлік тәжірибесі, Шайбани әулетімен ұрыста алған сабақтары көп көмек көрсетеді. Үндістан жорықғын Бабыр 14 жыл әзірлейді. Осы жылдардың ішінде ол әскерді қайта құрады, зеңбіректер жасайды, соғыс амал-тәсілдерін жетілдіре түседі. Сөйтіп, [[1526 жыл]]дың [[қараша]]сында Бабыр 12 мыңдық қолмен Панджабқа кіреді де, [[Дели]]ге қарай бет алады. [[1526 жыл]]ы [[21 сәуір]]де Панипат маңында Үндістанның тағдырын шешкен үлкен ұрыс болды. Бұл кезде Бабыр ысылған қолбасшы болып қалған еді. Ол қызылбастардың зеңбіректерімен соғысын және көшпелі Шайбани әулетінің «толғама» атты әскери әдісін шебер меңгерген болатын. Міне, осы ұрыс әдістерінің нәтижесінде Бабыр 12 мың әскермен [[Дели сұлтандығы]]ның сұлтаны Лоди Ибраһим шаһтың 40 мыңдық қолын жеңіп шығады. Сөйтіп қазіргі [[Ауғанстан]] мен Үндістан жерінде [[Ұлы Моғолдар патшалығы]] аталған үлкен мемлекет құрылды. Сонымен Үндістан Бабырдың екінші отаны болды. Ол мұнда үлкен мәдени жұмыстар жүргізді, аса күрделі құрылыстар салды, елдің ең таңдаулы ақындары мен ғалымдарын өз маңына топтады. Дегенмен, оның өмірінің соңғы кезі де қайғы-қасыретпен өтті. Ең алдымен ол өзінің туып-өскен, жастық шағын өткізген отанын — Мәуереннаһрды сағынды, оның үстіне жеңілген дұшпандар да қарап жатпады, оған қарсы астыртын күрес жүргізді. Мәселен, Лоди Ибраһимнің шешесі Бабырдың асына у қосып беріп, оны улап өлтірмек болды. Бабырға Үндістанның ауа-райы да жақпады. Біресе ыстық соғып, біресе салқын тиіп, ауыра берді. Ақырында, ол [[1530 жыл]]дың [[26 желтоқсан]]ында [[Агра]]да қайтыс болды. [[XVII ғасыр]]дың басында оның денесі әкелініп, өзінің көзі тірі кезіндегі өсиеті бойынша, биік төбенің бауырындағы бақ ішінде жерленеді, басына [[мәрмәр]]дан құлпытас қойылды.<ref>Кор-Оглы Х.Г., Узбекская литература, М., 1968; Полн. собр. русских летописей, в 30-ти т., т. 13, СПб. — Л. — М., 1841 — 1965; История Индии в средние века, М., 1968; История Афганистана, т. 2, М., 1965; Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр, “Бабырнама”, А., 1993.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 I том</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Шығармалары == * Бабур-наме. Записки Бабура, Таш., 1958; Лирика, М., 1957. == Тағы қараңыз == * [[Бабырнама]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:14 ақпанда туғандар]] [[Санат:1483 жылы туғандар]] [[Санат:1530 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:26 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Моғол ақындары]] [[Санат:Моғол жазушылары]] [[Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары]] [[Санат:Үндістанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Үнді монархтары]] [[Санат:Ферғана облысында туғандар]] [[Санат:Өзбекстан тарихы]] [[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]] [[Санат:Түркі ақындары]] [[Санат:Түркі тарихшылары]] 6y0a4ucsewsyfqiszcvddveqeuf734c 0 8653 3577225 3572651 2026-04-05T11:58:20Z Rasulbek Adil 176232 3577225 wikitext text/x-wiki {{Театр |атауы = Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры |сурет = Alma1095.JPG |сурет ені = |сурет тақырыбы = |театр типі = |Негізделгені = [[1926 жыл]] |Негізін қалаған = |Жабылды = |Театр труппасы = |Жанрлар = драма |марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=ұйым}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=ұйым}} |Орналасуы = {{KAZ}} |Мекен-жайы = |Сыйымдылығы = |Статус = |Ведомство = |Директоры = [[Еркін Тілеуқұлұлы Жуасбек]] |Көркемдік жетекшісі = [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |Бас суретші = |Сайты = [http://www.teatr-auezov.kz Ресми торабы] |Викиқор = }} '''Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры''' — [[Алматы]]дағы ірі қазақ театрларының бірі. [[Абай даңғылы (Алматы)|Абай даңғылы, 103 мекен-жайы]]нда орналасқан. == Театр тарихы == [[Қызылорда]] қаласында [[1926 жыл]]ы [[13 қаңтар]]да [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезовтің]] «[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік — Кебек]]<nowiki/>» пьесасымен және халық өнерпаздары қатысқан үлкен концертпен театр шымылдығы алғаш рет ашылды. 1929 жылы театр труппасы Алматыға қоныс аударды. 1930 жылдардың бірінші жартысында қазақ жерінде кеңес өкіметі тұсындағы ұжымдастыру шараларын жүзеге асыру барысын бейнелейтін пьесалар қойылды. Осы жылдары [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова|К. Бәйсейітова]], [[Қанабек Байсейітов|Қ. Байсейітов]], Қ. Бейісов, [[Жүсіпбек Елебеков|Ж. Елебеков]], [[Манарбек Ержанов|М. Ержанов]], [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова|Ш. Жиенқұлова]], [[Камал Қармысов|К. Қармысов]], [[Қалкен Шәкенұлы Әділшінов|Қ. Әділшінов]], [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Ш. Айманов]], [[Сәбира Майқанова|С. Майқанова]], [[Зағи Құрманбаева|З. Құрманбаева]], [[Сейфолла Пірімұлы Телғараев|С. Телғараев]], А. Абдуллина, О. Жұмағұлов, Ж. Өгізбаев, [[Рахия Рысбайқызы Қойшыбаева|Р. Қойшыбаева]], Г. Сыздықова, т. б. сахна шеберлерінің келуі театрдың күрделі драмалық шығармаларды меңгеруіне жол ашты. Сондай-ақ театрға арнайы шақыртумен келген орыс режиссерлерінің де (М.Г. Насонов, И.Г. Боров, А. Соколов, Ю. Л. [[Юрий Людвигович Рутковский|Рутковский]], М. В. Соколовский, Я. П. Танеев) еңбегі ерекше болды. Олар қойған әрбір спектакль актерлердің нағыз сахна мектебіне айналды. Режиссер М. Насонов [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] “[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік — Кебек]]” трагедиясын (1933) қайта қойды. Ол спектакльдің сахнада бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі үрдісін сақтаумен бірге, басты рөлдердің (Еңлік – К. Байсейітова, Кебек – Қ. Байсейітов) психологиялық тұрғыда шешім табуына баса назар аударды. 1934 ж. Қазақ драма театрынан музыка театр (қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры), т.б. өнер ұжымдары бөлініп шықты. 1935-1937 жж. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]], [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Б. Майлиннің]], [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] тарихи тақырыптағы туындылары, [[орыс]] кеңес драматургиясынан, орыс және шетел классикасынан қойылған спектакльдер театр ұжымының шығармашылық бағыт-бағдары мен ізденіс-табыстарын айқындады. 1941-1945 жж. туған елге деген сүйіспеншілік пен патриоттық сезімін, адамдарымыздың асқақ, адал, ынтымақшылдық рухы мен берік достығын, майдан мен тылдағы қаhармандық күресін көрсететін пьесалар театр репертуарынан көп орын алды. Театр труппасына Алматы, Москва, Ленинград және Ташкенттің арнаулы оқу орындарын бітірген маман актерлер келіп қосылды. == Ғимарат == === Мүсін тарихы === [[1980 жыл|1980 жылы]] театр алдында Мұхтар Әуезовке арналған мүсін орнатылды. Мүсін авторы – [[Ескен Аманжолұлы Сіргебаев|Ескен Сіргебаев]]. Мүсінге тапсырыс конкурсы 1978 жылы жарияланды. Конкурсқа [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Кавказ]] бен [[Орталық Азия]] мүміншілері өз ұсыныстарын жолдады. Конкурста [[Ескен Аманжолұлы Сіргебаев|Ескен Сіргебаев]] бірінші орын алады. 1980 жылы [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Мәскеу Олимпиадасына]] байланысты мүсінді Бакуде құйды. Мүсін 28 бөліктен тұрды. Басын екі қайтара құйды. Мүсіннің 14 нұсқасы болған, ең соңғы нұсқа қабылданды. Мүсінді театрдың ашылуына орай 1980 жылы орнатты<ref>{{Cite web|title=Драма в камне: скульптор Ескен Сергебаев – к 100-летию Театра им. Ауэзова|url=https://tatlerasia.kz/ru/lifestyle/arts/interv-yu-skul-ptora-yeskena-sergebayeva-k-100-letiyu-kazakhskogo-natsional-nogo-teatra-dramy-imeni-mukhtara-auezova}}</ref>. === Театрдың алғашқы құрамы === *Алғашқы құрылған жылдары театр құрамында көркемөнерпаздық пен халық шығармашылығының танымал шеберлері: [[Байзақов Иса|И. Байзақов]], [[Әміре Қашаубаев|Ә. Қашаубаев]], [[Қожамқұлов Серәлі|С. Қожамқұлов]], [[Өмірзақов Елубай|Е. Өмірзақов]], [[Шанин Жұмат Тұрғынбайұлы|Ж. Шанин]], [[Қуанышбаев Қалибек|Қ Қуанышбаев]], [[Жандарбеков Құрманбек|Қ. Жандарбеков]], [[Бадыров Қапан Оралұлы|Қ. Бадыров]] және де Қ. Мұңайтпасов, З. Атабаева, Ш. Әлібекова, Ш. Байзақова, М. Шамова, Ж. Шанина ойнады. === Театрдың қойылымдары === Театр сахнасында ерлікке толы ұлы өмірлер, патриоттық-отаншылдық сезімдер, жанқиярлық ерен еңбектер жан-жақты жырланатын қойылымдармен қатар, халқымыздың рухани асыл армандары мен мұң-мұқтаж, талап-тілегін бейнелейтін тарихи-эпостық тақырыптағы шығармаларға да көп ден қойылды. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]] «Абай», [[Еңлік — Кебек (пьеса)|«Еңлік — Кебек»]], «Қобыланды», [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқановтың]] «Шоқан Уәлиханов» спектакльдері шығармашылық үлкен жеңіс болды. Театр ұжымы орыс және батыс еуропа драматургиясының классикалық туындыларынан [[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гогольдің]], [[Максим Горький|М. Горькийдің]], [[Антон Павлович Чехов|А.П. Чеховтың]], [[Лопе де Веган]]ың, [[Уильям Шекспир|Уильям Шекспирдің]], М. Метерлинктің, К. Гоццидің пьесаларын қойды. ТМД елдері драматургиясының таңдаулы туындылары да театр репертуарынан берік орын алды. 1980-1990 жж. бүгінгі күн тақырыбына жазылған, басқа да алуан жанрлы драмалық шығармалар театр сахнасына шықты. А. Сүлейменовтің “''Төрт тақта жайнамаз''” (1989, реж. Ә. Рахимов), [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовтың]] “''Ақбілек''” (1990, реж. А. Әшімов), [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Ш. Айтматовтың]] “''Ғасырдан да ұзақ күн''” (1990, реж. Ә. Мәмбетов), т. б. туындылары театр сахнасына шықты. 1990 жылдан кейінгі кезеңде театр репертуары жаңа шығармалармен байып, әлемдік және қазақ драматургтерінің классикалық шығармаларын көрермендер назарына ұсынды, кейбіреулерін қайта сахналады. [[Уильям Шекспир|У. Шекспирдің]] “''Кориалан''” (1991), “Асауға тұсау” (1994), [[Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов|С, Жүнісовтің]] “''Кемеңгерлер мен көлеңкелер''” (1994), А. Сүлейменовтің “''Жетінші палата''” (1993, барлығын сахналаған реж. Ә. Мәмбетов), Иран-Ғайыптың “''Шыңғысхан''” (1994, реж. Б. Атабаев), К. Гоццидің “''Турандот ханшайым''” (1994, реж. [[Әл-Тарази|Тұңғышбай әл-Тарази]]), М. Байсеркеновтің “''Абылай ханның ақырғы күндері''” (1996, реж. М. Байсеркенов), Р. Мұқанованың “''Мәңгілік бала бейне''” (1996, реж. Б. Атабаев), М. Жұмабаевтың “''Шолпанның күнәсі''” (1997, реж. Қ. Сүгірбеков), М. Әуезовтің “''Қилы заман''” (1997, реж. Ә. Рахимов), “''Қарагөз''” (1997, реж. Ә. Мәмбетов), Шахимарданның “''Томирис''” (2000, реж. [[Әл-Тарази|Тұңғышбай әл-Тарази]]), Ш. Айтматовтың “''Ана – Жер Ана''” (2002, реж. Ә. Мәмбетов), Г. Гаутман “''Ымырттағы махаббат''” (2002, реж. Р. Андриасян), т.б. Соғыстан кейінгі жылдары бейбіт өмір мен жасампаз еңбекті, республика еңбеккерлерінің жаңа тұрмыс-салтын, ұжымдастыру құрылымын нығайту және кеңестік қатаң жүйеге негізделген жаңа қоғам орнату жолындағы күресін баяндайтын, қазақ зиялылары мен жастардың мақсат-мұратын, ізгі арман-тілегін бейнелейтін Ә. Әбішевтің “''Достық пен махаббат''” (1947, реж. Ш. Айманов), “''Күншілдік''” (1955, реж. М. И. Гольдблат), “''Мансап пен ұждан''” (1974, реж. Ә. Мәмбетов) және “''Кәусар''” (1985, реж. С. Асылхан), Ғ. Мұстафиннің “''Миллионер''” (1950, реж. А. Тоқпанов), т. б. авторлардың сахналық шығармалары көрермен көңілінен шықты. М. Әуезовтің “Абай” (1952, реж. Ш. Айманов, суретші В. В. Голубович пен рөлдерді орындаушылар Қ. Бадыров, Х. Бөкеева, С. Қожамқұлов, Р. Қойшыбаева, Қ. Қуанышбаев, Е. Өмірзақов) және Ә. Нұрпейісовтің “''Қан мен тер''” (1974, реж. Ә. Мәмбетов, суретші А. С. Кривошеин мен рөлдерді орындаушылар А. Әшімов, Ф. Шәріпова, Ы. Ноғайбаев) спектакліне КСРО Мемлекеттік сыйлығы, ал Ш. Айтматовтың “Ана – Жер-Ана” (1966, реж. Ә. Мәмбетов, суретші А. И. Ненашев пен рөлдерді орындаушылар С. Майқанова, Ф. Шәріпова, Б. Римова) мен А. Я. Каплердің “''Ленин 1918 жылы''” (1970, реж. Ә. Мәмбетов, рөлдерді орындаушылар М. Сүртібаев пен С. Қожамқұлов) спектакліне [[ҚазКСР]] Мемлекеттік сыйлығы берілді. Театр ұжымы 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, мәскеуліктердің назарына 5 спектакль (М. Әуезов, “''Еңлік – Кебек''”; С. Мұқанов, “''Шоқан Уәлиханов''”; Ғ. Мүсірепов, “''Ақын трагедиясы''”; Ә. Тәжібаев, “''Жалғыз ағаш орман емес''” және У. Шекспир, “''Асауға тұсау''”) ұсынды. === Гастрольдік сапарлар === *Театр ұжымы 1926 жылдан бастап жазғы гастрольге шығуды игі дәстүрге айналдырып, республиканың көптеген елді мекендерінде өнер көрсетіп келеді, сонымен қатар гастрольдік сапармен Мәскеу, Нөкіс, Қазан, Уфа, Шираз, Ташкент, Нанси қалаларында болды. *Соңғы жылдары театр Қазақстан және таяу шетелдерге жиі гастрольдік сапармен барып тұрады. Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен Омбы қаласы (Ресей Федерациясы), Франция, Жапония, Түркия, т.б. елдерде; Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Қызылорда, Жамбыл облыстарына, Астана, Павлодар, Семей, Қарағанды, Өскемен, т.б. қалаларына қойылымдарымен барып қайтты. *2006 жылы театр 80 жасқа толды. Мерейтойының қарсаңында Ә. Әмзеұлының «Қара кемпір», Қ. Ысқақтың «Қазақтар» атты жаңа қойылымдарын дайындады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Театрдың марапаттары == *1937 жылы 27 ақпанда академиялық театр атағын алды. *1946 жылы Еңбек Қызыл ту ордені мен марапатталды. *1976 жылы Халықтар достығы орденімен марапатталды. *1961 жылы театрға жазушы, ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің]] есімі берілді. *2020 жылдың 20 желтоқсанында Қазақстан Республикасының президенті Қ.-Ж. К. Тоқаевтың арнайы Жарлығымен театрға «ҰЛТТЫҚ» мәртебесі берілді.   * == Театрдың қазіргі актерлік құрамы == *КСРО халық артисі: [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] <br /> Қазақстанның халық артистері: [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]], [[Сәбит Қоңырбайұлы Оразбаев|Сәбит Оразбаев]], [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]],[[Нүкетай Мышбаева]], [[Шайза Хабиболлақызы Ахметова|Шайза Ахметова]], [[Гүлнәр Хабиқызы Жақыпова|Гүлнәр Жақыпова]]<br />Қазақстанның еңбек сіңірген артистері: [[Салиха Қожақова]], [[Рахилям Абдрахманқызы Машурова|Рахилям Машурова]], [[Айдос Жұмаділдәұлы Бектеміров|Айдос Бектеміров]], [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва|Меруерт Өтекешова]], [[Шәмшігүл Мырзабекқызы Меңдиярова|Шәмшігүл Меңдиярова]], [[Рашида Ғалиақбарқызы Хаджиева|Рашида Хаджиева]]<br /> Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері: [[Ғайникамал Мұқанқызы Байқошқарова|Ғайникамал Байқошқарова]], [[Бақтияр Қожа]], Бекжан Тұрыс, [[Омар Жұмабекұлы Қиқымов|Омар Қиқымов]], [[Болат Мәзімбайұлы Әбділманов|Болат Әбділманов]], [[Шынар Мұқанқызы Асқарова|Шынар Асқарова]], [[Дәрия Әбдімәлікқызы Жүсіп|Дәрия Жүсіп]], [[Дулыға Досмахамбетұлы Ақмолда|Дулыға Ақмолда]], [[Азат Райымбекұлы Сейтметов|Азат Сейтметов]], [[Азамат Сатыбалды]], [[Назгүл Әдиетқызы Қарабалина|Назгүл Қарабалина]], [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров,]] т. б. == Театр басшылары == == Театр актерлері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.auezov-theatre.kz/ Ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923152849/https://www.auezov-theatre.kz/ |date=2020-09-23 }} [[Санат:Алматы театрлары]] [[Санат:1926 жылы құрылған театрлар]] [[Санат:Академиялық драма театрлары]] [[Санат:Мемлекеттік театрлар]] [[Санат:Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] jgfl4jraczp5rzcvypa350bfy7ywvg4 0 8816 3577044 3564403 2026-04-05T07:19:28Z Rasulbek Adil 176232 3577044 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Елорда |атауы = Астана |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = |photo2a = Ishim River in Nur-Sultan (cropped).jpg |photo2b = Astana DSC04362 (7711355642).jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a = L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG |photo4b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = Жоғарыдан төменге қарай: Астананың орталығы, [[Есіл]] өзені, [[Нұржол желек жолы]], [[Назарбаев Университеті]], [[Еуразия ұлттық университеті]], [[Астана Опера]] }} |сурет атауы = |әкімшілік күйі = [[Елорда|Астана]] |елтаңба = Emblem of Astana (latin).svg |ту = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg |елтаңба сипаттамасы = Астана елтаңбасы |ту сипаттамасы = Астана туы |lat_deg= 51|lat_min= 08|lat_sec= |lon_deg= 71|lon_min= 26|lon_sec= |CoordAddon = type:city(584800)_region:KZ |CoordScale = |облысы = |кестедегі облыс = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 6 аудан<br>([[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]], [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]]) |әкімі = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32167493.html|title=Жеңіс Қасымбек Астана әкімі болды. Қаланы үш жарым жыл басқарған Көлгінов қызметінен босатылды|date=8 желтоқсан 2022|publisher=[[Азаттық радиосы]]|access-date=9 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref> |құрылған уақыты = 1830 |алғашқы дерек = 1832 |бұрынғы атаулары = ''Ақмола (1961 жылға дейін),<br>Целиноград (1961—1992), <br />Ақмола (1992—1998), <br />Астана (1998 — 2019),<br />Нұр-Сұлтан (2019 — 2022)'' |статус алуы = 1997 |жер аумағы = 797,33 |уақыт белдеуі = +5:00 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды |тұрғыны = {{өсім}} 1 544 142 <ref>[ https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1936,64 |шоғырлануы = 1,4 миллион |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 81,08 %<br>[[орыстар]] — 11,34 %<br>[[украиндар]] — 1,16 %<br>[[татарлар]] — 1,03 %<br>[[өзбектер]] — 0,93 %<br>[[немістер]] — 0,77 %<br>[[корейлер]] — 0,59 %<br>басқалары — 3,1 % (2022)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар және басқалары |этнохороним = астаналық, астаналықтар |телефон коды = 7172 |пошта индексі = 010000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = 01 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Astana |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/astana?lang=kk Астана қаласының әкімдігі] |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] астанасы. 1997 жылғы 10 желтоқсаннан бастап астана статусына ие. Миллионер қаласы мәртебесіне 2017 жылдың маусымында қол жеткізілді, ол кезде тұрғындардың саны 1 002 874 адамға жетті. Астана елдің солтүстігінде Есіл өзенінің жағасында орналасқан. Әкімшілік жағынан қала 6 ауданға бөлінген. Қазақстанның астанасын [[Алматы]]дан Ақмолаға ауыстыру туралы ұсынысты Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] ұсынды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 1994 жылы [[6 шілде]]де ауыстыру туралы шешім қабылдады. Орталық мемлекеттік органдардың Ақмолаға ресми көшуі 1997 жылғы 10 желтоқсанда басталды. Президенттің 1998 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен Ақмола атауы Астана болып өзгертілді. Жаңа астананың халықаралық тұсаукесері 1998 жылғы 10 маусым күні өтті. Қала алты әкімшілік бірліктен — «[[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]]<nowiki/>», «[[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]]<nowiki/>», «[[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]]<nowiki/>», «[[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]]<nowiki/>»<ref name="Байқоңыр ауданы">[https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi Астананың жаңа "Байқоңыр" ауданының шекарасы белгілі болды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220002755/https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi |date=2019-02-20 }}</ref>, «[[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]]<nowiki/>» және «[[Сарайшық ауданы|Сарайшық]]<nowiki/>» аудандарынан тұрады. Есіл және Нұра ауданы қаланың даму динамикасына қарай кейінгі жылдары құрылды. == Географиясы == 2023 жылғы 1 қаңтар жағдайы бойынша қала тұрғындар саны 1 354 435 адам, бұл [[Алматы]]дан кейінгі [[Қазақстан]]дағы екінші көрсеткіш. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан. Қала территориясы аумағы – 797,33 км² (2017 жылғы 7 ақпанда Ақмола облысының елді мекендерсіз 87,19 км² қалаға қосылғаннан кейін). Қала дала жазығында орналасқан. Алып жатқан аумақтың рельефі — төмен террассалар. Каштан топырағы басым. Қаланың геологиясы — солтүстік бөлігінде бөлінбеген палеозойлық шөгінділер, ал оңтүстік және батыс бөліктерде орта төрттік шөгінділер. Қаланың көп бөлігі шөгінді тау жынысында, негізінен құмдақ саздарда жатыр. Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауында орналасқан. Қала екі бөлікке бөлінеді — оң және сол жағалау. Қаланың гидрографиялық желісі тек Есіл өзенімен ғана емес, сонымен қатар Есіл өзенінің оң ағымдары Сарыбұлақ пен Ақбұлақ өзендерімен де ұсынылған. Қаланың 25-30 км радиусында көптеген тұщы және тұзды көлдер бар. == Тарихы == {{Main|Ақмола}} Астана [[1830 жыл|1830]] жылы [[Есіл]] өзенінің жағасында орыс әскерлері негізін қалаған бекіністен бастау алады. [[1862 жыл|1862]] жылы Ақмолинск қала мәртебесін алды. [[1962 жыл|1962]] жылы қалаға Целиноград атауы берілді. [[1997 жыл|1997]] жылы егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан Ақмолаға көшіру туралы шешім қабылдады. [[1998 жыл|1998]] жылы [[6 мамыр]] жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді. [[1998 жыл|1998]] жылы [[10 маусым]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді. [[1998 жыл|1998]] жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды. Астана қаласы Ақмола облысының аумағында орналасқан және осы облыстың үш ауданымен (Целиноград, Шортанды және Аршалы) шектеседі. Қаланың өсуі [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]ның аумағын екі бөлікке бөлді. 2018 жылғы 7 ақпанға дейін Астана территориясына қаладан басқа (69 822 га) 2 орманшылық учаскілері де (шығыста аумағы 459 га мемлекеттік орман тәлімбағы, солтүстікте Қоянды су қоймасындағы саяжай (12 саяжай қауымдастығы бар). Аталған массив аумағы Мемлекеттік жер кадастріне сәйкес 900 га, Астананың бас жоспарына сәйкес 850 га, ал қала территориясы балансына (2018 жылғы 16 наурыздан № 131 Қазақстан Республикасының Үкімет Жарлығы) сәйкес 733 га құрайды. 2018 жылғы 7 ақпанда қала аумағына Ақмола облысы Целиноград ауданының территориясынан қосымша 8 719 га аумағымен 3 учаскілер (тұрғындары жоқ), соның ішінде халықаралық әуежайға жақын 7 300 га учаскі, қаладан оңтүстікте орналасқан ұлттық пантеон (959 га) және солтүстік-батыста орналасқан қалалық зират (460 га) қосылды. 2018 жылғы 16 наурызда Алматы және Сарыарқа аудандарының бөліктерінен төртінші аудан Байқоңыр ауданы құрылды. 2019 жылы 20 наурызда Қазақстанның екінші [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] шешімі бойынша қаланың атын экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың құрметіне '''Нұр-Сұлтан''' деп өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-astana-to-nursultan/29837773.html|title=Тоқаев Астана атауын "Нұр-Сұлтан" деп өзгертті|author=|date=23-03-2019|work=|publisher=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2022-09-16|lang=kk}}</ref> 2022 жылы 17 қыркүйекте президент Қасым-Жомарт Тоқаев жарлығымен '''Астана''' атауы қайтарылды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-elordasy-nur-sultan-kalasynyn-atauyn-kazakstan-respublikasynyn-elordasy-astana-kalasy-dep-ozgertu-turaly-1782825|title=Қазақстан Республикасының елордасы – Нұр-Сұлтан қаласының атауын Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы деп өзгерту туралы|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] ресми сайты''|accessdate=|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aikyn.kz/218176/nur-sultan-kalasynyn-atauy-astana-bolyp-ozgerdi/|title=Нұр-Сұлтан қаласының атауы "Астана" болып өзгерді|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Айқын (газет)|Айқын газеті]]''|accessdate=|lang=kk}}</ref> == Басшылар == {{Main|Астана әкімі}} == Халқы == {{Main|Астана қаласының демографиясы}} 2020 жылғы 1 қаңтардағы қала түрғындар саны 1 136 008 адамды құрады. ҚазСтаттың ресми есебі 2017 жылғы 1 қаңтарда елордада 972 672 тұрғынды, 2017 жылғы 1 маусымда 1 002 874 тұрғынды, ал 2020 жылғы 1 қаңтарда есептің жаңа методикасына сәйкес 1 136 008 тұрғынды тіркеді. 2009 жылғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 36% -ы Астана қаласында туып-өскен болып шықты. Қала негізін Қазақстанның басқа өңірлерінен келген мигранттар құрады, атап өтсек 19,4% — Ақмола облысы тұрғындары, 7,4% Түркістан облысы тұрғындары, 6,3% — Қарағанды мен Қостанай облыстары тұрғындары құрды. КазСтаттың 2016 жылғы 1 қазан жағдайы деректері бойынша қаланың еңбекке жарамды тұрғындар (әйелдер жасы 16—58, еркектер жасы 16—63) саны 478 432 адамды құрайды, соның ішінде 21 мың жұмыссыз және 92 мың жұмыс күшіне енбейтін тұлғалар. Некеге тұрудың орташа жасы — еркектер үшін — 27,5 жас, ал әйелдердер үшін — 25,3 жас. {| class="wikitable" |- ! 1989!!1997!!1998!!1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 |- |281252<ref name='116-6-1'/> |275100<ref name='116-6-1'/> |275300<ref name='116-6-1'/> |326900<ref name='116-6-1'/> |381000<ref name='116-6-1'/> |446200<ref name='116-6-1'/> |493100<ref name='116-6-1'>[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php Население Астаны]</ref> |501998<ref name='116-6-2'/> |510533<ref name='116-6-2'/> |529335<ref name='116-6-2'/> |550438<ref name='116-6-2'/> |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016 !2017 |- |574448<ref name='116-6-2'/> |602684<ref name='116-6-2'/> |605254<ref name='116-6-2'/> |649139<ref name='116-6-2'/> |697129<ref name='116-6-2'/> |742918<ref name='116-6-2'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> |778083<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны |издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2013-24-02}}</ref> |814401<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}</ref> |852985<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}</ref> |872655<ref>[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305095341/http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html |date=2016-03-05 }}</ref> |926144 |} Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны — 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында. Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім&nbsp;— 6,7 құрады. Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды. Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж.&nbsp;— 6,8 мың, 2003 ж. — 5,4 мың, 2004 ж.&nbsp;— 14,2 мың, 2005 ж.&nbsp;— 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді. === Демография динамикасы === {{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны= * [[1989]] 281,3 мың. адам.(санақ)<ref> {{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php |title = Астана халық саны динамикасы |author = Забирова А.Т. |date = |work = Демоскоп Weekly Электронная версия бюллетеня Население и общество |publisher = |accessdate = 2012-07-13 |lang = {{ref-ru}} }} </ref> * [[1999]] 326,9 мың. адам.(''санақ'') * [[2000]] 381,0 мың. адам. * [[2001]] 446,2 мың. адам. * [[2005]] 529,3 мың. адам. * [[2007]] 574,4 мың. адам. * [[2009]] 613,6 мың. адам. (''санақ'') * [[2010]] 697,1 мың. адам. * [[2011]] 730,8 мың. адам. * [[2012]] 743,0 мың. адам. * [[2015]] 853,0 мың. адам. * [[2020]] 950,0 мың. адам. (''болжам'') *[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'') }} Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009 жыл|2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады — бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.<ref> {{cite web |url = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana- |title = Астана - Қазақстанның астанасы |author = |date = |work = ҚР премьер минстрінің ресми сайты |publisher = |accessdate = 2012-08-05 |lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}} }} </ref> Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php|title=Тұрғылықты халық саны — 2009-жылғы санақ|publisher=demoscope.ru|language=ru|accessdate=2008-09-27}}</ref> <center><timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:340 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1200000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1989 text:1989 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2003 text:2003 bar:2005 text:2005 bar:2007 text:2007 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2015 text:2015 bar:2020 text:2020 bar:2030 text:2030 PlotData= color:barra width:27 align:center bar:1989 from:0 till: 281300 bar:1997 from:0 till: 275100 bar:1998 from:0 till: 275300 bar:1999 from:0 till: 326900 bar:2000 from:0 till: 381000 bar:2001 from:0 till: 446200 bar:2003 from:0 till: 501998 bar:2005 from:0 till: 529335 bar:2007 from:0 till: 574448 bar:2009 from:0 till: 605254 bar:2010 from:0 till: 649139 bar:2011 from:0 till: 697129 bar:2012 from:0 till: 742918 bar:2015 from:0 till: 852985 bar:2020 from:0 till: 950000 bar:2030 from:0 till: 1200000 PlotData= bar:1989 at: 281300 fontsize:S text: 281300 shift:(0,5) bar:1997 at: 275100 fontsize:S text: 275100 shift:(0,5) bar:1998 at: 275300 fontsize:S text: 275300 shift:(0,5) bar:1999 at: 326900 fontsize:S text: 326900 shift:(0,5) bar:2000 at: 381000 fontsize:S text: 381000 shift:(0,5) bar:2001 at: 446200 fontsize:S text: 446200 shift:(0,5) bar:2003 at: 446200 fontsize:S text: 501998 shift:(0,5) bar:2005 at: 529300 fontsize:S text: 529335 shift:(0,5) bar:2007 at: 574400 fontsize:S text: 574448 shift:(0,5) bar:2009 at: 613600 fontsize:S text: 605254 shift:(0,5) bar:2010 at: 697100 fontsize:S text: 649139 shift:(0,5) bar:2011 at: 730800 fontsize:S text: 697129 shift:(0,5) bar:2012 at: 743000 fontsize:S text: 742918 shift:(0,5) bar:2015 at: 850000 fontsize:S text: 852985 shift:(0,5) bar:2020 at: 950000 fontsize:S text: 950000 shift:(0,5) bar:2030 at: 1200000 fontsize:S text: 1200000 shift:(0,5) TextData= fontsize:S pos:(220,20) text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы </timeline></center> === Агломерациясы === «Астанагенплан» ҰЗМИ «Астана агломерациясының аумақтық дамуының аймақаралық схемасы» жобасын жасады. 2015 жылдың қарашасында қабылданған бұл құжатпен жалпы ауданы 21,75 мың км² болатын, Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарының 127 елді мекені, сондай-ақ Ақкөл облысының төрт ауданы (Урюпин ауылдық округі, Еңбекші ауданы, Кеңес ауылдық округі, Ақкөл қалалық әкімшілігі) қоса, Астана агломерациясының шекаралары анықталды. Қала маңы аймағының белгіленген шекараларында 196 мың адам, ал Астана қаласында 814 мың адам тұрады. Астана қала маңы түрғындарының тығыздығы 9 адам/ км² құрады (бүкіл Қазақстан халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 7 адам). Агломерацияны дамыту жобасымен 2020 жылы агломерация саны 1,2 миллион адамға дейін, ал 2030 жылға қарай 1,5 миллионнан астам адамға өседі деп күтілуде. == Табиғаты мен климаты == {{Main|Астана қаласының табиғаты}} Қала климаты аса континенталды. Жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық, ұзақ. Орташа жылдық температурасы 3,1&nbsp;°C. Жауын-шашын жылына 300 мм түседі. Жаздың орташа температурасы шамамен 20°С болғанымен, [[Орта Азия|Орта Азияның]] ыстық ауа массаларына байланысты максималды температурасы 40&nbsp;°C болуы да мүмкін. Жазы жылы, бірақ қысқа. Ал қыстың орташа температурасы −15&nbsp;°C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты -50&nbsp;°C аязға дейін баруы мүмкін. Қар жамылғысы қалың болып, қыстың ұзақтығы 4-5 айға созылады.<ref>https://kazhydromet.kz/</ref> Астана [[Ұланбатыр]]дан кейінгі әлемдегі ең суық астана болып саналады. Жауын-шашынның жалпы мөлшері жылына шамамен 300-350 мм құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі көктем мен жазда түседі. Қыста жауын-шашын аз болып, қар мөлшері орташа деңгейде болады. [[Ауа ылғалдылығы]] төмен, орташа жылдық көрсеткіші шамамен 60% құрайды. Қыс мезгілінде ылғалдылық көбінесе төмен болады. Астанада желдің жылдамдығы жиі өзгереді, бірақ орташа жылдамдығы 4-6 м/с шамасында болады. Қыста қатты желдер мен [[Боран|борандар]] болуы мүмкін, бұл суықты қатты сезіндіреді. Қаланың адамдар үшін онша қолайлы емес [[құрғақшылық]] пен қатты желге бейім даланың ортасында орналасқанына байланысты, қала айналасын жасыл белдеумен — ағаштар мен басқа да жасыл кеңістіктермен жабдықтау бойынша ауқымды жоба жүзеге асырылуда. <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Астана |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/нұр-сұлтан/ Астана ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 3.8 |Ақп_а_макс = 8.2 |Нау_а_макс = 20.4 |Сәу_а_макс = 29.5 |Мам_а_макс = 35.2 |Мау_а_макс = 38.8 |Шіл_а_макс = 40.1 |Там_а_макс = 38.2 |Қыр_а_макс = 36.1 |Қаз_а_макс = 26.7 |Қар_а_макс = 14.8 |Жел_а_макс = 4.5 |Жыл__а_макс = 40.1 |Қаң_а_мин = -37.7 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -35.2 |Сәу_а_мин = -22.8 |Мам_а_мин = -7.0 |Мау_а_мин = -1.5 |Шіл_а_мин = 4.6 |Там_а_мин = 0.4 |Қыр_а_мин = -4.7 |Қаз_а_мин = -17.5 |Қар_а_мин = -35.1 |Жел_а_мин = -36.6 |Жыл__а_мин = -37.7 |Қаң_ор_макс = -10.1 |Ақп_ор_макс = -9.4 |Нау_ор_макс = -2.4 |Сәу_ор_макс = 11.0 |Мам_ор_макс = 20.5 |Мау_ор_макс = 25.9 |Шіл_ор_макс = 26.8 |Там_ор_макс = 25.3 |Қыр_ор_макс = 18.9 |Қаз_ор_макс = 9.7 |Қар_ор_макс = -1.7 |Жел_ор_макс = -8.1 |Жыл__ор_макс = 8.9 |Қаң_ор_мин = -17.9 |Ақп_ор_мин = -18.4 |Нау_ор_мин = -12.1 |Сәу_ор_мин = 0.0 |Мам_ор_мин = 7.6 |Мау_ор_мин = 12.9 |Шіл_ор_мин = 14.9 |Там_ор_мин = 12.6 |Қыр_ор_мин = 6.6 |Қаз_ор_мин = 0.1 |Қар_ор_мин = -9.3 |Жел_ор_мин = -16.2 |Жыл__ор_мин = -1.6 |Қаң_ор = -14.0 |Ақп_ор = -13.9 |Нау_ор = -7.3 |Сәу_ор = 5.5 |Мам_ор = 14.1 |Мау_ор = 19.4 |Шіл_ор = 20.8 |Там_ор = 19.0 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 4.9 |Қар_ор = -5.5 |Жел_ор = -12.2 |Жыл__ор = 3.6 |Қаң_ор_ж-ш = 16.5 |Ақп_ор_ж-ш = 14.4 |Нау_ор_ж-ш = 15.1 |Сәу_ор_ж-ш = 20.2 |Мам_ор_ж-ш = 33.1 |Мау_ор_ж-ш = 39.5 |Шіл_ор_ж-ш = 48.6 |Там_ор_ж-ш = 32.8 |Қыр_ор_ж-ш = 21.7 |Қаз_ор_ж-ш = 27.2 |Қар_ор_ж-ш = 26.4 |Жел_ор_ж-ш = 21.7 |Жыл__ор_ж-ш = 317.2 |}} </div> == Экономикасы == {{Main|Астана қаласының экономикасы}} Астана қаласы экономикасын сауда, транспорт пен байланыс, құрылыс құрайды. Қазақстан экономикасының сауда секторының жалпы өніміне қосқан үлесі бойынша Астана қаласы Қазақстан Республикасының облыстары мен қалалары арасында Алматы қаласынан кейін екінші орын алады. Астана мен Алматы қалаларының жиынтық аймақтық өнім көлемі Қазақстанның жалпы сауданың жартысынан астамын құрайды. Бөлшек тауар айналымы бойынша да Астана қаласы республикада екінші орында. Құрылыс өсімі бойынша Астана қаласы республика бойынша көшбасшы. 2009 жылы Қазақстан бойынша эксплуатацияға берілген тұрғын үйлердің 1/5 бөлігі Астана қаласына келді. Астана бес жылдан астам тұрғын үйлерді эксплуатация енгізу бойынша көшбасшы. Өнеркәсіптік өндіріс көбінесе құрылыс материалдарын, тамақ өнімдері мен сусындарын және машина жасауда шоғырланған. Қазақстан бойынша Астана қаласы металдан жасалған құрылыс материалдарын, қолдануға дайын бетон және бетоннан жасалынған құрылыс өнімдерін жасаудан көшбасшы болып табылады. Сондай-ақ, құрылыс металл конструкцияларын, радиаторлар мен орталық жылыту қазандықтары мен қондырғыларды өндірудегі қаланың үлесі салыстырмалы жоғары. Инвесторларды жұмылдыру және жаңа бәсеке қабілетті өндірісін дамыту мақсатында қалада «Астана — жаңа қала» атты арнайы экономикалық аймағы қызмет атқаруда. АЭА-ның артықшылықтары - салықтық және кедендік жеңілдіктерді қарастыратын арнайы құқықтық режимнің болуы. АЭА аумағында әртүрлі бағыттағы жобалар жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, қаланың дамуы өндірістің жалпы көлемінде инновациондық өнімнің жоғары үлесі бар, дамыған өндірістік секторларға (құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнімдерін өңдеу және т.б.), қаланың жалпы аймақтық өнімнің басым бөлігін қамтамасыз ететін шағын бизнеске және дамыған туризм секторына бағытталған бәсекеге қабілетті экономиканы құруға бағытталған. 2009 жылы өндеу өнеркәсібі кәсіпорындарымен 77,25 млрд.теңге көлемінде өнім шығарылды — бұл өндеу өнімінің жалпы көлемінің 81% құрайды. Өндеу өнеркәсібі құрамында ең көп үлес алады: * Метал емес өнімдерді, құрылыс материалдарын өндіру (30,3 %), * Тамақ өнімдерін жасау, сусындарды қоса (20,1 %), ет комбинаты, май зауыты, сүт комбинаты, диірмендер; * Метал өнімдерін жасау (16,2 %), «Металлист», насосты, шойын құю; * Машина жасау (15,6 %), вагондарды жөндеу, сорғы және басқа да кәсіпорындар; * 1 % аз тоқыма және тігін өнеркәсібі, ағаш өңдеу және ағаштан жасалған бұйымдарын өндіру. Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын кішігірім шағын кәсіпорындарды қоспағанда, Астана қаласында орташа айлық жалақы орташа есеппен 308 135 құрайды. 1 мың адамнан 688 адам. үйден Интернетке кіру мүмкіндігі бар. 2019 жылдың IV тоқсанындағы жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрайды. Экономиканың салалар бойынша өсу қарқыны (2020 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қаңтарына дейін): өнеркәсіп (100,4%). құрылыс (130,7), көлік (110,6), ауыл шаруашылығы (98,5), сауда (101,4), байланыс (115,8). == Көлік == {{Main|Астана қаласының көлік жүйесі}} Астана қаласы [[Петропавл — Шу темір жолы|Петропавл — Қарағанды — Балқаш]] және [[Оңтүстік Сібір темір жолы|Барнаул — Павлодар — Астана — Қарталы — Магнитогорск]] қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. Қалада «Қазақстан Темір жол» ұлттық темір жол компаниясының бас офисі орналасқан. 2017 жылы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде мыңжылдық аллеясына жақын «[[Астана Нұрлы жол|Нұрлы Жол]]» атауына ие болған жаңа темір жол вокзалы салынды. Қаланың өнеркәсіптік бөлігінде ЖЭС-3 ауданында жүкті вагондар үшін терминал салынбақ. Шоссе жолдарының ірі торабы: қала іші арқылы А-1 Астана — Петропавл және М-36 Челябинск — Алматы трассалары өтеді. 2019 жылдың соңында Астана қаласы айналасындағы айналма жолы толығымен ашылды. Қалалық көлік автобустармен ұсынылған (92 бағыт, 871 бірлік), соның ішінде 15 электр автобустары (2020 жылдың соңына дейін 100 бірлік болуы тиіс). Қалалық маршруттар желісінің жалпы ұзындығы (2004 ж) — 1 720 км, жылдық жолаушылар ағыны — 115 млн. адам, жолакы құны 90 теңге (қолма қолсыз төлем немесе смс) немесе 180 теңге (қолма қол төлем). Троллейбустық қозғалыс 1983 жылы ашылды (3 маршрут, бірақ 2006 жылдан бастап контакт желісі 51,7 км құрайтын бір маршрут қалдырылды). 2008 жылы жалғыз троллейбустық парк мемлекеттік комиссиясының шешімімен жабылды. 2014 жылдан бастап Астана қаласында «Astana Bike» қызмет етуде. 2017 жылы жүйе 40 станция және 1000 велосипедтен тұрды. Жүйеде бір сезонға тіркелу 5000 теңге тұрады + RFID картасы үшін кепіл. Велосипедті жалға алудың алғашқы жарты сағаты ақысыз, одан әрі қарай — 100 теңге. Велосипедті 3 сағатқа жалдағаннан кейін жүйе автоматты түрде велосипедті қайтару керек екендігін хабарлайды. 4-ші сағат және одан кейінгі жалға алу 1 000 теңге тұрады. Қалада әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдай алатын [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Нұрсұлтан Назарбаев]] халықаралық әуежайы бар. Әуежай қаладан 16 шақырым қашықтықта орналасқан. 2017 жылы реконструкциядан кейін әуежайдың өткізу қабілеті жылына 8,2 млн жолаушыға жетті. Жаңа жолаушылар терминалының жалпы көлемі 47 мың шармы метр құрды. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атындағы әуежайының жүк терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 15 мың тонна. Астана қаласынан 30-35 км қашықтықта орналасатын жаңа халықаралық әуежайды салу жоспары бар. Екі нұсқа қарастырылуда: Көкшетау трассасындағы Шортанды аудандық орталық пен Қарағанды трассасындағы Осакаровка ауылы. Сонымен бірге жұмыс істеп тұрған халықаралық әуежай ішкі рейстерді қабылдап жұмысын жалғастырады, ал жаңа әуежай халықаралық бағыттарды қабылдайды деп ұсынылады. 2008 жылдан бастап қала шеңберінде Есіл өзені бойымен кеме жүру ұйымдастырылды. «Кеме өткізетін Есіл» бағдарламасын жүзеге асыру аясында қала әкімділігімен арнайы мекеме «Есіл-Астана» құрылды. Бірінші кеме 2008 жылы өтті. == Мәдениеті == {{Main|Астана қаласының мәдениеті}} Қалада Ақмола облыстық филармониясы, мұражайлар (ҚР Ұлттық мұражайы, тарихи- өлкетану мұражайы, бейнелеу өнері мұражайы, Сәкен Сейфуллин мұражайы), театрлар ( К. Бәйсеитова атындағы үлттық опера және балет театры, К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры, Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Ұлттық ғарыш орталығы, болашақ энергия мұражайы «Нұр Әлем», кітапханалар. Қаланың мәдени-ағарту мекемелеріне Конгресс Холл, [[Жастар сарайы (Астана)|Жастар сарайы]] және Президенттік мәдениет орталығын да жатқызуға болады. [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек монументі]] қаланың басты символы болып саналады. * 2000 жылғы 6 шілдеде Азат Боярлиннің жобасы бойынша «Өмір діңгегі» бұрқағы жасалынды. Құрылыс тек символдық сипатқа ие, ол өмірдің мәңгілік циклын көрсетеді. Алаңның ашылуы Қазақстан тұңғыш президентінің 60-жылдығына арналды. * 2006 жылдың 24-30 қазан аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының IV Дельфий ойындары өтті. Іс-шараны дайындауды және өткізуді Қазақстанның Ұлттық Дельфий комитеті мен Халықаралық Дельфий комитеті бірлесіп жүзеге асырды. * 2012 жылдың 24-29 қыркүйек аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының VII Дельфий ойындары өтті. Ойындарда 16 елден мыңнан астам өнер қайраткерлері қатысты: Австрия, Әзербайжан, Армения, Афганистан, Белоруссия, Болгария, Грузия, Италия, Қазақстан, Қырғызстан, Молдавия, Ресей, Румыния, Тажікстан, Түркия, Украина. === Қаланың көрнекі орындары === * Бәйтерек — Астана қаласының басты символы және көрнекі. ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен тұрғызылған. Жобаның сәулетшісі — Ақмырза Рүстембеков. * Қазақ Елі — Астана қаласындағы Тәуелсіздік алаңындағы ескерткіш. 91 метрлік стела Самрұқ құсымен – құстар патшасы, халық қорғаушысы — жабдықталған. Самрұқтың мифологиялық бейнесіне Қазақстанның екінші маңызды монументі Бәйтерек (аудармасы – Тіршілік ағасы) жатқызылады. * Нұр Жол Бульвары (бұрынғы Су-жасыл бульвар) — ән салатын субұрқақтар аллеясы бар жаяу жүргіншілер аймағы. * «Ақорда» — Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы. * Тәуелсіздік Сарайы — дипломатиялық және басқа халықаралық деңгейдегі іс-шараларды өткізуге арналған ғимарат; сонымен қатар ғимаратта қолданыстағы және болашақ нысандары бар Астананың кең макет-жоспары бар. * Бейбітшілік және Келісім Сарайы — дәстүрлі қазақстандық және әлемдік діндер өкілдерінің саммиттері мен съездеріне арналған Конгресс-холл. Архитекторы Норман Фостер. * «Қазақстан» — Орталық концерт залы. * «Шабыт» — Қазақ ұлттық өнер университеті. * «Жастар» — Оқушылар мен жастар шығармашылығы сарайы. * «Хан Шатыр» — ең үлкен сауда және ойын-сауық орталығы (әлемдегі ең үлкен шатыр саналады). Архитекторы Фостер, Норман. * «Этноауыл» ұлттық мәдени кешені - EXPO-2017-нің бірегей мәдени-туристтік имидждік жобасы. * «Мәңгiлiк ел» қақпасы — Қазақстанның Тәуелсіздігі мерей тойына орай Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясы бойынша салынған сәулеттік құрылыс. * Ұлттық ғарыш орталығы. * «Нұр Әлем» болашақ энергия мұражайы ЭКСПО 2017 — сфералық ғимарат «Нұр Әлем». Биіктігі — 100 метр, диаметрі — 80 метр. Нұр Әлем Стокгольмдегі диаметрі 30 метрлі Эрикссон-Глоб аренасынан кейін әлемдегі ең биік сфералық ғимарат болып саналады. === Театрлар, концерт залдары және мұражайлар === Астана қаласында 27 кітапхана, 68 514 экскурсия өткізілген 8 мемлекеттік мұражай бар (2011 жылы 415 500 адам кіріп шықты), 99 шара өткізілген 10 демалыс және көңіл көтеру паркілері (2011 жылы 1 492,2 мың адам қабылдады), 6 кинотеатр бар. * «Қазақстан» орталық концерт залы — бұл әр түрлі деңгейдегі іс-шараларды: әлемдік және отандық жұлдыздардың концерттері, мерекелік және ресми кездесулер, көрмелер, конференциялар, презентацияларды ұйымдастыруға арналған жас астананың ерекше кешені. Архитекторы Манфреди Николетти. * Астаналық цирк — Астана қаласының ойын-сауық мекемесі. Қазақстандағы 3 басты цирктердің бірі; бұрыңғы КСРО территориясында ең жаңа цирктердің бірі және «ұшатын табақ» түріндегі екі ерекше ғимараттың бірі (біріншісі Казаньдағы цирк). * К. Бәйсеитова атындағы ұлттық опера және балет театры — елдегі ең жас музыкалық театр, классикалық мұраны түсінетін және жаңарып жатқан қазақстандық қоғамның рухани қажеттіліктерін іске асыратын, сондай-ақ қазақ және әлемдік музыкалық дәстүрін жалғастырушысы. * Астана Опера — Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған театр. 2013 жылы құрылған театр ғимараты ұлттық маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде танылды. * К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры. * Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры. * Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы — Орта Азияда ең үлкен мұражай. Мұражай «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен құрылған. * Заманауи өнер мұражайы. * Президенттік мәдениет орталығы — Елбасы Н. Назарбаевтың бастасымен құрылды. Ғылыми-зерттеулік және мәдени-білім кешеннің ерекшелігі — оның құрамына мұражай, кітапхана, концерт залы кіреді. * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті мұражайы * АЛЖИР (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері) — совет одағының ең үлкен әйелдер лагері, ГУЛаг архипелагы үш аралының бірі. * Атамекен — Қазақстанның үлкейтілген картасындағы табиғат, архитектура және өмір сүру этно-мемориалды кешені. === Ғимараттар === * ҚТЖ мұнарасы — Қазақстан Темір Жолы ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі. * Транспорт мұнарасы — Көлік және коммуникация министрлігінің ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі. * «Солтүстік Шұғыла» — үш биік ғимаратты тұрғын үй кешені. * «Триумф Астаны» — биік тұрғын үй кешені. * «Думан» ойын-сауық орталығы — аквариум, 5D кинотеатр, динозавр саябағы және басқалары бар. * Керуен — сауда-ойын-сауық орталығы. * МЕГА Silkway — сауда-ойын-сауық орталығы. === Спорттық ғимараттар === * [[Астана Арена|«Астана Арена»]] спорттық кешені — 30 мың отыру орны. * [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Астана)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]] — 12 350 отыру орны. * [[Алау (мұзайдыны сарайы)|«Алау»]] мұз айдыны — 8 мың отыру орны. * [[Сарыарқа (велотрек)|«Сарыарқа» (велотрек)]] — 8 мың отыру орны. * «Қазақстан» спорт сарайы — 5 532 отыру орны, 1 мыңға жуық тұрған орындар. * [[Барыс Арена|«Барыс Арена»]] көпфункционалды мұз сарайы — 12 мың отыру орны. == Әкімшілік бөлінуі == {{Main|Астана қаласының әкімшілік құрылымы}} <div style="float: left; margin: 0em 2em 2em 0em"> {{Astana Labelled Map}} </div> Астана қаласы [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]] және [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]] аудандарына бөлінген. == Су қоры == Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: [[Сасықкөл (көл, Қарағанды облысы)|Сасықкөл]], [[Жоламан (Жетісу облысы)|Жоламан,]] [[Тышқанкөл]], Танакөл, [[Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)|Жылтыркөл]], Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, [[Майбалық (көл)|Майбалық]], Бұзықты, [[Жалаңаш (көл, Ақмола облысы)|Жалаңаш]], [[Шенет]], [[Ағанас (көл)|Ағанас]], т.б. Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы — 2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400 шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады. Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар: * Вячеслав (пайдалану көлемі — 375,4 млн текше м) * Сергеев (пайдалану көлемі — 635,0 млн текше м) * Петропавл (пайдалану көлемі — 16,1 млн текше м) Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған, сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м). Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы — 3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады. Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2 — нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы — жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне: Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады), Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады. == [[Бауырлас қала]]лары == {{Main|Астана қаласының бауырлас қалалар тізімі}} Астананың 20 [[бауырлас қала]]сы бар. {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Бауырлас қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жылы</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Мемлекет</span> |- | [[Анкара]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}} |- |[[Ыстанбұл|Ыстамбұл]]||-|| {{Байрақ|Түркия}} |- | [[Измир]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}} |- | [[Мәскеу]]||-||{{Байрақ|Ресей}} |- | [[Санкт-Петербург]]||-||{{Байрақ|Ресей}} |- | [[Қазан (қала)|Қазан]]||-||{{Байрақ|Ресей}} |- | [[Бішкек]]||-||{{Байрақ|Қырғызстан}} |- | [[Киев]]||-||{{Байрақ|Украина}} |- | [[Амман]]||-||{{Байрақ|Иордания}} |- | [[Рига]]||-||{{Байрақ|Латвия}} |- | [[Гданьск]]||1996||{{Байрақ|Польша}} |- | [[Варшава]]||-||{{Байрақ|Польша}} |- | [[Тбилиси]]||2005||{{Байрақ|Грузия}} |- | [[Сеул]]||-||{{Байрақ|Оңтүстік Корея}} |- | [[Ташкент]]||-||{{Байрақ|Өзбекстан}} |- | [[Дубай]]||-||{{Байрақ|БАӘ}} |- | [[Бейжің]]||-||{{Байрақ|Қытай}} |- | [[Манила]]||-||{{Байрақ|Филиппиндер}} |- | [[Сараево]]||-||{{Байрақ|Босния және Герцеговина}} |} == Астана туралы деректер == *Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан. *Астана — [[Моңғолия]] елордасы [[Ұланбатыр]]дан кейін ғаламшардағы екінші ең суық астана. == Тағы қараңыз == {{Commonscat|Astana}} *[[Астана (велоклуб)|Астана велоклубы]] *[[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері тізімі]] {{Портал|Астана}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан қалалары}} {{Азия елордалары}} {{Еуропа елордалары}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{Есіл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Астана|*]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Қазақстанның миллионер қалалары]] [[Санат:Көшірілген елордалар]] [[Санат:Миллионер қалалар]] d387grwu2a8feqt06oniyd6sjmjthqi 0 17330 3576688 3423709 2026-04-04T14:10:40Z Rasulbek Adil 176232 3576688 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов |Шынайы есімі = |Суреті = Әбдіжәміл Нұрпейісов.jpeg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.10.1924 |Туған жері = Үшкөң ауылы, Құланды поселкесі, {{туғанжері|Арал ауданы|Арал ауданында}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 05.02.2022 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[проза]] |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = "Курляндия" романы |Марапаттары = Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, <br/>«Қызыл Жұлдыз» ордендері, <br/>«Еңбек Қызыл Ту» ордені, <br/>«Құрмет Белгісі» орден, <br/>КСРО Мемлекеттік сыйлығы |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов''' ([[1924 жыл]]ы [[22 қазан]]да [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] поселкесінің Үшкөң ауылы — [[2022 жыл]]ы [[5 ақпан]]) — [[Қазақстан]]ның халық жазушысы, [[XX ғасыр]]да қазақ әдебиетіне зор үлес қосқан суреткерлердің бірі, қоғам қайраткері. [[1941 жыл|1941]]-[[1945 жыл|1945]] жылдардағы [[Ұлы Отан соғысы]] ардагері, Оңтүстік және Прибалтика майданында, [[Луганск]] түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде [[Балтық теңізі|Балтық]] маңында [[Курземе|Курляндия]] плацдармындағы шайқастарға қатысқан. Әлім тапайсының [[Шекті|Шекті]] руынан шыққан. ==Өмірбаяны== ===Тегі=== [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Жақайым]] тайпасынан.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>. Ата-тегі [[Арал теңізі|Арал]] маңын ежелден қоныс еткен. Жетінші атасы Тайқожа батыр, одан Қалдан, одан [[Арғынбай_Таңатұлы|Арғынбай би]], одан өз заманында асқан байлығымен танылған Сыланбай, одан туған Нұрпейіс болыс болған. Нұрпейістен Кәрім, Нәжім, Қали деген ұлдар туған. Осы үшеуі, Кәрімнен туған Әбдіжәміл төртеуі [[1941]]-[[1945 жыл|45]] жж. [[Ұлы_Отан_соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысқан. Бұлардан аман қалғаны Әбдіжәміл ғана. Әкесі Кәрім қыран салып саяттаған, ауылнай қызметін атқарған кісі. Соғыс қарсыңында балық колхозында істеген. 1944 жылы 21 сәуір күні Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапқан. ===Өмір жолы=== Жазушы өзі туралы сыр-сұхбатында: «Біздің ру [[Жақайым|жақайым]], одан Бәйдібек, одан Бәйімбет шығады. Бәйдібек батыр, бір тайпа елдің басшысы, көсем болған кісі. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]]мен бірде тіл табысып, бірде тіл табыса алмай, алшайысып жүретін өркөкірек, өзімшіл жан болыпты. Орыс офицерінің жазуында 1745 жылы қайтыс болды делінген. Батырды жерлеуге [[Нұралы хан]] және [[Есет Көкіұлы]] батыр келіпті. Алтыншы атамыз Қалдан жуас, қой аузынан шөп алмас момын кісі болыпты. Дегенмен, өз жөнін ақылына бағындырып отырады екен. Бесінші атамыз Арғынбай заманында би болған, сөз білетін, от ауызды кісі деседі. Бірде жол жүріп келе жатқан Арғынбай ауыл шетіндегі үйге келіп түседі. Үй иесі дастарқан жайып: “Ареке, алдыңызға жібек дастарқан жайдық, зерен қойдық, сол зерендегі асқа ат қойып ішіңіз”, – депті. Ыдыстағысы боза болса керек. Сонда Арғынбай тұрып: “Мынау мойтап деген ас екен, Ішіп ал да ой тап деген ас екен, Ақылды ішсе – дана болатын ас екен, Ақымақ ішсе – диуана болатын ас екен”, – деп сусынды ерніне тигізіп, қайтарып беріпті деседі. Арғынбайдың басында құлпытас бар, оны баласы Сыланбай кірешілерге ілесіп Орынборға барған кезінде әкеліп орнатқан. Сыланбайдан – Нұрпейіс, Нұрпейістен – Кәрім, Кәрімнен – өзім. Өзім туған [[1923]] жылымды білгеніммен, айы-күнін білмеймін. Соғыстың алдында әкемнен: “Қай күні тудым?” – деп сұраған едім, “Оны қайтесің?” – деді. “Комсомолға өтейін деп едім”. “Ит біліп пе. Теңіз жағасына қар жауды. Кешкісін ауылдың сиырына қасқыр тиді. Қасқыр қарнын жарған қара өгіздің етінен шешеңе қалжа жасап бердік. Ойымша, шамамен қараша болуы мүмкін”, – деген еді жарықтық. Нұрпейіс екі сайлауда болыс болған, екінші сайлаудың ортасында мешіт ұстаған. Имамы Бұхарадан бітіріп келген [[Үмбетей_Тілеуұлы|Үмбет ақын]]. Беларан деген аласа тау бар. Қатпар-қатпар тас, алқа бел ұзын, бір тұмсығын теңізге сұғып жатады. Сол жердегі ауылда оқыдым. Бізде Арқадағыдай аштық болған жоқ, теңіз жағалап балық аулағанның өзегі талмайды екен. Зәт дегеннің үйін жалдап оқыдық. Кейде әйелі шығып: “Бүгін сабақ болмайды. Қожайын ауырып қалды”, – дейтін. Ол күні қуанып үйге қайтамыз. Ақерке есімді сұлу апайымыз сабақ берді. Нұрпейіс ерте 53 жасында қайтыс болды. Қаңтарда әжем бақилыққа аттанды. Мен де шешемді мойындаған жоқпын. Нұрпейістің кенжесі болып өстім. Сол жылы өзім жалаңаяқ болған соң мектепке бармадым. Келесі жылы 2-сыныптан оқыдым. 3-сыныпты Құландыда, 4-сыныпты Көкаралда бітірдім. Менің оқуым ит тістеген терідей болды. 5-сыныптан бастап дұрыстап оқыдым. 6-сыныпта интернатта жаттым», – дейді.<ref name="ReferenceA">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 19.</ref> «[[Сәбит_Мұқанұлы_Мұқанов|Сәбит Мұқановтың]] “Адасқандар”, “Жұмбақ жалау”, Мұхтар Әуезовтің [[Абай_жолы_(роман)|“Абай”]] романындағы алғашқы екі кітабы (эпопеяның екінші кітабы кейінше шықты), Сервантестің “Дон-Кихот” романының қазақша аудармасы қол сөмкемізден түспеуші еді”.<ref name="ReferenceB">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 23.</ref> 10-сыныпты оқып жүріп повесть жазғалы бел будым. Әскерден қайта оралсам – баяғы жазғандарымның бәрі жоқ. Қатесі көп еді, жоғалғаны жақсы болды.» – дейді жазушы естелігінде.<ref name="ReferenceB"/> [[1942]] жылы орта мектепті тәмамдасымен армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қысқа мерзімді курстарды бітіргеннен кейін Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде Балтық маңында Курлянд плацдармындағы шайқастарға қатысты. «Біраз жасадым. Еш уақытта бұл жасқа келемін деп ойламаппын. Тәркілеу болып жатқан уақыт есімде. Сол кездегі көп нәрсе көз алдымда. [[Ашаршылық]]ты көрдім: өмірге өкпем жоқ. Қайғы-қасіреті, қуаныш-қызығы да көп болды. Аштықта есектің етін жегендер болыпты. Мектепте оқып жүргенімде күнде маған сүтке салып, бір кесе сөк беретін. Әкемнің екі әйелі болды. Кешқұрым туыстар біздің үйге жиналады. Көшелі атамыз кіріп келіп, екі келіні тазалап отырған шикі қаздың басын алып, тұмсығынан ұстап, аузына салып, ұзақ талмап шайнайтыны есімде қалыпты. Бұл аштықтың тіршілігі еді. [[1943]] жылы наурызда лейтенант болдым. Әуелі ұшқыштар курсын оқытты. Курс маған қиын болды. Әуеге көтерілген кезде көп құсатын едім. Ұшақты қондыру да маған қиынға соғатын. – дейді жазушы.<ref name="ReferenceA"/> [[1946]] жылы желтоқсанда әскерден босанған Әбдіжәміл армия қатарында жүріп бастаған «Курляндия» романын жазуға кіріседі. Оны бітіріп баспаға берген соң, бір жыл Қазақ мемлекеттік университетінде оқиды. [[1954]] жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, 1956 жылы бітіреді. Тырнақалды кітабы үшін Жамбыл атындағы республикалық сыйлықтың лауреаты атанады. Проза саласында үзбей еңбектенуімен қатар, өткір сынымен, публицистикалық мақалаларымен де көзге түседі. [[1962]]-[[1964]] жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның органы – «Жұлдыз» журналының бас редакторы болып істейді, Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. [[1964]] жылдан бері ұзақ жылдар бойы бірыңғай шығармашылық қызметпен шұғылданып, нарық заманында халықаралық қазақ ПЕН клубын ұйымдастырып, оның президенттігіне сайланады. [[2000]] жылы ПЕН клуб жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығарады. Көп жылдардан бері осы әдеби-көпшілік журналының редакторлар кеңесінің төрағасы. Өткен [[XX ғасыр]] қазақ әдебиетіне мол сыбаға қосқан суреткерлердің бірі – Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы, басқа да шығармалары отыз шақты шетел тіліне аударылып, ұлттық әдебиетімізді дүние жүзіне танытып, әлем әдебиетшілері қасқа-жайсаңдарының үздік бағасына ие болды. Француз Луи Арагон, ресейлік Юрий Казаков, Сергей Баруздин, Анатолий Ким, Николай Афанасьев, Лев Аннинский, Леонид Теракопян, Валентин Оскоцкий, испандық Август Видаль, қырғыз [[Шыңғыс Айтматов]], башқұрт [[Мұстай Кәрім|Мұстай Карим]], немістер Лео Кошут, Ральф Шредер, қазақстандық [[Мұхтар Әуезов|Мұқтар Әуезов]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Мұхамеджан Қаратаев]], [[Тахауи Ахтанов]], [[Серік Қирабаев]], [[Зейнолла Қабдолов]], [[Герольд Бельгер]], [[Ақселеу Сейдімбек]], т.б. ол туралы тебірене жазды. {{cquote |«...Әбдіжәмілдің өмір бойы жазғаны біртұтас, бір ғана эпопея десе лайық. Ол эпопеяны «XX ғасыр және қазақ әлемі» деп атауға да болар еді. Ғасыр басындағы сергелдең («Қан мен тер»), ғасыр ортасындағы сұрапыл («Курляндия»), ғасыр соңындағы сүргін («Соңғы парыз») біртұтас сабақтастығымен көркем полотно құрайды».<ref>А.Сейдімбек Суреткер. «Түркістан» газеті, 2000 жыл, 21-27 қаңтар.</ref> |type = 2 |author= [[Ақселеу Сейдімбек]] |source= }} Қуатты қалам иесінің жазып жүрген естеліктері де көркем мемуарға жаңа леп әкелді. Қаламгердің жанкештілігі сондай, дүние жүзіне әйгілі шығармаларының өзін әр басылымы сайын қатаң сын тезіне салып, ұштап, сүргілеп, қырнап, мінеп отырады. Бұл – көркем сөз құдыреттілігі алдында бас ию. Әдебиетке сүйіспендікті, ар ісіне берілгендікті ұлы [[[[Абай_Құнанбайұлы|Абай]]]] айтқан «жар ісіне» теңгеру. «Қорлығына», «мазағына», азабына көну. Әдебиеттің жауапшылығы зор дүние екендігін байыбына бара түсінгендік. «Қан мен тер» трилогиясы, «Соңғы парыз» дилогиясы Нұрпейісовтің ғана емес, күллі қазақ әдебиетінің табысы. Жазушының ерен еңбегі елдің, мемлекеттің жоғары бағасына ие болды. Жазушы ретінде «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі», Қазақстан мемлекетінің «Отан» орденімен марапатталған. Ол – КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Бұл мәртебелі сыйлықты жазушылардан Қазақстанда үш қаламгер: [[Мұхтар Әуезов]], Әбдіжәміл Нұрпейісов, [[Жұбан Молдағалиев]] қана алған. == Марапаттары == * Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендері; * «[[Еңбек_Қызыл_Ту_ордені|Еңбек Қызыл Ту]]» ордені; * «[[Құрмет_ордені|Құрмет Белгісі]]» ордені; * КСРО Мемлекеттік сыйлығы; * Қазақ ССР-і Халық жазушысы. 200 томдық Бүкіләлемдік кітапхананы дайындап басып шығаруды жүзеге асыруға белсене атсалысқаны үшін, оның ішінде осы сериядағы Мұхтар Әуезовтың екі томдығына арналған алғысөзді мұқияттылықпен жазып шыққаны үшін РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы; * Қазақстанның [[Отан_ордені|«Отан»]] ордені; * [[1985]] жылы «Қазақ КСР халық жазушысы» құрметті атағы берілді. == Шығармашылығы == {{Әбдіжәміл Нұрпейісов шығармалары}} Әбдіжәміл әдебиеттегі алғашқы қадамын бірден сүйекті жанр – романнан бастады. Ұлы Отан соғысынан жаңа оралған майдангер іштен тебіндеген албырт шабыты қолына қалам ұстатқанда, ақ қағазға алдымен қанды ұрыстан, өмір мен өлім айқасынан алған әсерін түсіреді. Ол әсердің молдығы сонша, әскерден босанысымен, төрт-бес жыл бойы табан аудармай істеген еңбегі «Курляндия» атты қалың романды дүниеге келтіреді (1950). Көркемдік бітімі көңіл тойғандай шықпады десек те, бұл шығарма әдебиетке өз қазынасымен, тың суреттерімен қосылды. Қазақ оқырманын окоп шындығына қанықтырып, жауынгер тірлігінің тереңінде жылап аққан ағысын, тыныс-лебін тікелей үрыс шебінен елестетті. «Курляндия» кейін толықтырылып, әрі ықшамдалып «Күткен күн» (1958) атымен қайта шықты. Жазылған дүние шығарманың көркемдік сапасын жетілдіру мақсатында өнделді. Кейбіреулер «Курляндия» «сын көтермейтін нашар» шығарма десті. Авторының өзі тіптен тұқыртып: «...1947 жылы әскер қатарынан босанып қайтқан шала сауатты қалпыммен роман жаздым. Әрине, шала сауатты баладан шала сауатты роман шығатыны белгілі»<ref>Ә.Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 92-бет.</ref>, – деп атүсті сынды растағандай болды. Жөнін айтқан – жазушы, сыншы [[Тахауи Ахтанов]]. «Курляндия» романында, – деп жазды ол, – жас жазушы ең алдымен өзінің талантын, шебер суреткерлігін танытты. Соғыс өмірін оқушылардың көз алдына көркем елестете білді. Сонымен бірге азды-көпті шын мағынасындағы жанды, көркем бояулы образдар жасай алды. Біз өмірде кездестіріп жүрген замандастарымыздың ой-арманын, іс-әрекетін ғана емес, түр келбетін, дағдысын, мінез-құлқын, біраз жағдайда ішкі дүниесін сол бір бояуы сембеген ыстық жанды күйде көз алдымызға елестетіп берді. Тағы бір әсіресе айтып кететін қасиет – жас жазушы қазақ тілін жақсы білетінін және оны көркем шығарма есебінде сәтті қолдана алатынын көрсетті».<ref>Т.Ахтанов «Керуен» Алматы, 1969, 27-28 бб.</ref> ===[[Қан мен тер]]=== [[Сурет:Қан мен тер (сover).jpg|200px|нобай|оңға|1973 жылы "Жазушы" баспасынан жарық көрген трилогияның мұқаба беті]] Майданнан қайтқан жас офицер Әбдіжәміл туған жерімен қаншама сағынып қауышса, оған деген махаббатын роман жанрының кең байтақ өрісінде шын жүректен жырлап шығуға соншама ынтыққандығын шығармашылығынан айқын аңғартады. «...Әлі күнге бір бүйірің ауыл өміріне бұрып тұрады. Қанша қашыққа шырқап кетсең де, бойыңдағы бір тамырың туған жеріңнің топырағында бүлк-бүлк етіп соғып жатқандай. Кей күні... сен әлденеге өзек аузында жалғыз үй отырған балықшы шалдың қамыс қосын, жұпыны жиһазын, жалпылдақ шамын есіңс аласың. Өз үйің жайнап тұрса да, саған осынау балық сасыған кішкентай қос ыстық. Қос ішінде, ақ иық қылған ауыр еңбектен болар, жан әкең сілесі қатып шаршаған. Күнге күйген жылтыр қара бетінде қалжыраған ажар бар. Үні де қалжырап ақырын шығады. Сол кезде қара пұшық бала әлдеқайдан жүгіре кеп отырса болғаны, оның әжім беті іштей нұрланып елжіреп қоя береді»<ref>Ә.Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 90-бет.</ref>– дейді жазушы. Жазушының «Қан мен тер» романының дүниеге келу сыры осы сөздерде жатыр. «Қан мен тер» трилогиясын құрайтын «Ымырт» (1961), «Сергелдең» (1964), «Күйреу» (1970) романдарынан, атының өзінен-ақ байқалып тұрғандай, төбеден жарқырап тұрған күнді аз кезіктіреміз. Ал, жарқырап шақырая қалса, кейіпкерлері тағы бір тозаққа ілінді дей бер. Өзінің бас кейіпкері Еламан тәрізді туынды ұдайы дерлік томырылып, үнсіз-түнсіз тұнжырап түнерген қалпынан жазбайды. Соның өзінде де туған өлкеге деген сүйіспеншілік сезімінің орны бөлек.<br /> Прозашының туған халқына, оның жазира даласына деген сүйіспендігі елінің кең қолтық мінезін, шалқар әнін, салқар көштей шұбатылған тарихын эпостық құзарға көтере суреттеуінен аңғарылады. «Қан мен тер» трилогиясы – ел, халық, оның әлеуметтік тағдыры туралы шығарма. Уақыты өзгергенімен, заманалық зәрулігі өзгермейтін туынды. Соңғы жетпіс жылғы алтын әдебиетімізді мысқа балағысы келетін қайсыбір неонигилист даңғойлар бұл романға тап күресін жазғандықтан ескірді деп мін де тақты. «Қан мен тер» трилогиясын қазіргі тәуелсіздік мұнарасынан, демократиялық көзқарас тұрғысынан оқығанда, оның қазақ шындығынан бұра тартқан жерін табылмайды. Қайта коммунистік үстем идеологияға қайшы пікірлерді жолықтырып, «бұны қырағы цензура қалай жіберді екен?» деп қалуға негіз бар. Романның «Күйреу» аталатын үшінші, соңғы кітабында комиссар Дьяков насихаттайтын болашақ коммунистік қоғамның басты принципінің дұрыстығына Еламан әжептәуір күмән келтіреді. «...Ол кезде жер басқан адамның бәрі бірдей болады дейді. Жә, жарайды, адам баласының көкірегінде алалық болмас. Осы жұрттың ішер асы, киер киімі, сөйлер сөзі бірдей-ақ болсын. Бірақ құдай бірдей жаратпаса қайтеді? Басқаны қойғанда бір оттың басында бір қазаннан ас ішіп, бірге жатып, бірге тұрып жүрген, бауырлас кісілердің арасында бірдейлік бола қоймаушы еді ғой. Олардың арасында да бірінің сөзі үстем, бірінің өзі үстем. Бірі ертеден қара кешке дейін қоңынан күн өтіп, сылпылдап қой соңында жүрсе, енді бірі алшайып ат үстінен түспейді. Түсінбеймін...Қара борбай кедейлер теңдік алсын. Бірдейлік орнасын. Бірақ, бәтір-ау, осы халықтың киер киімі, ішер асы бірдей болғанмен, құлқы бірдей бола ма?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 293-394 бб.</ref> Жазушының алғашқы романымен салыстырғанда «Қан мен тер» – тірлік-тынысы әлдеқайда кең шығарма. Жанрлық жағынан да басқаға ұқсамайды. «Курляндия» оқиғалы роман санатына жатса, бұл – әлеумеітік-психологиялық типті шығарма. Ізденіс салмағы характерге түскен. Бар суреткерлік қабілетін ата-бабалардың мінез-кескінін ашуға жұмсаған. Характер – Нұрпейісов романының қозғаушы күші. Ел қазанында қайнап піскен характер өз тарапыпан ел тамырының соғуына, тонус, райына ықпал етеді. Романдағы оқиғаларға мұрындық боп көрінеді. Әрі сюжет ұйтқысы. Еламанның бүтін бітімді тұлғасы оның жалпы һәм жалқы қасиеттерінің бірлігінен тұрады. Осы екеуінің жұптаса дамуына сай характері толысады, байиды. Трилогияның бастапқы кітабы «Ымыртта» Еламан – қарапайым балықшы. Туа біткен мінезіне өршілдік, қайраттылық тән. Намысқой жігіт. Жұрт Қаратаз деп атайтын Құдайменде байдың қорлығына шыдамай, айбат шеккен, сес көрсетіп, балықшылар арасына кетіп қалған. Бір-екі сөзінен ой түйғіш, көкірегі ояу жан екені байқалып қалады. Жетпей жатқан тұсы әзірше былайғы дүниемен ісі жоқ. Жазушы міне, осындай бұйығы, патриархалдық қапастағы тұңғиық тұлғаның ішіне бірте-бірте әлеуметтік сәуле түсіреді. Жазушы өмірі жайлы естелігінде: «О заманда қалмақ та, қазақ та көшпелі, бір соғыста атамыздың санына садақ жебесі тиеді. “Жау марқайып кетеді”, – деп жарасын жасырып, оқ тиген санын қанжығаға қайырып байлап, шайқаса берсе керек. Сөйтіп, жарасы асқынып кетеді. Ағасы Қыдырбай дереу сынықшы алып келіп көрсетеді. Сынықшы: “Аяқты кесу керек, әйтпесе өледі. Ол үшін төрт жерге төрт қазық қағып, аяқ-қолын байлап, екі жігіт кеудесінен басып отырсын”, – дейді. Өткір пышақ, тұзды су, түйенің шудасын алдырып, ем-дом жасауға кәдімгідей дайындалады. Сонда Тайқожа: “Көзім тіріде кеудеме ешкімді мінгізбеймін, шыдаймын, төзімім жетеді!” – деп дес бермей, аяқ-қолын кергізбей, тақиясын тістеп, ақырына дейін шыдап жатса керек. Сынықшы оқ тиген аяғын кесіп, байлап, сыртқа шығады. Жігіттер батырдың қарысып қалған жағын қылыштың ұшымен ашса–тістелген тақия қырқылып қалыпты. Содан әлгі атамыз Ақсақбөрі атанған. Бұл кісінің мінезін “Қан мен тер” романындағы Еламанның бәзбір тұстарына қиыстырып келтірдім»<ref name="ReferenceA"/> – деп Еламанның мінез-бітімін қайдан алып сомдағанынан сыр шертеді. Еламан өміріндегі ілкі әлеуметтік сілкініс кездейсоқ оқиғадан басталады. Арал промселінің қожайыны «тентек Шодыр» атанған Федоров әлі дұрыстап қата қоймаған теңізге балықшыларды зорлап айдап салады. Жалданған балықшыларды басыбайлы құлы есепті ұрып соғады. Өзіне де қол көтерген соң іштей кіжініп жүрген Еламан суға кеткен балықшыларды сұрастырмай, ауын жоқтап тұрған дүниеқоңызды сүйменмен салып өтеді... Кездейсоқ оқиға. Еламан кісі өлтіремін деп ешқашан ойламаған. Тумысында жуас, ақ пейілді адам. Мына кездейсоқ оқиғаның қажеттілік деп аталатын астары бар. Жазықсыз Андрей мен Жалмұраттың қазасы, көпестің олардың өмірінен дүние боқты жоғары қоюы, адамшылық ар-инабатының жоқтығы адал кеудеде кек отын тұтатады. Нұрпейісов характер сомдауда әлеуметтік һәм психологиялық талдау тәсілін бір арқанның екі тіні есебінде өреді. Романның алғашқы беттерінен-ақ автор би-төл сөз және төл сөз (несобственно-прямая речь) арқылы Еламанның жанын сөйлетеді. Және психологиялық талдаудың монолог формасын жиі қолданады. Монолог шарты – жалғыздық. Еламан «Жалғыз кісіге ой үйір келеді-ау» – деп түйеді . Ойы үнемі екіге бөлініп жүреді. «Теңіз үстінде әйелі жайында көп ойлайды. Алғашқы кезде ол бір түндік астында бірге тұрғасын бойы үйреніп кетер деп үміттеніп жүрген. Бірақ «Кешкісін үйге кеп әйелінің бетіне бір қарағаннан-ақ көңілі суып сала беретін». Еламан қасында құр сүлдесі жатқан әйелі Ақбаланың тәні ғана өзінікі, ал жаны басқа жақта екенін сезгенде мүлде моқап қалады. Бас кейіпкердің осы күйі үзақ-сонар ішкі монолог, би-төл сөз арқылы беріледі. Кей кейде ғана ішкі монологі ішкі төл сөз пішінін алады. «Бейшара қайтсін, мен кінәлімін. Ие, ие, мен кінәлімін»,<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 511 бб.</ref> – деді Еламан ішінен». Кейіпкер іштей күйінеді, опынады, толғанады. Адамның осы бір ішкі драматизміне жазушы әрдайым құлақ түргіш. Трилогияның екінші кітабы «Сергелдеңде» Еламанның жеке басының қайғысын ел қайғысы басып кетеді. Екінші кітап халық кенішіне бойлай түседі. Қазақ даласында әлеуметтік қайшылықтардың өршуін тереңнен қопарып көрсетеді. Ақ патша тағынан құлап, орнына келген Уақытша үкімет те ел тізгініне ие бола алмай, Қос үкімет дейтіннің орнаған кезі. Ел іші дағдарыста. Соғыс ауыртпалығы ес жиғызбай езіп, жаншып әкетіп барады. Бұрынғы майлы, жайлы орнынан тапжыла қоймаған ескілік Петербор жақтан шыққан дүрбелеңнен шошынғанымен, әлі айылын жияр емес. Түрмеге қамалған, айдауда жүрген, одан түріктермен соғысқа қатысқан, майданнан оралғанда Шалқарға келіп теміржол бойына жұмысқа орналасқан Еламан, ендігі жүріс-тұрысында біраз дүниені бағдарлап, байыздайтын өреге көтерілген. Бірақ кейіпкердің әлі де «бір қайнауы ішінде». Әлі де ол оң мен солын айырып жетпеген сергелдең пішінде, әуре-сарсаңда. Екінші кітаптың сюжеті мен композициясы бас кейіпкер характерінің осы ерекшеліктерінен туындайды. Сюжет әлеуметтік дауылдың қарсаңындағы ісініп-қабына бастаған теңіздей теңселген ахуалды бейнелеу барысында шиыршық атады. Бұрынғы самарқау ырғағынан жаңылған кейіпте. Композиция сюжеттің сабақтас оқиғаларынан құралады. Әлдебір үлкен оқиға аяқтала бере, ширыққан сюжет суреті публицистика әуеніне ауысады. Суреттелген оқиғаларды тың ойлармен түйіндейді. Эпикалық сюжеттің ішкі драмалық, күрделі-психологиялық сипаты өзгеріп, ақырында талдама-жинақтаушылық реңк алады. «Еламанның сең соққан балықтай сергелдеңге түскен жаны соқтықпалы өмірден соқпақ іздеп, баяғы Шалқарға бет қойды». Романның соңғы редакциясында бұл сөйлем түсіп қалған. Онсыз да түсінікті жайттарды оқырманға шайнап берген астай беруді автор жөн көрмеген тәрізді. Оның бер жағында, Еламанның сең соққан балықтай күй кешіп жүруі рас болғанымен, Шалқарға бет қоюында саналы әрекет барлығы байқалады. Талай елді, жерді аралады. «...Ұйықтап жатқан кеще ойға тас тиіп оятқандай болды; сонан бері өз басының қайғысын ел қасіреті жеңіп, шерлі жүрегі сыздап қайтты». Шалқарға бет алғанда Еламан қара басының қамын ойлаған жоқ. Еліне көмек тиетін көздің қай жерде екенін біліп аттанған. Характердің сюжеттік арнасы кеңи түседі. Майданнан еңсесін тік көтеріп қайтқан Еламан ешкімге кеудесін бастырмауға, есесін жібермеуге тиіс. Іс жүзінде солай болады да. Майданда казак-орыстармен төбелес үстінде жазым бола жаздаған жерінен арашалап алып, Шалқарға жұмысқа орналастыруға көмектескен, үйінен пәтер берген Мюлгаузенмен жұдырықтасып қалады. Мюлгаузеннің «қорқақсың» деп жұрт көзінше қорлап былапыттағаны жанына батады, намысына тиеді. Кейіпкер характерінің қатайғаны Тәңірбергенмен айырылысқан бетте төркініне қайтуға жүзі шыдамай Шалқарға келген Ақбаламен ойда жоқта ұшырасып қалғанда байқалады. Ескі нұсқада Еламан бұрынғы әйеліне жаны ашығандай, онымен қайта табысқысы келгендей кейіп көрсетуші еді. Жаңа нұсқада оның Ақбалаға қайырылғысы жоқ. Құштарлыққа бой ұрып, емшектен шықпаған баласын тастап, бір кезде айдауға кеткен Еламанға ол да бұрылмастан кетті ғой, – деп қорытады өз шешімін. Мюлгаузенмен төбелестен кейін ауылға оралған Еламан бастапқы кезде тағы да бұрынғысындай іштен тынып жүрген. Тағы да оқиға ағысында жаңқадай қалқитын тәрізді. Шалқардан әкелген мылтықты жолшыбай бір ескі жұртқа тығып кеткен. Балықшылар арасынан тыныш тірлік іздейтіндей. Қайын атасы Сүйеудің үйіндегі баласын қолына алады. Бірақ бұлайша жеке басының қамын күйттеумен жүруі ұзаққа бармайды. Өмір еркіне қоймай иіріміне тартады. Амалсыз білегін сыбануға мәжбүр. Әлеуметтік тартысқа қайта араласпасына амалы қалмайды. Айдын шалқар теңізді бір өздері иемденіп, балығы көп ойыққа басқаларға ау салдыртпайтын Темірке көпес пен Тәңірберген байдың озбырлығына қарсы тұрады. Жеңілетінін біле тұрса да, топ бастап қайрат көрсетеді. Түрікпендер шабуылдап, бейқам жатқан елдің мал-жанын айдап кеткенде, қол бастап, жаудан өш алады. Мал-жанды үйіріне қосады. Жағдай намысты оятып, кеудеде жігер туғызса, жігер характерді қайрайды. Ар-намыс жетегіндегі характерге оқиға арнасын өз деген жағына бұра алатын қуат бітеді... Бұрынғы жылқышы, балықшы, сарбаз ой-санасының әлеуметтік қабаты қалыңдай түседі. Шодырды өлтірген кездегі Еламан – стихиялы бүлік құрбаны еді. Бұл жолғы Еламан басқа жан. Саналы күрескер. Халқының қолындағы қаһарлы қару. Білек күші жағынан ғана емес, ақылы да пәрменді құралға айналған. Түрікпен шабуылының құрбандықтарын жерлеп, асын берген Еламан төбе басында жалғыз қалып, «ауыр оймен тұнжырап отыр». Жай ғана қамығып отырған жоқ. Ой ойлап отыр. Бұған дейінгі шертілген ұзын хикая публицистикалық жолмен сығымдалып қорытылады. «Осы қазақ неге көнгіш? Аштыққа көнуге болар, ал бірақ қорлыққа көнген қасиет пе?..Көненің көзі ғой деп, қариялардан жөн сұраған кезі болды. Қанша жасаса да олардың осы өмірден түйген зәредей де сабағы болмапты... Олар өз елінің тірлігін ұзақ сонарға сап, баяғы заманда өткен даңғой батырын, жезтаңдай биін мақтап, жөн сұраған кейінгі ұрпаққа тірліктің жолын қиындата түседі... Ата-бабасының бір ісіне ырза емес. Үстіне кісі кіргізбейтіндей, кең далаға сыймай, мал жайып жатқаннан не ұтты? Талай заманнан бері жер дауы кішкентай елді жегідей жеп, алауыздық асқына түскен. Соның арқасында ит-құсқа таланып, таяқ жеумен күн кешіп келеді. Кеше де өздерінен он есе күші аз жауға қарсы тұра алмады. Таланды. Тоналды. Алдағы уақытта әлі қанша таланбақ!»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 518-519 бб.</ref> Публицистикалық толғау драмалық сюжет есепті. Іші қазандай қайнаған Еламан тығырықтан шығаратын жол іздейді. Ізденіс үстінде ойы шартарапты шарлайды. Арғы-бергі тарихқа «ат сабылтады». Ауылына қайтқан беттегі қалпы қызық. Көзін алдындағы жалпақ даладан алмай келеді. Ал ойы басқада. Қап тауын, Ресей жерін аралайды, қала берді Түркия майданына кірісіп кетеді. Кезбе ойы кесек ойларға бастай ма, қалай? Сюжет-толғау, сюжет-естелік ащы ішектей шұбатылған ұзақ ішкі монологке ұласады. Еламан іштей түлейді. Оянған, рухани жағынан байыған Еламан санасы жаңарып, ел сөзін ұстайтын өреге көтеріледі... Роман кеңістігі теңіз айдынын елестетіп ұлғая береді... Еламанның ел-жұртының тағдыры хақында ендігі түйгендерінің бәр-бәрі мінсіз емес. Келісетін де, келіспейтін де жерлері бар. Қазақ халқының өткен күнін, бұрынғы бетке шығарларын түгін қалдырмай сынап-мінеуі сыңаржақтау. Роман жазылған уақыттағы, яки кеңес кезіндегі үстем көзқарастың – социалистік реализмнің салқыны тигендей. Ел тарихын тым кемсітіп жібергенімен келіспейміз. Келісетініміз – Еламанның ел ішінің бірлігі хақындағы түйгендері. Мұның жөні бөлек. Біріншіден, тарихи шындықты қозғап отыр. Екіншіден, заманалық мағынасы бар. Қазақ елінің күн тәртібінен әлмисақтан бері түспсй келе жатқан ел бірлігі проблемасын қозғайды. Ұлттық идеямызбен үйлесім табады. Еламан жер дауы хақында да көп толғанады. Бұл да – ежелгі дерт. Көріп отырғаныімыздай, ішкі монолог енді кейіпкердің өзін-өзі қазбалаудан (самоанализ) үлкен өріске, ел жағдайына ауысқан. Еламан көрген-білгенін гүрілдеген жан көрігінде пісіреді. Біреуден шала естігенін малданбайды. Бәрін жүрегінен өткізеді. Трилогияның соңындағы Еламан – өскен, есейген, шыныққан көргенді адам. Қоғам хақындағы ойларында нақтылылық та, пәлсапа да бар. Кейіпкердің идеялық һәм рухани эволюциясы, жаңғырып өзгеруі шырқау биігіне көтерілген. Мұндағы ішкі монолог қайсыбірде ішкі диалогке ауысып, монолог-талқыға айналады. Жас Федоровтың қылышынан қаза болар алдындағы Еламан монологі өзгеше сипатты. Оны монолог-өсиет, монолог-арман десең де сиымды. «Қан мен терде» айналасына үлкенді-кішілі сюжет тармақтары түйісетін Еламаннан басқа да бір кейіпкер бар. Ол – Тәңірберген. Тәңірберген – жағымсыз тип. Бұрынғы таптық көзқарас, қазіргі парықтық дүниетаным тұрғысынан да оңып тұрған адам емес. Ақбаланың Тәңірбергеннен тапқан ұлының атын Құдайберген деп қояды. Осыны естіген кесір шал Сүйеу осқырына отырып, Тәңірбергеннің бай тұқымына мінездеме береді. «...Құдайберген дсйді, ә? Бұл күшігі – Құдайберген... Әкесі – Тәңірберген. Ал, ал, әнебіреулер Алдаберген... Жасағанберген... – деп ызалы сөздер алқымына тығылғандай, үзіп-үзіп сөйледі. – Әй-әй, о несі? О несі екен?.. Абыралы ауылының балаларын Құдай береді... Алла береді... Тәңір береді... Жасаған береді... Әй, сонда біздің балаларымызды кім берген екен? О несі, әй?».<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 336 бет.</ref> Трилогияны қазір оқығанда да байқалатыны, автор Тәңірбергенді байлығы үшін жерлеп отырған жоқ. Бұл бейне таптық тұрғыдан емес, жалпы адамгершілік тұрғыдан әшкереленген. Перзент ретінде оны Тәңірдің, Құдай тағаланың бергені рас. Малын ше? Оны Құдай берді дей алмайсың. Дей алмайтының – кісі еңбегін жегіш. Оның үстіне ұры ұстайды. Түрікпеннің жылқысын әлденеше рет айдатып алып, көршілес екі елдің арасына от жағады. Түрікмендердің қазақ ауылын шауып жүргені осы байдың кеселінен. Қалаға тоң балық апаратын кірешілердің тең жартысы – Тәңірбергендікі. Кіре тартқан түйелер сонікі. Романның сынайтыны Тәңірбергеннің бұл тірлігі емес. Оның тым құнығып кеткендігі. Қала байы, промысел қожасы Темірке екеуінің шалқар теңізді меншіктеніп, басқа халыққа күн көрсетпеуі. Көзі топырақтан басқа ештеңеге тоймайтын тиранға айналып бара жатқаны. Сол қаралықтарын роман сықақ тілімен қариды. Тәңірберген ел бірлігін көп сөз етеді. Адалдықты, тазалықты дәріптеуге құштар. Іс жүзінде ел ішіне іріткі салушы нағыз қызыл көздің өзі. Тып-тыныш отырған балықшылар ауылын екіге жарып, бір-бірімен өштестіріп, қастастырып қояды. Тұрмыс жағынан да азып біткен. Күйдім-жандым деп алып қашқан Ақбалаға көрсеткен қиянаты, баласынан айырып қоя беруі оның қатыгез келбетін толықтыра түседі. Ақбаланы үйден түріп шыққан күннің ертеңінде қаннен қаперсіз ел аралап кетеді. Бұл дүниеде Ақбала дейтін әйелінің болғанын тарс естен шығарғандай. Бұл қаталдығына Тәңірбергеннің өзі де таң қалады. Құрбандығын жұтып алған қолтырауын екеш қолтырауын да көзіне жас алады екен. Ал, Тәңірберген өз тас бауырлығына өзі тәнті... Және сол мінезін мақтан еткендей ме, қалай?<br /> Еламан іштей жуылса, Тәңірбергенді кір басады. Сол ластығына өзі сүйсінетін мұндай жан – қазақ әдебиетінде бұрын кезікпеген кейіпкер. Құнанбай да қатыгез, бірақ дәл мына Тәңірбергендей сырты бүтін, іші түтін, су жұқпас мүттайым, баянсыз қара жүрек емес. «Қан мен терді» сынаушылар оның кейіпкерлерін Михаил Шолоховтың «Тынық Дон» эпопеясының қаһармандарымен салыстырып қарайды. Тіпті кейбіреуін содан көшіріп алған деседі. Ал, салыстыра келгенде, қазақ жазушысының трилогиясындағы екі жүзден асып жығылатын кейіпкердің бір де бірі, тіпті орыстарына дейін, еш шығарма образына ұқсамайтыны айқындалады. Тәңірбергенге келсек, мұндай типті қаһарманға ұлы орыс жазушысының романындағы кейіпкерлердің арасынан тіпті тырнағы ұқсастары да кезікпейді. Тәңірберген – қазақ әдебиеті тарапынан әлемдік әдебиет образдар галереясына қосар бейнеге жататын бітімі бөлек характер. «Қан мен тер» трилогиясы Тәңірберген тағдырының соңғы күндерін суреттейтін үлкен тараумен аяқталады. «Ақтар Аралдан шегінгелі Тәңірберген төтен бір халде». Өстіп басталатын тарау тұтастайын ішкі монологтен тұрады. Тәңірберген бар дүниеден баз кешкен. Аяр залым, айлакер қу бұрын ойына алғанын істемей қоймаушы еді. Иті қырын жүгірген соң амалы құрыды. Не істесе де, ойлағанынан кері шығады. Өзінің халіне көлденеңнен тосырқай қарайтынды шығарған. Ішкі монолог ұйтқыған құйындай. Кейіпкер қай жерден қапы соқтымға ұшырайды. «Үстіңдегі үйіңді жығатындай беті қатты заман бұны төсегінде тыныш жатқызбады». Шалқарға айдап келді. Осы жерде ұсталып қалды. Шегінген генерал Черновтың әскерін құм арасымен бастап алып шығатын кісі керек болып, опасыз досы Темірке саудагер лайықты ешкімді таба алмағандай, Тәңірбергенді нұсқап иек көтеріпті. Басында ақтарға Алтықұдыққа дейін жол көрсетсем, арғы жағына өздсрі бір лажын істер деп ойлап еді, қателесіпті. Ұлықұм, Кішіқұм бойына баруға тура келді. Ол жерден де аман алып шығып еді, ендігі жолын қырсық шалды... Сусыз қаталаған шақта, бар көз өзіне шұқшиып зәресін алып барады. «Ну, гад! Құдық қайда?» – деп ақ офицер жанын мұрнының ұшына келтіріп тұр. Нұрпейісов психологизмі бұл тұстарда ерекше шабыт алады. Психологиялық мінездеме көркемдік талдауға ұласқанда бақыты күйген кісінің бар пәлені жазмышқа артуы дұрыс па деген сауал туады. Жақсы болсын, жаман болсын, көп харакет істететін адамның пешенесіне жазылған мінезі – характері. Бәрінсн де бұрынғы өр Тәңірбергенге қосымша жаңа табалаушы Тәңірбергеннің шыға келгенін айтсаңшы. Монолог-тексеріс монолог-айыптауға ұштасып, кейіпкер санасын әбдсн сансыратқан. Сансыраған сананың, мәңгүрттенген ахуалы қандай болушы еді? Тәңірберген өзін-өзі жерлейді. Ақылдымын, айла-амалым мен қулығымды бәрінен асырамын деп жүрген жігіт өзін аяусыз кіналап сөгеді. Заманың түлкі болғанда, тазы боп шалу есіне кірмепті. Сол үшін өзін өзі айыптайды. Әсіресе, қызылдарға қарсы шыққанына өкінеді. «Қызылдарға осынша күшпен Колчак түк істсй алмай жатқанда, есалаң сорлы-ау сен күл шашып пе бітірмексің?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 299 бет.</ref> Жаны күйзелген Тәңірберген өстіп өзімен-өзі ішкі диалогке кірген мезетінде тірі пенденің істеп жүрген ісінің бәрін тәрк ететіндей. Бара-бара өмірдің өзінен түңіледі. «Өмірдің түк қасиеті қалмапты-ау», – деген гөй-гөйге басады. Сүлесоқ, енжар, құлықсыз. Көкірегіндсгі ежелгі жауларына деген кектен де ада. Осы дүниеде өзінің де бар-жоғы, өлі-тірісі бәрібір. «Иә, маған, бәрібір» – деді Тәңірберген». Жынды кісіше өзімен-өзі сөйлесетін кейіпкер әуеніне автордың мұңды мақамы қосылып, психологизмнің ең бір күрделі сатысына көтеріледі. Ішкі монолог жиі-жиі ішкі диалогке ауысады. Тәңірберген «өң мен түстей бір халде». Тайталас ойының кезбейтін жері қалмаған тәрізді. Дүниенің төрт бұрышын аралайды. Кербаланың шөлінде қаталаған Хұсайын туралы қиссадағы аңыздарды есіне түсіреді. Әркіммен қызу айтысқа түседі. Бір жұлқысуға жарамаған ақ патшаға наразы. Тағы бірде «бар пейілі малға, байлыққа ауып, болған үстіне болса екен деп құнығып жүргендерді» кекетіп мысқылдайды. Өзі ше? Өзінің олардан асқан жері қайсы? – деп кейіпкер өзін де аямайды. Сана ағымы күшейе келе машықты кенересінен асып төгіледі. Үлкен философиялық арнаға бет қояды. Жалпы адамзат хақындағы толғанысын еселете түседі. Роман енді адам атаулының бір тұтам тірлігін дұрыс пайдаланып отырғанына күмән келтіреді. Өйтпесе қамшының сабындай қысқа ғұмырында талай күнәға батып үлгіретіні қалай? «Әркім өз күлшесіне күл тартқан заман. Оның бергі жағында өзіміз де құдайдың кең дүниесін қолдан тарылтып, көртышқанша бас-басымызға бір-бір ін қазып ап, күнделікті күйкі тірлікпен күйбеңдеп жүріп, үстіміздегі осынау биік аспанды да жөндеп байқамаппыз». Трилогияға бұл тұстарда ұлттық ая аздық ететіндей. Ойы енді жер шары үстінде қалқып, адамзаттық өреге көтерілген. Сол бойда ұғып жететіні: адамзат қаншама өмір сүрсе де, өмірдің шын мәніне әлі түсініп жетпеген, Құдай жолының сырына қанықпаған. Кеңестік атеистік заман шығармасы «Қан мен тер» кейіпкері Құдайды көп аузына ала бермейді. Белгілі себептермен Құран Кәрімді оқып түйсініп, Алла жолын білуге шақырмайды. Алланың аты аталмаса да, заты бар. Ол астарлап айтылады. Тәңірберген көк аспанға жиі көз тігеді. Түркі әлемінде аспан, көк, Тәңір ұғымдары мағынасы тең ұғымдар. Бір ойды екінші ой түртпектеп оятады. Адам опасыз дүниеден әрдайым жаманшылық күтіп зәресі кетіп жүреді. Осының түп себебі неде? Күнәні жамай бсргенше, күнәдан арылуды неге ойламасқа? Тәңірбергеннің аузынан бір сәтте ғана «Құдай зауалыңды берсін!» – деген сөз шығады. Осы қарғысты ол кімнен есітті? Әлде, мына сырттан келген зауалды асқындырып бара жатқан сол қарғыс па екен? Тәңірбергеннің іші солай шиыршық атып сенделсе, бергі, сыртқы ойы мына қу даладан су іздеп әлек. Талай жүрген таныс жері еді. Тас қараңғы түнде де көзін жұмып жүріп тауып алатын құдықтардың шегенін біреу тарқатып алып, топырақпен көміп кетеді. «Бір айналдырғанды шыр айналдыратыны» рас екен. Жолда көрген азабы аздай, зауалды күн енді Тәңірбергеннің ауылына төнеді. Жадап-жүдеп титықтаған ақ әскерлері кенет Тәңірбергеннің аулының үстінен шығады. Сусынын қандырып, тамағы тойып, ауылдың бұт артарға жарамдысын сыпырып алған соң, бар сиқынан айырылып, азғындаған әскер әйел атаулының етегін ашып масқаралайды. Ішкі монолог арғы-бергіні қорытып үлгермей жатқанда қосарланып битөл сөз кетеуі кеткен дүниенің сұмдықтарын үсті-үстіне басады. Тәңірбергеннің есіне түрікпен ауылын шапқан кезі оралады. Түрікпеннің бір жасамыс әйелі құлақты жарған ащы даусын кілт тыйып: «Жалғыз баламнан айырдың. Қартайған шағымда жұлынымды үзіп жерге қаратып отырсың. Қүдай сенің де зауалыңды берсін!» – дегені енді жаңғырық сияқты қайталанып, жүрегін жұлқылап барады. Табиғат екеш табиғат та бұдан теріс айналғандай... Оның өзі де бір түрлі символистік бейнеге айналып, өлмесең өрем қап дейтіндей. «Тәңірберген бозторғай үнін жақсы көретін. О шеті мен бұ шетіне көз жетпейтін көл-көсір далада салт атпен жолаушылап келе жатқанда жалғыз көңіл ашатын осы ғана». Көмейінен күн төгілген құмық құс жолаушы жанын жабықтырмайтын қасиетінен мына зауалда айырылып қалгандай. Тәңірберген төбесінде бір жоғарылап, бір төмендеп шыр-шыр еткен бозторғай үнін сезген жоқ. Өйткені ауылдан қайта шығып, Қарақалпақстанды бетке алып, құм арасына сіңгенде бұлар тағы да көмілген құдықтарға тап болады. Титығы құрыған өзінің де, өзі жол көрсетіп келе жатқан ақтардың әскерінің де жан созар жағдайы қалмаған-ды. Шығарманың трагедиялық әуені философиялық ой-толғаққа ұласады. Аспанды торуылдап қаптап кеткен мына қара құс – зауал құсы. Ертеңгі күн кімнің басын торуылдамақ?<br /> Тәңірбергеннің ішкі драмасы шырқау шегіне жеткендей. «Тағдырға тәбділ жоқ» деп мойындатпай қоймайтын қатыгез трагизм дендеп алған. Есі кіресілі-шығасылы. Өзімен-өзі «сен» деп сөйлесетін ішкі диалогі мүдіріңкі, үзік-үзік, сандыраққа ұқсайды. «Қап-қара тұңғиық дүние кенет қып-қызыл боп алаулап бара жатты.» Бұны өрт екен деп ойлайды. Өртке қарсы жүгіріп бара жатқан оқыған інісіне көзі түсіп: «О, сорлы...есалаң сорлы! Есі дұрыс кісі үстіне келген өртті қарсы жүгіріп өшіре ме? Ха-ха-ха!» Санасы сөнер шағында қайта бір есін жияды. Тәңірберген бойын қайта тіктегендей. Аспанға көзі түседі. Безерген жерден көңілі қалып болған ол бар үмітін зеңгір көкке артатын тәрізді. «Мына аспанның әділ болмауы мүмкін емес. «Жоқ, мына аспан әділ, шексіз әділ!» – деп ол осынау опасыз жалғанға өзінің кеш байқаған пұшайман бір сырын бар даусымен жар салғысы кеп кетті. Оған бірақ шамасы келмеді. Бұл кезде ол бар дауыстан жұрдай боп айырылған еді»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 350 бет.</ref>. Ғарышпен тілдесу – романның жер-көкпен астасқан көкжиегін мейлінше кеңейткен. Кішкентай балықшы ауылының тірлігі қазақ елінің үлкен шындығына айналған. «Мен – қазақпын!» деп тұрған характерлерінің сомдалу сапасының биіктігі Әбдіжәмілдің эпикалық талантын жаңа бір қырынан танытты. Іштей ашылатын Еламан, Тәңірбергендермен қатар, оқиға барысында кескінделетін характерлерге де роман ерекше жомарт. Бұлар – даралығы көзге ұрып тұратын Кәлен, Сүйеу, Ақбала, Айғаным, Мюлгаузен, Федоров, Қарақатын, Судыр Ахмет, т.б. бейнелері. Кәлен – халық топырағының тереңінен тамыр тартатын образ. Трилогияның басты идеясы тумысынан батыр, жаужүрек, дара тұлға Кәленнің жан сүйсінтер қайрат-жігерімен, үлкен масштабты іс-әрекетімен байытылып отырады. Еламанның, Тәңірбергеннің бейнесі Кәленсіз жүдеп қалар еді. Кәлен – 1916 жылғы халық көтерілісінің сардары. Трилогияның соңғы нұсқасында оның қолбасшылық ісі кеңірек көрсетілген. Күші басым жау әскері құм ішінде шабуылға шыққанда қорғаныс шебінің алдына киіз үй керегелерін жайып тастайды. Көмулі тұзаққа тап болған дұшпан талай сарбазын жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр. Кәлен комиссар Дьяков пен Еламанның тапсырысы бойынша, ақтар әскерлерінің алдына түсіп алып, қу медиен даладағы құдықтарды жауып отырады. Ақ гвардияшыларға жолбасшы боп жүрген Тәңірберген байдан талайдан кеткен кегін қайтарады. Ақ әскер құзғындарын Тәңірберген ауылының үстінен түсіріп, ақыры тұтас бір әскерді судан қаталатып, бір оқ шығармай қырғынға ұшыратқан асқан ерлік иесі – дәл осы Кәлен. Ол құдды Тәңірбергенге тауқымет тартқызбаққа көктен арнайы түскен, көзге шалынбайтын зауал секілді. Кәлен бір өзі мың сан қолды жайпап кететін ертегінің батырындай асқан ерлік танытады. Фольклор кейіпкерінен айырмасы – ерлігінің нанымдылығында, реалистік сипатында. Кәлен образының сомдалуындағы бір ғажап нәрсе – кейіпкер роман сахнасына мүлде шығарылмайды. Ол туралы Тәңірбергеннің аузынан бір-ақ ауыз сөз естиміз. Кәленнің құдықты қалай жауып жүргені суреттелсе, артық болмас еді. Бірақ автор өйтпеген. Тек істеп жүрген орасан қайратының нәтижесін ғана көрсеткен. Қисапсыз «үнемді» тәсіл. Әбдіжәмілдің айтарлықтай олжасы – қазақ романы поэтикасына қосқан жаңалығы. Кәлен қазақ әдебиетінің батырлар галереясына сұранбай-ақ кіріп тұр. Жазушының шығармашылық жұмысқа әбден беріліп, ысылып алған кезде көріктеуін, бояуын келістіре жасаған образы – Судыр Ахмет, көк мылжың, қуыс кеуде, есі кірмеген пәруайсыз жан. Еңбекке қыры жоқтығы жағынан Қалау мен Төлеуге ұқсас. Айырмашылығы – қолынан дәнеңе келмейтін. Бір бақаннан бір қазық шығара алмайтын, кандай да іске орашолақ, бос белбеу. Бар жақсылықтан жұрдай, бар кеселді мойнына артқан сорлы тәлкекке ұшырайды да жүреді. Байғұсқа басына келіп дұға оқитын мола да бұйырмаған. Ешкім білмейді. Із-түзсіз жоғалып кеткен. Судырдан артында қалған жалғыз белгі ақ киіз қалпағы. Соның өзінде роман жүрегін соқтыруға бұл өте-мөте қажет характер. Ұлт талайы-тағдыры, адамның өмірдегі еңбегі туралы ойға шомдырады. Өлім де адамның қалай өмір сүргеніне сын... Бұрау басын сындырмаған адамның өмірге келдісі не, кеттісі не? дегізеді. Нұрпейісов романы ұлттық характердің тұтас сілемін жасауымен құнды. 1916-1918 жылдардағы халық қозғалысын әлеуметтік-психологиялық тәсілмен суреттейтін, өрістетілген ішкі монологке құрылған бұл роман нағыз замана эпосы. Кезінде «Қан мен тер» романы жанрын эпопея жанрына қарсы қоюшылар табылды. «Ішкі драматизм сыртқы қабыршақты бұзып, мән-мағынаға бойлатады». Сондықтан бұл таза роман (роман чистых кровей») делінді. Бұл көзқарасқа дау айтылды. Роман эпос, оның түрлері фольклорды да, лириканы да, тіпті сүреңсіз хабар, хроника, цифрларды да бойына сыйыстырып, жарасым таптырып, тамаша көркем поэзия болып шығатыны жайындағы ежелгі қағида еске алынды. «Қан мен терде» эпостың көп қасиеті табылатыны дәлелденді. Эпосты романға етене жақындататын шешуші белгі – кең құлаштылығы. Халық өмірі өзенінің табанындағы ағыс, жылғаларды көрсететіндігі. Ұлттық һәм адамзаттық проблемаларға шығатын шалқар шығарма екендігі. Тәңірбергеннің ішкі монологінде мынадай бір пікір бар. Әбден әлі құрып, ойы сан саққа жүгіретін Тәңірберген бір уақ көк аспанға көз тастайды. «Ана қарашы, жарықтық, қандай биік және қандай кіршіксіз таза. Адамзат жетпей сорлап жүр. Көре қал, күндердің күнінде көкке қолы жетсе, адам аспанды да былғайды». Адамзат һәм табиғат, қоршаған орта. Экология... Белгілі себептермен бұл тақырып идеялық-эстетикалық нысанасы басқа «Қан мен тер» романында көп өрістетілмегені түсінікті нәрсе. Адам табиғат-анаға тым қатыгез екендігін айтып үлкен бір әңгіменің шетін шығарды да (қолы жетсе, адам аспанды да былғайды), сол заматында тоқтайды. Бірақ басталған әңгіме аяқсыз қалған жоқ. Жалғасын жаңа шығармадан тапты. Атап айтқанда, маңызы зор экология әңгімесі, табиғат пен адам туралы толғаныс «Соңғы парыз» роман-дилогиясының (1999) өзекті тақырыбына айналды. Жанры жағынан «Соңғы парыз» дилогиясы «Қан мен тер» трилогиясымен қарайлас: әлеуметтік-психологиялық роман. Сонымен бірге ерекшелігі де бар. Ерекшелігі, кетеуі кеткен қоғамдық-саяси өмірді әжуалап әшкерелеуші роман-памфлет те. ====Экранизация==== [[Сурет:Қан мен тер (баннер).jpg|нобай|оңға|"[[Қан мен тер (фильм)|Қан мен тер]]" фильміне арналған постер]] [[1978]] жылы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мамбетов]] пен Юрий Мастюгин Әбдіжәміл Нұрпейісовтің "Қан мен тер" романының желісі бойынша екі бөлімнен тұратын кино түсірді. * '''Сценарий авторы:''' Андрей Михалков-Кончаловский, Родион Тюрин * Оператор: [[Асхат Ашрапов]] * Суретші: [[Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев|Ыдырыс Қарсақбаев]], Р.Каримов * Композитор: [[Ғазиза Жұбанова]] * Дыбыс операторы: Қадыр Кусаев '''Басты рөлдерде:''' [[Әнуар Молдабеков]], [[Тұңғышбай Жаманқұлов]], Г.Шойбекова, [[Ыдырыс Ноғайбаев]], Н.Рахимов, Ж.Кайрлиев, Е.Евстигнеев, В.Сошальский, Олег Видов, М.Таванов, А.Құланбаева, [[Әбілқасым Жаңбырбаев]], Ш.Хакимжанов, [[Қасым Жәкібаев]], Ю. Герасимов, [[Шайза Ахметова|Ш.Ахметова]], Римма Кабдалиева, [[Айша Абдуллина]], [[Кененбай Қожабеков]], А. Собелев, Г. Юдин, В. Гусев, Лола Абдукаримова. Фильм [[1979]] жылы Мәскеуде өткен ВДНХ КСРО-ның Алтын медальын және [[Ашхабад|Ашхабад қаласындағы]] өткен кинофестивальда "Ең үздік тарихи-революциялық фильм" номинациясы бірінші жүлденің ие атанды.<ref>[http://www.kazakhfilmstudios.kz/movies/6125/ "Қан мен тер" киносы, "Қазақфильм киностудиясы" АҚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202921/http://kazakhfilmstudios.kz/movies/6125 |date=2016-03-05 }}</ref> ====Ескерткіш==== [[Сурет:Қан мен тер (ескерткіш).jpg|300px|солға|[[Ақтөбе]] қаласындағы "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне арналған ескерткіш]] [[2008]] жылдың 14-қараша күні Ақтөбе қаласында "Қан мен тер" трилогиясының кейіпкерлеріне арналған Ерік Жауымбаевтың ескерткіші ашылды. Бұл Қазақстандағы әдеби туындының кейіпкерлеріне арналып жасалған алғашқы туынды. Ескерткіш Ақтөбе облыстық Сақтаған Бәйішев атындағы кітапхананың алдында орналастырылған.<br /> Мүсіндік копозицияда "Беларан" аралындағы романның негізгі жеті кейіпкері және ит мүсінделген. Ескерткіш құны 324 000 АҚШ долларын құрайды.<ref>[http://www.interfax.kz/?lang=rus&int_id=photo&news_id=14 Ақтөбеде "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне ескерткіш орнатылды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Арал ауданында туғандар]] lf7qt45sam8za6ua7czub51jj0x17em 3576689 3576688 2026-04-04T14:11:54Z Rasulbek Adil 176232 3576689 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов |Шынайы есімі = |Суреті = Әбдіжәміл Нұрпейісов.jpeg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.10.1924 |Туған жері = Үшкөң ауылы, Құланды поселкесі, {{туғанжері|Арал ауданы|Арал ауданында}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 05.02.2022 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[проза]] |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = "Курляндия" романы |Марапаттары = Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, <br/>«Қызыл Жұлдыз» ордендері, <br/>«Еңбек Қызыл Ту» ордені, <br/>«Құрмет Белгісі» орден, <br/>КСРО Мемлекеттік сыйлығы |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов''' ([[1924 жыл]]ы [[22 қазан]]да [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] поселкесінің Үшкөң ауылы — [[2022 жыл]]ы [[5 ақпан]]) — [[Қазақстан]]ның халық жазушысы, [[XX ғасыр]]да қазақ әдебиетіне зор үлес қосқан суреткерлердің бірі, қоғам қайраткері. [[1941 жыл|1941]]-[[1945 жыл|1945]] жылдардағы [[Ұлы Отан соғысы]] ардагері, Оңтүстік және Прибалтика майданында, [[Луганск]] түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде [[Балтық теңізі|Балтық]] маңында [[Курземе|Курляндия]] плацдармындағы шайқастарға қатысқан. Әлім тапайсының [[Шекті|Шекті]] руынан шыққан. ==Өмірбаяны== ===Тегі=== [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Жақайым]] тайпасынан.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>. Ата-тегі [[Арал теңізі|Арал]] маңын ежелден қоныс еткен. Жетінші атасы Тайқожа батыр, одан Қалдан, одан [[Арғынбай_Таңатұлы|Арғынбай би]], одан өз заманында асқан байлығымен танылған Сыланбай, одан туған Нұрпейіс болыс болған. Нұрпейістен Кәрім, Нәжім, Қали деген ұлдар туған. Осы үшеуі, Кәрімнен туған Әбдіжәміл төртеуі [[1941]]-[[1945 жыл|45]] жж. [[Ұлы_Отан_соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысқан. Бұлардан аман қалғаны Әбдіжәміл ғана. Әкесі Кәрім қыран салып саяттаған, ауылнай қызметін атқарған кісі. Соғыс қарсыңында балық колхозында істеген. 1944 жылы 21 сәуір күні Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапқан. ===Өмір жолы=== Жазушы өзі туралы сыр-сұхбатында: «Біздің ру [[Жақайым|жақайым]], одан Бәйдібек, одан Бәйімбет шығады. Бәйдібек батыр, бір тайпа елдің басшысы, көсем болған кісі. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]]мен бірде тіл табысып, бірде тіл табыса алмай, алшайысып жүретін өркөкірек, өзімшіл жан болыпты. Орыс офицерінің жазуында 1745 жылы қайтыс болды делінген. Батырды жерлеуге [[Нұралы хан]] және [[Есет Көкіұлы]] батыр келіпті. Алтыншы атамыз Қалдан жуас, қой аузынан шөп алмас момын кісі болыпты. Дегенмен, өз жөнін ақылына бағындырып отырады екен. Бесінші атамыз Арғынбай заманында би болған, сөз білетін, от ауызды кісі деседі. Бірде жол жүріп келе жатқан Арғынбай ауыл шетіндегі үйге келіп түседі. Үй иесі дастарқан жайып: “Ареке, алдыңызға жібек дастарқан жайдық, зерен қойдық, сол зерендегі асқа ат қойып ішіңіз”, – депті. Ыдыстағысы боза болса керек. Сонда Арғынбай тұрып: “Мынау мойтап деген ас екен, Ішіп ал да ой тап деген ас екен, Ақылды ішсе – дана болатын ас екен, Ақымақ ішсе – диуана болатын ас екен”, – деп сусынды ерніне тигізіп, қайтарып беріпті деседі. Арғынбайдың басында құлпытас бар, оны баласы Сыланбай кірешілерге ілесіп Орынборға барған кезінде әкеліп орнатқан. Сыланбайдан – Нұрпейіс, Нұрпейістен – Кәрім, Кәрімнен – өзім. Өзім туған [[1923]] жылымды білгеніммен, айы-күнін білмеймін. Соғыстың алдында әкемнен: “Қай күні тудым?” – деп сұраған едім, “Оны қайтесің?” – деді. “Комсомолға өтейін деп едім”. “Ит біліп пе. Теңіз жағасына қар жауды. Кешкісін ауылдың сиырына қасқыр тиді. Қасқыр қарнын жарған қара өгіздің етінен шешеңе қалжа жасап бердік. Ойымша, шамамен қараша болуы мүмкін”, – деген еді жарықтық. Нұрпейіс екі сайлауда болыс болған, екінші сайлаудың ортасында мешіт ұстаған. Имамы Бұхарадан бітіріп келген [[Үмбетей_Тілеуұлы|Үмбет ақын]]. Беларан деген аласа тау бар. Қатпар-қатпар тас, алқа бел ұзын, бір тұмсығын теңізге сұғып жатады. Сол жердегі ауылда оқыдым. Бізде Арқадағыдай аштық болған жоқ, теңіз жағалап балық аулағанның өзегі талмайды екен. Зәт дегеннің үйін жалдап оқыдық. Кейде әйелі шығып: “Бүгін сабақ болмайды. Қожайын ауырып қалды”, – дейтін. Ол күні қуанып үйге қайтамыз. Ақерке есімді сұлу апайымыз сабақ берді. Нұрпейіс ерте 53 жасында қайтыс болды. Қаңтарда әжем бақилыққа аттанды. Мен де шешемді мойындаған жоқпын. Нұрпейістің кенжесі болып өстім. Сол жылы өзім жалаңаяқ болған соң мектепке бармадым. Келесі жылы 2-сыныптан оқыдым. 3-сыныпты Құландыда, 4-сыныпты Көкаралда бітірдім. Менің оқуым ит тістеген терідей болды. 5-сыныптан бастап дұрыстап оқыдым. 6-сыныпта интернатта жаттым», – дейді.<ref name="ReferenceA">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 19.</ref> «[[Сәбит_Мұқанұлы_Мұқанов|Сәбит Мұқановтың]] “Адасқандар”, “Жұмбақ жалау”, Мұхтар Әуезовтің [[Абай_жолы_(роман)|“Абай”]] романындағы алғашқы екі кітабы (эпопеяның екінші кітабы кейінше шықты), Сервантестің “Дон-Кихот” романының қазақша аудармасы қол сөмкемізден түспеуші еді”.<ref name="ReferenceB">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 23.</ref> 10-сыныпты оқып жүріп повесть жазғалы бел будым. Әскерден қайта оралсам – баяғы жазғандарымның бәрі жоқ. Қатесі көп еді, жоғалғаны жақсы болды.» – дейді жазушы естелігінде.<ref name="ReferenceB"/> [[1942]] жылы орта мектепті тәмамдасымен армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қысқа мерзімді курстарды бітіргеннен кейін Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде Балтық маңында Курлянд плацдармындағы шайқастарға қатысты. «Біраз жасадым. Еш уақытта бұл жасқа келемін деп ойламаппын. Тәркілеу болып жатқан уақыт есімде. Сол кездегі көп нәрсе көз алдымда. [[Ашаршылық]]ты көрдім: өмірге өкпем жоқ. Қайғы-қасіреті, қуаныш-қызығы да көп болды. Аштықта есектің етін жегендер болыпты. Мектепте оқып жүргенімде күнде маған сүтке салып, бір кесе сөк беретін. Әкемнің екі әйелі болды. Кешқұрым туыстар біздің үйге жиналады. Көшелі атамыз кіріп келіп, екі келіні тазалап отырған шикі қаздың басын алып, тұмсығынан ұстап, аузына салып, ұзақ талмап шайнайтыны есімде қалыпты. Бұл аштықтың тіршілігі еді. [[1943]] жылы наурызда лейтенант болдым. Әуелі ұшқыштар курсын оқытты. Курс маған қиын болды. Әуеге көтерілген кезде көп құсатын едім. Ұшақты қондыру да маған қиынға соғатын. – дейді жазушы.<ref name="ReferenceA"/> [[1946]] жылы желтоқсанда әскерден босанған Әбдіжәміл армия қатарында жүріп бастаған «Курляндия» романын жазуға кіріседі. Оны бітіріп баспаға берген соң, бір жыл Қазақ мемлекеттік университетінде оқиды. [[1954]] жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, 1956 жылы бітіреді. Тырнақалды кітабы үшін Жамбыл атындағы республикалық сыйлықтың лауреаты атанады. Проза саласында үзбей еңбектенуімен қатар, өткір сынымен, публицистикалық мақалаларымен де көзге түседі. [[1962]]-[[1964]] жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның органы – «Жұлдыз» журналының бас редакторы болып істейді, Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. [[1964]] жылдан бері ұзақ жылдар бойы бірыңғай шығармашылық қызметпен шұғылданып, нарық заманында халықаралық қазақ ПЕН клубын ұйымдастырып, оның президенттігіне сайланады. [[2000]] жылы ПЕН клуб жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығарады. Көп жылдардан бері осы әдеби-көпшілік журналының редакторлар кеңесінің төрағасы. Өткен [[XX ғасыр]] қазақ әдебиетіне мол сыбаға қосқан суреткерлердің бірі – Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы, басқа да шығармалары отыз шақты шетел тіліне аударылып, ұлттық әдебиетімізді дүние жүзіне танытып, әлем әдебиетшілері қасқа-жайсаңдарының үздік бағасына ие болды. Француз Луи Арагон, ресейлік Юрий Казаков, Сергей Баруздин, Анатолий Ким, Николай Афанасьев, Лев Аннинский, Леонид Теракопян, Валентин Оскоцкий, испандық Август Видаль, қырғыз [[Шыңғыс Айтматов]], башқұрт [[Мұстай Кәрім|Мұстай Карим]], немістер Лео Кошут, Ральф Шредер, қазақстандық [[Мұхтар Әуезов|Мұқтар Әуезов]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Мұхамеджан Қаратаев]], [[Тахауи Ахтанов]], [[Серік Қирабаев]], [[Зейнолла Қабдолов]], [[Герольд Бельгер]], [[Ақселеу Сейдімбек]], т.б. ол туралы тебірене жазды. {{cquote |«...Әбдіжәмілдің өмір бойы жазғаны біртұтас, бір ғана эпопея десе лайық. Ол эпопеяны «XX ғасыр және қазақ әлемі» деп атауға да болар еді. Ғасыр басындағы сергелдең («Қан мен тер»), ғасыр ортасындағы сұрапыл («Курляндия»), ғасыр соңындағы сүргін («Соңғы парыз») біртұтас сабақтастығымен көркем полотно құрайды».<ref>А.Сейдімбек Суреткер. «Түркістан» газеті, 2000 жыл, 21-27 қаңтар.</ref> |type = 2 |author= [[Ақселеу Сейдімбек]] |source= }} Қуатты қалам иесінің жазып жүрген естеліктері де көркем мемуарға жаңа леп әкелді. Қаламгердің жанкештілігі сондай, дүние жүзіне әйгілі шығармаларының өзін әр басылымы сайын қатаң сын тезіне салып, ұштап, сүргілеп, қырнап, мінеп отырады. Бұл – көркем сөз құдыреттілігі алдында бас ию. Әдебиетке сүйіспендікті, ар ісіне берілгендікті ұлы [[[[Абай_Құнанбайұлы|Абай]]]] айтқан «жар ісіне» теңгеру. «Қорлығына», «мазағына», азабына көну. Әдебиеттің жауапшылығы зор дүние екендігін байыбына бара түсінгендік. «Қан мен тер» трилогиясы, «Соңғы парыз» дилогиясы Нұрпейісовтің ғана емес, күллі қазақ әдебиетінің табысы. Жазушының ерен еңбегі елдің, мемлекеттің жоғары бағасына ие болды. Жазушы ретінде «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі», Қазақстан мемлекетінің «Отан» орденімен марапатталған. Ол – КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Бұл мәртебелі сыйлықты жазушылардан Қазақстанда үш қаламгер: [[Мұхтар Әуезов]], Әбдіжәміл Нұрпейісов, [[Жұбан Молдағалиев]] қана алған. == Марапаттары == * Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендері; * «[[Еңбек_Қызыл_Ту_ордені|Еңбек Қызыл Ту]]» ордені; * «[[Құрмет_ордені|Құрмет Белгісі]]» ордені; * КСРО Мемлекеттік сыйлығы; * Қазақ ССР-і Халық жазушысы. 200 томдық Бүкіләлемдік кітапхананы дайындап басып шығаруды жүзеге асыруға белсене атсалысқаны үшін, оның ішінде осы сериядағы Мұхтар Әуезовтың екі томдығына арналған алғысөзді мұқияттылықпен жазып шыққаны үшін РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы; * Қазақстанның [[Отан_ордені|«Отан»]] ордені; * [[1985]] жылы «Қазақ КСР халық жазушысы» құрметті атағы берілді. == Шығармашылығы == {{Әбдіжәміл Нұрпейісов шығармалары}} Әбдіжәміл әдебиеттегі алғашқы қадамын бірден сүйекті жанр – романнан бастады. Ұлы Отан соғысынан жаңа оралған майдангер іштен тебіндеген албырт шабыты қолына қалам ұстатқанда, ақ қағазға алдымен қанды ұрыстан, өмір мен өлім айқасынан алған әсерін түсіреді. Ол әсердің молдығы сонша, әскерден босанысымен, төрт-бес жыл бойы табан аудармай істеген еңбегі «Курляндия» атты қалың романды дүниеге келтіреді (1950). Көркемдік бітімі көңіл тойғандай шықпады десек те, бұл шығарма әдебиетке өз қазынасымен, тың суреттерімен қосылды. Қазақ оқырманын окоп шындығына қанықтырып, жауынгер тірлігінің тереңінде жылап аққан ағысын, тыныс-лебін тікелей үрыс шебінен елестетті. «Курляндия» кейін толықтырылып, әрі ықшамдалып «Күткен күн» (1958) атымен қайта шықты. Жазылған дүние шығарманың көркемдік сапасын жетілдіру мақсатында өнделді. Кейбіреулер «Курляндия» «сын көтермейтін нашар» шығарма десті. Авторының өзі тіптен тұқыртып: «...1947 жылы әскер қатарынан босанып қайтқан шала сауатты қалпыммен роман жаздым. Әрине, шала сауатты баладан шала сауатты роман шығатыны белгілі»<ref>Ә.Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 92-бет.</ref>, – деп атүсті сынды растағандай болды. Жөнін айтқан – жазушы, сыншы [[Тахауи Ахтанов]]. «Курляндия» романында, – деп жазды ол, – жас жазушы ең алдымен өзінің талантын, шебер суреткерлігін танытты. Соғыс өмірін оқушылардың көз алдына көркем елестете білді. Сонымен бірге азды-көпті шын мағынасындағы жанды, көркем бояулы образдар жасай алды. Біз өмірде кездестіріп жүрген замандастарымыздың ой-арманын, іс-әрекетін ғана емес, түр келбетін, дағдысын, мінез-құлқын, біраз жағдайда ішкі дүниесін сол бір бояуы сембеген ыстық жанды күйде көз алдымызға елестетіп берді. Тағы бір әсіресе айтып кететін қасиет – жас жазушы қазақ тілін жақсы білетінін және оны көркем шығарма есебінде сәтті қолдана алатынын көрсетті».<ref>Т.Ахтанов «Керуен» Алматы, 1969, 27-28 бб.</ref> ===[[Қан мен тер]]=== [[Сурет:Қан мен тер (сover).jpg|200px|нобай|оңға|1973 жылы "Жазушы" баспасынан жарық көрген трилогияның мұқаба беті]] Майданнан қайтқан жас офицер Әбдіжәміл туған жерімен қаншама сағынып қауышса, оған деген махаббатын роман жанрының кең байтақ өрісінде шын жүректен жырлап шығуға соншама ынтыққандығын шығармашылығынан айқын аңғартады. «...Әлі күнге бір бүйірің ауыл өміріне бұрып тұрады. Қанша қашыққа шырқап кетсең де, бойыңдағы бір тамырың туған жеріңнің топырағында бүлк-бүлк етіп соғып жатқандай. Кей күні... сен әлденеге өзек аузында жалғыз үй отырған балықшы шалдың қамыс қосын, жұпыны жиһазын, жалпылдақ шамын есіңс аласың. Өз үйің жайнап тұрса да, саған осынау балық сасыған кішкентай қос ыстық. Қос ішінде, ақ иық қылған ауыр еңбектен болар, жан әкең сілесі қатып шаршаған. Күнге күйген жылтыр қара бетінде қалжыраған ажар бар. Үні де қалжырап ақырын шығады. Сол кезде қара пұшық бала әлдеқайдан жүгіре кеп отырса болғаны, оның әжім беті іштей нұрланып елжіреп қоя береді»<ref>Ә.Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 90-бет.</ref>– дейді жазушы. Жазушының «Қан мен тер» романының дүниеге келу сыры осы сөздерде жатыр. «Қан мен тер» трилогиясын құрайтын «Ымырт» (1961), «Сергелдең» (1964), «Күйреу» (1970) романдарынан, атының өзінен-ақ байқалып тұрғандай, төбеден жарқырап тұрған күнді аз кезіктіреміз. Ал, жарқырап шақырая қалса, кейіпкерлері тағы бір тозаққа ілінді дей бер. Өзінің бас кейіпкері Еламан тәрізді туынды ұдайы дерлік томырылып, үнсіз-түнсіз тұнжырап түнерген қалпынан жазбайды. Соның өзінде де туған өлкеге деген сүйіспеншілік сезімінің орны бөлек.<br /> Прозашының туған халқына, оның жазира даласына деген сүйіспендігі елінің кең қолтық мінезін, шалқар әнін, салқар көштей шұбатылған тарихын эпостық құзарға көтере суреттеуінен аңғарылады. «Қан мен тер» трилогиясы – ел, халық, оның әлеуметтік тағдыры туралы шығарма. Уақыты өзгергенімен, заманалық зәрулігі өзгермейтін туынды. Соңғы жетпіс жылғы алтын әдебиетімізді мысқа балағысы келетін қайсыбір неонигилист даңғойлар бұл романға тап күресін жазғандықтан ескірді деп мін де тақты. «Қан мен тер» трилогиясын қазіргі тәуелсіздік мұнарасынан, демократиялық көзқарас тұрғысынан оқығанда, оның қазақ шындығынан бұра тартқан жерін табылмайды. Қайта коммунистік үстем идеологияға қайшы пікірлерді жолықтырып, «бұны қырағы цензура қалай жіберді екен?» деп қалуға негіз бар. Романның «Күйреу» аталатын үшінші, соңғы кітабында комиссар Дьяков насихаттайтын болашақ коммунистік қоғамның басты принципінің дұрыстығына Еламан әжептәуір күмән келтіреді. «...Ол кезде жер басқан адамның бәрі бірдей болады дейді. Жә, жарайды, адам баласының көкірегінде алалық болмас. Осы жұрттың ішер асы, киер киімі, сөйлер сөзі бірдей-ақ болсын. Бірақ құдай бірдей жаратпаса қайтеді? Басқаны қойғанда бір оттың басында бір қазаннан ас ішіп, бірге жатып, бірге тұрып жүрген, бауырлас кісілердің арасында бірдейлік бола қоймаушы еді ғой. Олардың арасында да бірінің сөзі үстем, бірінің өзі үстем. Бірі ертеден қара кешке дейін қоңынан күн өтіп, сылпылдап қой соңында жүрсе, енді бірі алшайып ат үстінен түспейді. Түсінбеймін...Қара борбай кедейлер теңдік алсын. Бірдейлік орнасын. Бірақ, бәтір-ау, осы халықтың киер киімі, ішер асы бірдей болғанмен, құлқы бірдей бола ма?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 293-394 бб.</ref> Жазушының алғашқы романымен салыстырғанда «Қан мен тер» – тірлік-тынысы әлдеқайда кең шығарма. Жанрлық жағынан да басқаға ұқсамайды. «Курляндия» оқиғалы роман санатына жатса, бұл – әлеумеітік-психологиялық типті шығарма. Ізденіс салмағы характерге түскен. Бар суреткерлік қабілетін ата-бабалардың мінез-кескінін ашуға жұмсаған. Характер – Нұрпейісов романының қозғаушы күші. Ел қазанында қайнап піскен характер өз тарапыпан ел тамырының соғуына, тонус, райына ықпал етеді. Романдағы оқиғаларға мұрындық боп көрінеді. Әрі сюжет ұйтқысы. Еламанның бүтін бітімді тұлғасы оның жалпы һәм жалқы қасиеттерінің бірлігінен тұрады. Осы екеуінің жұптаса дамуына сай характері толысады, байиды. Трилогияның бастапқы кітабы «Ымыртта» Еламан – қарапайым балықшы. Туа біткен мінезіне өршілдік, қайраттылық тән. Намысқой жігіт. Жұрт Қаратаз деп атайтын Құдайменде байдың қорлығына шыдамай, айбат шеккен, сес көрсетіп, балықшылар арасына кетіп қалған. Бір-екі сөзінен ой түйғіш, көкірегі ояу жан екені байқалып қалады. Жетпей жатқан тұсы әзірше былайғы дүниемен ісі жоқ. Жазушы міне, осындай бұйығы, патриархалдық қапастағы тұңғиық тұлғаның ішіне бірте-бірте әлеуметтік сәуле түсіреді. Жазушы өмірі жайлы естелігінде: «О заманда қалмақ та, қазақ та көшпелі, бір соғыста атамыздың санына садақ жебесі тиеді. “Жау марқайып кетеді”, – деп жарасын жасырып, оқ тиген санын қанжығаға қайырып байлап, шайқаса берсе керек. Сөйтіп, жарасы асқынып кетеді. Ағасы Қыдырбай дереу сынықшы алып келіп көрсетеді. Сынықшы: “Аяқты кесу керек, әйтпесе өледі. Ол үшін төрт жерге төрт қазық қағып, аяқ-қолын байлап, екі жігіт кеудесінен басып отырсын”, – дейді. Өткір пышақ, тұзды су, түйенің шудасын алдырып, ем-дом жасауға кәдімгідей дайындалады. Сонда Тайқожа: “Көзім тіріде кеудеме ешкімді мінгізбеймін, шыдаймын, төзімім жетеді!” – деп дес бермей, аяқ-қолын кергізбей, тақиясын тістеп, ақырына дейін шыдап жатса керек. Сынықшы оқ тиген аяғын кесіп, байлап, сыртқа шығады. Жігіттер батырдың қарысып қалған жағын қылыштың ұшымен ашса–тістелген тақия қырқылып қалыпты. Содан әлгі атамыз Ақсақбөрі атанған. Бұл кісінің мінезін “Қан мен тер” романындағы Еламанның бәзбір тұстарына қиыстырып келтірдім»<ref name="ReferenceA"/> – деп Еламанның мінез-бітімін қайдан алып сомдағанынан сыр шертеді. Еламан өміріндегі ілкі әлеуметтік сілкініс кездейсоқ оқиғадан басталады. Арал промселінің қожайыны «тентек Шодыр» атанған Федоров әлі дұрыстап қата қоймаған теңізге балықшыларды зорлап айдап салады. Жалданған балықшыларды басыбайлы құлы есепті ұрып соғады. Өзіне де қол көтерген соң іштей кіжініп жүрген Еламан суға кеткен балықшыларды сұрастырмай, ауын жоқтап тұрған дүниеқоңызды сүйменмен салып өтеді... Кездейсоқ оқиға. Еламан кісі өлтіремін деп ешқашан ойламаған. Тумысында жуас, ақ пейілді адам. Мына кездейсоқ оқиғаның қажеттілік деп аталатын астары бар. Жазықсыз Андрей мен Жалмұраттың қазасы, көпестің олардың өмірінен дүние боқты жоғары қоюы, адамшылық ар-инабатының жоқтығы адал кеудеде кек отын тұтатады. Нұрпейісов характер сомдауда әлеуметтік һәм психологиялық талдау тәсілін бір арқанның екі тіні есебінде өреді. Романның алғашқы беттерінен-ақ автор би-төл сөз және төл сөз (несобственно-прямая речь) арқылы Еламанның жанын сөйлетеді. Және психологиялық талдаудың монолог формасын жиі қолданады. Монолог шарты – жалғыздық. Еламан «Жалғыз кісіге ой үйір келеді-ау» – деп түйеді . Ойы үнемі екіге бөлініп жүреді. «Теңіз үстінде әйелі жайында көп ойлайды. Алғашқы кезде ол бір түндік астында бірге тұрғасын бойы үйреніп кетер деп үміттеніп жүрген. Бірақ «Кешкісін үйге кеп әйелінің бетіне бір қарағаннан-ақ көңілі суып сала беретін». Еламан қасында құр сүлдесі жатқан әйелі Ақбаланың тәні ғана өзінікі, ал жаны басқа жақта екенін сезгенде мүлде моқап қалады. Бас кейіпкердің осы күйі үзақ-сонар ішкі монолог, би-төл сөз арқылы беріледі. Кей кейде ғана ішкі монологі ішкі төл сөз пішінін алады. «Бейшара қайтсін, мен кінәлімін. Ие, ие, мен кінәлімін»,<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 511 бб.</ref> – деді Еламан ішінен». Кейіпкер іштей күйінеді, опынады, толғанады. Адамның осы бір ішкі драматизміне жазушы әрдайым құлақ түргіш. Трилогияның екінші кітабы «Сергелдеңде» Еламанның жеке басының қайғысын ел қайғысы басып кетеді. Екінші кітап халық кенішіне бойлай түседі. Қазақ даласында әлеуметтік қайшылықтардың өршуін тереңнен қопарып көрсетеді. Ақ патша тағынан құлап, орнына келген Уақытша үкімет те ел тізгініне ие бола алмай, Қос үкімет дейтіннің орнаған кезі. Ел іші дағдарыста. Соғыс ауыртпалығы ес жиғызбай езіп, жаншып әкетіп барады. Бұрынғы майлы, жайлы орнынан тапжыла қоймаған ескілік Петербор жақтан шыққан дүрбелеңнен шошынғанымен, әлі айылын жияр емес. Түрмеге қамалған, айдауда жүрген, одан түріктермен соғысқа қатысқан, майданнан оралғанда Шалқарға келіп теміржол бойына жұмысқа орналасқан Еламан, ендігі жүріс-тұрысында біраз дүниені бағдарлап, байыздайтын өреге көтерілген. Бірақ кейіпкердің әлі де «бір қайнауы ішінде». Әлі де ол оң мен солын айырып жетпеген сергелдең пішінде, әуре-сарсаңда. Екінші кітаптың сюжеті мен композициясы бас кейіпкер характерінің осы ерекшеліктерінен туындайды. Сюжет әлеуметтік дауылдың қарсаңындағы ісініп-қабына бастаған теңіздей теңселген ахуалды бейнелеу барысында шиыршық атады. Бұрынғы самарқау ырғағынан жаңылған кейіпте. Композиция сюжеттің сабақтас оқиғаларынан құралады. Әлдебір үлкен оқиға аяқтала бере, ширыққан сюжет суреті публицистика әуеніне ауысады. Суреттелген оқиғаларды тың ойлармен түйіндейді. Эпикалық сюжеттің ішкі драмалық, күрделі-психологиялық сипаты өзгеріп, ақырында талдама-жинақтаушылық реңк алады. «Еламанның сең соққан балықтай сергелдеңге түскен жаны соқтықпалы өмірден соқпақ іздеп, баяғы Шалқарға бет қойды». Романның соңғы редакциясында бұл сөйлем түсіп қалған. Онсыз да түсінікті жайттарды оқырманға шайнап берген астай беруді автор жөн көрмеген тәрізді. Оның бер жағында, Еламанның сең соққан балықтай күй кешіп жүруі рас болғанымен, Шалқарға бет қоюында саналы әрекет барлығы байқалады. Талай елді, жерді аралады. «...Ұйықтап жатқан кеще ойға тас тиіп оятқандай болды; сонан бері өз басының қайғысын ел қасіреті жеңіп, шерлі жүрегі сыздап қайтты». Шалқарға бет алғанда Еламан қара басының қамын ойлаған жоқ. Еліне көмек тиетін көздің қай жерде екенін біліп аттанған. Характердің сюжеттік арнасы кеңи түседі. Майданнан еңсесін тік көтеріп қайтқан Еламан ешкімге кеудесін бастырмауға, есесін жібермеуге тиіс. Іс жүзінде солай болады да. Майданда казак-орыстармен төбелес үстінде жазым бола жаздаған жерінен арашалап алып, Шалқарға жұмысқа орналастыруға көмектескен, үйінен пәтер берген Мюлгаузенмен жұдырықтасып қалады. Мюлгаузеннің «қорқақсың» деп жұрт көзінше қорлап былапыттағаны жанына батады, намысына тиеді. Кейіпкер характерінің қатайғаны Тәңірбергенмен айырылысқан бетте төркініне қайтуға жүзі шыдамай Шалқарға келген Ақбаламен ойда жоқта ұшырасып қалғанда байқалады. Ескі нұсқада Еламан бұрынғы әйеліне жаны ашығандай, онымен қайта табысқысы келгендей кейіп көрсетуші еді. Жаңа нұсқада оның Ақбалаға қайырылғысы жоқ. Құштарлыққа бой ұрып, емшектен шықпаған баласын тастап, бір кезде айдауға кеткен Еламанға ол да бұрылмастан кетті ғой, – деп қорытады өз шешімін. Мюлгаузенмен төбелестен кейін ауылға оралған Еламан бастапқы кезде тағы да бұрынғысындай іштен тынып жүрген. Тағы да оқиға ағысында жаңқадай қалқитын тәрізді. Шалқардан әкелген мылтықты жолшыбай бір ескі жұртқа тығып кеткен. Балықшылар арасынан тыныш тірлік іздейтіндей. Қайын атасы Сүйеудің үйіндегі баласын қолына алады. Бірақ бұлайша жеке басының қамын күйттеумен жүруі ұзаққа бармайды. Өмір еркіне қоймай иіріміне тартады. Амалсыз білегін сыбануға мәжбүр. Әлеуметтік тартысқа қайта араласпасына амалы қалмайды. Айдын шалқар теңізді бір өздері иемденіп, балығы көп ойыққа басқаларға ау салдыртпайтын Темірке көпес пен Тәңірберген байдың озбырлығына қарсы тұрады. Жеңілетінін біле тұрса да, топ бастап қайрат көрсетеді. Түрікпендер шабуылдап, бейқам жатқан елдің мал-жанын айдап кеткенде, қол бастап, жаудан өш алады. Мал-жанды үйіріне қосады. Жағдай намысты оятып, кеудеде жігер туғызса, жігер характерді қайрайды. Ар-намыс жетегіндегі характерге оқиға арнасын өз деген жағына бұра алатын қуат бітеді... Бұрынғы жылқышы, балықшы, сарбаз ой-санасының әлеуметтік қабаты қалыңдай түседі. Шодырды өлтірген кездегі Еламан – стихиялы бүлік құрбаны еді. Бұл жолғы Еламан басқа жан. Саналы күрескер. Халқының қолындағы қаһарлы қару. Білек күші жағынан ғана емес, ақылы да пәрменді құралға айналған. Түрікпен шабуылының құрбандықтарын жерлеп, асын берген Еламан төбе басында жалғыз қалып, «ауыр оймен тұнжырап отыр». Жай ғана қамығып отырған жоқ. Ой ойлап отыр. Бұған дейінгі шертілген ұзын хикая публицистикалық жолмен сығымдалып қорытылады. «Осы қазақ неге көнгіш? Аштыққа көнуге болар, ал бірақ қорлыққа көнген қасиет пе?..Көненің көзі ғой деп, қариялардан жөн сұраған кезі болды. Қанша жасаса да олардың осы өмірден түйген зәредей де сабағы болмапты... Олар өз елінің тірлігін ұзақ сонарға сап, баяғы заманда өткен даңғой батырын, жезтаңдай биін мақтап, жөн сұраған кейінгі ұрпаққа тірліктің жолын қиындата түседі... Ата-бабасының бір ісіне ырза емес. Үстіне кісі кіргізбейтіндей, кең далаға сыймай, мал жайып жатқаннан не ұтты? Талай заманнан бері жер дауы кішкентай елді жегідей жеп, алауыздық асқына түскен. Соның арқасында ит-құсқа таланып, таяқ жеумен күн кешіп келеді. Кеше де өздерінен он есе күші аз жауға қарсы тұра алмады. Таланды. Тоналды. Алдағы уақытта әлі қанша таланбақ!»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 518-519 бб.</ref> Публицистикалық толғау драмалық сюжет есепті. Іші қазандай қайнаған Еламан тығырықтан шығаратын жол іздейді. Ізденіс үстінде ойы шартарапты шарлайды. Арғы-бергі тарихқа «ат сабылтады». Ауылына қайтқан беттегі қалпы қызық. Көзін алдындағы жалпақ даладан алмай келеді. Ал ойы басқада. Қап тауын, Ресей жерін аралайды, қала берді Түркия майданына кірісіп кетеді. Кезбе ойы кесек ойларға бастай ма, қалай? Сюжет-толғау, сюжет-естелік ащы ішектей шұбатылған ұзақ ішкі монологке ұласады. Еламан іштей түлейді. Оянған, рухани жағынан байыған Еламан санасы жаңарып, ел сөзін ұстайтын өреге көтеріледі... Роман кеңістігі теңіз айдынын елестетіп ұлғая береді... Еламанның ел-жұртының тағдыры хақында ендігі түйгендерінің бәр-бәрі мінсіз емес. Келісетін де, келіспейтін де жерлері бар. Қазақ халқының өткен күнін, бұрынғы бетке шығарларын түгін қалдырмай сынап-мінеуі сыңаржақтау. Роман жазылған уақыттағы, яки кеңес кезіндегі үстем көзқарастың – социалистік реализмнің салқыны тигендей. Ел тарихын тым кемсітіп жібергенімен келіспейміз. Келісетініміз – Еламанның ел ішінің бірлігі хақындағы түйгендері. Мұның жөні бөлек. Біріншіден, тарихи шындықты қозғап отыр. Екіншіден, заманалық мағынасы бар. Қазақ елінің күн тәртібінен әлмисақтан бері түспсй келе жатқан ел бірлігі проблемасын қозғайды. Ұлттық идеямызбен үйлесім табады. Еламан жер дауы хақында да көп толғанады. Бұл да – ежелгі дерт. Көріп отырғаныімыздай, ішкі монолог енді кейіпкердің өзін-өзі қазбалаудан (самоанализ) үлкен өріске, ел жағдайына ауысқан. Еламан көрген-білгенін гүрілдеген жан көрігінде пісіреді. Біреуден шала естігенін малданбайды. Бәрін жүрегінен өткізеді. Трилогияның соңындағы Еламан – өскен, есейген, шыныққан көргенді адам. Қоғам хақындағы ойларында нақтылылық та, пәлсапа да бар. Кейіпкердің идеялық һәм рухани эволюциясы, жаңғырып өзгеруі шырқау биігіне көтерілген. Мұндағы ішкі монолог қайсыбірде ішкі диалогке ауысып, монолог-талқыға айналады. Жас Федоровтың қылышынан қаза болар алдындағы Еламан монологі өзгеше сипатты. Оны монолог-өсиет, монолог-арман десең де сиымды. «Қан мен терде» айналасына үлкенді-кішілі сюжет тармақтары түйісетін Еламаннан басқа да бір кейіпкер бар. Ол – Тәңірберген. Тәңірберген – жағымсыз тип. Бұрынғы таптық көзқарас, қазіргі парықтық дүниетаным тұрғысынан да оңып тұрған адам емес. Ақбаланың Тәңірбергеннен тапқан ұлының атын Құдайберген деп қояды. Осыны естіген кесір шал Сүйеу осқырына отырып, Тәңірбергеннің бай тұқымына мінездеме береді. «...Құдайберген дсйді, ә? Бұл күшігі – Құдайберген... Әкесі – Тәңірберген. Ал, ал, әнебіреулер Алдаберген... Жасағанберген... – деп ызалы сөздер алқымына тығылғандай, үзіп-үзіп сөйледі. – Әй-әй, о несі? О несі екен?.. Абыралы ауылының балаларын Құдай береді... Алла береді... Тәңір береді... Жасаған береді... Әй, сонда біздің балаларымызды кім берген екен? О несі, әй?».<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 336 бет.</ref> Трилогияны қазір оқығанда да байқалатыны, автор Тәңірбергенді байлығы үшін жерлеп отырған жоқ. Бұл бейне таптық тұрғыдан емес, жалпы адамгершілік тұрғыдан әшкереленген. Перзент ретінде оны Тәңірдің, Құдай тағаланың бергені рас. Малын ше? Оны Құдай берді дей алмайсың. Дей алмайтының – кісі еңбегін жегіш. Оның үстіне ұры ұстайды. Түрікпеннің жылқысын әлденеше рет айдатып алып, көршілес екі елдің арасына от жағады. Түрікмендердің қазақ ауылын шауып жүргені осы байдың кеселінен. Қалаға тоң балық апаратын кірешілердің тең жартысы – Тәңірбергендікі. Кіре тартқан түйелер сонікі. Романның сынайтыны Тәңірбергеннің бұл тірлігі емес. Оның тым құнығып кеткендігі. Қала байы, промысел қожасы Темірке екеуінің шалқар теңізді меншіктеніп, басқа халыққа күн көрсетпеуі. Көзі топырақтан басқа ештеңеге тоймайтын тиранға айналып бара жатқаны. Сол қаралықтарын роман сықақ тілімен қариды. Тәңірберген ел бірлігін көп сөз етеді. Адалдықты, тазалықты дәріптеуге құштар. Іс жүзінде ел ішіне іріткі салушы нағыз қызыл көздің өзі. Тып-тыныш отырған балықшылар ауылын екіге жарып, бір-бірімен өштестіріп, қастастырып қояды. Тұрмыс жағынан да азып біткен. Күйдім-жандым деп алып қашқан Ақбалаға көрсеткен қиянаты, баласынан айырып қоя беруі оның қатыгез келбетін толықтыра түседі. Ақбаланы үйден түріп шыққан күннің ертеңінде қаннен қаперсіз ел аралап кетеді. Бұл дүниеде Ақбала дейтін әйелінің болғанын тарс естен шығарғандай. Бұл қаталдығына Тәңірбергеннің өзі де таң қалады. Құрбандығын жұтып алған қолтырауын екеш қолтырауын да көзіне жас алады екен. Ал, Тәңірберген өз тас бауырлығына өзі тәнті... Және сол мінезін мақтан еткендей ме, қалай?<br /> Еламан іштей жуылса, Тәңірбергенді кір басады. Сол ластығына өзі сүйсінетін мұндай жан – қазақ әдебиетінде бұрын кезікпеген кейіпкер. Құнанбай да қатыгез, бірақ дәл мына Тәңірбергендей сырты бүтін, іші түтін, су жұқпас мүттайым, баянсыз қара жүрек емес. «Қан мен терді» сынаушылар оның кейіпкерлерін Михаил Шолоховтың «Тынық Дон» эпопеясының қаһармандарымен салыстырып қарайды. Тіпті кейбіреуін содан көшіріп алған деседі. Ал, салыстыра келгенде, қазақ жазушысының трилогиясындағы екі жүзден асып жығылатын кейіпкердің бір де бірі, тіпті орыстарына дейін, еш шығарма образына ұқсамайтыны айқындалады. Тәңірбергенге келсек, мұндай типті қаһарманға ұлы орыс жазушысының романындағы кейіпкерлердің арасынан тіпті тырнағы ұқсастары да кезікпейді. Тәңірберген – қазақ әдебиеті тарапынан әлемдік әдебиет образдар галереясына қосар бейнеге жататын бітімі бөлек характер. «Қан мен тер» трилогиясы Тәңірберген тағдырының соңғы күндерін суреттейтін үлкен тараумен аяқталады. «Ақтар Аралдан шегінгелі Тәңірберген төтен бір халде». Өстіп басталатын тарау тұтастайын ішкі монологтен тұрады. Тәңірберген бар дүниеден баз кешкен. Аяр залым, айлакер қу бұрын ойына алғанын істемей қоймаушы еді. Иті қырын жүгірген соң амалы құрыды. Не істесе де, ойлағанынан кері шығады. Өзінің халіне көлденеңнен тосырқай қарайтынды шығарған. Ішкі монолог ұйтқыған құйындай. Кейіпкер қай жерден қапы соқтымға ұшырайды. «Үстіңдегі үйіңді жығатындай беті қатты заман бұны төсегінде тыныш жатқызбады». Шалқарға айдап келді. Осы жерде ұсталып қалды. Шегінген генерал Черновтың әскерін құм арасымен бастап алып шығатын кісі керек болып, опасыз досы Темірке саудагер лайықты ешкімді таба алмағандай, Тәңірбергенді нұсқап иек көтеріпті. Басында ақтарға Алтықұдыққа дейін жол көрсетсем, арғы жағына өздсрі бір лажын істер деп ойлап еді, қателесіпті. Ұлықұм, Кішіқұм бойына баруға тура келді. Ол жерден де аман алып шығып еді, ендігі жолын қырсық шалды... Сусыз қаталаған шақта, бар көз өзіне шұқшиып зәресін алып барады. «Ну, гад! Құдық қайда?» – деп ақ офицер жанын мұрнының ұшына келтіріп тұр. Нұрпейісов психологизмі бұл тұстарда ерекше шабыт алады. Психологиялық мінездеме көркемдік талдауға ұласқанда бақыты күйген кісінің бар пәлені жазмышқа артуы дұрыс па деген сауал туады. Жақсы болсын, жаман болсын, көп харакет істететін адамның пешенесіне жазылған мінезі – характері. Бәрінсн де бұрынғы өр Тәңірбергенге қосымша жаңа табалаушы Тәңірбергеннің шыға келгенін айтсаңшы. Монолог-тексеріс монолог-айыптауға ұштасып, кейіпкер санасын әбдсн сансыратқан. Сансыраған сананың, мәңгүрттенген ахуалы қандай болушы еді? Тәңірберген өзін-өзі жерлейді. Ақылдымын, айла-амалым мен қулығымды бәрінен асырамын деп жүрген жігіт өзін аяусыз кіналап сөгеді. Заманың түлкі болғанда, тазы боп шалу есіне кірмепті. Сол үшін өзін өзі айыптайды. Әсіресе, қызылдарға қарсы шыққанына өкінеді. «Қызылдарға осынша күшпен Колчак түк істсй алмай жатқанда, есалаң сорлы-ау сен күл шашып пе бітірмексің?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 299 бет.</ref> Жаны күйзелген Тәңірберген өстіп өзімен-өзі ішкі диалогке кірген мезетінде тірі пенденің істеп жүрген ісінің бәрін тәрк ететіндей. Бара-бара өмірдің өзінен түңіледі. «Өмірдің түк қасиеті қалмапты-ау», – деген гөй-гөйге басады. Сүлесоқ, енжар, құлықсыз. Көкірегіндсгі ежелгі жауларына деген кектен де ада. Осы дүниеде өзінің де бар-жоғы, өлі-тірісі бәрібір. «Иә, маған, бәрібір» – деді Тәңірберген». Жынды кісіше өзімен-өзі сөйлесетін кейіпкер әуеніне автордың мұңды мақамы қосылып, психологизмнің ең бір күрделі сатысына көтеріледі. Ішкі монолог жиі-жиі ішкі диалогке ауысады. Тәңірберген «өң мен түстей бір халде». Тайталас ойының кезбейтін жері қалмаған тәрізді. Дүниенің төрт бұрышын аралайды. Кербаланың шөлінде қаталаған Хұсайын туралы қиссадағы аңыздарды есіне түсіреді. Әркіммен қызу айтысқа түседі. Бір жұлқысуға жарамаған ақ патшаға наразы. Тағы бірде «бар пейілі малға, байлыққа ауып, болған үстіне болса екен деп құнығып жүргендерді» кекетіп мысқылдайды. Өзі ше? Өзінің олардан асқан жері қайсы? – деп кейіпкер өзін де аямайды. Сана ағымы күшейе келе машықты кенересінен асып төгіледі. Үлкен философиялық арнаға бет қояды. Жалпы адамзат хақындағы толғанысын еселете түседі. Роман енді адам атаулының бір тұтам тірлігін дұрыс пайдаланып отырғанына күмән келтіреді. Өйтпесе қамшының сабындай қысқа ғұмырында талай күнәға батып үлгіретіні қалай? «Әркім өз күлшесіне күл тартқан заман. Оның бергі жағында өзіміз де құдайдың кең дүниесін қолдан тарылтып, көртышқанша бас-басымызға бір-бір ін қазып ап, күнделікті күйкі тірлікпен күйбеңдеп жүріп, үстіміздегі осынау биік аспанды да жөндеп байқамаппыз». Трилогияға бұл тұстарда ұлттық ая аздық ететіндей. Ойы енді жер шары үстінде қалқып, адамзаттық өреге көтерілген. Сол бойда ұғып жететіні: адамзат қаншама өмір сүрсе де, өмірдің шын мәніне әлі түсініп жетпеген, Құдай жолының сырына қанықпаған. Кеңестік атеистік заман шығармасы «Қан мен тер» кейіпкері Құдайды көп аузына ала бермейді. Белгілі себептермен Құран Кәрімді оқып түйсініп, Алла жолын білуге шақырмайды. Алланың аты аталмаса да, заты бар. Ол астарлап айтылады. Тәңірберген көк аспанға жиі көз тігеді. Түркі әлемінде аспан, көк, Тәңір ұғымдары мағынасы тең ұғымдар. Бір ойды екінші ой түртпектеп оятады. Адам опасыз дүниеден әрдайым жаманшылық күтіп зәресі кетіп жүреді. Осының түп себебі неде? Күнәні жамай бсргенше, күнәдан арылуды неге ойламасқа? Тәңірбергеннің аузынан бір сәтте ғана «Құдай зауалыңды берсін!» – деген сөз шығады. Осы қарғысты ол кімнен есітті? Әлде, мына сырттан келген зауалды асқындырып бара жатқан сол қарғыс па екен? Тәңірбергеннің іші солай шиыршық атып сенделсе, бергі, сыртқы ойы мына қу даладан су іздеп әлек. Талай жүрген таныс жері еді. Тас қараңғы түнде де көзін жұмып жүріп тауып алатын құдықтардың шегенін біреу тарқатып алып, топырақпен көміп кетеді. «Бір айналдырғанды шыр айналдыратыны» рас екен. Жолда көрген азабы аздай, зауалды күн енді Тәңірбергеннің ауылына төнеді. Жадап-жүдеп титықтаған ақ әскерлері кенет Тәңірбергеннің аулының үстінен шығады. Сусынын қандырып, тамағы тойып, ауылдың бұт артарға жарамдысын сыпырып алған соң, бар сиқынан айырылып, азғындаған әскер әйел атаулының етегін ашып масқаралайды. Ішкі монолог арғы-бергіні қорытып үлгермей жатқанда қосарланып битөл сөз кетеуі кеткен дүниенің сұмдықтарын үсті-үстіне басады. Тәңірбергеннің есіне түрікпен ауылын шапқан кезі оралады. Түрікпеннің бір жасамыс әйелі құлақты жарған ащы даусын кілт тыйып: «Жалғыз баламнан айырдың. Қартайған шағымда жұлынымды үзіп жерге қаратып отырсың. Қүдай сенің де зауалыңды берсін!» – дегені енді жаңғырық сияқты қайталанып, жүрегін жұлқылап барады. Табиғат екеш табиғат та бұдан теріс айналғандай... Оның өзі де бір түрлі символистік бейнеге айналып, өлмесең өрем қап дейтіндей. «Тәңірберген бозторғай үнін жақсы көретін. О шеті мен бұ шетіне көз жетпейтін көл-көсір далада салт атпен жолаушылап келе жатқанда жалғыз көңіл ашатын осы ғана». Көмейінен күн төгілген құмық құс жолаушы жанын жабықтырмайтын қасиетінен мына зауалда айырылып қалгандай. Тәңірберген төбесінде бір жоғарылап, бір төмендеп шыр-шыр еткен бозторғай үнін сезген жоқ. Өйткені ауылдан қайта шығып, Қарақалпақстанды бетке алып, құм арасына сіңгенде бұлар тағы да көмілген құдықтарға тап болады. Титығы құрыған өзінің де, өзі жол көрсетіп келе жатқан ақтардың әскерінің де жан созар жағдайы қалмаған-ды. Шығарманың трагедиялық әуені философиялық ой-толғаққа ұласады. Аспанды торуылдап қаптап кеткен мына қара құс – зауал құсы. Ертеңгі күн кімнің басын торуылдамақ?<br /> Тәңірбергеннің ішкі драмасы шырқау шегіне жеткендей. «Тағдырға тәбділ жоқ» деп мойындатпай қоймайтын қатыгез трагизм дендеп алған. Есі кіресілі-шығасылы. Өзімен-өзі «сен» деп сөйлесетін ішкі диалогі мүдіріңкі, үзік-үзік, сандыраққа ұқсайды. «Қап-қара тұңғиық дүние кенет қып-қызыл боп алаулап бара жатты.» Бұны өрт екен деп ойлайды. Өртке қарсы жүгіріп бара жатқан оқыған інісіне көзі түсіп: «О, сорлы...есалаң сорлы! Есі дұрыс кісі үстіне келген өртті қарсы жүгіріп өшіре ме? Ха-ха-ха!» Санасы сөнер шағында қайта бір есін жияды. Тәңірберген бойын қайта тіктегендей. Аспанға көзі түседі. Безерген жерден көңілі қалып болған ол бар үмітін зеңгір көкке артатын тәрізді. «Мына аспанның әділ болмауы мүмкін емес. «Жоқ, мына аспан әділ, шексіз әділ!» – деп ол осынау опасыз жалғанға өзінің кеш байқаған пұшайман бір сырын бар даусымен жар салғысы кеп кетті. Оған бірақ шамасы келмеді. Бұл кезде ол бар дауыстан жұрдай боп айырылған еді»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 350 бет.</ref>. Ғарышпен тілдесу – романның жер-көкпен астасқан көкжиегін мейлінше кеңейткен. Кішкентай балықшы ауылының тірлігі қазақ елінің үлкен шындығына айналған. «Мен – қазақпын!» деп тұрған характерлерінің сомдалу сапасының биіктігі Әбдіжәмілдің эпикалық талантын жаңа бір қырынан танытты. Іштей ашылатын Еламан, Тәңірбергендермен қатар, оқиға барысында кескінделетін характерлерге де роман ерекше жомарт. Бұлар – даралығы көзге ұрып тұратын Кәлен, Сүйеу, Ақбала, Айғаным, Мюлгаузен, Федоров, Қарақатын, Судыр Ахмет, т.б. бейнелері. Кәлен – халық топырағының тереңінен тамыр тартатын образ. Трилогияның басты идеясы тумысынан батыр, жаужүрек, дара тұлға Кәленнің жан сүйсінтер қайрат-жігерімен, үлкен масштабты іс-әрекетімен байытылып отырады. Еламанның, Тәңірбергеннің бейнесі Кәленсіз жүдеп қалар еді. Кәлен – 1916 жылғы халық көтерілісінің сардары. Трилогияның соңғы нұсқасында оның қолбасшылық ісі кеңірек көрсетілген. Күші басым жау әскері құм ішінде шабуылға шыққанда қорғаныс шебінің алдына киіз үй керегелерін жайып тастайды. Көмулі тұзаққа тап болған дұшпан талай сарбазын жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр. Кәлен комиссар Дьяков пен Еламанның тапсырысы бойынша, ақтар әскерлерінің алдына түсіп алып, қу медиен даладағы құдықтарды жауып отырады. Ақ гвардияшыларға жолбасшы боп жүрген Тәңірберген байдан талайдан кеткен кегін қайтарады. Ақ әскер құзғындарын Тәңірберген ауылының үстінен түсіріп, ақыры тұтас бір әскерді судан қаталатып, бір оқ шығармай қырғынға ұшыратқан асқан ерлік иесі – дәл осы Кәлен. Ол құдды Тәңірбергенге тауқымет тартқызбаққа көктен арнайы түскен, көзге шалынбайтын зауал секілді. Кәлен бір өзі мың сан қолды жайпап кететін ертегінің батырындай асқан ерлік танытады. Фольклор кейіпкерінен айырмасы – ерлігінің нанымдылығында, реалистік сипатында. Кәлен образының сомдалуындағы бір ғажап нәрсе – кейіпкер роман сахнасына мүлде шығарылмайды. Ол туралы Тәңірбергеннің аузынан бір-ақ ауыз сөз естиміз. Кәленнің құдықты қалай жауып жүргені суреттелсе, артық болмас еді. Бірақ автор өйтпеген. Тек істеп жүрген орасан қайратының нәтижесін ғана көрсеткен. Қисапсыз «үнемді» тәсіл. Әбдіжәмілдің айтарлықтай олжасы – қазақ романы поэтикасына қосқан жаңалығы. Кәлен қазақ әдебиетінің батырлар галереясына сұранбай-ақ кіріп тұр. Жазушының шығармашылық жұмысқа әбден беріліп, ысылып алған кезде көріктеуін, бояуын келістіре жасаған образы – Судыр Ахмет, көк мылжың, қуыс кеуде, есі кірмеген пәруайсыз жан. Еңбекке қыры жоқтығы жағынан Қалау мен Төлеуге ұқсас. Айырмашылығы – қолынан дәнеңе келмейтін. Бір бақаннан бір қазық шығара алмайтын, кандай да іске орашолақ, бос белбеу. Бар жақсылықтан жұрдай, бар кеселді мойнына артқан сорлы тәлкекке ұшырайды да жүреді. Байғұсқа басына келіп дұға оқитын мола да бұйырмаған. Ешкім білмейді. Із-түзсіз жоғалып кеткен. Судырдан артында қалған жалғыз белгі ақ киіз қалпағы. Соның өзінде роман жүрегін соқтыруға бұл өте-мөте қажет характер. Ұлт талайы-тағдыры, адамның өмірдегі еңбегі туралы ойға шомдырады. Өлім де адамның қалай өмір сүргеніне сын... Бұрау басын сындырмаған адамның өмірге келдісі не, кеттісі не? дегізеді. Нұрпейісов романы ұлттық характердің тұтас сілемін жасауымен құнды. 1916-1918 жылдардағы халық қозғалысын әлеуметтік-психологиялық тәсілмен суреттейтін, өрістетілген ішкі монологке құрылған бұл роман нағыз замана эпосы. Кезінде «Қан мен тер» романы жанрын эпопея жанрына қарсы қоюшылар табылды. «Ішкі драматизм сыртқы қабыршақты бұзып, мән-мағынаға бойлатады». Сондықтан бұл таза роман (роман чистых кровей») делінді. Бұл көзқарасқа дау айтылды. Роман эпос, оның түрлері фольклорды да, лириканы да, тіпті сүреңсіз хабар, хроника, цифрларды да бойына сыйыстырып, жарасым таптырып, тамаша көркем поэзия болып шығатыны жайындағы ежелгі қағида еске алынды. «Қан мен терде» эпостың көп қасиеті табылатыны дәлелденді. Эпосты романға етене жақындататын шешуші белгі – кең құлаштылығы. Халық өмірі өзенінің табанындағы ағыс, жылғаларды көрсететіндігі. Ұлттық һәм адамзаттық проблемаларға шығатын шалқар шығарма екендігі. Тәңірбергеннің ішкі монологінде мынадай бір пікір бар. Әбден әлі құрып, ойы сан саққа жүгіретін Тәңірберген бір уақ көк аспанға көз тастайды. «Ана қарашы, жарықтық, қандай биік және қандай кіршіксіз таза. Адамзат жетпей сорлап жүр. Көре қал, күндердің күнінде көкке қолы жетсе, адам аспанды да былғайды». Адамзат һәм табиғат, қоршаған орта. Экология... Белгілі себептермен бұл тақырып идеялық-эстетикалық нысанасы басқа «Қан мен тер» романында көп өрістетілмегені түсінікті нәрсе. Адам табиғат-анаға тым қатыгез екендігін айтып үлкен бір әңгіменің шетін шығарды да (қолы жетсе, адам аспанды да былғайды), сол заматында тоқтайды. Бірақ басталған әңгіме аяқсыз қалған жоқ. Жалғасын жаңа шығармадан тапты. Атап айтқанда, маңызы зор экология әңгімесі, табиғат пен адам туралы толғаныс «Соңғы парыз» роман-дилогиясының (1999) өзекті тақырыбына айналды. Жанры жағынан «Соңғы парыз» дилогиясы «Қан мен тер» трилогиясымен қарайлас: әлеуметтік-психологиялық роман. Сонымен бірге ерекшелігі де бар. Ерекшелігі, кетеуі кеткен қоғамдық-саяси өмірді әжуалап әшкерелеуші роман-памфлет те. ====Экранизация==== [[Сурет:Қан мен тер (баннер).jpg|нобай|оңға|"[[Қан мен тер (фильм)|Қан мен тер]]" фильміне арналған постер]] [[1978]] жылы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мамбетов]] пен Юрий Мастюгин Әбдіжәміл Нұрпейісовтің "Қан мен тер" романының желісі бойынша екі бөлімнен тұратын кино түсірді. * '''Сценарий авторы:''' Андрей Михалков-Кончаловский, Родион Тюрин * Оператор: [[Асхат Ашрапов]] * Суретші: [[Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев|Ыдырыс Қарсақбаев]], Р. Каримов * Композитор: [[Ғазиза Жұбанова]] * Дыбыс операторы: Қадыр Кусаев '''Басты рөлдерде:''' [[Әнуар Молдабеков]], [[Тұңғышбай Жаманқұлов]], Г.Шойбекова, [[Ыдырыс Ноғайбаев]], Н. Рахимов, Ж. Кайрлиев, Е. Евстигнеев, В. Сошальский, Олег Видов, М. Таванов, А. Құланбаева, [[Әбілқасым Жаңбырбаев]], Ш. Хакимжанов, [[Қасым Жәкібаев]], Ю. Герасимов, [[Шайза Ахметова|Ш. Ахметова]], Римма Кабдалиева, [[Айша Абдуллина]], [[Кененбай Қожабеков]], А. Собелев, Г. Юдин, В. Гусев, Лола Абдукаримова. Фильм [[1979]] жылы Мәскеуде өткен ВДНХ КСРО-ның Алтын медальын және [[Ашхабад|Ашхабад қаласындағы]] өткен кинофестивальда "Ең үздік тарихи-революциялық фильм" номинациясы бірінші жүлденің ие атанды.<ref>[http://www.kazakhfilmstudios.kz/movies/6125/ "Қан мен тер" киносы, "Қазақфильм киностудиясы" АҚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202921/http://kazakhfilmstudios.kz/movies/6125 |date=2016-03-05 }}</ref> ====Ескерткіш==== [[Сурет:Қан мен тер (ескерткіш).jpg|300px|солға|[[Ақтөбе]] қаласындағы "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне арналған ескерткіш]] [[2008]] жылдың 14-қараша күні Ақтөбе қаласында "Қан мен тер" трилогиясының кейіпкерлеріне арналған Ерік Жауымбаевтың ескерткіші ашылды. Бұл Қазақстандағы әдеби туындының кейіпкерлеріне арналып жасалған алғашқы туынды. Ескерткіш Ақтөбе облыстық Сақтаған Бәйішев атындағы кітапхананың алдында орналастырылған.<br /> Мүсіндік копозицияда "Беларан" аралындағы романның негізгі жеті кейіпкері және ит мүсінделген. Ескерткіш құны 324 000 АҚШ долларын құрайды.<ref>[http://www.interfax.kz/?lang=rus&int_id=photo&news_id=14 Ақтөбеде "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне ескерткіш орнатылды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Арал ауданында туғандар]] 7u51hcomy3dtt6vj9am8i1et2r9wxlx 3576691 3576689 2026-04-04T14:12:42Z Rasulbek Adil 176232 3576691 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов |Шынайы есімі = |Суреті = Әбдіжәміл Нұрпейісов.jpeg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.10.1924 |Туған жері = Үшкөң ауылы, Құланды поселкесі, {{туғанжері|Арал ауданы|Арал ауданында}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 05.02.2022 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[проза]] |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = "Курляндия" романы |Марапаттары = Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, <br/>«Қызыл Жұлдыз» ордендері, <br/>«Еңбек Қызыл Ту» ордені, <br/>«Құрмет Белгісі» орден, <br/>КСРО Мемлекеттік сыйлығы |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов''' ([[1924 жыл]]ы [[22 қазан]]да [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] поселкесінің Үшкөң ауылы — [[2022 жыл]]ы [[5 ақпан]]) — [[Қазақстан]]ның халық жазушысы, [[XX ғасыр]]да қазақ әдебиетіне зор үлес қосқан суреткерлердің бірі, қоғам қайраткері. [[1941 жыл|1941]]-[[1945 жыл|1945]] жылдардағы [[Ұлы Отан соғысы]] ардагері, Оңтүстік және Прибалтика майданында, [[Луганск]] түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде [[Балтық теңізі|Балтық]] маңында [[Курземе|Курляндия]] плацдармындағы шайқастарға қатысқан. Әлім тапайсының [[Шекті|Шекті]] руынан шыққан. ==Өмірбаяны== ===Тегі=== [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Жақайым]] тайпасынан.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>. Ата-тегі [[Арал теңізі|Арал]] маңын ежелден қоныс еткен. Жетінші атасы Тайқожа батыр, одан Қалдан, одан [[Арғынбай_Таңатұлы|Арғынбай би]], одан өз заманында асқан байлығымен танылған Сыланбай, одан туған Нұрпейіс болыс болған. Нұрпейістен Кәрім, Нәжім, Қали деген ұлдар туған. Осы үшеуі, Кәрімнен туған Әбдіжәміл төртеуі [[1941]]-[[1945 жыл|45]] жж. [[Ұлы_Отан_соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысқан. Бұлардан аман қалғаны Әбдіжәміл ғана. Әкесі Кәрім қыран салып саяттаған, ауылнай қызметін атқарған кісі. Соғыс қарсыңында балық колхозында істеген. 1944 жылы 21 сәуір күні Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапқан. ===Өмір жолы=== Жазушы өзі туралы сыр-сұхбатында: «Біздің ру [[Жақайым|жақайым]], одан Бәйдібек, одан Бәйімбет шығады. Бәйдібек батыр, бір тайпа елдің басшысы, көсем болған кісі. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]]мен бірде тіл табысып, бірде тіл табыса алмай, алшайысып жүретін өркөкірек, өзімшіл жан болыпты. Орыс офицерінің жазуында 1745 жылы қайтыс болды делінген. Батырды жерлеуге [[Нұралы хан]] және [[Есет Көкіұлы]] батыр келіпті. Алтыншы атамыз Қалдан жуас, қой аузынан шөп алмас момын кісі болыпты. Дегенмен, өз жөнін ақылына бағындырып отырады екен. Бесінші атамыз Арғынбай заманында би болған, сөз білетін, от ауызды кісі деседі. Бірде жол жүріп келе жатқан Арғынбай ауыл шетіндегі үйге келіп түседі. Үй иесі дастарқан жайып: “Ареке, алдыңызға жібек дастарқан жайдық, зерен қойдық, сол зерендегі асқа ат қойып ішіңіз”, – депті. Ыдыстағысы боза болса керек. Сонда Арғынбай тұрып: “Мынау мойтап деген ас екен, Ішіп ал да ой тап деген ас екен, Ақылды ішсе – дана болатын ас екен, Ақымақ ішсе – диуана болатын ас екен”, – деп сусынды ерніне тигізіп, қайтарып беріпті деседі. Арғынбайдың басында құлпытас бар, оны баласы Сыланбай кірешілерге ілесіп Орынборға барған кезінде әкеліп орнатқан. Сыланбайдан – Нұрпейіс, Нұрпейістен – Кәрім, Кәрімнен – өзім. Өзім туған [[1923]] жылымды білгеніммен, айы-күнін білмеймін. Соғыстың алдында әкемнен: “Қай күні тудым?” – деп сұраған едім, “Оны қайтесің?” – деді. “Комсомолға өтейін деп едім”. “Ит біліп пе. Теңіз жағасына қар жауды. Кешкісін ауылдың сиырына қасқыр тиді. Қасқыр қарнын жарған қара өгіздің етінен шешеңе қалжа жасап бердік. Ойымша, шамамен қараша болуы мүмкін”, – деген еді жарықтық. Нұрпейіс екі сайлауда болыс болған, екінші сайлаудың ортасында мешіт ұстаған. Имамы Бұхарадан бітіріп келген [[Үмбетей_Тілеуұлы|Үмбет ақын]]. Беларан деген аласа тау бар. Қатпар-қатпар тас, алқа бел ұзын, бір тұмсығын теңізге сұғып жатады. Сол жердегі ауылда оқыдым. Бізде Арқадағыдай аштық болған жоқ, теңіз жағалап балық аулағанның өзегі талмайды екен. Зәт дегеннің үйін жалдап оқыдық. Кейде әйелі шығып: “Бүгін сабақ болмайды. Қожайын ауырып қалды”, – дейтін. Ол күні қуанып үйге қайтамыз. Ақерке есімді сұлу апайымыз сабақ берді. Нұрпейіс ерте 53 жасында қайтыс болды. Қаңтарда әжем бақилыққа аттанды. Мен де шешемді мойындаған жоқпын. Нұрпейістің кенжесі болып өстім. Сол жылы өзім жалаңаяқ болған соң мектепке бармадым. Келесі жылы 2-сыныптан оқыдым. 3-сыныпты Құландыда, 4-сыныпты Көкаралда бітірдім. Менің оқуым ит тістеген терідей болды. 5-сыныптан бастап дұрыстап оқыдым. 6-сыныпта интернатта жаттым», – дейді.<ref name="ReferenceA">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 19.</ref> «[[Сәбит_Мұқанұлы_Мұқанов|Сәбит Мұқановтың]] “Адасқандар”, “Жұмбақ жалау”, Мұхтар Әуезовтің [[Абай_жолы_(роман)|“Абай”]] романындағы алғашқы екі кітабы (эпопеяның екінші кітабы кейінше шықты), Сервантестің “Дон-Кихот” романының қазақша аудармасы қол сөмкемізден түспеуші еді”.<ref name="ReferenceB">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 23.</ref> 10-сыныпты оқып жүріп повесть жазғалы бел будым. Әскерден қайта оралсам – баяғы жазғандарымның бәрі жоқ. Қатесі көп еді, жоғалғаны жақсы болды.» – дейді жазушы естелігінде.<ref name="ReferenceB"/> [[1942]] жылы орта мектепті тәмамдасымен армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қысқа мерзімді курстарды бітіргеннен кейін Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде Балтық маңында Курлянд плацдармындағы шайқастарға қатысты. «Біраз жасадым. Еш уақытта бұл жасқа келемін деп ойламаппын. Тәркілеу болып жатқан уақыт есімде. Сол кездегі көп нәрсе көз алдымда. [[Ашаршылық]]ты көрдім: өмірге өкпем жоқ. Қайғы-қасіреті, қуаныш-қызығы да көп болды. Аштықта есектің етін жегендер болыпты. Мектепте оқып жүргенімде күнде маған сүтке салып, бір кесе сөк беретін. Әкемнің екі әйелі болды. Кешқұрым туыстар біздің үйге жиналады. Көшелі атамыз кіріп келіп, екі келіні тазалап отырған шикі қаздың басын алып, тұмсығынан ұстап, аузына салып, ұзақ талмап шайнайтыны есімде қалыпты. Бұл аштықтың тіршілігі еді. [[1943]] жылы наурызда лейтенант болдым. Әуелі ұшқыштар курсын оқытты. Курс маған қиын болды. Әуеге көтерілген кезде көп құсатын едім. Ұшақты қондыру да маған қиынға соғатын. – дейді жазушы.<ref name="ReferenceA"/> [[1946]] жылы желтоқсанда әскерден босанған Әбдіжәміл армия қатарында жүріп бастаған «Курляндия» романын жазуға кіріседі. Оны бітіріп баспаға берген соң, бір жыл Қазақ мемлекеттік университетінде оқиды. [[1954]] жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, 1956 жылы бітіреді. Тырнақалды кітабы үшін Жамбыл атындағы республикалық сыйлықтың лауреаты атанады. Проза саласында үзбей еңбектенуімен қатар, өткір сынымен, публицистикалық мақалаларымен де көзге түседі. [[1962]]-[[1964]] жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның органы – «Жұлдыз» журналының бас редакторы болып істейді, Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. [[1964]] жылдан бері ұзақ жылдар бойы бірыңғай шығармашылық қызметпен шұғылданып, нарық заманында халықаралық қазақ ПЕН клубын ұйымдастырып, оның президенттігіне сайланады. [[2000]] жылы ПЕН клуб жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығарады. Көп жылдардан бері осы әдеби-көпшілік журналының редакторлар кеңесінің төрағасы. Өткен [[XX ғасыр]] қазақ әдебиетіне мол сыбаға қосқан суреткерлердің бірі – Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы, басқа да шығармалары отыз шақты шетел тіліне аударылып, ұлттық әдебиетімізді дүние жүзіне танытып, әлем әдебиетшілері қасқа-жайсаңдарының үздік бағасына ие болды. Француз Луи Арагон, ресейлік Юрий Казаков, Сергей Баруздин, Анатолий Ким, Николай Афанасьев, Лев Аннинский, Леонид Теракопян, Валентин Оскоцкий, испандық Август Видаль, қырғыз [[Шыңғыс Айтматов]], башқұрт [[Мұстай Кәрім|Мұстай Карим]], немістер Лео Кошут, Ральф Шредер, қазақстандық [[Мұхтар Әуезов|Мұқтар Әуезов]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Мұхамеджан Қаратаев]], [[Тахауи Ахтанов]], [[Серік Қирабаев]], [[Зейнолла Қабдолов]], [[Герольд Бельгер]], [[Ақселеу Сейдімбек]], т.б. ол туралы тебірене жазды. {{cquote |«...Әбдіжәмілдің өмір бойы жазғаны біртұтас, бір ғана эпопея десе лайық. Ол эпопеяны «XX ғасыр және қазақ әлемі» деп атауға да болар еді. Ғасыр басындағы сергелдең («Қан мен тер»), ғасыр ортасындағы сұрапыл («Курляндия»), ғасыр соңындағы сүргін («Соңғы парыз») біртұтас сабақтастығымен көркем полотно құрайды».<ref>А.Сейдімбек Суреткер. «Түркістан» газеті, 2000 жыл, 21-27 қаңтар.</ref> |type = 2 |author= [[Ақселеу Сейдімбек]] |source= }} Қуатты қалам иесінің жазып жүрген естеліктері де көркем мемуарға жаңа леп әкелді. Қаламгердің жанкештілігі сондай, дүние жүзіне әйгілі шығармаларының өзін әр басылымы сайын қатаң сын тезіне салып, ұштап, сүргілеп, қырнап, мінеп отырады. Бұл – көркем сөз құдыреттілігі алдында бас ию. Әдебиетке сүйіспендікті, ар ісіне берілгендікті ұлы [[[[Абай_Құнанбайұлы|Абай]]]] айтқан «жар ісіне» теңгеру. «Қорлығына», «мазағына», азабына көну. Әдебиеттің жауапшылығы зор дүние екендігін байыбына бара түсінгендік. «Қан мен тер» трилогиясы, «Соңғы парыз» дилогиясы Нұрпейісовтің ғана емес, күллі қазақ әдебиетінің табысы. Жазушының ерен еңбегі елдің, мемлекеттің жоғары бағасына ие болды. Жазушы ретінде «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі», Қазақстан мемлекетінің «Отан» орденімен марапатталған. Ол – КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Бұл мәртебелі сыйлықты жазушылардан Қазақстанда үш қаламгер: [[Мұхтар Әуезов]], Әбдіжәміл Нұрпейісов, [[Жұбан Молдағалиев]] қана алған. == Марапаттары == * Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендері; * «[[Еңбек_Қызыл_Ту_ордені|Еңбек Қызыл Ту]]» ордені; * «[[Құрмет_ордені|Құрмет Белгісі]]» ордені; * КСРО Мемлекеттік сыйлығы; * Қазақ ССР-і Халық жазушысы. 200 томдық Бүкіләлемдік кітапхананы дайындап басып шығаруды жүзеге асыруға белсене атсалысқаны үшін, оның ішінде осы сериядағы Мұхтар Әуезовтың екі томдығына арналған алғысөзді мұқияттылықпен жазып шыққаны үшін РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы; * Қазақстанның [[Отан_ордені|«Отан»]] ордені; * [[1985]] жылы «Қазақ КСР халық жазушысы» құрметті атағы берілді. == Шығармашылығы == {{Әбдіжәміл Нұрпейісов шығармалары}} Әбдіжәміл әдебиеттегі алғашқы қадамын бірден сүйекті жанр – романнан бастады. Ұлы Отан соғысынан жаңа оралған майдангер іштен тебіндеген албырт шабыты қолына қалам ұстатқанда, ақ қағазға алдымен қанды ұрыстан, өмір мен өлім айқасынан алған әсерін түсіреді. Ол әсердің молдығы сонша, әскерден босанысымен, төрт-бес жыл бойы табан аудармай істеген еңбегі «Курляндия» атты қалың романды дүниеге келтіреді (1950). Көркемдік бітімі көңіл тойғандай шықпады десек те, бұл шығарма әдебиетке өз қазынасымен, тың суреттерімен қосылды. Қазақ оқырманын окоп шындығына қанықтырып, жауынгер тірлігінің тереңінде жылап аққан ағысын, тыныс-лебін тікелей үрыс шебінен елестетті. «Курляндия» кейін толықтырылып, әрі ықшамдалып «Күткен күн» (1958) атымен қайта шықты. Жазылған дүние шығарманың көркемдік сапасын жетілдіру мақсатында өнделді. Кейбіреулер «Курляндия» «сын көтермейтін нашар» шығарма десті. Авторының өзі тіптен тұқыртып: «...1947 жылы әскер қатарынан босанып қайтқан шала сауатты қалпыммен роман жаздым. Әрине, шала сауатты баладан шала сауатты роман шығатыны белгілі»<ref>Ә. Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 92-бет.</ref>, – деп атүсті сынды растағандай болды. Жөнін айтқан – жазушы, сыншы [[Тахауи Ахтанов]]. «Курляндия» романында, – деп жазды ол, – жас жазушы ең алдымен өзінің талантын, шебер суреткерлігін танытты. Соғыс өмірін оқушылардың көз алдына көркем елестете білді. Сонымен бірге азды-көпті шын мағынасындағы жанды, көркем бояулы образдар жасай алды. Біз өмірде кездестіріп жүрген замандастарымыздың ой-арманын, іс-әрекетін ғана емес, түр келбетін, дағдысын, мінез-құлқын, біраз жағдайда ішкі дүниесін сол бір бояуы сембеген ыстық жанды күйде көз алдымызға елестетіп берді. Тағы бір әсіресе айтып кететін қасиет – жас жазушы қазақ тілін жақсы білетінін және оны көркем шығарма есебінде сәтті қолдана алатынын көрсетті».<ref>Т. Ахтанов «Керуен» Алматы, 1969, 27-28 бб.</ref> ===[[Қан мен тер]]=== [[Сурет:Қан мен тер (сover).jpg|200px|нобай|оңға|1973 жылы "Жазушы" баспасынан жарық көрген трилогияның мұқаба беті]] Майданнан қайтқан жас офицер Әбдіжәміл туған жерімен қаншама сағынып қауышса, оған деген махаббатын роман жанрының кең байтақ өрісінде шын жүректен жырлап шығуға соншама ынтыққандығын шығармашылығынан айқын аңғартады. «...Әлі күнге бір бүйірің ауыл өміріне бұрып тұрады. Қанша қашыққа шырқап кетсең де, бойыңдағы бір тамырың туған жеріңнің топырағында бүлк-бүлк етіп соғып жатқандай. Кей күні... сен әлденеге өзек аузында жалғыз үй отырған балықшы шалдың қамыс қосын, жұпыны жиһазын, жалпылдақ шамын есіңс аласың. Өз үйің жайнап тұрса да, саған осынау балық сасыған кішкентай қос ыстық. Қос ішінде, ақ иық қылған ауыр еңбектен болар, жан әкең сілесі қатып шаршаған. Күнге күйген жылтыр қара бетінде қалжыраған ажар бар. Үні де қалжырап ақырын шығады. Сол кезде қара пұшық бала әлдеқайдан жүгіре кеп отырса болғаны, оның әжім беті іштей нұрланып елжіреп қоя береді»<ref>Ә. Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 90-бет.</ref>– дейді жазушы. Жазушының «Қан мен тер» романының дүниеге келу сыры осы сөздерде жатыр. «Қан мен тер» трилогиясын құрайтын «Ымырт» (1961), «Сергелдең» (1964), «Күйреу» (1970) романдарынан, атының өзінен-ақ байқалып тұрғандай, төбеден жарқырап тұрған күнді аз кезіктіреміз. Ал, жарқырап шақырая қалса, кейіпкерлері тағы бір тозаққа ілінді дей бер. Өзінің бас кейіпкері Еламан тәрізді туынды ұдайы дерлік томырылып, үнсіз-түнсіз тұнжырап түнерген қалпынан жазбайды. Соның өзінде де туған өлкеге деген сүйіспеншілік сезімінің орны бөлек.<br /> Прозашының туған халқына, оның жазира даласына деген сүйіспендігі елінің кең қолтық мінезін, шалқар әнін, салқар көштей шұбатылған тарихын эпостық құзарға көтере суреттеуінен аңғарылады. «Қан мен тер» трилогиясы – ел, халық, оның әлеуметтік тағдыры туралы шығарма. Уақыты өзгергенімен, заманалық зәрулігі өзгермейтін туынды. Соңғы жетпіс жылғы алтын әдебиетімізді мысқа балағысы келетін қайсыбір неонигилист даңғойлар бұл романға тап күресін жазғандықтан ескірді деп мін де тақты. «Қан мен тер» трилогиясын қазіргі тәуелсіздік мұнарасынан, демократиялық көзқарас тұрғысынан оқығанда, оның қазақ шындығынан бұра тартқан жерін табылмайды. Қайта коммунистік үстем идеологияға қайшы пікірлерді жолықтырып, «бұны қырағы цензура қалай жіберді екен?» деп қалуға негіз бар. Романның «Күйреу» аталатын үшінші, соңғы кітабында комиссар Дьяков насихаттайтын болашақ коммунистік қоғамның басты принципінің дұрыстығына Еламан әжептәуір күмән келтіреді. «...Ол кезде жер басқан адамның бәрі бірдей болады дейді. Жә, жарайды, адам баласының көкірегінде алалық болмас. Осы жұрттың ішер асы, киер киімі, сөйлер сөзі бірдей-ақ болсын. Бірақ құдай бірдей жаратпаса қайтеді? Басқаны қойғанда бір оттың басында бір қазаннан ас ішіп, бірге жатып, бірге тұрып жүрген, бауырлас кісілердің арасында бірдейлік бола қоймаушы еді ғой. Олардың арасында да бірінің сөзі үстем, бірінің өзі үстем. Бірі ертеден қара кешке дейін қоңынан күн өтіп, сылпылдап қой соңында жүрсе, енді бірі алшайып ат үстінен түспейді. Түсінбеймін...Қара борбай кедейлер теңдік алсын. Бірдейлік орнасын. Бірақ, бәтір-ау, осы халықтың киер киімі, ішер асы бірдей болғанмен, құлқы бірдей бола ма?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 293-394 бб.</ref> Жазушының алғашқы романымен салыстырғанда «Қан мен тер» – тірлік-тынысы әлдеқайда кең шығарма. Жанрлық жағынан да басқаға ұқсамайды. «Курляндия» оқиғалы роман санатына жатса, бұл – әлеумеітік-психологиялық типті шығарма. Ізденіс салмағы характерге түскен. Бар суреткерлік қабілетін ата-бабалардың мінез-кескінін ашуға жұмсаған. Характер – Нұрпейісов романының қозғаушы күші. Ел қазанында қайнап піскен характер өз тарапыпан ел тамырының соғуына, тонус, райына ықпал етеді. Романдағы оқиғаларға мұрындық боп көрінеді. Әрі сюжет ұйтқысы. Еламанның бүтін бітімді тұлғасы оның жалпы һәм жалқы қасиеттерінің бірлігінен тұрады. Осы екеуінің жұптаса дамуына сай характері толысады, байиды. Трилогияның бастапқы кітабы «Ымыртта» Еламан – қарапайым балықшы. Туа біткен мінезіне өршілдік, қайраттылық тән. Намысқой жігіт. Жұрт Қаратаз деп атайтын Құдайменде байдың қорлығына шыдамай, айбат шеккен, сес көрсетіп, балықшылар арасына кетіп қалған. Бір-екі сөзінен ой түйғіш, көкірегі ояу жан екені байқалып қалады. Жетпей жатқан тұсы әзірше былайғы дүниемен ісі жоқ. Жазушы міне, осындай бұйығы, патриархалдық қапастағы тұңғиық тұлғаның ішіне бірте-бірте әлеуметтік сәуле түсіреді. Жазушы өмірі жайлы естелігінде: «О заманда қалмақ та, қазақ та көшпелі, бір соғыста атамыздың санына садақ жебесі тиеді. “Жау марқайып кетеді”, – деп жарасын жасырып, оқ тиген санын қанжығаға қайырып байлап, шайқаса берсе керек. Сөйтіп, жарасы асқынып кетеді. Ағасы Қыдырбай дереу сынықшы алып келіп көрсетеді. Сынықшы: “Аяқты кесу керек, әйтпесе өледі. Ол үшін төрт жерге төрт қазық қағып, аяқ-қолын байлап, екі жігіт кеудесінен басып отырсын”, – дейді. Өткір пышақ, тұзды су, түйенің шудасын алдырып, ем-дом жасауға кәдімгідей дайындалады. Сонда Тайқожа: “Көзім тіріде кеудеме ешкімді мінгізбеймін, шыдаймын, төзімім жетеді!” – деп дес бермей, аяқ-қолын кергізбей, тақиясын тістеп, ақырына дейін шыдап жатса керек. Сынықшы оқ тиген аяғын кесіп, байлап, сыртқа шығады. Жігіттер батырдың қарысып қалған жағын қылыштың ұшымен ашса–тістелген тақия қырқылып қалыпты. Содан әлгі атамыз Ақсақбөрі атанған. Бұл кісінің мінезін “Қан мен тер” романындағы Еламанның бәзбір тұстарына қиыстырып келтірдім»<ref name="ReferenceA"/> – деп Еламанның мінез-бітімін қайдан алып сомдағанынан сыр шертеді. Еламан өміріндегі ілкі әлеуметтік сілкініс кездейсоқ оқиғадан басталады. Арал промселінің қожайыны «тентек Шодыр» атанған Федоров әлі дұрыстап қата қоймаған теңізге балықшыларды зорлап айдап салады. Жалданған балықшыларды басыбайлы құлы есепті ұрып соғады. Өзіне де қол көтерген соң іштей кіжініп жүрген Еламан суға кеткен балықшыларды сұрастырмай, ауын жоқтап тұрған дүниеқоңызды сүйменмен салып өтеді... Кездейсоқ оқиға. Еламан кісі өлтіремін деп ешқашан ойламаған. Тумысында жуас, ақ пейілді адам. Мына кездейсоқ оқиғаның қажеттілік деп аталатын астары бар. Жазықсыз Андрей мен Жалмұраттың қазасы, көпестің олардың өмірінен дүние боқты жоғары қоюы, адамшылық ар-инабатының жоқтығы адал кеудеде кек отын тұтатады. Нұрпейісов характер сомдауда әлеуметтік һәм психологиялық талдау тәсілін бір арқанның екі тіні есебінде өреді. Романның алғашқы беттерінен-ақ автор би-төл сөз және төл сөз (несобственно-прямая речь) арқылы Еламанның жанын сөйлетеді. Және психологиялық талдаудың монолог формасын жиі қолданады. Монолог шарты – жалғыздық. Еламан «Жалғыз кісіге ой үйір келеді-ау» – деп түйеді . Ойы үнемі екіге бөлініп жүреді. «Теңіз үстінде әйелі жайында көп ойлайды. Алғашқы кезде ол бір түндік астында бірге тұрғасын бойы үйреніп кетер деп үміттеніп жүрген. Бірақ «Кешкісін үйге кеп әйелінің бетіне бір қарағаннан-ақ көңілі суып сала беретін». Еламан қасында құр сүлдесі жатқан әйелі Ақбаланың тәні ғана өзінікі, ал жаны басқа жақта екенін сезгенде мүлде моқап қалады. Бас кейіпкердің осы күйі үзақ-сонар ішкі монолог, би-төл сөз арқылы беріледі. Кей кейде ғана ішкі монологі ішкі төл сөз пішінін алады. «Бейшара қайтсін, мен кінәлімін. Ие, ие, мен кінәлімін»,<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 511 бб.</ref> – деді Еламан ішінен». Кейіпкер іштей күйінеді, опынады, толғанады. Адамның осы бір ішкі драматизміне жазушы әрдайым құлақ түргіш. Трилогияның екінші кітабы «Сергелдеңде» Еламанның жеке басының қайғысын ел қайғысы басып кетеді. Екінші кітап халық кенішіне бойлай түседі. Қазақ даласында әлеуметтік қайшылықтардың өршуін тереңнен қопарып көрсетеді. Ақ патша тағынан құлап, орнына келген Уақытша үкімет те ел тізгініне ие бола алмай, Қос үкімет дейтіннің орнаған кезі. Ел іші дағдарыста. Соғыс ауыртпалығы ес жиғызбай езіп, жаншып әкетіп барады. Бұрынғы майлы, жайлы орнынан тапжыла қоймаған ескілік Петербор жақтан шыққан дүрбелеңнен шошынғанымен, әлі айылын жияр емес. Түрмеге қамалған, айдауда жүрген, одан түріктермен соғысқа қатысқан, майданнан оралғанда Шалқарға келіп теміржол бойына жұмысқа орналасқан Еламан, ендігі жүріс-тұрысында біраз дүниені бағдарлап, байыздайтын өреге көтерілген. Бірақ кейіпкердің әлі де «бір қайнауы ішінде». Әлі де ол оң мен солын айырып жетпеген сергелдең пішінде, әуре-сарсаңда. Екінші кітаптың сюжеті мен композициясы бас кейіпкер характерінің осы ерекшеліктерінен туындайды. Сюжет әлеуметтік дауылдың қарсаңындағы ісініп-қабына бастаған теңіздей теңселген ахуалды бейнелеу барысында шиыршық атады. Бұрынғы самарқау ырғағынан жаңылған кейіпте. Композиция сюжеттің сабақтас оқиғаларынан құралады. Әлдебір үлкен оқиға аяқтала бере, ширыққан сюжет суреті публицистика әуеніне ауысады. Суреттелген оқиғаларды тың ойлармен түйіндейді. Эпикалық сюжеттің ішкі драмалық, күрделі-психологиялық сипаты өзгеріп, ақырында талдама-жинақтаушылық реңк алады. «Еламанның сең соққан балықтай сергелдеңге түскен жаны соқтықпалы өмірден соқпақ іздеп, баяғы Шалқарға бет қойды». Романның соңғы редакциясында бұл сөйлем түсіп қалған. Онсыз да түсінікті жайттарды оқырманға шайнап берген астай беруді автор жөн көрмеген тәрізді. Оның бер жағында, Еламанның сең соққан балықтай күй кешіп жүруі рас болғанымен, Шалқарға бет қоюында саналы әрекет барлығы байқалады. Талай елді, жерді аралады. «...Ұйықтап жатқан кеще ойға тас тиіп оятқандай болды; сонан бері өз басының қайғысын ел қасіреті жеңіп, шерлі жүрегі сыздап қайтты». Шалқарға бет алғанда Еламан қара басының қамын ойлаған жоқ. Еліне көмек тиетін көздің қай жерде екенін біліп аттанған. Характердің сюжеттік арнасы кеңи түседі. Майданнан еңсесін тік көтеріп қайтқан Еламан ешкімге кеудесін бастырмауға, есесін жібермеуге тиіс. Іс жүзінде солай болады да. Майданда казак-орыстармен төбелес үстінде жазым бола жаздаған жерінен арашалап алып, Шалқарға жұмысқа орналастыруға көмектескен, үйінен пәтер берген Мюлгаузенмен жұдырықтасып қалады. Мюлгаузеннің «қорқақсың» деп жұрт көзінше қорлап былапыттағаны жанына батады, намысына тиеді. Кейіпкер характерінің қатайғаны Тәңірбергенмен айырылысқан бетте төркініне қайтуға жүзі шыдамай Шалқарға келген Ақбаламен ойда жоқта ұшырасып қалғанда байқалады. Ескі нұсқада Еламан бұрынғы әйеліне жаны ашығандай, онымен қайта табысқысы келгендей кейіп көрсетуші еді. Жаңа нұсқада оның Ақбалаға қайырылғысы жоқ. Құштарлыққа бой ұрып, емшектен шықпаған баласын тастап, бір кезде айдауға кеткен Еламанға ол да бұрылмастан кетті ғой, – деп қорытады өз шешімін. Мюлгаузенмен төбелестен кейін ауылға оралған Еламан бастапқы кезде тағы да бұрынғысындай іштен тынып жүрген. Тағы да оқиға ағысында жаңқадай қалқитын тәрізді. Шалқардан әкелген мылтықты жолшыбай бір ескі жұртқа тығып кеткен. Балықшылар арасынан тыныш тірлік іздейтіндей. Қайын атасы Сүйеудің үйіндегі баласын қолына алады. Бірақ бұлайша жеке басының қамын күйттеумен жүруі ұзаққа бармайды. Өмір еркіне қоймай иіріміне тартады. Амалсыз білегін сыбануға мәжбүр. Әлеуметтік тартысқа қайта араласпасына амалы қалмайды. Айдын шалқар теңізді бір өздері иемденіп, балығы көп ойыққа басқаларға ау салдыртпайтын Темірке көпес пен Тәңірберген байдың озбырлығына қарсы тұрады. Жеңілетінін біле тұрса да, топ бастап қайрат көрсетеді. Түрікпендер шабуылдап, бейқам жатқан елдің мал-жанын айдап кеткенде, қол бастап, жаудан өш алады. Мал-жанды үйіріне қосады. Жағдай намысты оятып, кеудеде жігер туғызса, жігер характерді қайрайды. Ар-намыс жетегіндегі характерге оқиға арнасын өз деген жағына бұра алатын қуат бітеді... Бұрынғы жылқышы, балықшы, сарбаз ой-санасының әлеуметтік қабаты қалыңдай түседі. Шодырды өлтірген кездегі Еламан – стихиялы бүлік құрбаны еді. Бұл жолғы Еламан басқа жан. Саналы күрескер. Халқының қолындағы қаһарлы қару. Білек күші жағынан ғана емес, ақылы да пәрменді құралға айналған. Түрікпен шабуылының құрбандықтарын жерлеп, асын берген Еламан төбе басында жалғыз қалып, «ауыр оймен тұнжырап отыр». Жай ғана қамығып отырған жоқ. Ой ойлап отыр. Бұған дейінгі шертілген ұзын хикая публицистикалық жолмен сығымдалып қорытылады. «Осы қазақ неге көнгіш? Аштыққа көнуге болар, ал бірақ қорлыққа көнген қасиет пе?..Көненің көзі ғой деп, қариялардан жөн сұраған кезі болды. Қанша жасаса да олардың осы өмірден түйген зәредей де сабағы болмапты... Олар өз елінің тірлігін ұзақ сонарға сап, баяғы заманда өткен даңғой батырын, жезтаңдай биін мақтап, жөн сұраған кейінгі ұрпаққа тірліктің жолын қиындата түседі... Ата-бабасының бір ісіне ырза емес. Үстіне кісі кіргізбейтіндей, кең далаға сыймай, мал жайып жатқаннан не ұтты? Талай заманнан бері жер дауы кішкентай елді жегідей жеп, алауыздық асқына түскен. Соның арқасында ит-құсқа таланып, таяқ жеумен күн кешіп келеді. Кеше де өздерінен он есе күші аз жауға қарсы тұра алмады. Таланды. Тоналды. Алдағы уақытта әлі қанша таланбақ!»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 518-519 бб.</ref> Публицистикалық толғау драмалық сюжет есепті. Іші қазандай қайнаған Еламан тығырықтан шығаратын жол іздейді. Ізденіс үстінде ойы шартарапты шарлайды. Арғы-бергі тарихқа «ат сабылтады». Ауылына қайтқан беттегі қалпы қызық. Көзін алдындағы жалпақ даладан алмай келеді. Ал ойы басқада. Қап тауын, Ресей жерін аралайды, қала берді Түркия майданына кірісіп кетеді. Кезбе ойы кесек ойларға бастай ма, қалай? Сюжет-толғау, сюжет-естелік ащы ішектей шұбатылған ұзақ ішкі монологке ұласады. Еламан іштей түлейді. Оянған, рухани жағынан байыған Еламан санасы жаңарып, ел сөзін ұстайтын өреге көтеріледі... Роман кеңістігі теңіз айдынын елестетіп ұлғая береді... Еламанның ел-жұртының тағдыры хақында ендігі түйгендерінің бәр-бәрі мінсіз емес. Келісетін де, келіспейтін де жерлері бар. Қазақ халқының өткен күнін, бұрынғы бетке шығарларын түгін қалдырмай сынап-мінеуі сыңаржақтау. Роман жазылған уақыттағы, яки кеңес кезіндегі үстем көзқарастың – социалистік реализмнің салқыны тигендей. Ел тарихын тым кемсітіп жібергенімен келіспейміз. Келісетініміз – Еламанның ел ішінің бірлігі хақындағы түйгендері. Мұның жөні бөлек. Біріншіден, тарихи шындықты қозғап отыр. Екіншіден, заманалық мағынасы бар. Қазақ елінің күн тәртібінен әлмисақтан бері түспсй келе жатқан ел бірлігі проблемасын қозғайды. Ұлттық идеямызбен үйлесім табады. Еламан жер дауы хақында да көп толғанады. Бұл да – ежелгі дерт. Көріп отырғаныімыздай, ішкі монолог енді кейіпкердің өзін-өзі қазбалаудан (самоанализ) үлкен өріске, ел жағдайына ауысқан. Еламан көрген-білгенін гүрілдеген жан көрігінде пісіреді. Біреуден шала естігенін малданбайды. Бәрін жүрегінен өткізеді. Трилогияның соңындағы Еламан – өскен, есейген, шыныққан көргенді адам. Қоғам хақындағы ойларында нақтылылық та, пәлсапа да бар. Кейіпкердің идеялық һәм рухани эволюциясы, жаңғырып өзгеруі шырқау биігіне көтерілген. Мұндағы ішкі монолог қайсыбірде ішкі диалогке ауысып, монолог-талқыға айналады. Жас Федоровтың қылышынан қаза болар алдындағы Еламан монологі өзгеше сипатты. Оны монолог-өсиет, монолог-арман десең де сиымды. «Қан мен терде» айналасына үлкенді-кішілі сюжет тармақтары түйісетін Еламаннан басқа да бір кейіпкер бар. Ол – Тәңірберген. Тәңірберген – жағымсыз тип. Бұрынғы таптық көзқарас, қазіргі парықтық дүниетаным тұрғысынан да оңып тұрған адам емес. Ақбаланың Тәңірбергеннен тапқан ұлының атын Құдайберген деп қояды. Осыны естіген кесір шал Сүйеу осқырына отырып, Тәңірбергеннің бай тұқымына мінездеме береді. «...Құдайберген дсйді, ә? Бұл күшігі – Құдайберген... Әкесі – Тәңірберген. Ал, ал, әнебіреулер Алдаберген... Жасағанберген... – деп ызалы сөздер алқымына тығылғандай, үзіп-үзіп сөйледі. – Әй-әй, о несі? О несі екен?.. Абыралы ауылының балаларын Құдай береді... Алла береді... Тәңір береді... Жасаған береді... Әй, сонда біздің балаларымызды кім берген екен? О несі, әй?».<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 336 бет.</ref> Трилогияны қазір оқығанда да байқалатыны, автор Тәңірбергенді байлығы үшін жерлеп отырған жоқ. Бұл бейне таптық тұрғыдан емес, жалпы адамгершілік тұрғыдан әшкереленген. Перзент ретінде оны Тәңірдің, Құдай тағаланың бергені рас. Малын ше? Оны Құдай берді дей алмайсың. Дей алмайтының – кісі еңбегін жегіш. Оның үстіне ұры ұстайды. Түрікпеннің жылқысын әлденеше рет айдатып алып, көршілес екі елдің арасына от жағады. Түрікмендердің қазақ ауылын шауып жүргені осы байдың кеселінен. Қалаға тоң балық апаратын кірешілердің тең жартысы – Тәңірбергендікі. Кіре тартқан түйелер сонікі. Романның сынайтыны Тәңірбергеннің бұл тірлігі емес. Оның тым құнығып кеткендігі. Қала байы, промысел қожасы Темірке екеуінің шалқар теңізді меншіктеніп, басқа халыққа күн көрсетпеуі. Көзі топырақтан басқа ештеңеге тоймайтын тиранға айналып бара жатқаны. Сол қаралықтарын роман сықақ тілімен қариды. Тәңірберген ел бірлігін көп сөз етеді. Адалдықты, тазалықты дәріптеуге құштар. Іс жүзінде ел ішіне іріткі салушы нағыз қызыл көздің өзі. Тып-тыныш отырған балықшылар ауылын екіге жарып, бір-бірімен өштестіріп, қастастырып қояды. Тұрмыс жағынан да азып біткен. Күйдім-жандым деп алып қашқан Ақбалаға көрсеткен қиянаты, баласынан айырып қоя беруі оның қатыгез келбетін толықтыра түседі. Ақбаланы үйден түріп шыққан күннің ертеңінде қаннен қаперсіз ел аралап кетеді. Бұл дүниеде Ақбала дейтін әйелінің болғанын тарс естен шығарғандай. Бұл қаталдығына Тәңірбергеннің өзі де таң қалады. Құрбандығын жұтып алған қолтырауын екеш қолтырауын да көзіне жас алады екен. Ал, Тәңірберген өз тас бауырлығына өзі тәнті... Және сол мінезін мақтан еткендей ме, қалай?<br /> Еламан іштей жуылса, Тәңірбергенді кір басады. Сол ластығына өзі сүйсінетін мұндай жан – қазақ әдебиетінде бұрын кезікпеген кейіпкер. Құнанбай да қатыгез, бірақ дәл мына Тәңірбергендей сырты бүтін, іші түтін, су жұқпас мүттайым, баянсыз қара жүрек емес. «Қан мен терді» сынаушылар оның кейіпкерлерін Михаил Шолоховтың «Тынық Дон» эпопеясының қаһармандарымен салыстырып қарайды. Тіпті кейбіреуін содан көшіріп алған деседі. Ал, салыстыра келгенде, қазақ жазушысының трилогиясындағы екі жүзден асып жығылатын кейіпкердің бір де бірі, тіпті орыстарына дейін, еш шығарма образына ұқсамайтыны айқындалады. Тәңірбергенге келсек, мұндай типті қаһарманға ұлы орыс жазушысының романындағы кейіпкерлердің арасынан тіпті тырнағы ұқсастары да кезікпейді. Тәңірберген – қазақ әдебиеті тарапынан әлемдік әдебиет образдар галереясына қосар бейнеге жататын бітімі бөлек характер. «Қан мен тер» трилогиясы Тәңірберген тағдырының соңғы күндерін суреттейтін үлкен тараумен аяқталады. «Ақтар Аралдан шегінгелі Тәңірберген төтен бір халде». Өстіп басталатын тарау тұтастайын ішкі монологтен тұрады. Тәңірберген бар дүниеден баз кешкен. Аяр залым, айлакер қу бұрын ойына алғанын істемей қоймаушы еді. Иті қырын жүгірген соң амалы құрыды. Не істесе де, ойлағанынан кері шығады. Өзінің халіне көлденеңнен тосырқай қарайтынды шығарған. Ішкі монолог ұйтқыған құйындай. Кейіпкер қай жерден қапы соқтымға ұшырайды. «Үстіңдегі үйіңді жығатындай беті қатты заман бұны төсегінде тыныш жатқызбады». Шалқарға айдап келді. Осы жерде ұсталып қалды. Шегінген генерал Черновтың әскерін құм арасымен бастап алып шығатын кісі керек болып, опасыз досы Темірке саудагер лайықты ешкімді таба алмағандай, Тәңірбергенді нұсқап иек көтеріпті. Басында ақтарға Алтықұдыққа дейін жол көрсетсем, арғы жағына өздсрі бір лажын істер деп ойлап еді, қателесіпті. Ұлықұм, Кішіқұм бойына баруға тура келді. Ол жерден де аман алып шығып еді, ендігі жолын қырсық шалды... Сусыз қаталаған шақта, бар көз өзіне шұқшиып зәресін алып барады. «Ну, гад! Құдық қайда?» – деп ақ офицер жанын мұрнының ұшына келтіріп тұр. Нұрпейісов психологизмі бұл тұстарда ерекше шабыт алады. Психологиялық мінездеме көркемдік талдауға ұласқанда бақыты күйген кісінің бар пәлені жазмышқа артуы дұрыс па деген сауал туады. Жақсы болсын, жаман болсын, көп харакет істететін адамның пешенесіне жазылған мінезі – характері. Бәрінсн де бұрынғы өр Тәңірбергенге қосымша жаңа табалаушы Тәңірбергеннің шыға келгенін айтсаңшы. Монолог-тексеріс монолог-айыптауға ұштасып, кейіпкер санасын әбдсн сансыратқан. Сансыраған сананың, мәңгүрттенген ахуалы қандай болушы еді? Тәңірберген өзін-өзі жерлейді. Ақылдымын, айла-амалым мен қулығымды бәрінен асырамын деп жүрген жігіт өзін аяусыз кіналап сөгеді. Заманың түлкі болғанда, тазы боп шалу есіне кірмепті. Сол үшін өзін өзі айыптайды. Әсіресе, қызылдарға қарсы шыққанына өкінеді. «Қызылдарға осынша күшпен Колчак түк істсй алмай жатқанда, есалаң сорлы-ау сен күл шашып пе бітірмексің?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 299 бет.</ref> Жаны күйзелген Тәңірберген өстіп өзімен-өзі ішкі диалогке кірген мезетінде тірі пенденің істеп жүрген ісінің бәрін тәрк ететіндей. Бара-бара өмірдің өзінен түңіледі. «Өмірдің түк қасиеті қалмапты-ау», – деген гөй-гөйге басады. Сүлесоқ, енжар, құлықсыз. Көкірегіндсгі ежелгі жауларына деген кектен де ада. Осы дүниеде өзінің де бар-жоғы, өлі-тірісі бәрібір. «Иә, маған, бәрібір» – деді Тәңірберген». Жынды кісіше өзімен-өзі сөйлесетін кейіпкер әуеніне автордың мұңды мақамы қосылып, психологизмнің ең бір күрделі сатысына көтеріледі. Ішкі монолог жиі-жиі ішкі диалогке ауысады. Тәңірберген «өң мен түстей бір халде». Тайталас ойының кезбейтін жері қалмаған тәрізді. Дүниенің төрт бұрышын аралайды. Кербаланың шөлінде қаталаған Хұсайын туралы қиссадағы аңыздарды есіне түсіреді. Әркіммен қызу айтысқа түседі. Бір жұлқысуға жарамаған ақ патшаға наразы. Тағы бірде «бар пейілі малға, байлыққа ауып, болған үстіне болса екен деп құнығып жүргендерді» кекетіп мысқылдайды. Өзі ше? Өзінің олардан асқан жері қайсы? – деп кейіпкер өзін де аямайды. Сана ағымы күшейе келе машықты кенересінен асып төгіледі. Үлкен философиялық арнаға бет қояды. Жалпы адамзат хақындағы толғанысын еселете түседі. Роман енді адам атаулының бір тұтам тірлігін дұрыс пайдаланып отырғанына күмән келтіреді. Өйтпесе қамшының сабындай қысқа ғұмырында талай күнәға батып үлгіретіні қалай? «Әркім өз күлшесіне күл тартқан заман. Оның бергі жағында өзіміз де құдайдың кең дүниесін қолдан тарылтып, көртышқанша бас-басымызға бір-бір ін қазып ап, күнделікті күйкі тірлікпен күйбеңдеп жүріп, үстіміздегі осынау биік аспанды да жөндеп байқамаппыз». Трилогияға бұл тұстарда ұлттық ая аздық ететіндей. Ойы енді жер шары үстінде қалқып, адамзаттық өреге көтерілген. Сол бойда ұғып жететіні: адамзат қаншама өмір сүрсе де, өмірдің шын мәніне әлі түсініп жетпеген, Құдай жолының сырына қанықпаған. Кеңестік атеистік заман шығармасы «Қан мен тер» кейіпкері Құдайды көп аузына ала бермейді. Белгілі себептермен Құран Кәрімді оқып түйсініп, Алла жолын білуге шақырмайды. Алланың аты аталмаса да, заты бар. Ол астарлап айтылады. Тәңірберген көк аспанға жиі көз тігеді. Түркі әлемінде аспан, көк, Тәңір ұғымдары мағынасы тең ұғымдар. Бір ойды екінші ой түртпектеп оятады. Адам опасыз дүниеден әрдайым жаманшылық күтіп зәресі кетіп жүреді. Осының түп себебі неде? Күнәні жамай бсргенше, күнәдан арылуды неге ойламасқа? Тәңірбергеннің аузынан бір сәтте ғана «Құдай зауалыңды берсін!» – деген сөз шығады. Осы қарғысты ол кімнен есітті? Әлде, мына сырттан келген зауалды асқындырып бара жатқан сол қарғыс па екен? Тәңірбергеннің іші солай шиыршық атып сенделсе, бергі, сыртқы ойы мына қу даладан су іздеп әлек. Талай жүрген таныс жері еді. Тас қараңғы түнде де көзін жұмып жүріп тауып алатын құдықтардың шегенін біреу тарқатып алып, топырақпен көміп кетеді. «Бір айналдырғанды шыр айналдыратыны» рас екен. Жолда көрген азабы аздай, зауалды күн енді Тәңірбергеннің ауылына төнеді. Жадап-жүдеп титықтаған ақ әскерлері кенет Тәңірбергеннің аулының үстінен шығады. Сусынын қандырып, тамағы тойып, ауылдың бұт артарға жарамдысын сыпырып алған соң, бар сиқынан айырылып, азғындаған әскер әйел атаулының етегін ашып масқаралайды. Ішкі монолог арғы-бергіні қорытып үлгермей жатқанда қосарланып битөл сөз кетеуі кеткен дүниенің сұмдықтарын үсті-үстіне басады. Тәңірбергеннің есіне түрікпен ауылын шапқан кезі оралады. Түрікпеннің бір жасамыс әйелі құлақты жарған ащы даусын кілт тыйып: «Жалғыз баламнан айырдың. Қартайған шағымда жұлынымды үзіп жерге қаратып отырсың. Қүдай сенің де зауалыңды берсін!» – дегені енді жаңғырық сияқты қайталанып, жүрегін жұлқылап барады. Табиғат екеш табиғат та бұдан теріс айналғандай... Оның өзі де бір түрлі символистік бейнеге айналып, өлмесең өрем қап дейтіндей. «Тәңірберген бозторғай үнін жақсы көретін. О шеті мен бұ шетіне көз жетпейтін көл-көсір далада салт атпен жолаушылап келе жатқанда жалғыз көңіл ашатын осы ғана». Көмейінен күн төгілген құмық құс жолаушы жанын жабықтырмайтын қасиетінен мына зауалда айырылып қалгандай. Тәңірберген төбесінде бір жоғарылап, бір төмендеп шыр-шыр еткен бозторғай үнін сезген жоқ. Өйткені ауылдан қайта шығып, Қарақалпақстанды бетке алып, құм арасына сіңгенде бұлар тағы да көмілген құдықтарға тап болады. Титығы құрыған өзінің де, өзі жол көрсетіп келе жатқан ақтардың әскерінің де жан созар жағдайы қалмаған-ды. Шығарманың трагедиялық әуені философиялық ой-толғаққа ұласады. Аспанды торуылдап қаптап кеткен мына қара құс – зауал құсы. Ертеңгі күн кімнің басын торуылдамақ?<br /> Тәңірбергеннің ішкі драмасы шырқау шегіне жеткендей. «Тағдырға тәбділ жоқ» деп мойындатпай қоймайтын қатыгез трагизм дендеп алған. Есі кіресілі-шығасылы. Өзімен-өзі «сен» деп сөйлесетін ішкі диалогі мүдіріңкі, үзік-үзік, сандыраққа ұқсайды. «Қап-қара тұңғиық дүние кенет қып-қызыл боп алаулап бара жатты.» Бұны өрт екен деп ойлайды. Өртке қарсы жүгіріп бара жатқан оқыған інісіне көзі түсіп: «О, сорлы...есалаң сорлы! Есі дұрыс кісі үстіне келген өртті қарсы жүгіріп өшіре ме? Ха-ха-ха!» Санасы сөнер шағында қайта бір есін жияды. Тәңірберген бойын қайта тіктегендей. Аспанға көзі түседі. Безерген жерден көңілі қалып болған ол бар үмітін зеңгір көкке артатын тәрізді. «Мына аспанның әділ болмауы мүмкін емес. «Жоқ, мына аспан әділ, шексіз әділ!» – деп ол осынау опасыз жалғанға өзінің кеш байқаған пұшайман бір сырын бар даусымен жар салғысы кеп кетті. Оған бірақ шамасы келмеді. Бұл кезде ол бар дауыстан жұрдай боп айырылған еді»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 350 бет.</ref>. Ғарышпен тілдесу – романның жер-көкпен астасқан көкжиегін мейлінше кеңейткен. Кішкентай балықшы ауылының тірлігі қазақ елінің үлкен шындығына айналған. «Мен – қазақпын!» деп тұрған характерлерінің сомдалу сапасының биіктігі Әбдіжәмілдің эпикалық талантын жаңа бір қырынан танытты. Іштей ашылатын Еламан, Тәңірбергендермен қатар, оқиға барысында кескінделетін характерлерге де роман ерекше жомарт. Бұлар – даралығы көзге ұрып тұратын Кәлен, Сүйеу, Ақбала, Айғаным, Мюлгаузен, Федоров, Қарақатын, Судыр Ахмет, т.б. бейнелері. Кәлен – халық топырағының тереңінен тамыр тартатын образ. Трилогияның басты идеясы тумысынан батыр, жаужүрек, дара тұлға Кәленнің жан сүйсінтер қайрат-жігерімен, үлкен масштабты іс-әрекетімен байытылып отырады. Еламанның, Тәңірбергеннің бейнесі Кәленсіз жүдеп қалар еді. Кәлен – 1916 жылғы халық көтерілісінің сардары. Трилогияның соңғы нұсқасында оның қолбасшылық ісі кеңірек көрсетілген. Күші басым жау әскері құм ішінде шабуылға шыққанда қорғаныс шебінің алдына киіз үй керегелерін жайып тастайды. Көмулі тұзаққа тап болған дұшпан талай сарбазын жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр. Кәлен комиссар Дьяков пен Еламанның тапсырысы бойынша, ақтар әскерлерінің алдына түсіп алып, қу медиен даладағы құдықтарды жауып отырады. Ақ гвардияшыларға жолбасшы боп жүрген Тәңірберген байдан талайдан кеткен кегін қайтарады. Ақ әскер құзғындарын Тәңірберген ауылының үстінен түсіріп, ақыры тұтас бір әскерді судан қаталатып, бір оқ шығармай қырғынға ұшыратқан асқан ерлік иесі – дәл осы Кәлен. Ол құдды Тәңірбергенге тауқымет тартқызбаққа көктен арнайы түскен, көзге шалынбайтын зауал секілді. Кәлен бір өзі мың сан қолды жайпап кететін ертегінің батырындай асқан ерлік танытады. Фольклор кейіпкерінен айырмасы – ерлігінің нанымдылығында, реалистік сипатында. Кәлен образының сомдалуындағы бір ғажап нәрсе – кейіпкер роман сахнасына мүлде шығарылмайды. Ол туралы Тәңірбергеннің аузынан бір-ақ ауыз сөз естиміз. Кәленнің құдықты қалай жауып жүргені суреттелсе, артық болмас еді. Бірақ автор өйтпеген. Тек істеп жүрген орасан қайратының нәтижесін ғана көрсеткен. Қисапсыз «үнемді» тәсіл. Әбдіжәмілдің айтарлықтай олжасы – қазақ романы поэтикасына қосқан жаңалығы. Кәлен қазақ әдебиетінің батырлар галереясына сұранбай-ақ кіріп тұр. Жазушының шығармашылық жұмысқа әбден беріліп, ысылып алған кезде көріктеуін, бояуын келістіре жасаған образы – Судыр Ахмет, көк мылжың, қуыс кеуде, есі кірмеген пәруайсыз жан. Еңбекке қыры жоқтығы жағынан Қалау мен Төлеуге ұқсас. Айырмашылығы – қолынан дәнеңе келмейтін. Бір бақаннан бір қазық шығара алмайтын, кандай да іске орашолақ, бос белбеу. Бар жақсылықтан жұрдай, бар кеселді мойнына артқан сорлы тәлкекке ұшырайды да жүреді. Байғұсқа басына келіп дұға оқитын мола да бұйырмаған. Ешкім білмейді. Із-түзсіз жоғалып кеткен. Судырдан артында қалған жалғыз белгі ақ киіз қалпағы. Соның өзінде роман жүрегін соқтыруға бұл өте-мөте қажет характер. Ұлт талайы-тағдыры, адамның өмірдегі еңбегі туралы ойға шомдырады. Өлім де адамның қалай өмір сүргеніне сын... Бұрау басын сындырмаған адамның өмірге келдісі не, кеттісі не? дегізеді. Нұрпейісов романы ұлттық характердің тұтас сілемін жасауымен құнды. 1916-1918 жылдардағы халық қозғалысын әлеуметтік-психологиялық тәсілмен суреттейтін, өрістетілген ішкі монологке құрылған бұл роман нағыз замана эпосы. Кезінде «Қан мен тер» романы жанрын эпопея жанрына қарсы қоюшылар табылды. «Ішкі драматизм сыртқы қабыршақты бұзып, мән-мағынаға бойлатады». Сондықтан бұл таза роман (роман чистых кровей») делінді. Бұл көзқарасқа дау айтылды. Роман эпос, оның түрлері фольклорды да, лириканы да, тіпті сүреңсіз хабар, хроника, цифрларды да бойына сыйыстырып, жарасым таптырып, тамаша көркем поэзия болып шығатыны жайындағы ежелгі қағида еске алынды. «Қан мен терде» эпостың көп қасиеті табылатыны дәлелденді. Эпосты романға етене жақындататын шешуші белгі – кең құлаштылығы. Халық өмірі өзенінің табанындағы ағыс, жылғаларды көрсететіндігі. Ұлттық һәм адамзаттық проблемаларға шығатын шалқар шығарма екендігі. Тәңірбергеннің ішкі монологінде мынадай бір пікір бар. Әбден әлі құрып, ойы сан саққа жүгіретін Тәңірберген бір уақ көк аспанға көз тастайды. «Ана қарашы, жарықтық, қандай биік және қандай кіршіксіз таза. Адамзат жетпей сорлап жүр. Көре қал, күндердің күнінде көкке қолы жетсе, адам аспанды да былғайды». Адамзат һәм табиғат, қоршаған орта. Экология... Белгілі себептермен бұл тақырып идеялық-эстетикалық нысанасы басқа «Қан мен тер» романында көп өрістетілмегені түсінікті нәрсе. Адам табиғат-анаға тым қатыгез екендігін айтып үлкен бір әңгіменің шетін шығарды да (қолы жетсе, адам аспанды да былғайды), сол заматында тоқтайды. Бірақ басталған әңгіме аяқсыз қалған жоқ. Жалғасын жаңа шығармадан тапты. Атап айтқанда, маңызы зор экология әңгімесі, табиғат пен адам туралы толғаныс «Соңғы парыз» роман-дилогиясының (1999) өзекті тақырыбына айналды. Жанры жағынан «Соңғы парыз» дилогиясы «Қан мен тер» трилогиясымен қарайлас: әлеуметтік-психологиялық роман. Сонымен бірге ерекшелігі де бар. Ерекшелігі, кетеуі кеткен қоғамдық-саяси өмірді әжуалап әшкерелеуші роман-памфлет те. ====Экранизация==== [[Сурет:Қан мен тер (баннер).jpg|нобай|оңға|"[[Қан мен тер (фильм)|Қан мен тер]]" фильміне арналған постер]] [[1978]] жылы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мамбетов]] пен Юрий Мастюгин Әбдіжәміл Нұрпейісовтің "Қан мен тер" романының желісі бойынша екі бөлімнен тұратын кино түсірді. * '''Сценарий авторы:''' Андрей Михалков-Кончаловский, Родион Тюрин * Оператор: [[Асхат Ашрапов]] * Суретші: [[Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев|Ыдырыс Қарсақбаев]], Р. Каримов * Композитор: [[Ғазиза Жұбанова]] * Дыбыс операторы: Қадыр Кусаев '''Басты рөлдерде:''' [[Әнуар Молдабеков]], [[Тұңғышбай Жаманқұлов]], Г.Шойбекова, [[Ыдырыс Ноғайбаев]], Н. Рахимов, Ж. Кайрлиев, Е. Евстигнеев, В. Сошальский, Олег Видов, М. Таванов, А. Құланбаева, [[Әбілқасым Жаңбырбаев]], Ш. Хакимжанов, [[Қасым Жәкібаев]], Ю. Герасимов, [[Шайза Ахметова|Ш. Ахметова]], Римма Кабдалиева, [[Айша Абдуллина]], [[Кененбай Қожабеков]], А. Собелев, Г. Юдин, В. Гусев, Лола Абдукаримова. Фильм [[1979]] жылы Мәскеуде өткен ВДНХ КСРО-ның Алтын медальын және [[Ашхабад|Ашхабад қаласындағы]] өткен кинофестивальда "Ең үздік тарихи-революциялық фильм" номинациясы бірінші жүлденің ие атанды.<ref>[http://www.kazakhfilmstudios.kz/movies/6125/ "Қан мен тер" киносы, "Қазақфильм киностудиясы" АҚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202921/http://kazakhfilmstudios.kz/movies/6125 |date=2016-03-05 }}</ref> ====Ескерткіш==== [[Сурет:Қан мен тер (ескерткіш).jpg|300px|солға|[[Ақтөбе]] қаласындағы "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне арналған ескерткіш]] [[2008]] жылдың 14-қараша күні Ақтөбе қаласында "Қан мен тер" трилогиясының кейіпкерлеріне арналған Ерік Жауымбаевтың ескерткіші ашылды. Бұл Қазақстандағы әдеби туындының кейіпкерлеріне арналып жасалған алғашқы туынды. Ескерткіш Ақтөбе облыстық Сақтаған Бәйішев атындағы кітапхананың алдында орналастырылған.<br /> Мүсіндік копозицияда "Беларан" аралындағы романның негізгі жеті кейіпкері және ит мүсінделген. Ескерткіш құны 324 000 АҚШ долларын құрайды.<ref>[http://www.interfax.kz/?lang=rus&int_id=photo&news_id=14 Ақтөбеде "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне ескерткіш орнатылды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Арал ауданында туғандар]] ma9n822q14cnt3yet7tn4z92hifc9fa 3576711 3576691 2026-04-04T14:43:06Z Rasulbek Adil 176232 3576711 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов |Шынайы есімі = |Суреті = Әбдіжәміл Нұрпейісов.jpeg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.10.1924 |Туған жері = Үшкөң ауылы, Құланды поселкесі, {{туғанжері|Арал ауданы|Арал ауданында}}, [[Қызылорда облысы]] |Қайтыс болған күні = 05.02.2022 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[проза]] |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = "Курляндия" романы |Марапаттары = Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, <br/>«Қызыл Жұлдыз» ордендері, <br/>«Еңбек Қызыл Ту» ордені, <br/>«Құрмет Белгісі» орден, <br/>КСРО Мемлекеттік сыйлығы |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов''' ([[1924 жыл]]ы [[22 қазан]]да [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]]ның [[Құланды (Қызылорда облысы)|Құланды]] поселкесінің Үшкөң ауылы — [[2022 жыл]]ы [[5 ақпан]]) — [[Қазақстан]]ның халық жазушысы, [[XX ғасыр]]да қазақ әдебиетіне зор үлес қосқан суреткерлердің бірі, қоғам қайраткері. [[1941 жыл|1941]]-[[1945 жыл|1945]] жылдардағы [[Ұлы Отан соғысы]] ардагері, Оңтүстік және Прибалтика майданында, [[Луганск]] түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде [[Балтық теңізі|Балтық]] маңында [[Курземе|Курляндия]] плацдармындағы шайқастарға қатысқан. Әлім тапайсының [[Шекті|Шекті]] руынан шыққан. ==Өмірбаяны== ===Тегі=== [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Жақайым]] тайпасынан.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>. Ата-тегі [[Арал теңізі|Арал]] маңын ежелден қоныс еткен. Жетінші атасы Тайқожа батыр, одан Қалдан, одан [[Арғынбай_Таңатұлы|Арғынбай би]], одан өз заманында асқан байлығымен танылған Сыланбай, одан туған Нұрпейіс болыс болған. Нұрпейістен Кәрім, Нәжім, Қали деген ұлдар туған. Осы үшеуі, Кәрімнен туған Әбдіжәміл төртеуі [[1941]]-[[1945 жыл|45]] жж. [[Ұлы_Отан_соғысы|Ұлы Отан соғысына]] қатысқан. Бұлардан аман қалғаны Әбдіжәміл ғана. Әкесі Кәрім қыран салып саяттаған, ауылнай қызметін атқарған кісі. Соғыс қарсыңында балық колхозында істеген. 1944 жылы 21 сәуір күні Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапқан. ===Өмір жолы=== Жазушы өзі туралы сыр-сұхбатында: «Біздің ру [[Жақайым|жақайым]], одан Бәйдібек, одан Бәйімбет шығады. Бәйдібек батыр, бір тайпа елдің басшысы, көсем болған кісі. [[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]]мен бірде тіл табысып, бірде тіл табыса алмай, алшайысып жүретін өркөкірек, өзімшіл жан болыпты. Орыс офицерінің жазуында 1745 жылы қайтыс болды делінген. Батырды жерлеуге [[Нұралы хан]] және [[Есет Көкіұлы]] батыр келіпті. Алтыншы атамыз Қалдан жуас, қой аузынан шөп алмас момын кісі болыпты. Дегенмен, өз жөнін ақылына бағындырып отырады екен. Бесінші атамыз Арғынбай заманында би болған, сөз білетін, от ауызды кісі деседі. Бірде жол жүріп келе жатқан Арғынбай ауыл шетіндегі үйге келіп түседі. Үй иесі дастарқан жайып: “Ареке, алдыңызға жібек дастарқан жайдық, зерен қойдық, сол зерендегі асқа ат қойып ішіңіз”, – депті. Ыдыстағысы боза болса керек. Сонда Арғынбай тұрып: “Мынау мойтап деген ас екен, Ішіп ал да ой тап деген ас екен, Ақылды ішсе – дана болатын ас екен, Ақымақ ішсе – диуана болатын ас екен”, – деп сусынды ерніне тигізіп, қайтарып беріпті деседі. Арғынбайдың басында құлпытас бар, оны баласы Сыланбай кірешілерге ілесіп Орынборға барған кезінде әкеліп орнатқан. Сыланбайдан – Нұрпейіс, Нұрпейістен – Кәрім, Кәрімнен – өзім. Өзім туған [[1923]] жылымды білгеніммен, айы-күнін білмеймін. Соғыстың алдында әкемнен: “Қай күні тудым?” – деп сұраған едім, “Оны қайтесің?” – деді. “Комсомолға өтейін деп едім”. “Ит біліп пе. Теңіз жағасына қар жауды. Кешкісін ауылдың сиырына қасқыр тиді. Қасқыр қарнын жарған қара өгіздің етінен шешеңе қалжа жасап бердік. Ойымша, шамамен қараша болуы мүмкін”, – деген еді жарықтық. Нұрпейіс екі сайлауда болыс болған, екінші сайлаудың ортасында мешіт ұстаған. Имамы Бұхарадан бітіріп келген [[Үмбетей_Тілеуұлы|Үмбет ақын]]. Беларан деген аласа тау бар. Қатпар-қатпар тас, алқа бел ұзын, бір тұмсығын теңізге сұғып жатады. Сол жердегі ауылда оқыдым. Бізде Арқадағыдай аштық болған жоқ, теңіз жағалап балық аулағанның өзегі талмайды екен. Зәт дегеннің үйін жалдап оқыдық. Кейде әйелі шығып: “Бүгін сабақ болмайды. Қожайын ауырып қалды”, – дейтін. Ол күні қуанып үйге қайтамыз. Ақерке есімді сұлу апайымыз сабақ берді. Нұрпейіс ерте 53 жасында қайтыс болды. Қаңтарда әжем бақилыққа аттанды. Мен де шешемді мойындаған жоқпын. Нұрпейістің кенжесі болып өстім. Сол жылы өзім жалаңаяқ болған соң мектепке бармадым. Келесі жылы 2-сыныптан оқыдым. 3-сыныпты Құландыда, 4-сыныпты Көкаралда бітірдім. Менің оқуым ит тістеген терідей болды. 5-сыныптан бастап дұрыстап оқыдым. 6-сыныпта интернатта жаттым», – дейді.<ref name="ReferenceA">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 19.</ref> «[[Сәбит_Мұқанұлы_Мұқанов|Сәбит Мұқановтың]] “Адасқандар”, “Жұмбақ жалау”, Мұхтар Әуезовтің [[Абай_жолы_(роман)|“Абай”]] романындағы алғашқы екі кітабы (эпопеяның екінші кітабы кейінше шықты), Сервантестің “Дон-Кихот” романының қазақша аудармасы қол сөмкемізден түспеуші еді”.<ref name="ReferenceB">«Мені тұлғалар өсірді». «Егемен Қазақстан», 2010. 01. 23.</ref> 10-сыныпты оқып жүріп повесть жазғалы бел будым. Әскерден қайта оралсам – баяғы жазғандарымның бәрі жоқ. Қатесі көп еді, жоғалғаны жақсы болды.» – дейді жазушы естелігінде.<ref name="ReferenceB"/> [[1942]] жылы орта мектепті тәмамдасымен армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қысқа мерзімді курстарды бітіргеннен кейін Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбінде миномёт ротасында саяси қызметкер, кейін штабист ретінде Балтық маңында Курлянд плацдармындағы шайқастарға қатысты. «Біраз жасадым. Еш уақытта бұл жасқа келемін деп ойламаппын. Тәркілеу болып жатқан уақыт есімде. Сол кездегі көп нәрсе көз алдымда. [[Ашаршылық]]ты көрдім: өмірге өкпем жоқ. Қайғы-қасіреті, қуаныш-қызығы да көп болды. Аштықта есектің етін жегендер болыпты. Мектепте оқып жүргенімде күнде маған сүтке салып, бір кесе сөк беретін. Әкемнің екі әйелі болды. Кешқұрым туыстар біздің үйге жиналады. Көшелі атамыз кіріп келіп, екі келіні тазалап отырған шикі қаздың басын алып, тұмсығынан ұстап, аузына салып, ұзақ талмап шайнайтыны есімде қалыпты. Бұл аштықтың тіршілігі еді. [[1943]] жылы наурызда лейтенант болдым. Әуелі ұшқыштар курсын оқытты. Курс маған қиын болды. Әуеге көтерілген кезде көп құсатын едім. Ұшақты қондыру да маған қиынға соғатын. – дейді жазушы.<ref name="ReferenceA"/> [[1946]] жылы желтоқсанда әскерден босанған Әбдіжәміл армия қатарында жүріп бастаған «Курляндия» романын жазуға кіріседі. Оны бітіріп баспаға берген соң, бір жыл Қазақ мемлекеттік университетінде оқиды. [[1954]] жылы Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институтына түсіп, 1956 жылы бітіреді. Тырнақалды кітабы үшін Жамбыл атындағы республикалық сыйлықтың лауреаты атанады. Проза саласында үзбей еңбектенуімен қатар, өткір сынымен, публицистикалық мақалаларымен де көзге түседі. [[1962]]-[[1964]] жылдары [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның органы – «Жұлдыз» журналының бас редакторы болып істейді, Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. [[1964]] жылдан бері ұзақ жылдар бойы бірыңғай шығармашылық қызметпен шұғылданып, нарық заманында халықаралық қазақ ПЕН клубын ұйымдастырып, оның президенттігіне сайланады. [[2000]] жылы ПЕН клуб жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығарады. Көп жылдардан бері осы әдеби-көпшілік журналының редакторлар кеңесінің төрағасы. Өткен [[XX ғасыр]] қазақ әдебиетіне мол сыбаға қосқан суреткерлердің бірі – Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы, басқа да шығармалары отыз шақты шетел тіліне аударылып, ұлттық әдебиетімізді дүние жүзіне танытып, әлем әдебиетшілері қасқа-жайсаңдарының үздік бағасына ие болды. Француз Луи Арагон, ресейлік Юрий Казаков, Сергей Баруздин, Анатолий Ким, Николай Афанасьев, Лев Аннинский, Леонид Теракопян, Валентин Оскоцкий, испандық Август Видаль, қырғыз [[Шыңғыс Айтматов]], башқұрт [[Мұстай Кәрім|Мұстай Карим]], немістер Лео Кошут, Ральф Шредер, қазақстандық [[Мұхтар Әуезов|Мұқтар Әуезов]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Мұхамеджан Қаратаев]], [[Тахауи Ахтанов]], [[Серік Қирабаев]], [[Зейнолла Қабдолов]], [[Герольд Бельгер]], [[Ақселеу Сейдімбек]], т.б. ол туралы тебірене жазды. {{cquote |«...Әбдіжәмілдің өмір бойы жазғаны біртұтас, бір ғана эпопея десе лайық. Ол эпопеяны «XX ғасыр және қазақ әлемі» деп атауға да болар еді. Ғасыр басындағы сергелдең («Қан мен тер»), ғасыр ортасындағы сұрапыл («Курляндия»), ғасыр соңындағы сүргін («Соңғы парыз») біртұтас сабақтастығымен көркем полотно құрайды».<ref>А.Сейдімбек Суреткер. «Түркістан» газеті, 2000 жыл, 21-27 қаңтар.</ref> |type = 2 |author= [[Ақселеу Сейдімбек]] |source= }} Қуатты қалам иесінің жазып жүрген естеліктері де көркем мемуарға жаңа леп әкелді. Қаламгердің жанкештілігі сондай, дүние жүзіне әйгілі шығармаларының өзін әр басылымы сайын қатаң сын тезіне салып, ұштап, сүргілеп, қырнап, мінеп отырады. Бұл – көркем сөз құдыреттілігі алдында бас ию. Әдебиетке сүйіспендікті, ар ісіне берілгендікті ұлы [[[[Абай_Құнанбайұлы|Абай]]]] айтқан «жар ісіне» теңгеру. «Қорлығына», «мазағына», азабына көну. Әдебиеттің жауапшылығы зор дүние екендігін байыбына бара түсінгендік. «Қан мен тер» трилогиясы, «Соңғы парыз» дилогиясы Нұрпейісовтің ғана емес, күллі қазақ әдебиетінің табысы. Жазушының ерен еңбегі елдің, мемлекеттің жоғары бағасына ие болды. Жазушы ретінде «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі», Қазақстан мемлекетінің «Отан» орденімен марапатталған. Ол – КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Бұл мәртебелі сыйлықты жазушылардан Қазақстанда үш қаламгер: [[Мұхтар Әуезов]], Әбдіжәміл Нұрпейісов, [[Жұбан Молдағалиев]] қана алған. == Марапаттары == * Екінші дәрежелі Ұлы Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендері; * «[[Еңбек_Қызыл_Ту_ордені|Еңбек Қызыл Ту]]» ордені; * «[[Құрмет_ордені|Құрмет Белгісі]]» ордені; * КСРО Мемлекеттік сыйлығы; * Қазақ ССР-і Халық жазушысы. 200 томдық Бүкіләлемдік кітапхананы дайындап басып шығаруды жүзеге асыруға белсене атсалысқаны үшін, оның ішінде осы сериядағы Мұхтар Әуезовтың екі томдығына арналған алғысөзді мұқияттылықпен жазып шыққаны үшін РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы; * Қазақстанның [[Отан_ордені|«Отан»]] ордені; * [[1985]] жылы «Қазақ КСР халық жазушысы» құрметті атағы берілді. == Шығармашылығы == {{Әбдіжәміл Нұрпейісов шығармалары}} Әбдіжәміл әдебиеттегі алғашқы қадамын бірден сүйекті жанр – романнан бастады. Ұлы Отан соғысынан жаңа оралған майдангер іштен тебіндеген албырт шабыты қолына қалам ұстатқанда, ақ қағазға алдымен қанды ұрыстан, өмір мен өлім айқасынан алған әсерін түсіреді. Ол әсердің молдығы сонша, әскерден босанысымен, төрт-бес жыл бойы табан аудармай істеген еңбегі «Курляндия» атты қалың романды дүниеге келтіреді (1950). Көркемдік бітімі көңіл тойғандай шықпады десек те, бұл шығарма әдебиетке өз қазынасымен, тың суреттерімен қосылды. Қазақ оқырманын окоп шындығына қанықтырып, жауынгер тірлігінің тереңінде жылап аққан ағысын, тыныс-лебін тікелей үрыс шебінен елестетті. «Курляндия» кейін толықтырылып, әрі ықшамдалып «Күткен күн» (1958) атымен қайта шықты. Жазылған дүние шығарманың көркемдік сапасын жетілдіру мақсатында өнделді. Кейбіреулер «Курляндия» «сын көтермейтін нашар» шығарма десті. Авторының өзі тіптен тұқыртып: «...1947 жылы әскер қатарынан босанып қайтқан шала сауатты қалпыммен роман жаздым. Әрине, шала сауатты баладан шала сауатты роман шығатыны белгілі»<ref>Ә. Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 92-бет.</ref>, – деп атүсті сынды растағандай болды. Жөнін айтқан – жазушы, сыншы [[Тахауи Ахтанов]]. «Курляндия» романында, – деп жазды ол, – жас жазушы ең алдымен өзінің талантын, шебер суреткерлігін танытты. Соғыс өмірін оқушылардың көз алдына көркем елестете білді. Сонымен бірге азды-көпті шын мағынасындағы жанды, көркем бояулы образдар жасай алды. Біз өмірде кездестіріп жүрген замандастарымыздың ой-арманын, іс-әрекетін ғана емес, түр келбетін, дағдысын, мінез-құлқын, біраз жағдайда ішкі дүниесін сол бір бояуы сембеген ыстық жанды күйде көз алдымызға елестетіп берді. Тағы бір әсіресе айтып кететін қасиет – жас жазушы қазақ тілін жақсы білетінін және оны көркем шығарма есебінде сәтті қолдана алатынын көрсетті».<ref>Т. Ахтанов «Керуен» Алматы, 1969, 27-28 бб.</ref> ===[[Қан мен тер]]=== [[Сурет:Қан мен тер (сover).jpg|200px|нобай|оңға|1973 жылы "Жазушы" баспасынан жарық көрген трилогияның мұқаба беті]] Майданнан қайтқан жас офицер Әбдіжәміл туған жерімен қаншама сағынып қауышса, оған деген махаббатын роман жанрының кең байтақ өрісінде шын жүректен жырлап шығуға соншама ынтыққандығын шығармашылығынан айқын аңғартады. «...Әлі күнге бір бүйірің ауыл өміріне бұрып тұрады. Қанша қашыққа шырқап кетсең де, бойыңдағы бір тамырың туған жеріңнің топырағында бүлк-бүлк етіп соғып жатқандай. Кей күні... сен әлденеге өзек аузында жалғыз үй отырған балықшы шалдың қамыс қосын, жұпыны жиһазын, жалпылдақ шамын есіңс аласың. Өз үйің жайнап тұрса да, саған осынау балық сасыған кішкентай қос ыстық. Қос ішінде, ақ иық қылған ауыр еңбектен болар, жан әкең сілесі қатып шаршаған. Күнге күйген жылтыр қара бетінде қалжыраған ажар бар. Үні де қалжырап ақырын шығады. Сол кезде қара пұшық бала әлдеқайдан жүгіре кеп отырса болғаны, оның әжім беті іштей нұрланып елжіреп қоя береді»<ref>Ә. Нұрпейісов Толғау. Раздумье. Алматы, 1972. 90-бет.</ref>– дейді жазушы. Жазушының «Қан мен тер» романының дүниеге келу сыры осы сөздерде жатыр. «Қан мен тер» трилогиясын құрайтын «Ымырт» (1961), «Сергелдең» (1964), «Күйреу» (1970) романдарынан, атының өзінен-ақ байқалып тұрғандай, төбеден жарқырап тұрған күнді аз кезіктіреміз. Ал, жарқырап шақырая қалса, кейіпкерлері тағы бір тозаққа ілінді дей бер. Өзінің бас кейіпкері Еламан тәрізді туынды ұдайы дерлік томырылып, үнсіз-түнсіз тұнжырап түнерген қалпынан жазбайды. Соның өзінде де туған өлкеге деген сүйіспеншілік сезімінің орны бөлек.<br /> Прозашының туған халқына, оның жазира даласына деген сүйіспендігі елінің кең қолтық мінезін, шалқар әнін, салқар көштей шұбатылған тарихын эпостық құзарға көтере суреттеуінен аңғарылады. «Қан мен тер» трилогиясы – ел, халық, оның әлеуметтік тағдыры туралы шығарма. Уақыты өзгергенімен, заманалық зәрулігі өзгермейтін туынды. Соңғы жетпіс жылғы алтын әдебиетімізді мысқа балағысы келетін қайсыбір неонигилист даңғойлар бұл романға тап күресін жазғандықтан ескірді деп мін де тақты. «Қан мен тер» трилогиясын қазіргі тәуелсіздік мұнарасынан, демократиялық көзқарас тұрғысынан оқығанда, оның қазақ шындығынан бұра тартқан жерін табылмайды. Қайта коммунистік үстем идеологияға қайшы пікірлерді жолықтырып, «бұны қырағы цензура қалай жіберді екен?» деп қалуға негіз бар. Романның «Күйреу» аталатын үшінші, соңғы кітабында комиссар Дьяков насихаттайтын болашақ коммунистік қоғамның басты принципінің дұрыстығына Еламан әжептәуір күмән келтіреді. «...Ол кезде жер басқан адамның бәрі бірдей болады дейді. Жә, жарайды, адам баласының көкірегінде алалық болмас. Осы жұрттың ішер асы, киер киімі, сөйлер сөзі бірдей-ақ болсын. Бірақ құдай бірдей жаратпаса қайтеді? Басқаны қойғанда бір оттың басында бір қазаннан ас ішіп, бірге жатып, бірге тұрып жүрген, бауырлас кісілердің арасында бірдейлік бола қоймаушы еді ғой. Олардың арасында да бірінің сөзі үстем, бірінің өзі үстем. Бірі ертеден қара кешке дейін қоңынан күн өтіп, сылпылдап қой соңында жүрсе, енді бірі алшайып ат үстінен түспейді. Түсінбеймін...Қара борбай кедейлер теңдік алсын. Бірдейлік орнасын. Бірақ, бәтір-ау, осы халықтың киер киімі, ішер асы бірдей болғанмен, құлқы бірдей бола ма?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 293-394 бб.</ref> Жазушының алғашқы романымен салыстырғанда «Қан мен тер» – тірлік-тынысы әлдеқайда кең шығарма. Жанрлық жағынан да басқаға ұқсамайды. «Курляндия» оқиғалы роман санатына жатса, бұл – әлеумеітік-психологиялық типті шығарма. Ізденіс салмағы характерге түскен. Бар суреткерлік қабілетін ата-бабалардың мінез-кескінін ашуға жұмсаған. Характер – Нұрпейісов романының қозғаушы күші. Ел қазанында қайнап піскен характер өз тарапыпан ел тамырының соғуына, тонус, райына ықпал етеді. Романдағы оқиғаларға мұрындық боп көрінеді. Әрі сюжет ұйтқысы. Еламанның бүтін бітімді тұлғасы оның жалпы һәм жалқы қасиеттерінің бірлігінен тұрады. Осы екеуінің жұптаса дамуына сай характері толысады, байиды. Трилогияның бастапқы кітабы «Ымыртта» Еламан – қарапайым балықшы. Туа біткен мінезіне өршілдік, қайраттылық тән. Намысқой жігіт. Жұрт Қаратаз деп атайтын Құдайменде байдың қорлығына шыдамай, айбат шеккен, сес көрсетіп, балықшылар арасына кетіп қалған. Бір-екі сөзінен ой түйғіш, көкірегі ояу жан екені байқалып қалады. Жетпей жатқан тұсы әзірше былайғы дүниемен ісі жоқ. Жазушы міне, осындай бұйығы, патриархалдық қапастағы тұңғиық тұлғаның ішіне бірте-бірте әлеуметтік сәуле түсіреді. Жазушы өмірі жайлы естелігінде: «О заманда қалмақ та, қазақ та көшпелі, бір соғыста атамыздың санына садақ жебесі тиеді. “Жау марқайып кетеді”, – деп жарасын жасырып, оқ тиген санын қанжығаға қайырып байлап, шайқаса берсе керек. Сөйтіп, жарасы асқынып кетеді. Ағасы Қыдырбай дереу сынықшы алып келіп көрсетеді. Сынықшы: “Аяқты кесу керек, әйтпесе өледі. Ол үшін төрт жерге төрт қазық қағып, аяқ-қолын байлап, екі жігіт кеудесінен басып отырсын”, – дейді. Өткір пышақ, тұзды су, түйенің шудасын алдырып, ем-дом жасауға кәдімгідей дайындалады. Сонда Тайқожа: “Көзім тіріде кеудеме ешкімді мінгізбеймін, шыдаймын, төзімім жетеді!” – деп дес бермей, аяқ-қолын кергізбей, тақиясын тістеп, ақырына дейін шыдап жатса керек. Сынықшы оқ тиген аяғын кесіп, байлап, сыртқа шығады. Жігіттер батырдың қарысып қалған жағын қылыштың ұшымен ашса–тістелген тақия қырқылып қалыпты. Содан әлгі атамыз Ақсақбөрі атанған. Бұл кісінің мінезін “Қан мен тер” романындағы Еламанның бәзбір тұстарына қиыстырып келтірдім»<ref name="ReferenceA"/> – деп Еламанның мінез-бітімін қайдан алып сомдағанынан сыр шертеді. Еламан өміріндегі ілкі әлеуметтік сілкініс кездейсоқ оқиғадан басталады. Арал промселінің қожайыны «тентек Шодыр» атанған Федоров әлі дұрыстап қата қоймаған теңізге балықшыларды зорлап айдап салады. Жалданған балықшыларды басыбайлы құлы есепті ұрып соғады. Өзіне де қол көтерген соң іштей кіжініп жүрген Еламан суға кеткен балықшыларды сұрастырмай, ауын жоқтап тұрған дүниеқоңызды сүйменмен салып өтеді... Кездейсоқ оқиға. Еламан кісі өлтіремін деп ешқашан ойламаған. Тумысында жуас, ақ пейілді адам. Мына кездейсоқ оқиғаның қажеттілік деп аталатын астары бар. Жазықсыз Андрей мен Жалмұраттың қазасы, көпестің олардың өмірінен дүние боқты жоғары қоюы, адамшылық ар-инабатының жоқтығы адал кеудеде кек отын тұтатады. Нұрпейісов характер сомдауда әлеуметтік һәм психологиялық талдау тәсілін бір арқанның екі тіні есебінде өреді. Романның алғашқы беттерінен-ақ автор би-төл сөз және төл сөз (несобственно-прямая речь) арқылы Еламанның жанын сөйлетеді. Және психологиялық талдаудың монолог формасын жиі қолданады. Монолог шарты – жалғыздық. Еламан «Жалғыз кісіге ой үйір келеді-ау» – деп түйеді . Ойы үнемі екіге бөлініп жүреді. «Теңіз үстінде әйелі жайында көп ойлайды. Алғашқы кезде ол бір түндік астында бірге тұрғасын бойы үйреніп кетер деп үміттеніп жүрген. Бірақ «Кешкісін үйге кеп әйелінің бетіне бір қарағаннан-ақ көңілі суып сала беретін». Еламан қасында құр сүлдесі жатқан әйелі Ақбаланың тәні ғана өзінікі, ал жаны басқа жақта екенін сезгенде мүлде моқап қалады. Бас кейіпкердің осы күйі үзақ-сонар ішкі монолог, би-төл сөз арқылы беріледі. Кей кейде ғана ішкі монологі ішкі төл сөз пішінін алады. «Бейшара қайтсін, мен кінәлімін. Ие, ие, мен кінәлімін»,<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 511 бб.</ref> – деді Еламан ішінен». Кейіпкер іштей күйінеді, опынады, толғанады. Адамның осы бір ішкі драматизміне жазушы әрдайым құлақ түргіш. Трилогияның екінші кітабы «Сергелдеңде» Еламанның жеке басының қайғысын ел қайғысы басып кетеді. Екінші кітап халық кенішіне бойлай түседі. Қазақ даласында әлеуметтік қайшылықтардың өршуін тереңнен қопарып көрсетеді. Ақ патша тағынан құлап, орнына келген Уақытша үкімет те ел тізгініне ие бола алмай, Қос үкімет дейтіннің орнаған кезі. Ел іші дағдарыста. Соғыс ауыртпалығы ес жиғызбай езіп, жаншып әкетіп барады. Бұрынғы майлы, жайлы орнынан тапжыла қоймаған ескілік Петербор жақтан шыққан дүрбелеңнен шошынғанымен, әлі айылын жияр емес. Түрмеге қамалған, айдауда жүрген, одан түріктермен соғысқа қатысқан, майданнан оралғанда Шалқарға келіп теміржол бойына жұмысқа орналасқан Еламан, ендігі жүріс-тұрысында біраз дүниені бағдарлап, байыздайтын өреге көтерілген. Бірақ кейіпкердің әлі де «бір қайнауы ішінде». Әлі де ол оң мен солын айырып жетпеген сергелдең пішінде, әуре-сарсаңда. Екінші кітаптың сюжеті мен композициясы бас кейіпкер характерінің осы ерекшеліктерінен туындайды. Сюжет әлеуметтік дауылдың қарсаңындағы ісініп-қабына бастаған теңіздей теңселген ахуалды бейнелеу барысында шиыршық атады. Бұрынғы самарқау ырғағынан жаңылған кейіпте. Композиция сюжеттің сабақтас оқиғаларынан құралады. Әлдебір үлкен оқиға аяқтала бере, ширыққан сюжет суреті публицистика әуеніне ауысады. Суреттелген оқиғаларды тың ойлармен түйіндейді. Эпикалық сюжеттің ішкі драмалық, күрделі-психологиялық сипаты өзгеріп, ақырында талдама-жинақтаушылық реңк алады. «Еламанның сең соққан балықтай сергелдеңге түскен жаны соқтықпалы өмірден соқпақ іздеп, баяғы Шалқарға бет қойды». Романның соңғы редакциясында бұл сөйлем түсіп қалған. Онсыз да түсінікті жайттарды оқырманға шайнап берген астай беруді автор жөн көрмеген тәрізді. Оның бер жағында, Еламанның сең соққан балықтай күй кешіп жүруі рас болғанымен, Шалқарға бет қоюында саналы әрекет барлығы байқалады. Талай елді, жерді аралады. «...Ұйықтап жатқан кеще ойға тас тиіп оятқандай болды; сонан бері өз басының қайғысын ел қасіреті жеңіп, шерлі жүрегі сыздап қайтты». Шалқарға бет алғанда Еламан қара басының қамын ойлаған жоқ. Еліне көмек тиетін көздің қай жерде екенін біліп аттанған. Характердің сюжеттік арнасы кеңи түседі. Майданнан еңсесін тік көтеріп қайтқан Еламан ешкімге кеудесін бастырмауға, есесін жібермеуге тиіс. Іс жүзінде солай болады да. Майданда казак-орыстармен төбелес үстінде жазым бола жаздаған жерінен арашалап алып, Шалқарға жұмысқа орналастыруға көмектескен, үйінен пәтер берген Мюлгаузенмен жұдырықтасып қалады. Мюлгаузеннің «қорқақсың» деп жұрт көзінше қорлап былапыттағаны жанына батады, намысына тиеді. Кейіпкер характерінің қатайғаны Тәңірбергенмен айырылысқан бетте төркініне қайтуға жүзі шыдамай Шалқарға келген Ақбаламен ойда жоқта ұшырасып қалғанда байқалады. Ескі нұсқада Еламан бұрынғы әйеліне жаны ашығандай, онымен қайта табысқысы келгендей кейіп көрсетуші еді. Жаңа нұсқада оның Ақбалаға қайырылғысы жоқ. Құштарлыққа бой ұрып, емшектен шықпаған баласын тастап, бір кезде айдауға кеткен Еламанға ол да бұрылмастан кетті ғой, – деп қорытады өз шешімін. Мюлгаузенмен төбелестен кейін ауылға оралған Еламан бастапқы кезде тағы да бұрынғысындай іштен тынып жүрген. Тағы да оқиға ағысында жаңқадай қалқитын тәрізді. Шалқардан әкелген мылтықты жолшыбай бір ескі жұртқа тығып кеткен. Балықшылар арасынан тыныш тірлік іздейтіндей. Қайын атасы Сүйеудің үйіндегі баласын қолына алады. Бірақ бұлайша жеке басының қамын күйттеумен жүруі ұзаққа бармайды. Өмір еркіне қоймай иіріміне тартады. Амалсыз білегін сыбануға мәжбүр. Әлеуметтік тартысқа қайта араласпасына амалы қалмайды. Айдын шалқар теңізді бір өздері иемденіп, балығы көп ойыққа басқаларға ау салдыртпайтын Темірке көпес пен Тәңірберген байдың озбырлығына қарсы тұрады. Жеңілетінін біле тұрса да, топ бастап қайрат көрсетеді. Түрікпендер шабуылдап, бейқам жатқан елдің мал-жанын айдап кеткенде, қол бастап, жаудан өш алады. Мал-жанды үйіріне қосады. Жағдай намысты оятып, кеудеде жігер туғызса, жігер характерді қайрайды. Ар-намыс жетегіндегі характерге оқиға арнасын өз деген жағына бұра алатын қуат бітеді... Бұрынғы жылқышы, балықшы, сарбаз ой-санасының әлеуметтік қабаты қалыңдай түседі. Шодырды өлтірген кездегі Еламан – стихиялы бүлік құрбаны еді. Бұл жолғы Еламан басқа жан. Саналы күрескер. Халқының қолындағы қаһарлы қару. Білек күші жағынан ғана емес, ақылы да пәрменді құралға айналған. Түрікпен шабуылының құрбандықтарын жерлеп, асын берген Еламан төбе басында жалғыз қалып, «ауыр оймен тұнжырап отыр». Жай ғана қамығып отырған жоқ. Ой ойлап отыр. Бұған дейінгі шертілген ұзын хикая публицистикалық жолмен сығымдалып қорытылады. «Осы қазақ неге көнгіш? Аштыққа көнуге болар, ал бірақ қорлыққа көнген қасиет пе?..Көненің көзі ғой деп, қариялардан жөн сұраған кезі болды. Қанша жасаса да олардың осы өмірден түйген зәредей де сабағы болмапты... Олар өз елінің тірлігін ұзақ сонарға сап, баяғы заманда өткен даңғой батырын, жезтаңдай биін мақтап, жөн сұраған кейінгі ұрпаққа тірліктің жолын қиындата түседі... Ата-бабасының бір ісіне ырза емес. Үстіне кісі кіргізбейтіндей, кең далаға сыймай, мал жайып жатқаннан не ұтты? Талай заманнан бері жер дауы кішкентай елді жегідей жеп, алауыздық асқына түскен. Соның арқасында ит-құсқа таланып, таяқ жеумен күн кешіп келеді. Кеше де өздерінен он есе күші аз жауға қарсы тұра алмады. Таланды. Тоналды. Алдағы уақытта әлі қанша таланбақ!»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 518-519 бб.</ref> Публицистикалық толғау драмалық сюжет есепті. Іші қазандай қайнаған Еламан тығырықтан шығаратын жол іздейді. Ізденіс үстінде ойы шартарапты шарлайды. Арғы-бергі тарихқа «ат сабылтады». Ауылына қайтқан беттегі қалпы қызық. Көзін алдындағы жалпақ даладан алмай келеді. Ал ойы басқада. Қап тауын, Ресей жерін аралайды, қала берді Түркия майданына кірісіп кетеді. Кезбе ойы кесек ойларға бастай ма, қалай? Сюжет-толғау, сюжет-естелік ащы ішектей шұбатылған ұзақ ішкі монологке ұласады. Еламан іштей түлейді. Оянған, рухани жағынан байыған Еламан санасы жаңарып, ел сөзін ұстайтын өреге көтеріледі... Роман кеңістігі теңіз айдынын елестетіп ұлғая береді... Еламанның ел-жұртының тағдыры хақында ендігі түйгендерінің бәр-бәрі мінсіз емес. Келісетін де, келіспейтін де жерлері бар. Қазақ халқының өткен күнін, бұрынғы бетке шығарларын түгін қалдырмай сынап-мінеуі сыңаржақтау. Роман жазылған уақыттағы, яки кеңес кезіндегі үстем көзқарастың – социалистік реализмнің салқыны тигендей. Ел тарихын тым кемсітіп жібергенімен келіспейміз. Келісетініміз – Еламанның ел ішінің бірлігі хақындағы түйгендері. Мұның жөні бөлек. Біріншіден, тарихи шындықты қозғап отыр. Екіншіден, заманалық мағынасы бар. Қазақ елінің күн тәртібінен әлмисақтан бері түспсй келе жатқан ел бірлігі проблемасын қозғайды. Ұлттық идеямызбен үйлесім табады. Еламан жер дауы хақында да көп толғанады. Бұл да – ежелгі дерт. Көріп отырғаныімыздай, ішкі монолог енді кейіпкердің өзін-өзі қазбалаудан (самоанализ) үлкен өріске, ел жағдайына ауысқан. Еламан көрген-білгенін гүрілдеген жан көрігінде пісіреді. Біреуден шала естігенін малданбайды. Бәрін жүрегінен өткізеді. Трилогияның соңындағы Еламан – өскен, есейген, шыныққан көргенді адам. Қоғам хақындағы ойларында нақтылылық та, пәлсапа да бар. Кейіпкердің идеялық һәм рухани эволюциясы, жаңғырып өзгеруі шырқау биігіне көтерілген. Мұндағы ішкі монолог қайсыбірде ішкі диалогке ауысып, монолог-талқыға айналады. Жас Федоровтың қылышынан қаза болар алдындағы Еламан монологі өзгеше сипатты. Оны монолог-өсиет, монолог-арман десең де сиымды. «Қан мен терде» айналасына үлкенді-кішілі сюжет тармақтары түйісетін Еламаннан басқа да бір кейіпкер бар. Ол – Тәңірберген. Тәңірберген – жағымсыз тип. Бұрынғы таптық көзқарас, қазіргі парықтық дүниетаным тұрғысынан да оңып тұрған адам емес. Ақбаланың Тәңірбергеннен тапқан ұлының атын Құдайберген деп қояды. Осыны естіген кесір шал Сүйеу осқырына отырып, Тәңірбергеннің бай тұқымына мінездеме береді. «...Құдайберген дсйді, ә? Бұл күшігі – Құдайберген... Әкесі – Тәңірберген. Ал, ал, әнебіреулер Алдаберген... Жасағанберген... – деп ызалы сөздер алқымына тығылғандай, үзіп-үзіп сөйледі. – Әй-әй, о несі? О несі екен?.. Абыралы ауылының балаларын Құдай береді... Алла береді... Тәңір береді... Жасаған береді... Әй, сонда біздің балаларымызды кім берген екен? О несі, әй?».<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 336 бет.</ref> Трилогияны қазір оқығанда да байқалатыны, автор Тәңірбергенді байлығы үшін жерлеп отырған жоқ. Бұл бейне таптық тұрғыдан емес, жалпы адамгершілік тұрғыдан әшкереленген. Перзент ретінде оны Тәңірдің, Құдай тағаланың бергені рас. Малын ше? Оны Құдай берді дей алмайсың. Дей алмайтының – кісі еңбегін жегіш. Оның үстіне ұры ұстайды. Түрікпеннің жылқысын әлденеше рет айдатып алып, көршілес екі елдің арасына от жағады. Түрікмендердің қазақ ауылын шауып жүргені осы байдың кеселінен. Қалаға тоң балық апаратын кірешілердің тең жартысы – Тәңірбергендікі. Кіре тартқан түйелер сонікі. Романның сынайтыны Тәңірбергеннің бұл тірлігі емес. Оның тым құнығып кеткендігі. Қала байы, промысел қожасы Темірке екеуінің шалқар теңізді меншіктеніп, басқа халыққа күн көрсетпеуі. Көзі топырақтан басқа ештеңеге тоймайтын тиранға айналып бара жатқаны. Сол қаралықтарын роман сықақ тілімен қариды. Тәңірберген ел бірлігін көп сөз етеді. Адалдықты, тазалықты дәріптеуге құштар. Іс жүзінде ел ішіне іріткі салушы нағыз қызыл көздің өзі. Тып-тыныш отырған балықшылар ауылын екіге жарып, бір-бірімен өштестіріп, қастастырып қояды. Тұрмыс жағынан да азып біткен. Күйдім-жандым деп алып қашқан Ақбалаға көрсеткен қиянаты, баласынан айырып қоя беруі оның қатыгез келбетін толықтыра түседі. Ақбаланы үйден түріп шыққан күннің ертеңінде қаннен қаперсіз ел аралап кетеді. Бұл дүниеде Ақбала дейтін әйелінің болғанын тарс естен шығарғандай. Бұл қаталдығына Тәңірбергеннің өзі де таң қалады. Құрбандығын жұтып алған қолтырауын екеш қолтырауын да көзіне жас алады екен. Ал, Тәңірберген өз тас бауырлығына өзі тәнті... Және сол мінезін мақтан еткендей ме, қалай?<br /> Еламан іштей жуылса, Тәңірбергенді кір басады. Сол ластығына өзі сүйсінетін мұндай жан – қазақ әдебиетінде бұрын кезікпеген кейіпкер. Құнанбай да қатыгез, бірақ дәл мына Тәңірбергендей сырты бүтін, іші түтін, су жұқпас мүттайым, баянсыз қара жүрек емес. «Қан мен терді» сынаушылар оның кейіпкерлерін Михаил Шолоховтың «Тынық Дон» эпопеясының қаһармандарымен салыстырып қарайды. Тіпті кейбіреуін содан көшіріп алған деседі. Ал, салыстыра келгенде, қазақ жазушысының трилогиясындағы екі жүзден асып жығылатын кейіпкердің бір де бірі, тіпті орыстарына дейін, еш шығарма образына ұқсамайтыны айқындалады. Тәңірбергенге келсек, мұндай типті қаһарманға ұлы орыс жазушысының романындағы кейіпкерлердің арасынан тіпті тырнағы ұқсастары да кезікпейді. Тәңірберген – қазақ әдебиеті тарапынан әлемдік әдебиет образдар галереясына қосар бейнеге жататын бітімі бөлек характер. «Қан мен тер» трилогиясы Тәңірберген тағдырының соңғы күндерін суреттейтін үлкен тараумен аяқталады. «Ақтар Аралдан шегінгелі Тәңірберген төтен бір халде». Өстіп басталатын тарау тұтастайын ішкі монологтен тұрады. Тәңірберген бар дүниеден баз кешкен. Аяр залым, айлакер қу бұрын ойына алғанын істемей қоймаушы еді. Иті қырын жүгірген соң амалы құрыды. Не істесе де, ойлағанынан кері шығады. Өзінің халіне көлденеңнен тосырқай қарайтынды шығарған. Ішкі монолог ұйтқыған құйындай. Кейіпкер қай жерден қапы соқтымға ұшырайды. «Үстіңдегі үйіңді жығатындай беті қатты заман бұны төсегінде тыныш жатқызбады». Шалқарға айдап келді. Осы жерде ұсталып қалды. Шегінген генерал Черновтың әскерін құм арасымен бастап алып шығатын кісі керек болып, опасыз досы Темірке саудагер лайықты ешкімді таба алмағандай, Тәңірбергенді нұсқап иек көтеріпті. Басында ақтарға Алтықұдыққа дейін жол көрсетсем, арғы жағына өздсрі бір лажын істер деп ойлап еді, қателесіпті. Ұлықұм, Кішіқұм бойына баруға тура келді. Ол жерден де аман алып шығып еді, ендігі жолын қырсық шалды... Сусыз қаталаған шақта, бар көз өзіне шұқшиып зәресін алып барады. «Ну, гад! Құдық қайда?» – деп ақ офицер жанын мұрнының ұшына келтіріп тұр. Нұрпейісов психологизмі бұл тұстарда ерекше шабыт алады. Психологиялық мінездеме көркемдік талдауға ұласқанда бақыты күйген кісінің бар пәлені жазмышқа артуы дұрыс па деген сауал туады. Жақсы болсын, жаман болсын, көп харакет істететін адамның пешенесіне жазылған мінезі – характері. Бәрінсн де бұрынғы өр Тәңірбергенге қосымша жаңа табалаушы Тәңірбергеннің шыға келгенін айтсаңшы. Монолог-тексеріс монолог-айыптауға ұштасып, кейіпкер санасын әбдсн сансыратқан. Сансыраған сананың, мәңгүрттенген ахуалы қандай болушы еді? Тәңірберген өзін-өзі жерлейді. Ақылдымын, айла-амалым мен қулығымды бәрінен асырамын деп жүрген жігіт өзін аяусыз кіналап сөгеді. Заманың түлкі болғанда, тазы боп шалу есіне кірмепті. Сол үшін өзін өзі айыптайды. Әсіресе, қызылдарға қарсы шыққанына өкінеді. «Қызылдарға осынша күшпен Колчак түк істсй алмай жатқанда, есалаң сорлы-ау сен күл шашып пе бітірмексің?»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 299 бет.</ref> Жаны күйзелген Тәңірберген өстіп өзімен-өзі ішкі диалогке кірген мезетінде тірі пенденің істеп жүрген ісінің бәрін тәрк ететіндей. Бара-бара өмірдің өзінен түңіледі. «Өмірдің түк қасиеті қалмапты-ау», – деген гөй-гөйге басады. Сүлесоқ, енжар, құлықсыз. Көкірегіндсгі ежелгі жауларына деген кектен де ада. Осы дүниеде өзінің де бар-жоғы, өлі-тірісі бәрібір. «Иә, маған, бәрібір» – деді Тәңірберген». Жынды кісіше өзімен-өзі сөйлесетін кейіпкер әуеніне автордың мұңды мақамы қосылып, психологизмнің ең бір күрделі сатысына көтеріледі. Ішкі монолог жиі-жиі ішкі диалогке ауысады. Тәңірберген «өң мен түстей бір халде». Тайталас ойының кезбейтін жері қалмаған тәрізді. Дүниенің төрт бұрышын аралайды. Кербаланың шөлінде қаталаған Хұсайын туралы қиссадағы аңыздарды есіне түсіреді. Әркіммен қызу айтысқа түседі. Бір жұлқысуға жарамаған ақ патшаға наразы. Тағы бірде «бар пейілі малға, байлыққа ауып, болған үстіне болса екен деп құнығып жүргендерді» кекетіп мысқылдайды. Өзі ше? Өзінің олардан асқан жері қайсы? – деп кейіпкер өзін де аямайды. Сана ағымы күшейе келе машықты кенересінен асып төгіледі. Үлкен философиялық арнаға бет қояды. Жалпы адамзат хақындағы толғанысын еселете түседі. Роман енді адам атаулының бір тұтам тірлігін дұрыс пайдаланып отырғанына күмән келтіреді. Өйтпесе қамшының сабындай қысқа ғұмырында талай күнәға батып үлгіретіні қалай? «Әркім өз күлшесіне күл тартқан заман. Оның бергі жағында өзіміз де құдайдың кең дүниесін қолдан тарылтып, көртышқанша бас-басымызға бір-бір ін қазып ап, күнделікті күйкі тірлікпен күйбеңдеп жүріп, үстіміздегі осынау биік аспанды да жөндеп байқамаппыз». Трилогияға бұл тұстарда ұлттық ая аздық ететіндей. Ойы енді жер шары үстінде қалқып, адамзаттық өреге көтерілген. Сол бойда ұғып жететіні: адамзат қаншама өмір сүрсе де, өмірдің шын мәніне әлі түсініп жетпеген, Құдай жолының сырына қанықпаған. Кеңестік атеистік заман шығармасы «Қан мен тер» кейіпкері Құдайды көп аузына ала бермейді. Белгілі себептермен Құран Кәрімді оқып түйсініп, Алла жолын білуге шақырмайды. Алланың аты аталмаса да, заты бар. Ол астарлап айтылады. Тәңірберген көк аспанға жиі көз тігеді. Түркі әлемінде аспан, көк, Тәңір ұғымдары мағынасы тең ұғымдар. Бір ойды екінші ой түртпектеп оятады. Адам опасыз дүниеден әрдайым жаманшылық күтіп зәресі кетіп жүреді. Осының түп себебі неде? Күнәні жамай бсргенше, күнәдан арылуды неге ойламасқа? Тәңірбергеннің аузынан бір сәтте ғана «Құдай зауалыңды берсін!» – деген сөз шығады. Осы қарғысты ол кімнен есітті? Әлде, мына сырттан келген зауалды асқындырып бара жатқан сол қарғыс па екен? Тәңірбергеннің іші солай шиыршық атып сенделсе, бергі, сыртқы ойы мына қу даладан су іздеп әлек. Талай жүрген таныс жері еді. Тас қараңғы түнде де көзін жұмып жүріп тауып алатын құдықтардың шегенін біреу тарқатып алып, топырақпен көміп кетеді. «Бір айналдырғанды шыр айналдыратыны» рас екен. Жолда көрген азабы аздай, зауалды күн енді Тәңірбергеннің ауылына төнеді. Жадап-жүдеп титықтаған ақ әскерлері кенет Тәңірбергеннің аулының үстінен шығады. Сусынын қандырып, тамағы тойып, ауылдың бұт артарға жарамдысын сыпырып алған соң, бар сиқынан айырылып, азғындаған әскер әйел атаулының етегін ашып масқаралайды. Ішкі монолог арғы-бергіні қорытып үлгермей жатқанда қосарланып битөл сөз кетеуі кеткен дүниенің сұмдықтарын үсті-үстіне басады. Тәңірбергеннің есіне түрікпен ауылын шапқан кезі оралады. Түрікпеннің бір жасамыс әйелі құлақты жарған ащы даусын кілт тыйып: «Жалғыз баламнан айырдың. Қартайған шағымда жұлынымды үзіп жерге қаратып отырсың. Қүдай сенің де зауалыңды берсін!» – дегені енді жаңғырық сияқты қайталанып, жүрегін жұлқылап барады. Табиғат екеш табиғат та бұдан теріс айналғандай... Оның өзі де бір түрлі символистік бейнеге айналып, өлмесең өрем қап дейтіндей. «Тәңірберген бозторғай үнін жақсы көретін. О шеті мен бұ шетіне көз жетпейтін көл-көсір далада салт атпен жолаушылап келе жатқанда жалғыз көңіл ашатын осы ғана». Көмейінен күн төгілген құмық құс жолаушы жанын жабықтырмайтын қасиетінен мына зауалда айырылып қалгандай. Тәңірберген төбесінде бір жоғарылап, бір төмендеп шыр-шыр еткен бозторғай үнін сезген жоқ. Өйткені ауылдан қайта шығып, Қарақалпақстанды бетке алып, құм арасына сіңгенде бұлар тағы да көмілген құдықтарға тап болады. Титығы құрыған өзінің де, өзі жол көрсетіп келе жатқан ақтардың әскерінің де жан созар жағдайы қалмаған-ды. Шығарманың трагедиялық әуені философиялық ой-толғаққа ұласады. Аспанды торуылдап қаптап кеткен мына қара құс – зауал құсы. Ертеңгі күн кімнің басын торуылдамақ?<br /> Тәңірбергеннің ішкі драмасы шырқау шегіне жеткендей. «Тағдырға тәбділ жоқ» деп мойындатпай қоймайтын қатыгез трагизм дендеп алған. Есі кіресілі-шығасылы. Өзімен-өзі «сен» деп сөйлесетін ішкі диалогі мүдіріңкі, үзік-үзік, сандыраққа ұқсайды. «Қап-қара тұңғиық дүние кенет қып-қызыл боп алаулап бара жатты.» Бұны өрт екен деп ойлайды. Өртке қарсы жүгіріп бара жатқан оқыған інісіне көзі түсіп: «О, сорлы...есалаң сорлы! Есі дұрыс кісі үстіне келген өртті қарсы жүгіріп өшіре ме? Ха-ха-ха!» Санасы сөнер шағында қайта бір есін жияды. Тәңірберген бойын қайта тіктегендей. Аспанға көзі түседі. Безерген жерден көңілі қалып болған ол бар үмітін зеңгір көкке артатын тәрізді. «Мына аспанның әділ болмауы мүмкін емес. «Жоқ, мына аспан әділ, шексіз әділ!» – деп ол осынау опасыз жалғанға өзінің кеш байқаған пұшайман бір сырын бар даусымен жар салғысы кеп кетті. Оған бірақ шамасы келмеді. Бұл кезде ол бар дауыстан жұрдай боп айырылған еді»<ref>Ә. Нұрпейісов. Төрт томдық шығармалар жинағы, 3-том, Алматы, 1981, 350 бет.</ref>. Ғарышпен тілдесу – романның жер-көкпен астасқан көкжиегін мейлінше кеңейткен. Кішкентай балықшы ауылының тірлігі қазақ елінің үлкен шындығына айналған. «Мен – қазақпын!» деп тұрған характерлерінің сомдалу сапасының биіктігі Әбдіжәмілдің эпикалық талантын жаңа бір қырынан танытты. Іштей ашылатын Еламан, Тәңірбергендермен қатар, оқиға барысында кескінделетін характерлерге де роман ерекше жомарт. Бұлар – даралығы көзге ұрып тұратын Кәлен, Сүйеу, Ақбала, Айғаным, Мюлгаузен, Федоров, Қарақатын, Судыр Ахмет, т.б. бейнелері. Кәлен – халық топырағының тереңінен тамыр тартатын образ. Трилогияның басты идеясы тумысынан батыр, жаужүрек, дара тұлға Кәленнің жан сүйсінтер қайрат-жігерімен, үлкен масштабты іс-әрекетімен байытылып отырады. Еламанның, Тәңірбергеннің бейнесі Кәленсіз жүдеп қалар еді. Кәлен – 1916 жылғы халық көтерілісінің сардары. Трилогияның соңғы нұсқасында оның қолбасшылық ісі кеңірек көрсетілген. Күші басым жау әскері құм ішінде шабуылға шыққанда қорғаныс шебінің алдына киіз үй керегелерін жайып тастайды. Көмулі тұзаққа тап болған дұшпан талай сарбазын жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр. Кәлен комиссар Дьяков пен Еламанның тапсырысы бойынша, ақтар әскерлерінің алдына түсіп алып, қу медиен даладағы құдықтарды жауып отырады. Ақ гвардияшыларға жолбасшы боп жүрген Тәңірберген байдан талайдан кеткен кегін қайтарады. Ақ әскер құзғындарын Тәңірберген ауылының үстінен түсіріп, ақыры тұтас бір әскерді судан қаталатып, бір оқ шығармай қырғынға ұшыратқан асқан ерлік иесі – дәл осы Кәлен. Ол құдды Тәңірбергенге тауқымет тартқызбаққа көктен арнайы түскен, көзге шалынбайтын зауал секілді. Кәлен бір өзі мың сан қолды жайпап кететін ертегінің батырындай асқан ерлік танытады. Фольклор кейіпкерінен айырмасы – ерлігінің нанымдылығында, реалистік сипатында. Кәлен образының сомдалуындағы бір ғажап нәрсе – кейіпкер роман сахнасына мүлде шығарылмайды. Ол туралы Тәңірбергеннің аузынан бір-ақ ауыз сөз естиміз. Кәленнің құдықты қалай жауып жүргені суреттелсе, артық болмас еді. Бірақ автор өйтпеген. Тек істеп жүрген орасан қайратының нәтижесін ғана көрсеткен. Қисапсыз «үнемді» тәсіл. Әбдіжәмілдің айтарлықтай олжасы – қазақ романы поэтикасына қосқан жаңалығы. Кәлен қазақ әдебиетінің батырлар галереясына сұранбай-ақ кіріп тұр. Жазушының шығармашылық жұмысқа әбден беріліп, ысылып алған кезде көріктеуін, бояуын келістіре жасаған образы – Судыр Ахмет, көк мылжың, қуыс кеуде, есі кірмеген пәруайсыз жан. Еңбекке қыры жоқтығы жағынан Қалау мен Төлеуге ұқсас. Айырмашылығы – қолынан дәнеңе келмейтін. Бір бақаннан бір қазық шығара алмайтын, кандай да іске орашолақ, бос белбеу. Бар жақсылықтан жұрдай, бар кеселді мойнына артқан сорлы тәлкекке ұшырайды да жүреді. Байғұсқа басына келіп дұға оқитын мола да бұйырмаған. Ешкім білмейді. Із-түзсіз жоғалып кеткен. Судырдан артында қалған жалғыз белгі ақ киіз қалпағы. Соның өзінде роман жүрегін соқтыруға бұл өте-мөте қажет характер. Ұлт талайы-тағдыры, адамның өмірдегі еңбегі туралы ойға шомдырады. Өлім де адамның қалай өмір сүргеніне сын... Бұрау басын сындырмаған адамның өмірге келдісі не, кеттісі не? дегізеді. Нұрпейісов романы ұлттық характердің тұтас сілемін жасауымен құнды. 1916-1918 жылдардағы халық қозғалысын әлеуметтік-психологиялық тәсілмен суреттейтін, өрістетілген ішкі монологке құрылған бұл роман нағыз замана эпосы. Кезінде «Қан мен тер» романы жанрын эпопея жанрына қарсы қоюшылар табылды. «Ішкі драматизм сыртқы қабыршақты бұзып, мән-мағынаға бойлатады». Сондықтан бұл таза роман (роман чистых кровей») делінді. Бұл көзқарасқа дау айтылды. Роман эпос, оның түрлері фольклорды да, лириканы да, тіпті сүреңсіз хабар, хроника, цифрларды да бойына сыйыстырып, жарасым таптырып, тамаша көркем поэзия болып шығатыны жайындағы ежелгі қағида еске алынды. «Қан мен терде» эпостың көп қасиеті табылатыны дәлелденді. Эпосты романға етене жақындататын шешуші белгі – кең құлаштылығы. Халық өмірі өзенінің табанындағы ағыс, жылғаларды көрсететіндігі. Ұлттық һәм адамзаттық проблемаларға шығатын шалқар шығарма екендігі. Тәңірбергеннің ішкі монологінде мынадай бір пікір бар. Әбден әлі құрып, ойы сан саққа жүгіретін Тәңірберген бір уақ көк аспанға көз тастайды. «Ана қарашы, жарықтық, қандай биік және қандай кіршіксіз таза. Адамзат жетпей сорлап жүр. Көре қал, күндердің күнінде көкке қолы жетсе, адам аспанды да былғайды». Адамзат һәм табиғат, қоршаған орта. Экология... Белгілі себептермен бұл тақырып идеялық-эстетикалық нысанасы басқа «Қан мен тер» романында көп өрістетілмегені түсінікті нәрсе. Адам табиғат-анаға тым қатыгез екендігін айтып үлкен бір әңгіменің шетін шығарды да (қолы жетсе, адам аспанды да былғайды), сол заматында тоқтайды. Бірақ басталған әңгіме аяқсыз қалған жоқ. Жалғасын жаңа шығармадан тапты. Атап айтқанда, маңызы зор экология әңгімесі, табиғат пен адам туралы толғаныс «Соңғы парыз» роман-дилогиясының (1999) өзекті тақырыбына айналды. Жанры жағынан «Соңғы парыз» дилогиясы «Қан мен тер» трилогиясымен қарайлас: әлеуметтік-психологиялық роман. Сонымен бірге ерекшелігі де бар. Ерекшелігі, кетеуі кеткен қоғамдық-саяси өмірді әжуалап әшкерелеуші роман-памфлет те. ====Экранизация==== [[Сурет:Қан мен тер (баннер).jpg|нобай|оңға|"[[Қан мен тер (фильм)|Қан мен тер]]" фильміне арналған постер]] [[1978]] жылы [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов|Әзірбайжан Мамбетов]] пен Юрий Мастюгин Әбдіжәміл Нұрпейісовтің "Қан мен тер" романының желісі бойынша екі бөлімнен тұратын кино түсірді. * '''Сценарий авторы:''' Андрей Михалков-Кончаловский, Родион Тюрин * Оператор: [[Асхат Ашрапов]] * Суретші: [[Ыдырыс Есенғалиұлы Қарсақбаев|Ыдырыс Қарсақбаев]], Р. Каримов * Композитор: [[Ғазиза Жұбанова]] * Дыбыс операторы: Қадыр Кусаев '''Басты рөлдерде:''' [[Әнуар Молдабеков]], [[Тұңғышбай Жаманқұлов]], Г. Шойбекова, [[Ыдырыс Ноғайбаев]], Н. Рахимов, Ж. Кайрлиев, Е. Евстигнеев, В. Сошальский, Олег Видов, М. Таванов, А. Құланбаева, [[Әбілқасым Жаңбырбаев]], Ш. Хакимжанов, [[Қасым Жәкібаев]], Ю. Герасимов, [[Шайза Ахметова|Ш. Ахметова]], Римма Кабдалиева, [[Айша Абдуллина]], [[Кененбай Қожабеков]], А. Собелев, Г. Юдин, В. Гусев, Лола Абдукаримова. Фильм [[1979]] жылы Мәскеуде өткен ВДНХ КСРО-ның Алтын медальын және [[Ашхабад|Ашхабад қаласындағы]] өткен кинофестивальда "Ең үздік тарихи-революциялық фильм" номинациясы бірінші жүлденің ие атанды.<ref>[http://www.kazakhfilmstudios.kz/movies/6125/ "Қан мен тер" киносы, "Қазақфильм киностудиясы" АҚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202921/http://kazakhfilmstudios.kz/movies/6125 |date=2016-03-05 }}</ref> ====Ескерткіш==== [[Сурет:Қан мен тер (ескерткіш).jpg|300px|солға|[[Ақтөбе]] қаласындағы "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне арналған ескерткіш]] [[2008]] жылдың 14-қараша күні Ақтөбе қаласында "Қан мен тер" трилогиясының кейіпкерлеріне арналған Ерік Жауымбаевтың ескерткіші ашылды. Бұл Қазақстандағы әдеби туындының кейіпкерлеріне арналып жасалған алғашқы туынды. Ескерткіш Ақтөбе облыстық Сақтаған Бәйішев атындағы кітапхананың алдында орналастырылған.<br /> Мүсіндік копозицияда "Беларан" аралындағы романның негізгі жеті кейіпкері және ит мүсінделген. Ескерткіш құны 324 000 АҚШ долларын құрайды.<ref>[http://www.interfax.kz/?lang=rus&int_id=photo&news_id=14 Ақтөбеде "Қан мен тер" романының кейіпкерлеріне ескерткіш орнатылды]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Арал ауданында туғандар]] bfl3trd6r0yd0c7l34460089qt8l33n 0 19357 3576678 3436521 2026-04-04T13:48:11Z Rasulbek Adil 176232 3576678 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Зейнолла Қабдолов |Шынайы есімі = |Суреті = Зейнолла Қабдолов.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 12.12.1927 |Туған жері = [[Атырау облысы]] {{туғанжері|Мақат ауданы|Мақат ауданында}} [[Доссор]] кенті |Қайтыс болған күні = 25.08.2006 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = {{Парасат ордені}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} {{wikify}} '''Зейнолла Қабдолов''' (1927—2006) — жазушы, әдебиет зерттеушісі, ұстаз, филология ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының академигі, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақ және Қырғыз Республикаларының еңбек сіңірген ғылым қайраткері. [[Атырау облысы]] [[Мақат ауданы]]ның [[Доссор]] кентінде дүниеге келген. 1945 жылы қазіргі [[әл Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]нің филология факультетіне оқуға түсіп, 1950 жылы үздік дипломмен бітірген. Осы білім ордасында елу жылдан астам үздіксіз білім және ғылым жұмыстарын қатар жүргізген. Ширек ғасыр бойы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық мемлекеттік университетінің әдебиет кафедрасын басқарып, бірнеше жыл «Жұлдыз» журналы мен «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы міндеттерін негізгі қызметімен қоса атқарған. «Ұшқын» және «Жалын» романдарының, «Адам», «Сыр» атты жинақтарына енген әңгіме-очерктері мен Қазақтың М. Әуезов атындағы академиялық және бірнеше облыстық театрлардың сахналарында қойылған «Сөнбейтін от» драмасының авторы. «Менің Әуезовым» романы үшін 1998 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілді. Өмірінің соңына дейін Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті жанындағы филология ғылымдары докторы дәрежесін тағайындау жөніндегі тұрақты диссертациялық кеңестің төрағасы қызметін атқарған. Тұңғыш көлемді шығармасы «Өмір ұшқыны» 1956 жылы қазақ, 1958 жылы «Искра жизни» повесі орыс тілінде жарық көрген. 1964 жылы «Адам» атты әңгімелер мен очерктер жинағы шыққан. 1967 жылы республикалық байқауда «Сөнбейтін от» пьесасы сыйлық алған. «Мұхтар аға» документалды кинофильмінің сценарийін жазған. Мұнайшылар өмірінен жазылған «Жалын» романы 1970-1971 жылдары қазақ, орыс тілдерінде жарық көрген. Бұл роман жұмысшылар табы туралы ең үздік туындылар жөнінде КСРО Жазушылар одағы жариялаған бүкілодақтық байқауда арнаулы сыйлық алған. 1964-2002 жылдары әдебиеттану ғылымы мен теориясын зерттеу, орта және жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар жазу ісінде де жемісті еңбек еткен. Оның «Арна» зерттеу-сын-эссесі, «Жанр сыры», «Сөз өнері» монографиялары, «Жебе» әдеби толғаныстар мен талдаулары, «Көзқарас» талдаулар мен толғаныстары, «Әдебиет теориясының негіздері» атты еңбектері студенттер мен мұғалімдердің және жазушы-журналистердің қажет кітаптарына айналды. Басқа да көптеген еңбектері: екі томдық шығармалары, «Елеусіз қалған есіл ер» пьесалар жинағы, «Менің Әуезовым», «Ұшқын», «Жалын» романдары, таңдамалы шығармалар, бес томдық алғашқы кітаптары «Жазушы», «Санат» баспаларынан әр жылдары басылып шыққан. Ұзақ жылдар бойы З.Қабдолов өзі дәріс алып, аялы алақанның, ыстық лебізінің шапағатын көрген ұстазы - ұлы Мұхтар Әуезовтың ғылым ордасындағы киелі орнын жоғалтпай, Әуезов кафедрасының ісін жалғастырып, отын өшірмей келген. ЮНЕСКО көлемінде әлемдік деңгейде аталып өткен М.Әуезовтың 100-жылдық мерейтойына арнайы жазылған «Менің Әуезовым» атты роман-эссесінде ұлы қаламгердің ұстаздық феноменін таныту арқылы оның әдеби бейнесін жасау тәжірибесін жаңа сапаға көтерген. Эссе әдебиетіміздің алтын қорына құнды қазына болып құйылды. Аударма жұмыстарымен де айналысып, А. Пушкиннің «Балықшы мен балық» ертегісін, Н. Гогольдің мақалалары мен хаттарын, В. Добровольскийдің «Сұр шинельді үш жігіт», В.Закруткиннің «Судағы станица» романдарын, А. Островскийдің «Ұшынған ақша», М. Горкийдің «Күн перзенттері», Н. Хикметтің «Елеусіз қалған есіл ер» пьесаларын қазақ тіліне аударған. «Халықтар достығы», «Құрмет», «Парасат» ордендерімен, көптеген медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Ш. Уәлиханов атындағы Бірінші дәрежелі сыйлығының лауреаты. Көркем шығармалары бірнеше шетел тілдеріне аударылған. Алматы қаласындағы мекен-тұрағы болған Желтоқсан көшесіндегі 132 үйдің қабырғасына мемориалды тақта орнатылып, қаладағы көшелердің біріне жазушының есімі берілген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> [[Сурет:Zeinolla Qabdolov and Saule Qabdolova.jpg|thumb|right|200px|Зейнолла Қабдолов пен Сәуле Қабдолованың [[Кеңсай зираты|Кеңсайдағы]] зираты]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=1442&Itemid=44 Сәуле ҚАБДОЛОВА: Сағынышым – сыртқа ақтармас ішкі сырым...] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] {{Bio-stub}} gtf2vvqi8fka7gs7zrpul33s7ubo3ex 3576679 3576678 2026-04-04T13:49:05Z Rasulbek Adil 176232 3576679 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Зейнолла Қабдолов |Шынайы есімі = |Суреті = Зейнолла Қабдолов.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 12.12.1927 |Туған жері = [[Атырау облысы]] {{туғанжері|Мақат ауданы|Мақат ауданында}} [[Доссор]] кенті |Қайтыс болған күні = 25.08.2006 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = {{Парасат ордені}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} {{wikify}} '''Зейнолла Қабдолов''' (1927—2006) — жазушы, әдебиет зерттеушісі, ұстаз, филология ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының академигі, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақ және Қырғыз Республикаларының еңбек сіңірген ғылым қайраткері. [[Атырау облысы]] [[Мақат ауданы]]ның [[Доссор]] кентінде дүниеге келген. 1945 жылы қазіргі [[әл Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]нің филология факультетіне оқуға түсіп, 1950 жылы үздік дипломмен бітірген. Осы білім ордасында елу жылдан астам үздіксіз білім және ғылым жұмыстарын қатар жүргізген. Ширек ғасыр бойы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық мемлекеттік университетінің әдебиет кафедрасын басқарып, бірнеше жыл «Жұлдыз» журналы мен «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы міндеттерін негізгі қызметімен қоса атқарған. «Ұшқын» және «Жалын» романдарының, «Адам», «Сыр» атты жинақтарына енген әңгіме-очерктері мен Қазақтың М. Әуезов атындағы академиялық және бірнеше облыстық театрлардың сахналарында қойылған «Сөнбейтін от» драмасының авторы. «Менің Әуезовым» романы үшін 1998 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілді. Өмірінің соңына дейін Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті жанындағы филология ғылымдары докторы дәрежесін тағайындау жөніндегі тұрақты диссертациялық кеңестің төрағасы қызметін атқарған. Тұңғыш көлемді шығармасы «Өмір ұшқыны» 1956 жылы қазақ, 1958 жылы «Искра жизни» повесі орыс тілінде жарық көрген. 1964 жылы «Адам» атты әңгімелер мен очерктер жинағы шыққан. 1967 жылы республикалық байқауда «Сөнбейтін от» пьесасы сыйлық алған. «Мұхтар аға» документалды кинофильмінің сценарийін жазған. Мұнайшылар өмірінен жазылған «Жалын» романы 1970-1971 жылдары қазақ, орыс тілдерінде жарық көрген. Бұл роман жұмысшылар табы туралы ең үздік туындылар жөнінде КСРО Жазушылар одағы жариялаған бүкілодақтық байқауда арнаулы сыйлық алған. 1964-2002 жылдары әдебиеттану ғылымы мен теориясын зерттеу, орта және жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар жазу ісінде де жемісті еңбек еткен. Оның «Арна» зерттеу-сын-эссесі, «Жанр сыры», «Сөз өнері» монографиялары, «Жебе» әдеби толғаныстар мен талдаулары, «Көзқарас» талдаулар мен толғаныстары, «Әдебиет теориясының негіздері» атты еңбектері студенттер мен мұғалімдердің және жазушы-журналистердің қажет кітаптарына айналды. Басқа да көптеген еңбектері: екі томдық шығармалары, «Елеусіз қалған есіл ер» пьесалар жинағы, «Менің Әуезовым», «Ұшқын», «Жалын» романдары, таңдамалы шығармалар, бес томдық алғашқы кітаптары «Жазушы», «Санат» баспаларынан әр жылдары басылып шыққан. Ұзақ жылдар бойы З. Қабдолов өзі дәріс алып, аялы алақанның, ыстық лебізінің шапағатын көрген ұстазы - ұлы Мұхтар Әуезовтың ғылым ордасындағы киелі орнын жоғалтпай, Әуезов кафедрасының ісін жалғастырып, отын өшірмей келген. ЮНЕСКО көлемінде әлемдік деңгейде аталып өткен М. Әуезовтың 100-жылдық мерейтойына арнайы жазылған «Менің Әуезовым» атты роман-эссесінде ұлы қаламгердің ұстаздық феноменін таныту арқылы оның әдеби бейнесін жасау тәжірибесін жаңа сапаға көтерген. Эссе әдебиетіміздің алтын қорына құнды қазына болып құйылды. Аударма жұмыстарымен де айналысып, А. Пушкиннің «Балықшы мен балық» ертегісін, Н. Гогольдің мақалалары мен хаттарын, В. Добровольскийдің «Сұр шинельді үш жігіт», В.Закруткиннің «Судағы станица» романдарын, А. Островскийдің «Ұшынған ақша», М. Горкийдің «Күн перзенттері», Н. Хикметтің «Елеусіз қалған есіл ер» пьесаларын қазақ тіліне аударған. «Халықтар достығы», «Құрмет», «Парасат» ордендерімен, көптеген медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Ш. Уәлиханов атындағы Бірінші дәрежелі сыйлығының лауреаты. Көркем шығармалары бірнеше шетел тілдеріне аударылған. Алматы қаласындағы мекен-тұрағы болған Желтоқсан көшесіндегі 132 үйдің қабырғасына мемориалды тақта орнатылып, қаладағы көшелердің біріне жазушының есімі берілген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> [[Сурет:Zeinolla Qabdolov and Saule Qabdolova.jpg|thumb|right|200px|Зейнолла Қабдолов пен Сәуле Қабдолованың [[Кеңсай зираты|Кеңсайдағы]] зираты]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=1442&Itemid=44 Сәуле ҚАБДОЛОВА: Сағынышым – сыртқа ақтармас ішкі сырым...] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] {{Bio-stub}} cn0whwax72t8vgzoih4lcvf9xvoazxn 0 25402 3577050 3519875 2026-04-05T07:25:02Z Rasulbek Adil 176232 3577050 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы |Қысқартылған аты = ҚазҰӨА |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = TEMIRBEK ZHURGENOV KAZAKH NATIONAL ACADEMY OF ARTS |Бұрынғы атауы = Алматы театр және кино институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1978 жыл|1978]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Арман Жүдебаев |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Алматы]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Қазақстан Республикасы, 050000 Алматы, Панфилов к-сі, 127 |Сайты = https://kaznai.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 06 |lon_dir = E|lon_deg = 76|lon_min = 56|lon_sec = 40 |CoordScale = 5000 |edu_region = KZ }} '''[[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Темірбек Жүргенов]] атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы''' (ҚазҰӨА) — [[театр]], [[кино]], кескіндеме, мүсін, дизайн және хореография мамандарын даярлайтын [[жоғары оқу орны]]. == Тарихы == Академия өзінің тарихын 1955 жылдан бастап Қазақ КСР Халық әртісі А.Т. Тоқпанов Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының жанынан театр факультетін ашқан кезден бастау алды. Оның негізінде 1977 жылы Алматы театр-көркемсурет институты құрылды. 1978 жылы театр және өнер факультеттеріне алғашқы студенттер қабылданды. 1982-1983 оқу жылында институтта 490 студент оқыды, 95 оқытушы жұмыс істеді, оның ішінде 5 профессор мен ғылым докторы, 7 доцент және ғылым кандидаттары. 1989 жылы 28 қаңтарда институтқа отандық мәдениет пен өнердің дамуына зор үлес қосқан Қазақстанның тұңғыш Халық ағарту комиссары Темірбек Қарайұлы Жүргеновтің есімі берілді. 1993 жылы ЖОО Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты болып қайта құрылды, "Кино және Теледидар"факультеті ашылды. 1994 жылы 22 маусымда Т.Қ. Жүргенов атындағы ҚазМемТжКИ жанындағы Жоғары хореография мектебі құрылды, кейіннен хореография факультеті болып қайта құрылды. 2000 жылы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты мен Қазақ Мемлекеттік өнер академиясының бірігіп Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ Мемлекеттік өнер академиясы құрылды. 2001 жылғы 5 шілдеде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен академияға ұлттық жоғары оқу орны ерекше мәртебесі берілді. Академияның бас оқу корпусы Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің бұрынғы ғимаратында орналасқан, сәулетші М.Я. Гинсбург (1927-1930). == Ректорлар == * 1975—1985 — Г. А. Джанысбаева<ref name=":0">Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 1987—1989 — Аман Құлбаев * 1989—1991 — [[Әшірбек Төребайұлы Сығай|Әшірбек Сығай]] * 1991—1994 — [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]] * 1994—2000 —У. Ш. Ибрагимов * 2000—2008 — [[Тілеуғали Әшірбекұлы Қышқашбаев|Тілеуғали Қышқашбаев]]<ref name=":1"> "Қазақстан" Ұлттық Энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясы" баспасы, Алматы, 1997-2007 жыл</ref> * 2008—2014 — [[Арыстанбек Мұхамедиұлы]] * 2014—2018 — [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Бибігүл Нүсіпжанова]] * 2018—2019 — [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]] * 2019—2021 — [[Ақан Әбдуәлі]] * 18 маусым 2021 — 14 ақпан 2022 — Шәріпбек Әмірбеков (м.а.) * 14 ақпан 2022 жыл — қазіргі уақыт — [[Азамат Сатыбалды]] * 30 қаңтар 2024 жылдан — Арман Жудебаев == Академия ғимараты == Қазақ КСР астанасын Қызылордан Алматыға көшіргеннен кейін мемлекеттік мекемелер үшін жаңа әкімшілік орталық салу қажеттілігі туындады. Сондықтан 1927-1931 жылдары Қазақ КСР үкіметі үшін ғимарат салынды (қазіргі мекен — жайы-Бөгенбай батыр көшесі, 136). Жобаның авторлары М. Гинсбург пен Ф. Милинис, инженер В. Орловский болды. Ғимарат жобасы Мәскеу сәулет қоғамының Бүкілодақтық байқауының жеңімпазы болды. Ғимаратта белгілі кеңес қайраткері Л.И. Мирзоян — Қазақстанның КП(б) бірінші ОК жұмыс істеді. 1941 жылы сәулетшілер Б. Дергачев, Г. Кушнаренко және инженер Н. Оразмыбетовтың жобасы бойынша ғимаратты қайта құру жүргізілді, нәтижесінде құрылыстың қырынан жоғарғы қабаттар салынып, төбесі ауыстырылды . 1958 жылы жаңа үкімет ғимараты салынғаннан кейін ғимарат С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіне берілді. Осы кезеңде оқу корпусының фойесінде Киров ескерткіші орналастырылған. 1982 жылы ғимаратта театр — көркемсурет институты орналасқан, кейінірек ол жаңа атау алды-Т.Жүргенов атындағы Алматы театр және кино институты болды. Қазіргі уақытта ғимаратта Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ұлттық университеттер}} [[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан өнері]] obu5vo2wa08q4jfvce46tq4as0xgnf5 3577051 3577050 2026-04-05T07:27:59Z Rasulbek Adil 176232 3577051 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы |Қысқартылған аты = ҚазҰӨА |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = TEMIRBEK ZHURGENOV KAZAKH NATIONAL ACADEMY OF ARTS |Бұрынғы атауы = Алматы театр және кино институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1978 жыл|1978]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Арман Жүдебаев |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Алматы]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Қазақстан Республикасы, 050000 Алматы, Панфилов к-сі, 127 |Сайты = https://kaznai.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 06 |lon_dir = E|lon_deg = 76|lon_min = 56|lon_sec = 40 |CoordScale = 5000 |edu_region = KZ }} '''[[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Темірбек Жүргенов]] атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы''' (ҚазҰӨА) — [[театр]], [[кино]], кескіндеме, мүсін, дизайн және хореография мамандарын даярлайтын [[жоғары оқу орны]]. == Тарихы == Академия өзінің тарихын 1955 жылдан бастап Қазақ КСР Халық әртісі А.Т. Тоқпанов Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының жанынан театр факультетін ашқан кезден бастау алды. Оның негізінде 1977 жылы Алматы театр-көркемсурет институты құрылды. 1978 жылы театр және өнер факультеттеріне алғашқы студенттер қабылданды. 1982-1983 оқу жылында институтта 490 студент оқыды, 95 оқытушы жұмыс істеді, оның ішінде 5 профессор мен ғылым докторы, 7 доцент және ғылым кандидаттары. 1989 жылы 28 қаңтарда институтқа отандық мәдениет пен өнердің дамуына зор үлес қосқан Қазақстанның тұңғыш Халық ағарту комиссары Темірбек Қарайұлы Жүргеновтің есімі берілді. 1993 жылы ЖОО Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты болып қайта құрылды, "Кино және Теледидар"факультеті ашылды. 1994 жылы 22 маусымда Т.Қ. Жүргенов атындағы ҚазМемТжКИ жанындағы Жоғары хореография мектебі құрылды, кейіннен хореография факультеті болып қайта құрылды. 2000 жылы Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты мен Қазақ Мемлекеттік өнер академиясының бірігіп Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ Мемлекеттік өнер академиясы құрылды. 2001 жылғы 5 шілдеде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен академияға ұлттық жоғары оқу орны ерекше мәртебесі берілді. Академияның бас оқу корпусы Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің бұрынғы ғимаратында орналасқан, сәулетші М.Я. Гинсбург (1927-1930). == Ректорлар == * 1975—1985 — Г.А. Джанысбаева<ref name=":0">Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 1987—1989 — Аман Құлбаев * 1989—1991 — [[Әшірбек Төребайұлы Сығай|Әшірбек Сығай]] * 1991—1994 — [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]] * 1994—2000 —У.Ш. Ибрагимов * 2000—2008 — [[Тілеуғали Әшірбекұлы Қышқашбаев|Тілеуғали Қышқашбаев]]<ref name=":1"> "Қазақстан" Ұлттық Энциклопедиясы, "Қазақ энциклопедиясы" баспасы, Алматы, 1997-2007 жыл</ref> * 2008—2014 — [[Арыстанбек Мұхамедиұлы]] * 2014—2018 — [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Бибігүл Нүсіпжанова]] * 2018—2019 — [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]] * 2019—2021 — [[Ақан Әбдуәлі]] * 18 маусым 2021 — 14 ақпан 2022 — Шәріпбек Әмірбеков (м.а.) * 14 ақпан 2022 жыл — қазіргі уақыт — [[Азамат Сатыбалды]] * 30 қаңтар 2024 жылдан — Арман Жудебаев == Академия ғимараты == Қазақ КСР астанасын Қызылордан Алматыға көшіргеннен кейін мемлекеттік мекемелер үшін жаңа әкімшілік орталық салу қажеттілігі туындады. Сондықтан 1927-1931 жылдары Қазақ КСР үкіметі үшін ғимарат салынды (қазіргі мекен — жайы-Бөгенбай батыр көшесі, 136). Жобаның авторлары М. Гинсбург пен Ф. Милинис, инженер В. Орловский болды. Ғимарат жобасы Мәскеу сәулет қоғамының Бүкілодақтық байқауының жеңімпазы болды. Ғимаратта белгілі кеңес қайраткері Л.И. Мирзоян — Қазақстанның КП(б) бірінші ОК жұмыс істеді. 1941 жылы сәулетшілер Б. Дергачев, Г. Кушнаренко және инженер Н. Оразмыбетовтың жобасы бойынша ғимаратты қайта құру жүргізілді, нәтижесінде құрылыстың қырынан жоғарғы қабаттар салынып, төбесі ауыстырылды . 1958 жылы жаңа үкімет ғимараты салынғаннан кейін ғимарат С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіне берілді. Осы кезеңде оқу корпусының фойесінде Киров ескерткіші орналастырылған. 1982 жылы ғимаратта театр — көркемсурет институты орналасқан, кейінірек ол жаңа атау алды-Т. Жүргенов атындағы Алматы театр және кино институты болды. Қазіргі уақытта ғимаратта Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ұлттық университеттер}} [[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан өнері]] 9524fgo2pttmj2207h0zj94v9t63vt7 0 27865 3576903 3410526 2026-04-04T21:04:49Z Rasulbek Adil 176232 3576903 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Досхан Қалиұлы Жолжақсынов |шынайы есімі = |сурет = Досхан Жолжақсынов.jpg |туған кездегі есімі = |туған күні = 07.10.1951 |туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Күршім ауданы|Күршім ауданында}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|КСРО|Қазақстан}}, {{кинорежиссёр|КСРО|Қазақстан}} |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1972]] жылдан |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет: KZ Premium.png|20px|Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]] {{!}}{{!}}[[Сурет: KZ Premium.png|20px|Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]] {{!}}} |сайты = }} '''Досқан Қалиұлы Жолжақсынов''' ([[1951 жыл]]ы [[7 қазан]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Күршім ауданы]], Балықшы ауылында туған) — [[актер|кино және театр актері]], [[Кинорежиссёр|кинорежиссер]]. [[Орта жүз]] [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руының Құрман-Ақнайман бұтағынан шыққан. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]] (1995), [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының екі мәрте иегері]] (1996,2016). Қырғыз Республикасының Еңбек сіңірген артисі (1996). == Толығырақ == * 1973 жылы Алматы мемлекеттік өнер институтын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. * 1971 жылдан Қазақ жастар мен балалар театрының актері. * 1995 – 2001 жылдары осы театрдың директоры әрі көркемдік жетекшісі болды. == Шығармашылығы == Жолжақсынов театр мен кинода 200-ден астам бейнелерді сомдады. театрда ойнаған алғашқы рөлі – Х. Вахитовтың “Алтын көрсе періште жолдан таяды” спектакліндегі Қылышбек (1972). Бұдан кейін орындаған рөлдері қатарында Сыматбек (Ж. Тәшенов пен И.М. Саввиннің “Қаладан келген қылжақбасында”), Сырым (Р.Сейсенбаев пен Е. Обаевтың “Өзімді іздеп жүрмінінде”), Қазақбай (Ә. Тарази мен Қ. Ысқақовтың “Апа, апатайында”), Сәмет, Ақан ([[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] “Қазақ солдаты” мен “Ақан сері – Ақтоқтысында”), Глумов (А.Н. Островскийдің “Адам аласы ішіндесінде”), Әзберген (Ә. Таразидің “Қндетінде”, Қазақстанның Мемлекет сыйлығын, 1996; Түркі тілдес халықтар театрлары байқауының бас жүлдесі, Қазан, 1998), т.б. бар. Жолжақсыновтың актерлік өнеріне сезім тереңдігі, сахналық әрекет шынайылығы тән. Актер халық әндері мен қазіргі композиторлар әндерін шебер орындаушы ретінде де танымал. Жолжақсынов – ұлттық кино өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан актерлердің бірі. Әскербек (“Гаһартаста”, 1976), Хамит (“Даладағы қуғында”, 1979), Мұрат (“Алтын күзде”, 1979), Мұндызбай (“Ақ барыстың ұрпағында”, 1984, соңғы екеуі “Қырғызфильмде”), Дәуір (“Омпада”, 1997), т.б. рөлдері арқылы Жолжақсынов дарынды киноактер ретінде кеңінен танымал болды. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегері (1982). == Фильмографиясы == === Продюсер ретінде === *2003 - ''[[Голгофаға әрқайсысы шығады]]'' *2006 - ''[[Жоғалған жұмақ (фильм)|Жоғалған жұмақ]]'' === Режиссер ретінде === *2009 - ''[[Біржан сал (фильм)|Біржан сал]]'' *2015 - ''[[Құнанбай (фильм)|Құнанбай]]'' === Сценарист ретінде === *2015 - ''[[Құнанбай (фильм)|Құнанбай]]'' === Актер ретінде === *1972 - ''[[Арман асуы]]'' - ''эпизод'' *1974 - ''[[Бұлақ (фильм, 1974)|Бұлақ]]'' - ''эпизод'' *1975 - ''[[Гауһартас (фильм)|Гауһартас]]'' - ''Әскербек'' *1979 - ''[[Бандыны қуған Хамит (фильм)|Даладағы қуғын]]'' - ''Хамит'' *1979 - ''[[Шешуші айқас]]'' - ''эпизод'' *1979 - ''[[Чемпион (фильм)|Чемпион]]'' - ''Ілияс Шәріпұлы'' *1980 - ''[[Алтын күз]]'' - ''эпизод'' *1981 - ''[[Бұлақ (фильм, 1981)|Бұлақ]]'' - ''эпизод'' *1982 - ''[[Қош бол, Медеу!|Көріскенше қош бол, Медеу]]'' - ''Кәрім'' *1983 - ''[[Ай астындағы үй]]'' - ''Дәуіт'' *1983 - ''[[Өтелмеген парыз (фильм)|Өтелмеген парыз]]'' - ''Нұрлан'' *1984 - ''[[Жарқыраған әлем]]'' - ''Акунахара'' *1984 - ''[[Ақ ілбістің тұқымы]]'' - ''Мұндызбай'' *1984 - ''[[Адами фактор]]'' - ''Ниязов'' *1986 - ''[[Махаббат қиялдары]]'' - ''Қожа Зульфиқар'' *1986 - ''[[Жәбірленушілердің наразылықтары жоқ]]'' - ''Ілияс Садықов'' *1986 - ''[[Ауылдан келген күйеу бала]]'' - ''Жапар'' *1987 - ''[[Махаббат, достық пен тағдыр туралы]]'' - ''Кәрім'' *1990 - ''[[Тағыланған иттерді қаумалау]]'' - ''эпизод'' *1990 - ''[[Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет]]'' - ''әке'' *1993 - ''[[Үндемеу кодексі-2]]'' - ''Садық Баларғымов'' *1996 - ''[[Мерген Хомучи]]'' - ''эпизод'' *1998 - ''[[Омпа]]'' - ''Дәуірбек Ақынов'' *2000 - ''[[Чек (фильм)|Чек]]'' - ''Сәкен'' *2003 - ''[[Голгофаға әрқайсысы шығады]]'' - ''Қаратас'' *2006 - ''[[Көшпенділер (фильм)|Көшпенділер]]'' - ''Галдан-Цэрэн'' *2009 - ''[[Біржан сал (фильм)|Біржан сал]]'' - ''[[Біржан сал]]'' *2009 - ''[[Лавэ]]'' - ''эпизод'' *2009 - ''[[Бөрілердің әділ соты]]'' - ''Виктор Иванович'' *2015 - ''[[Құнанбай (фильм)|Құнанбай]]'' - ''[[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]]'' *2016 - ''[[Қазақ елі (фильм)|Қазақ елі]]'' - ''эпизод'' == Мемлекеттік марапаттары == * 1982 жылы Қазақстан Ленин комсамолы сыйлығының лауреаты * 1987 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген әртісі * 1995 жылы Қазақстанның халық әртісі * 1996 жылы Қырғызстанның еңбек сіңірген әртісі * 1996 жылы Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты * 2001 жылы [[Құрмет ордені]]мен марапатталған. * 2016 жылы президенттің қолынан Қазақстанның мемлекеттік сыйлығын алды. [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Қазақстан театр және кино қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:7 қазанда туғандар]] {{stub}} 31mvfz664aa5u8oo8tqol54u509nans 0 27876 3576751 3560264 2026-04-04T16:51:54Z HorseBro the hemionus 173989 3576751 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Жоңғар хандығы |статусы = [[Хандық]] |өз атауы = ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ ᠣᠯᠣᠰ |әнұраны = |байрағы = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңба = |елтаңба_сипаттамасы = |карта = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png |өлшем = |сипаттама = <!-- |type_before = [[Моңғол империясы]] --> |p1 = Ойрат хандығы |flag_p1 = Map of Ming Chinese empire 1415.jpg |image_p1 = |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Yarkent Khanate.jpg |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылды = [[1635]] |жойылды = [[1755]] <!-- |type_after = --> |s1 = Цинь империясы |flag_s1 =Flag of China (1889–1912).svg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астанасы = |қалалары = |тілі = [[Моңғол тілі|моңғолша]], [[Қалмақ тілі|ойрат-қалмақша]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 3 600 000 км² |халқы = 600 000 (XVIII ғ. ортасы): [[ойраттар]], [[ұйғырлар]], [[алтайлықтар]], [[тывалар]], [[қырғыздар]] |басқару_формасы = [[монархия]] |династиясы = [[чорос]] |билеушілер_титулы = [[Қонтайшы]] |билеуші1 = [[Эрдэни-Батур]] |билік_жылдары1 = 1635—1653 |билеушілер_титулы2 = <!--келесі билушінің титулы ауысқан кезде қолданылады--> |билеуші2 = [[Сенге]] |билік_жылдары2 = 1653—1651 |билеушілер_титулы3 = [[Хан (титул)|Хан]] |билеуші3 = [[Галдан-Бошогту]] |билік_жылдары3 = 1651—1697 |билеушілер_титулы4 = [[Қонтайшы]] |билеуші4 = [[Цэван-Рабдан]] |билік_жылдары4 = 1697—1727 |билеушілер_титулы5 = |билеуші5 = [[Галдан-Цэрэн]] |билік_жылдары5 = 1727—1746 |билеушілер_титулы6 = |билеуші6 = [[Цэван-Дорджи]] |билік_жылдары6 = 1746—1749 |билеушілер_титулы7 = |билеуші7 = [[Лама-Даржа]] |билік_жылдары7 = 1749—1753 |билеушілер_титулы8 = |билеуші8 = [[Давачи]] |билік_жылдары8 = 1753—1755 |діні = [[Буддизм]] ([[гелуг]]) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |қосымша_параметр3 = |параметр_мазмұны3 = |ескерту = }} '''Жоңғар хандығы''' (ескі моңғол жазуы {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠭᠠᠷ<br>ᠤᠨ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ<br>ᠣᠯᠣᠰ}}; ''jegün γar-un qaγan-tu ulus'', {{lang-xal|Зүн Һарин хаана улс}}; {{lang-mn|Зүүнгарын хаант улс}}) – Батыс [[Моңғолия]]да XVII ғасырдың 30-жылдарына қарай төрт ойрат тайпасының бірігуі негізінде құрылған мемлекет. == Жоңғар мемлекетінің құрылу алғышарттары == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|320px|left|Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстануы]] Ғылыми әдебиеттерде Жоңғар хандығының негізін салған төрт тайпа – чорос, хошоуыт, дербет, хойттар аталады (торғауыттар 1627 жылы батыстағы [[Еділ]] бойына қоныс аударған). [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары құрған [[Юань Империясы|Юань империясы]] ыдыраған соң (1368 жылы) олар Батыс Моңғолияда қоныстанып қалған еді. Олармен туысқан тайпалардың бір бөлігі халхалар Шығыс Моңғолияда тұратын. [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарын иемдену құқығы үшін Шығыс Моңғолия мен Батыс Моңғолияда тұратын ойраттар арасында бірнеше дүркін қанды соғыстар болған. 15 ғасырдың 1-жартысында ойраттардың басшылары Тогон (1418 – 40) және Эсен (1440 – 50) шығыс пен батыстағы ойрат тайпаларын бір мемлекетке қосқан. Бірақ ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты біріккен мемлекет ұзақ өмір сүрген жоқ. Олар Қытайға апаратын сауда жолынан айырылып қалды. XV ғасырда, ортағасырлық [[Моңғолия]] өз күшінің шыңына жеткен кезде моңғол империясында билікті қолына алған жергілікті қалмақ (ойрат) тайшылары көрші Қытаймен қарым-қатынасты сауда қатынастарына қыздырудан қорықпады. Оқиғалардың өзара шиеленісуі 1449 жылы ойрат-қытай соғысына алып келді, ол кезде моңғолдардың де-факто көшбасшысы Ойрат Эсен-Тайши Қытайды жаулап алуға және Хубилай хан дәуіріндегі Моңғол Юан империясын қайта құруға көшті. 1449 жылдың жазында қалмақтардың (ойрат) Есен-тайшы бастаған 20 000 адамдық моңғол-ойрат әскері Қытайға басып кіріп, үш топқа бөлініп, Бейжіңге қарай беттеді. 4 тамызда Мин әулетінің үлкен қытай әскері император Чжу Кженнің басқаруымен жорыққа аттанды. Ритуалдар департаментінің бас уәзірі (министрлік) Ванг Чжэн, ол императордан кейінгі екінші адам болғандықтан, жас монархты солтүстікке жеңіспен шеруге және Моңғолияда Ойрат Есенді жеңуге көндірді. Бұл идеяны жүзеге асырудағы қытай әскері мен қытай императорының тәкаппарлығы көп ұзамай айқын болды.Жалпы шайқас 1449 жылы 1 қыркүйекте қазіргі Хубей провинциясындағы Хуайлай тауының оңтүстік-батысында Туму аймағында өтті. Ойрат әскерінен әлдеқайда көп қытай армиясын кездестірген ойраттар оларды жеңіліске ұшыратты. Империяның ең жоғары дәрежелі адамдары ұрыс даласында, оның ішінде Ван Чжэн қайтыс болды. Император мен көптеген сарбаздарды ойратттар тұтқынға алды. Есен тұтқында тұрған императордың өзінің қытайларға қарсы көзірі деп есептеді және ойрат көшпелілеріне оралып, соғыс қимылдарын тоқтатты. Қуатты қытайлық қолбасшы Ю Цян Пекинді қорғауды қолға алды, ол таққа жаңа император Чжу Кжэннің інісі Чжу Кюді қабылдады.Қытай сотының уәзір министрлерінің кеңестерінен кейін және Есеннің императорды төлеп алутуралы ұсыныстарын қабылдамай, Ю елдің император өмірінен маңызды екенін мәлімдеді. Есен ешқашан қытайлықтардан төлемақы алмады, төрт жылдан кейін, әйелінің кеңесі бойынша дос болып қалған императорды босатты. Ойрат басшысының өзі өзінің саналы саясатына қатысты қатты сынға ұшырады және Туму шайқасынан алты жыл өткен соң оны өлтірген моңғол ақсүйектерінің жаулап алған туыстары опасыздықпен өлтірді. ==Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары== [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|left|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары да сәтсіз аяқталды. [[Тәуекел хан]] кезінде дурвэд және торғаут тайпалары [[Қазақ хандығы]]на бағынған (қысқаша Жоңғар шапқыншылығы). XVII ғасырдың 20-жылдары хошаут байбағыс пен шорос тайпасының тайшысы (тайджи) Хара-хула ойрат мемлекетін қайтадан құруға әрекеттер жасады. Ақырында Хара-хуланың баласы Батыр қонтайшы біртұтас ойрат мемлекетін құрады (1635). Мемлекет аты тарихи әдебиеттерде, көбінесе, Жоңғар Хандығы деп аталады. Тогон мен Эсен хандар кезінен бастап түркі тіліндегі әдебиеттерде және қазақтар арасында ойраттар – қалмақ деп аталып кетті. ===Батыр қонтайшы кезіндегі хандық=== Батыр қонтайшы кезінде (1635 – 53) хандықта қалалар сипатындағы отырықшы елді мекендер салына бастады, жер игеру біршама ілгеріледі. Осыған қарамай Жоңғар Хандығы көшпелі мемлекет ретінде тарихта қалды. 1640 жылы [[Тарбағатай]] тауларының етегінде біріккен моңғол, қалмақ және ойрат тайпалары басшылары моңғол – ойрат заңдарын қабылдайды. Жинақ “Цааджин бичиг” деп аталды. Онда моңғол-ойрат тайпаларының ішкі тіршілігі, мемлекет құрылымы, әскери қызмет атқару тәртібі, діни ұстанымдары белгіленген. Батыр қонтайшыдан кейін билік басында болған қонтайшылар Сенге (1653 – 1671), Қалдан Бошақты (1671 – 1697), Севан Рабдан (1697 – 1727), Қалдан Серен (1727 – 1745) Батырдың саясатын одан әрі жалғастырды. Олар хандықтың ішінде егін шаруашылығы мен ұсақ кәсіпшіліктер, сауда қатынастарының дамуына едәуір ықпал жасады. Қол өнері мен кәсіпшілік дамыды. Оларда соғыста қолға түскен тұтқындар да жұмыс істеді. Саудаға Шығыс түркістандықтар белсене қатысты. 18 ғасырларға қарай Жоңғар Хандығындағы адам саны 1 млн-ға жетті, басқа ұлттарды қосқанда мемлекеттегі халық саны 1,5 млн-ға жуық еді. ==Жоңғар хандығынның талқандалуы== Әскерді басқаруда бұрынғы Шыңғыс хан империясында қалыптасқан жүйе сақталып, өте қатаң тәртіп енгізілді. Сыртқы саясатта Шығыс Моңғолия тайпаларымен және Цин империясымен әр кез соғыстар жүргізіп отырды. Бұл саясат хандық жойылғанға дейін тоқталған жоқ. [[Ресей]] мен Жоңғар Хандығының арасында өзара елшілік қарым-қатынас орнады. Жоңғарлардың Кузнецк уезінен қару-жарақтар сатып алып тұрғаны туралы деректер бар. Жоңғар Хандығының Ресей империясына бодан болу туралы ұсыныс жасаған кезі де болған. Ресейден Жоңғар Хандығына тұтқынға түскендер онда маңызды рөл атқарған. Тұтқынға түскен швед офицері Ренат 18 ғасырдың 1-ширегінде Жоңғар Хандығының қарулы күштерін жарақтандыруға елеулі үлес қосқан. Жоңғар Хандығы [[Шығыс Түркістан]] халықтарына басқыншылық жорықтар жасап, оларға билік жүргізді. Басқа да тәуелді халықтарға қатаң тәртіп орнатты. Жоңғар Хандығы мен Қазақ хандығының арақатынасы өте шиеленісті болды. 16 ғасырдың 30-жылдарынан бастап Жоңғар Хандығы Қазақ мемлекетіне қарсы басқыншылық саясат ұстанды. Қазақ халқы [[Ойраттар|ойрат]]-жоңғар шапқыншылығына қарсы екі жүз жылға жуық уақыт бойы ерлікпен күрес жүргізді (қ. Жоңғар шапқыншылығы). Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғар Хандығында тақ үшін талас-тартыс басталды. Осы жағдайды пайдаланған [[Цин империясы]] 1755, 1756, 1757 жылдары бірнеше дүркін шабуылдар жасап, Жоңғар Хандығын талқандады. Цин империясы басқыншыларына қарсы [[Әмірсана]] бастаған көтеріліс жеңіліске ұшырады. Цин әскерлері көтерілісшілерді аяусыз басып-жаншыды. Жоңғарлар қатты қырғынға ұшырап, нәтижесінде Жоңғар Хандығы жойылып кетті.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 4 том;</ref> ==Жоңғар хандығының билеушілері== [[File:Урга. Жоңғар қонтайшысының ордасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы).jpg|thumb|left|250px|Урга. Жоңғар қонтайшысының ордасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы)]] Жоңғар хандығында билеушілердің сатылы бағыныштылық тәртібі орнатылды, билеушілер тобына ұлы тайшылар, кіші тайшылар, зайсандар және жоғары ламалар кірген. Кіші тайшылар ұлы тайшылардың вассалдары болып есептелді. Ұлы тайшылар және кіші тайшылар көшпелі тайпалардың мал жайылымдарын, жоғары ламалар ғибадатханаларға тиесілі жерлерді иеленді. Зайсандар кіші тайшыларға бағынды. Ал төменгі әлеуметтік топтар араттар (қарапайым шаруалар) деп аталып, екіге бөлінді: албату –билеушілерге және шабинарлар – діндарларға тәуелділер. Олар өз иелеріне басыбайлы бекітіліп берілді. Албату Жоңғар Хандығы әскерінің негізін құрады, ал шабинарлар әскери қызметтен босатылды. Хандықта құлдар да болды, бірақ олардың қоғамда рөлі болмады. Хандықтағы жоғары билікті хандар жүргізді, хан тағына тек шорос тайпасынан шыққандар отырды. Хан лауазымы қонтайшы деп аталды. Жоңғар мемлекетін билеген чорос тайпасының өкілдері: * Эрдени Батур (1634-1638). 1638 жылдан 1660 жылға дейін Эрдени Батур хунтайджи (қонтайшы) ретінде белгілі. * Хотогчиннің ұлы Сенге (Сэцэн қонтайшы). 1660-1671 жылдары билік құрған. * Хотогчиннің ұлы Галдан (1645 жылы туған). 1671-1679 жылдары Галдан қонтайшы, ал 1679-1697 жылдары Галдан Бошақты хан. * Сенгенің ұлы Цеван Рабдан (1663 жылы туған). Эрдени Дзорикту-қонтайшы (1697-1727) ретінде белгілі. * Цэван Рабданның ұлы Қалдан Серен. 1727-1745 жылдары билік құрған. * Қалдан Сереннің ұлы Цэван Доржи (1732 жылы туған). 1746-1749 жылдары билік құрған. * Қалдан Сереннің ұлы Лама Доржи (1749-1753). * Намжил-Дачидің ұлы Дабачи (1753-1755). ==Тайпалар== Жоңғар хандығын құрған негізгі тайпалардан – ұлы тайшылар шықты, кейін қосылған тайпалардың билеушілері – кіші тайшылар болды. Кіші тайшылар билік жүргізген топтар – анги деп аталды. Ең шағын әлеуметтік бірлестік – хотон деп аталып, оның құрамында 4, 10, 50 жанұя болды. Бірнеше хотон аймақты немесе отоқты (шіркеу иелігінде иасы деп аталған) құрады. Әкімшілік басқару жүйесінде мемлекет аппарат маңызды рөл атқарды. Шенеуніктер 12 дәрежеге бөлініп, әрқайсысының атқаратын қызметі анықталды. Ұсақ қызметтерді атқарушылар да көп болды: 30 адамға бір басқарушыдан келді. Олардың жалпы саны 35 мыңға жеткен. Сот билігін атқарушылар зорго (сот өкілдері) деп аталып, ең беделді 8 зорго министрлер қызметін атқарды. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" | [[File:Ремезовтың сызба кітабындағы қалмақтардың (жоңғарлардың) қоныстануы.jpg|thumb|Ремезовтың сызба кітабындағы қалмақтардың (жоңғарлардың) қоныстануы]] | [[File:Ремезовтың сызба кітабы (50 бет).jpg|thumb|Ремезовтың сызба кітабы (50 бет)]] | [[File:Жоңғарияның картасы(Й.Г.Ренат).tif|thumb|Жоңғарияның картасы (Й.Г.Ренат)]] | [[File:Капитан Иван Унковскийдің Жоңғария картасы (1722-1723).png|thumb|Капитан Иван Унковскийдің Жоңғария картасы (''Владение контайшино, 1722-1723'')]] | [[File:Қонтайшы иелігі (И.Унковский, 1722-1724).png|thumb|Қонтайшы иелігі (И.Унковский, 1722-1724)]] |} == Әдебиет == * ''Бичурин Н. Я. (Иакинф).'' Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. —Элиста: Калмыцкое книжное изд-во, 1991. * «Илэтхэл шастир». Москва: «НАУКА», Главная редакция восточной литературы, 1990 г. * ''Злат­кин И. Я.'' Ис­то­рия Джун­гар­ско­го хан­ст­ва, 1635–1758. Москва, 1983. * ''Моисеев В. А.'' Россия и Джунгарское ханство в XVIII в. — Барнаул: Изд-во АГУ, 1998. * ''Моисеев В. А.'' Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.). — Алма-Ата: Гылым, 1991. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.kaznex.kz/kz/napr/export/analitika/china.php Қытай Халық Республикасы]{{Deadlink|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons|Category:Dzungar Khanate}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Моңғол мемлекеті]] [[Санат:Моңғолия тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Қалмақтар тарихы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] [[Санат:XVII ғасыр тарихы]] [[Санат:XVIII ғасыр тарихы]] [[Санат:Қытай тарихы]] ee10l3i8zqjhw2s2a4ljbr9bcktorkd 0 29929 3577193 3225828 2026-04-05T11:29:01Z Rasulbek Adil 176232 3577193 wikitext text/x-wiki {{Грамматикасы тексерілсін}} {{wikify}} {{мағына|Қыз Жібек (айрық)}} [[Сурет:Kyz Zhibek Tolegen.jpg|нобай|200px|Қыз Жібек пен Төлеген]] '''Қыз Жібек''' — қазақтың ең көне мұраларының бірі, лиро-эпостық дастан. «Қыз Жібек» жыры — аңыз емес, тарихи оқиға, кейіпкерлері өмірде болған адамдар. Жырдың негізгі кейіпкерлері — Төлеген мен Жібек бірін-бірі шын сүйген ғашықтар, бірақ әке батасынан аттап кеткен Төлегеннің өлімі мен Жібектің қайғылы тағдыры талай жанарларға жас үйірілтпей қоймайды. Жібек бейнесі — сұлулық пен әсемдіктің нышаны, қазақ халқының мақтанышы, рухани ескерткіш. ==Тарихы== [[File:Stamp of Kazakhstan 585.jpg|thumb| alt=A.| ''Қыз Жібек''.]]'''Қыз Жібек''–лиро-эпостық жыр. Шамамен XVII-ғасырда жазылған. Жыр нұсқалары арасында айырмашылық аз. Тұңғыш рет Е.А. Александров [[Мұсабай ақын]]нан жазып алып, мазмұнын орысшаға қара сөзбен аударған (1880). 19 ғасырдың екінші жартысында татар мұғалімі [[Фалиолла Тухватуллин]] [[Зайсан]] өңірінен “Қыз Жібек” жырын жинап, 1894 жылы [[Қазан]]да бастырған. Сондай-ақ Жүсіпбек Шайхысыламұлы Қазан қаласында 1900, 1903, 1905, 1909, 1911 ж. қазақ тілінде жариялаған. “Қыз Жібектің” Тухватуллин жинаған нұсқасы 1925, 1933, 1939, 1957, 1967 ж. басылып шығып, 1958 жылы “Қазақ эпосы”, “Казахский эпос” жинақтарында, 1963 жылы “Қыз Жібек” деген атпен қазақ, орыс тілдерінде жарияланды, 1988 жылы орыс тілінде жеке кітап болып шықты. Қазір ҚР Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың бірнеше нұсқалары сақтаулы. Оның ішінде Қ. Мырзағалиев, Ә. Дәнікеров, Ж. Қалмағамбетов, Е. Рақметов, Р. Мәзқожаев нұсқалары бар. “Қыз Жібек” жырында қазақ халқының өмірі, тұрмысы, кәсіп-тіршіліктері, салт-санасы, елдік, ерлік істері, ар-ожданы мен арман-мақсаты қызғылықты әрі көркем жырланады. Жыр мазмұнында Базарбай байдың Төлеген атты ұлы 14 жасқа толғанда өзіне жар іздеп, 210 сұлудың арасынан [[Сырлыбай хан]]ның Жібек атты қызын ұнатқандығы айтылады. Үш ай Сырлыбай ханның елінде болған Төлеген өз еліне бармақ болып сапарға шығады. Бірақ Жібекті қызғанып, жол тосқан Бекежан қапыда Төлегенді өлтіріп, қазасын Жібекке өзі келіп естіртеді. Сол үшін Бекежан өлім жазасына кесіледі. Жырдың 2-бөлімінде хабарсыз кеткен Төлегенді іздеп шыққан інісі Сансызбай қалмақ ханы Қоренді өлтіріп, Жағалбайлы елін жаудан азат еткендігі айтылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Мазмұны== "Қыз Жібек" жыры екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде Төлегеннің Жібекке үйленуі әңгімеленсе, екінші бөлімде Жібектің Сансызбаймен қосылғаны баяндалады. Екі бөлім - екі оқиғаны жырлайды, бірақ сюжет біреу: жігіттің үйленуі. "Қыз Жібек" эпосын махаббат гимні деудің әбден жөні бар. Оның нағыз көркем туындыға айналу процесі жүріп жатқан кезде, яғни ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамында жеке бастың, сезімнің бостандығы, махаббат еркіндігі туралы мәселе мұндай деңгейде ашық айтыла бермеген, ескі рулық заманның неке мен отбасына қатысты ежеқабыл, қалыңмал, көп әйел алу, әмеңгерлік сияқты салттары үстем болған. Солай бола тұрса да, "Қыз Жібек" жырының шығуы сол дәуірдің өзінде-ақ халықтың идеал туралы эстетикалық пайым-түсінігінде белгілі бір дәрежеде өзгеріс болғанын айғақтайды. Төлегеннің де, Жібектің де өзіне лайық жар іздеуі, сүйіспеншілікпен үйленуді көздеуі - сол кезеңдегі жастардың ойында, көкірегінде жүрген арманын, мұңын, тілегін аңғартады. Жырдың ел арасында кең тарағанының бір себебі осында болса керек.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref> [[Төлеген]] - қазақ эпосы, тіпті бүкіл қазақ фольклоры үшін жаңа кейіпкер. Ол Қозы Көрпештен де өзгеше. Қозының бейнесінде батырлық қасиет көп. Ал Төлеген - нағыз лирикалық кейіпкер. Ол бай болуды, батыр болуды көксемейді. Оның арманы - өзіне лайықты сұлуды сүю, соны өзіне өмірлік жар ету. Жыршы да осыны айтады: "Батырлық, байлық кімде жоқ, Ғашықтық жөні бір басқа". Демек, сол кездің қоғамында осындай ой-пікір болған, яғни ел ішінде махаббатты - өте таза, бәрінен ерекше, биік сезім, оны кез келген адам біле бермейді деген ұғым қалыптасқан. Нақ осындай ерекше сезім Төлегенді әкесінің бата бермегеніне қарамастан алыс жолға жалғыз аттандырады. Төлеген үшін өмірдің мәні де, сәні де - махаббат, махаббат үшін күресіп, өмір сүру, сүйгеніңе үйлену. Сондықтан да болу керек, оның мінезі де, істері де әдеткі эпостағыдай емес. Ол аң да ауламайды, мал да бақпайды, жастайынан ерлік мінез де танытпайды, батырлық өнерді де үйренбейді. "Періште сипатты ұл" боп тууының өзі - оның ерекше сұлу болатынын білдіреді. Демек, ол батыр болмайды: Төлеген кәдімгі батырларша "сағат сайын" өспейді, бозбала кезінде ешбір ерлік іс-әрекет жасамайды. Есесіне он екі жасында өзіне пара-пар сұлу қыз іздей бастайды. Он алты жасқа толғанда ат тұяғы жететін жерді түгел шарлап шығады. Қыз Жібек туралы ести сала ол еш ойланбастан жолға шығады. [[Сурет:Tolegen.jpg|thumb|200px|Төлеген]] Егер Қозы Көрпеш қалыңдығының ауылына жалғыз аттанып, көп қиындық көріп, ұзақ жүріп жетсе, Төлеген қасына бірнеше нөкер ертіп, "жылқыдан екі жүз елу жорға алып, бірнеше күн жол жүріп, Шекті деген елге келіп, шатырды тігіп, жорғаларын жайып салып, жұртқа жар салады". Байқайтынымыз - Төлеген алыс елге шаршамай-талмай, еш қиналмай, аз-ақ күнде жетеді. Оның қызды таңдауы да өзгеше. Қызын көрсеткен әрбір адамға бір жорғадан береді. Тіпті, Төлегеннің өзі Жібекке құда түседі. Бұл да - оның ерекшелігі. Оның құда түсу әдісі де айрықша. Алдымен жұртқа жорға таратып, Шекті еліне "мырзалықпен" танылады да, Қаршыға арқылы Жібекті көруге мүмкіндік алады. Бұл жерде Төлеген тағы бір мінез көрсетеді. Ол Қаршығаның сөзіне сеніп қана Жібекке іңкәр болмайды, мақтаулы қызды өз көзімен көргісі келеді. Яғни, Төлеген қызға сырттай ғашық болғысы келмейді, қызды өзі сынап, өзі тілдесіп қана бағаламақ. Міне, жастайынан өзіне тең қызды іздеген Төлеген мұнда да сол әдетінен таймайды. Көркем шығарма болғандықтан жырда Төлеген мен Жібектің бір-біріне деген сүйіспеншілігі бірден ашылмайды. Жібекке деген Төлегеннің ынтықтығы саты­ланып көрсетіледі. Ең алғаш Жібек туралы ол өз елінде жүргенде естіп, сұлуды іздеп шығады. Содан соң Жібек жайында Қаршығадан қанығып, оны көруге асығады. Сөйтіп, Қаршығаға ілесіп, көштің соңына түседі. Көш үлкен, аяғынан басына дейін баруға тура келеді. Жол бойы бірінен бірі әдемі он үш қызды көреді. Әрқайсысын Жібек екен деп жақындағанда, Қаршыға "Жібек емес" дейді. Көш алдына қараса, Бір қыз кетіп барады, Жанасалай сұлудың Қасына жетіп келеді, Төлеген мырза көреді, Көш алдында сұлудың Он қыз нөкер қасында, Өзі он бес жасында. Ақ маңдайы жалтылдап, Танадай көзі жарқылдап, Алтын шашбау шашында. Қырық нарға жүк арттырып, Қымқап зерлі кілемді Жүк үстіне жаптырған. Қазыналы қырық нарға Жібектен арқан тарттырған. Әсемдіктің бәрін де Бұл жиһаннан арттырған. Дүрия бешпент белсеніп Бұл дүниені кең салып, Алтынды қамшы қолға алып, Абжыландай толғанып, Бұралып кетіп барады, Жын соққандай теңселіп, Осы екен, деп Қыз Жібек, Жетіп келді қасына, Базарбайдың Төлеген. Артынан келді Қаршыға: "Жібек емес" деген соң, Онан да өтіп жөнеген. Тау басында қарағай, Төлегеннің мінезі Болып кетті баладай. Осындай болып әр жерден Он бір қыз өтті сәулетпен Бәрі де қалды жарамай. Жырда қыздардың келбеті өте шебер суреттелген, оларды көрген Төлеген енді тезірек Жібекті көруге ынтығады. Қаршығадан озып, Жібектің күймесіне бұрын жетеді. Бірақ Жібек онымен "сөйлесуге намыстанады". Тек Қаршығаның үгітінен кейін ғана Жібек "бетін бір ашып, жарқ етіп көрініп, амандасты да, қайтадан бетін жауып, пәуескенің қақпағын түймелеп, жатып қалды", - дейді жыршы. Жібектің ғажайып көркін көрген Төлеген: "Жиһанда бұл сипатты әйел көргенім жоқ еді, енді мұны алайын!" - деп шешеді. Осы сәттен бастап Төлеген енді белсенділік көрсетеді. Жырдағы Қыз Жібек көркінің сипатталуы: [[Сурет:Kyz Zhibek.jpg|thumb|200px|Қыз Жібек]] Қыз Жібектің құрметі, Жиһаннан асқан сәулеті, Ләйлі-Мәжнүн болмаса, Өзгеден артық келбеті. Үш қызы бар қасында-ай, Өзі он төрт жасында-ай, Кебісінің өкшесі Бұхардың гауһар тасында-ай, Ақ маңдайы жалтылдап, Танадай көзі жарқылдап, Алтын шашбау шашында-ай. Қыз Жібектің дидары - Қоғалы көлдің құрағы, Көз сипатын қарасаң - Нұр қызының шырағы, Дүри гауһар сырғасын, Көтере алмай тұр құлағы, Бой нұсқасын қарасаң Бектер мінген пырағы. Қыз Жібектің ақтығы Наурыздың ақша қарындай, Ақ бетінің қызылы Ақ тауықтың қанындай, Екі беттің ажары Жазғы түскен сағымдай, Білегінің шырайы Айбалтаның сабындай. Төсінде бар қос анар Нар бураның санындай, Оймақ ауыз, құмар көз Іздеген ерге табылды-ай. Өткірлігін байқасаң Ұсталар соққан кетпендей. Нұр тұқымын еккендей, Екі ауыз сөз сөйлескен Мұратына жеткендей. Тірісі түгіл Жібектің Өлігіне адам қайырылып Бетінен келіп өпкендей. Қыз Жібекті Төлеген Ақылменен танып тұр, Көз мейірі қанып тұр, Бейіштен жанған шамшырақ, Көзі жайнап жанып тұр, Белі нәзік талып тұр. Тартқан сымнан жіңішке Үзіліп кетпей неғып тұр? Жалпы, Төлеген ғашықтық эпостың дәстүріне сәйкес, өзіне тиісті сынақтардың бәрінен сүрінбей өтеді: қалаған жары үшін ол өз елін, ата-анасын тастап, жалғыз өзі қауіпті сапарға шығады; махаббатқа адалдық танытып, жарық дүниемен қоштасады. Мұндай жағдай романдық эпос кейіпкерінің бәрінің басынан өтеді, Төлеген де осыны бастан кешіреді. Тумысынан ерекше жаралған Төлегеннің мінезі Жібекке деген ғашықтық сезімі пайда болғаннан кейін бұрынғыдан гөрі жұмсарып, оның болмысын байыта, нұрландыра түседі. Ол өте сезімтал, нәзік жанды болып көрінеді. Бұл қасиеті, әсіресе, Төлегеннің Сансызбаймен қоштасқан сәтінде және әуелеп жүрген алты қазға қарата зарын айтқан кезде барынша кең ашылады. Әсіресе, соңғы монологта Төлегеннің ішкі сезімі өте лирикалық, тебіреністі рухта ашылады. Жібек те - өз теңін іздеген ару. Оның арманы - өзін құлай сүйген, махаббатқа адал адамға қосылу. Жібектің идеалы - бай да, батыр да емес. Оған керегі - өзінің жүрегін жалындата алатын, өзі сияқты жаны таза, ақылды әрі көрікті жігіт. Яғни, Жібектің өзі қалай сүйсе, жігіт те оны солай сүюі керек. Міне, Төлеген осындай адам. Оны Жібек алғашқы кездесуде-ақ сынап, байқаған. "Жалғыз атты" адамсың дей отырып, Төлегеннің сөзінен, өзін қалай ұстайтын мінезінен оның бекзат жан екенін аңғарған. Жалпы, Жібектің образы эпоста идеалды болып суреттеледі, оның бойында қазақ әйелінің ең асыл қасиеттері жинақталған. Жырда ол екі бейнеде көрінеді: сұлу қыз және адал әйел. Жырдың алғашқы бөлімінің біраз жері - сол сұлу қызға арналған. Оның сұлулығы алыс жерлерге жетеді, Төлеген де, қалмақ ханы Қорен де ару қыздың даңқын естіп келеді. Жібектің өз елінде де талай жігіт оған ғашық, бірақ Жібекке жолай алмайды, өйткені, Жібек тірі жанды менсінбейді, бұла боп өскен ерке әрі өр мінезді. Жібектің сұлулығына ақылы мен ақындығы да сай. Алғаш кездескен сәттегі Төлегеннің сөзіне берген жауабы өте ұтымды әрі әсерлі. Ол өзін үлкен шеберлікпен таныстырады жігітке, өзінің кім екенін кәнігі ақындарша баяндайды. Өзін халық құрметтейтінін, жоғары бағалап, сыйлайтынын айта келіп, Жібек Төлегенді әдейі кемсіте сөйлейді, сөйтіп, оның жігіттік намысын сынайды. Жігіттің айтқан жауабына, көркі мен ұстамдығына риза болған Жібек енді өзі іздеген адам - осы Төлеген екеніне көзі жетеді де, соған тұрмысқа шығуға бел байлайды. Бірақ ол жігіттің өзіне ұнағанын сездірмейді, ойын ашық айтпайды. Іштей жақсы көріп қалса да, әліптің аяғын бағады, себебі әкесі қалай қарайды бұл жігітке, әлі белгісіз еді. Әкесінің батасын алған соң ғана Жібек өзінің сезіміне ерік береді, Төлегеннің шақыруын жылы қарсы алып, оның отауына өзі барады. Осы тұста жырдың көркемдігі де бөлекше ғажап. Алғашқы неке түнінің мұндайлық сұлу, сырлы, тәтті суретін әлем әдебиетінің жаһанға мәлім жауһарларынан да табу қиын. Екі ғашық қосылып Әңгіме дүкен құрады, Екеуінің суреті Ләйлі-Мәжнүндей болады. Екі бекзат қосылып Күндей балқып толады, Екеуінің нұрына Көрген жанның бәрі де Тамаша қайран қалады. Ойын-күлкі сәулетпен, Жездеңіздің қасында, Кеш батқанша отырды, Кеш баткан соң апаңыз Күйеуге төсек салады, Төсекті жайлап салған соң, Жатар мезгіл болған соң, Жездеңіздің мойнына Асыла барып құлады... Ендігі сөздің қысқасы, Айтушы ердің ұстасы, Біз де соны айтамыз Бұрынғылардың нұсқасы. Сығалап жатқан ақ берен Қалаған жерден ұрады, Қаршыға ілген үйректей Жұмарлап мойнын бұрады. Тебетейін сындырып, Көңілдері тынады... Міне, осыдан бастап Жібек - күйеуіне өте адал әрі қамқор әйел ретінде көрінеді. Төлегенге деген терең де мөлдір сезімін, шексіз берілгендігін ол, әсіресе, жаман түс көргенін жеңгесіне айтып, Төлегеннің сапарға шықпауын өтіну арқылы білдіреді. Осы эпизодта Жібек - сүйікті жар ғана емес, алдағыны болжай алатын көреген әйел болып бейнеленеді. Көрген түсін өзі жорып, Жібек жеңгесін Төлегенге жұмсайды, Төлеген жолға шықпасын деген тілек білдіреді. Екінші сөзбен айтқанда, Жібек Төлегенге тыйым салады. Бұл - жырда екінші тыйым: әкесі Төлегенге алыстағы Шекті еліне, Жібекке баруға келісімін де, батасын да бермеген-ді. Фольклордың поэтикасы бойынша тыйымды бұзған кісі бір қасіретке тап болады. Ал, қазақтың этикасы бойынша әке батасын алмаған баланың жолы болмайды. Ендеше, Төлегеннің мерт болуының түпкі себебі - осы екі тыйымды бұзғаны дейді жыр. Жібек Төлегенге ғана адал емес, оның еліне, руына адал. Сүйген жарына ғана емес, оның ел-жұртына деген махаббатын Жібек Төлегенді сегіз жыл бойы күту мен ол келмеген соң оның елінен біреу келуін тосу арқылы да білдіреді. Күйеуінің елін Жібек - өзінің қорғаны деп біледі. Қалмақтың Қорен ханы күш көрсетіп, Жібекті зорлықпен алмақшы болғанда, ол Төлегеннің руын есіне алып, Сансызбайдың неғып келмей жатқанына таң болады. Зарыға күткен Сансызбайы келгенде Жібек еш ойланбастан қайнысымен бірге қашуға бел байлайды. Өйткені, ол, біріншіден, Төлегеннің "өліп кетсем, артымда еш жаманға қор қылмас Сансызбай атты інім бар" деген өсиетін орындауы керек. Екіншіден, Жібек, өз заманының салты бойынша, өзін Жағалбайлының жесірімін деп есептейді де, әмеңгерінің келуін күтеді. Үшіншіден, Сансызбай Төлегеннен аумайды, сондықтан Жібек оны "Төлегеннің өзі" деп қабылдайды. "Сансызбайды көрген соң, Жібектің көңілі тояды", - дейді жыршы. Демек, Жібек енді өзі сүйіп қалады Сансызбайды. Яғни, Жібек марқұм болған жарының өсиеті мен ата салтын орындау үшін ғана тимейді Сансызбайға. Ол өзі ғашық болады, сөйтіп, оның Төлегенге деген іңкәрлігі Сансызбайға ауысады. Сансызбай болса өзін нағыз батыр, елінің таянышы, Жібекті өзі сияқты сүйе білген ер азамат ретінде көрсетеді. Ол Төлеген секілді емес. Ерте жасынан ерлікке даярланып, ағасы дайындап кеткен тоғыз қабат сауытты, дулығаны киініп, найзасы мен садағын асынып, тұлпар атқа мініп, кәдімгі батырларша жолға шығады. Оның бұл сапары, бір жағынан, бұрынғы батырлардың қалыңдық іздеп, сапар шегуін еске түсірсе, екінші жағынан, батырдың жау қолына түскен әйелін (яки қалыңдығын) тұтқыннан азат ету үшін күреске аттанатынын қайталаса, үшінші жағынан, болашақ батырдың алғашқы ерлігін ойға оралтады. Ал, мұның бәрі классикалық батырлық эпосқа тән. Демек, "Қыз Жібек" жырының екінші бөлімі - көне заманнан келе жатқан "жігіттің ерлікпен үйленуі" туралы сюжет болып табылады. Бұл сюжет, әсіресе, батырлық ертегі мен көне эпоста жиі кездеседі. Осы ежелгі сюжетті жыршылар әдемі пайдаланып, жырға шеберлікпен енгізген, сөйтіп, екі сюжеттен тұратын өте көркем ғашықтық жыр тудырған. Эпоста Сансызбай екі сипатта көрінеді: ағасын жанындай жақсы көретін бауыры және оның ісін жалғастырушы інісі. Бірінші сипаттағы Сансызбай - әлі жасөспірім, сондықтан оны бейнелеуде жыр лирикалық психологизмге орын берген. Қайын жұртына кетіп бара жатқан ағасымен қоштасқан сәттегі Сансыз­байдың мінезі, ағасына айтқан сөзі - оның терең ойлы, ата-анасы туралы қам жейтін, келешегін ойлайтын бала жігіт екенін дәлелдейді. Мұңлы болған Сансызбайдың қайғыратыны: ағасы әкесінен бата ала алмай және жалғыз аттанып бара жатқаны, ол кеткен соң ата-анасының, ел-жұрттың халі не болатыны, өзінің тым жас екендігі, сол себепті әке-шешесін бағып-қағуға әлі жарамайтыны... Осының өзі-ақ Сансызбайдың ерекше жан екенін көрсетіп, оның келешекте нағыз азамат болатынын аңғартады. Ағайынды екеуінің қоштасу сөздерінен Сансызбайды алда үлкен де қатерлі сынақ күтіп тұрғаны сезіледі. Оны Төлеген де болжап, інісіне қажетті батырдың сауыт-сайманын дайындап қойғанын айтады және өзі мерт болса, Жібекті іздеп табуды, ешкімге қор қылмай, жар етіп алуды тапсырады. Міне, осылай жырдың эпилогі іспетті көрінетін Сансызбай мен Жібек жайындағы қосымшаның пайда болуы ақталады да, бүкіл жыр біртұтас көркем дүниеге айналған. Жырдағы осы екінші сюжет эпосқа мейлінше қазақы сипат дарытқан. Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы екінші бөлікте көбірек әрі жарқын көрінеді. Егер бірінші бөлімде Төлеген Қыз Жібекті алу үшін екі жүз елу жылқы сатып алып, қалыңмал берген дәстүр көрінсе, екінші бөлімде қандай да бір істі бастар алдында үлкендердің батасын алу ғұрпына үлкен мән беріледі. "Ата қарғысы - оқ" деп түсінген халық Төлегеннің мерт болғанына аянышпен қараса да таңданбаған, қайта оны заңдылық деп қабылдаған. Ал, "баталы ұл арымас" деген ұғымды ұстанған жыршы да, тыңдарман да Сансызбайдың ақжолтай болғаны - әкесінің оң батасын алғандықтан деген ой ұсынады. Сондай-ақ Жібектің әмеңгерлік салтымен Сансызбайға қосылуы да - ел үшін еш оғаш емес, керісінше, оны орынды деп білген. Сонымен Сансызбай Жібекті алады, бірақ ол тек әмеңгерлік жолымен ғана алмайды. Сансызбай, кәдімгі қаһармандық эпостағы батырларша, ерлік жасап алады. Ол бұл жерде - Жібекті құтқарушы, түптеп келгенде, әділеттілік орнатушы, сондықтан да оның іс-әрекеті толығымен құпталады. Оның образы біржақты емес. Сансызбай - ең әуелі батыр. Бізге жеткен "Қыз Жібек" жыры - таза сөз өнерінің дүниесі, сондықтан ол көркем шығарма деп түсініледі. Олай болса, мұнда жүйелі композиция, қызғылықты сюжет, бітіспейтін тартыс, кестелі тіл, яғни көркем шығармаға не керек, соның бәрі болуға тиіс және олар жырда айтарлықтай көрініс тапқан. Әрине, бұл әлі жазба әдебиеттің үлгісі емес, мұнда көпқатпарлы іс-әрекет жоқ, шытырман оқиға баяндалмайды, кейіпкерлердің мінез-құлқы, психологиясы, характері динамикалық түрде дамымайды. Дей тұрғанмен, "Қыз Жібек" жырында басты қаһармандармен қатар басқа да кейіпкерлер оқиғаларға араласып, шығарманы мазмұн жағынан байыта түскен. Олар екі топқа бөлінеді. Бірі - басты қаһармандардың жанашыр достары болса, екіншісі - олардың қарсыластары. Достары Жібек пен Төлегеннің, содан соң Жібек пен Сансызбайдың махаббатын қоштап, оларға әрдайым жәрдем етіп жүреді. Бұлардың арасынан Қаршыға мен Шегені ерекше бөліп алуға болады. Жалпы, Қаршыға мен Шегенің образдары көне эпостағы ежелгі көмекшілердің ғашықтық жырда өзгергенін көрсетеді. Мұның басты себебі - "Қыз Жібек" тұтас эпосқа, яғни көркем жырға айналған заманда (ХV-ХVІ ғ.ғ.) және одан кейінгі дәуірлерде де (ХVІІІ-ХІХ ғ.ғ.) ер адам туралы қоғамдық идеалдың ауысқаны. Ол - тек қана қара күштің иесі емес, оны-мұныдан хабары бар, шежіреші, ақылды әрі сөзге ұста адам. Бас қаһарманның өзі сегіз қырлы, бір сырлы болғандықтан, оның көмекші достары да сондай болуға тиіс. Жырға үлкен серпін беріп, оған көркем шығармаға қажетті қасиеттерді дарытып тұрған нәрсе - кейіпкерлердің бітіспес тартысы. Оны күшейтіп, ширықтыруда бас қаһармандарға қарсы қимыл жасап жүрген Бекежан мен оның жолдастары және қалмақтардың ханы - Қорен. Алайда, Бекежан мен Қорен бір-біріне ұқсамайтын дұшпандар. Бекежан - романдық эпостағы дәстүрлі кейіпкер, яғни екі ғашықтың ортасында жүрген қастангер (жігіт - қыз - қастаншы). Ал, Қорен хан болса, ол Бекежаннан өзгеше дұшпан. Қорен - елдің ішіндегі қаскүнем емес, сырттан келген жау. Жау болса да, ол - нағыз батыр. Өз ойын ашық айтады, күшіне сенеді. Жібекті күшпен алатынын да жасырмайды, Сырлыбайға қызыңды бермесең, еліңді шабам деп, бүкіл ауылды қамап, тұтқында ұстайды. (Әлбетте, адамгершілік тұрғысынан келгенде, бұл да - зорлық). Сансызбаймен жекпе-жекте өзін нағыз батырша көрсеткен Қорен жай күнде мақ­таншақ әрі өз айтқанынан қайтпайтын, ешнәрсенің байыбына бармайтын, тек өзінің қара күшіне сенетін дүлей бейнесінде көрінеді. Эпос оны, бір жағынан, асқан ержүрек батыр етіп бейнелесе, екінші жағынан, анайы ақымақ етіп суреттейді. Егер Қорен мен Бекежанды салыстыра қарасақ, екеуі де - жағымсыз кейіпкер, бірақ олар бір-біріне ұқсамайды. Эпос оларды бірі-біріне қарсы қоятын секілді. Қорен - ашық жау, ол - қазақ елінің ата жауының өкілі. Оның бүкіл ойы мен іс-әрекеті - күллі ел жауының әдеткі ісі. Яғни, оның мақсаты - шапқыншылық жасап, Шекті руын жаулап алу, күш көрсетіп, мал-мүлкін талау, еркектерді қырып, әйелдерді - күң ету. Қорен Жібекті сүйгендіктен алайын демейді, оны салық деп қарайды. Өмірде де, фольклорда да сыртқы жау қашанда жеңген елінен алым-салық талап етеді, міне, Қорен де осылай істейді. Бекежан болса - сырттан келген жау емес, іштен шалған қаскүнем. Былай қарағанда, Бекежанның Жібекке ғашық болуында еш сөкеттік жоқ. Ол да жігіт, ол да сұлу қызды алуға құқылы. Бірақ эпос пен жыршы оны қызды ұнатқаны үшін жек көрмейді, керісінше, оны өз сезімін қызға жеткізе алмағаны үшін, қыздың жүрегіне жол таба алмай, зұлымдыққа барғаны үшін жексұрын етіп көрсетеді. Бекежан өз махаббаты үшін адал күреспей, жауыздық жолын таңдайды, ал бұл жолда ол өзін арам пиғылды адам ретінде танытады. Сол себепті ол өзінің жымысқы тірлігін жасырын істейді, ойын құпия ұстайды. Жырда Бекежанның қалай өмір сүріп жүргені, бұрын кім болғаны айтылмайды. Эпос оны тек "қарақшы" деп атайды. Ал, қарақшының болмыс-бітімі белгілі. Қоренге қарағанда, Бекежан - айлакер, қу, бәрін алдын-ала ойластырып қояды, әрбір арам ісін залымдықпен жүзеге асырады. Сондықтан ол Қореннен де қауіпті. Сол себепті жыр да, жыршы да, тыңдаушы да Қоренді емес, Бекежанды қарғайды, оны ит өлімге қияды. Бекежан - адам табиғатындағы ең жағымсыз қасиеттердің, зұлымдықтың, жауыздықтың белгілерін бойына жинақтаған, солардың символына айналған образ. Міне, бізге жеткен "Қыз Жібек" жыры - таза көркем фольклордың айшықты үлгісі екені осыдан да байқалады. Қазақтың классикалық түрдегі "Қыз Жібек" жыры - ежелгі рулық заманда пайда болған "жігіттің үйленуі" туралы түпкі сюжеттің негізінде орта ғасырларда үлкен эпос болып қалыптасқан түрі. Бұл сюжет, әсіресе, Қазақ хандығы тұсында көркем фольклордың тамаша үлгісіне айналған. Талантты ақындар мен жыршылар "Қыз Жібек" жырын тамаша романдық эпос етіп жырлаған, соның арқасында ол біздің заманымызға жетіп отыр. Жетіп қана қойған жоқ, қазіргі мәдениетіміздің ажырамас бөлігіне айналды. "Қыз Жібек" жыры профессионалды операға, көркем фильмге негіз болды. 1971 жылы Ғабит Мүсірепов сценарии бойынша Сұлтан Қожықов «Қыз Жібек» фильмін түсірді. Төлеген мен Жібек рөлдеріне Құман Тастанбеков және Меруерт Өтекешева таңдалды.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> ==Пайдаланған әдебиет== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} [[Санат:Әдебиет]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ ғашықтары]] [[Санат:Лирикалық жырлар]] b2nuf2gez2h0v90n3b168rqqaltqwv2 0 37909 3577177 3498320 2026-04-05T11:19:13Z Rasulbek Adil 176232 3577177 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев |шынайы есімі = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 01.01.1927 |туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданында (Абай облысы)}} |қайтыс болған күні = 06.10.2012 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}} |мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, [[режиссер]] |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg |40px|Қажырлы еңбегі үшін]] {{!}}{{!}}[[Сурет: Reclamining_the_virgin_lands_rib.png|40px|КСРО тың жерлерді игергені үшін]]{{!}}{{!}} [[Сурет:SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 30 жыл медалі]]{{!}}{{!}} [[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|КСРО Еңбек ардагері медалі]] {{!}}} |сайты = }} '''Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев''' ([[1 қаңтар]] [[1927 жыл]]ы [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] - [[6 қазан]], [[2012 жыл]]ы [[Семей]]) – советодағының және қазақстандық театр [[режиссер]]і, [[актер]]. [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ ССРнің Халық артисі]]. Қазақстанның мемлекеттік степендиясының иегері. [[Құрметті азамат|Семей қаласының Құрметті азаматы]]. [[Семей музыкалық драма театры|Абай атындағы Қазақ музыкалық драма театры]]нда еңбек етті. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы [[Нұрбике-Шаншар болысы|Нұрбике-Шаншар]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> == Өмірбаяны == * Өнердегі қадамын көркем-өнерпаздар үйірмесінен бастап, 1942 жылы [[Семей облысы]] музыкалы драма театрына қабылданды. Актер [[Мұхтар Әуезов]] шығармалары бойынша қойылған “Қарагөз”, “Еңлік — Кебек”, “Айман — Шолпан”, “Түнгі сарын” спектакльдеріндегі ''Сырым'', ''Кебек'', ''Арыстан'', ''Сапа'' бейнелерін ерекше шеберлікпен сомдады. [[Ғабит Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] “Ақан сері — Ақтоқтысындағы” Науан, “Қозы Көрпеш—Баян сұлудағы” Қарабай, [[Әбділда Тәжібаев|Ә. Тәжібаевтың]] “Майрасындағы” Дүрбіт, [[Қалтай Мұхамеджанов|Қ. Мұхамеджановтың]] “Бөлтірік бөрік астындағысындағы” Арыстан, Қ. Туғанбаевтың “Қызыл Қатранындағы” Қатран, Қ. Мұхаметхановтың “Комиссар ұабасовындағы” Сабыржан, [[Медеу Сәрсекеев|М. Сәрсекеевтің]] “Шыңғыс хиқаясындағы” Рамазан, Ш. Хұсайыновтың “Алдар көсесіндегі” Алдаркөсе рөлдері де қазақ сахна өнерінің тарихында қалды. Ж. Әбілқасым сондай-ақ, Хлестаков ([[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гогольдің]] “Ревизорында”), Труффальдино (К.Голдонидің “Екі мырзаға бір қызметшісінде”), Диуана ([[Мұстай Кәрім|М.Кәрімнің]] “Ай тұтылған түнінде”), Агабо (О.Ш. Иоселианидің “Арбаң аман болсынында”), Аршин (У.А. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), т.б. көптеген сахналық тұлғалар жасады. Режиссер ретінде С.Адамбековтің “Аюбайдың ажалы”, А.Шамкеновтің “Адасқан қаз”, Б.Мұқайдың]] “Қош бол, менің ертегім”, т.б. пьесаларды сахнаға шығарды. * Ол бірнеше кинофилімдерге түсіп, Құдайменде (“Қан мен терде”), Орақбай (“Жаушыда”), Ержан (“Көгілдір тұмарда”), т.б. экрандық бейнелер сомдады. Ж.Әбілқасым — толғаныс пен ішкі көңіл күй арпалыстарына ерекше көңіл бөлетін сахна шебері. ==Марапаттары== * 1954 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген артисі]] құрметті атағы; * 1970 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ ССРнің Халық артисі]] құрметті атағы берілді. * 1997 жылы [[Құрметті азамат|Семей қаласының Құрметті азаматы]] құрметті атағы; * КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған. * КСРО көптеген медалдарымен марапатталған. * 2009 жылы елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері]] [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Семейдің құрметті азаматтары]] kfkmr4dfpiqixm3r024cxdejobculc5 3577178 3577177 2026-04-05T11:19:40Z Rasulbek Adil 176232 Қателер түзетілді 3577178 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев |шынайы есімі = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 01.01.1927 |туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданында (Абай облысы)}} |қайтыс болған күні = 06.10.2012 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}} |мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, [[режиссер]] |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg |40px|Қажырлы еңбегі үшін]] {{!}}{{!}}[[Сурет: Reclamining_the_virgin_lands_rib.png|40px|КСРО тың жерлерді игергені үшін]]{{!}}{{!}} [[Сурет:SU Medal Thirty Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|ҰОС 30 жыл медалі]]{{!}}{{!}} [[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|КСРО Еңбек ардагері медалі]] {{!}}} |сайты = }} '''Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев''' ([[1 қаңтар]] [[1927 жыл]]ы [[Абай облысы]], [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] - [[6 қазан]], [[2012 жыл]]ы [[Семей]]) – советодағының және қазақстандық театр [[режиссер]]і, [[актер]]. [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ ССРнің Халық артисі]]. Қазақстанның мемлекеттік степендиясының иегері. [[Құрметті азамат|Семей қаласының Құрметті азаматы]]. [[Семей музыкалық драма театры|Абай атындағы Қазақ музыкалық драма театры]]нда еңбек етті. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы [[Нұрбике-Шаншар болысы|Нұрбике-Шаншар]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> == Өмірбаяны == * Өнердегі қадамын көркем-өнерпаздар үйірмесінен бастап, 1942 жылы [[Семей облысы]] музыкалы драма театрына қабылданды. Актер [[Мұхтар Әуезов]] шығармалары бойынша қойылған “Қарагөз”, “Еңлік — Кебек”, “Айман — Шолпан”, “Түнгі сарын” спектакльдеріндегі ''Сырым'', ''Кебек'', ''Арыстан'', ''Сапа'' бейнелерін ерекше шеберлікпен сомдады. [[Ғабит Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] “Ақан сері — Ақтоқтысындағы” Науан, “Қозы Көрпеш—Баян сұлудағы” Қарабай, [[Әбділда Тәжібаев|Ә. Тәжібаевтың]] “Майрасындағы” Дүрбіт, [[Қалтай Мұхамеджанов|Қ. Мұхамеджановтың]] “Бөлтірік бөрік астындағысындағы” Арыстан, Қ. Туғанбаевтың “Қызыл Қатранындағы” Қатран, Қ. Мұхаметхановтың “Комиссар ұабасовындағы” Сабыржан, [[Медеу Сәрсекеев|М. Сәрсекеевтің]] “Шыңғыс хиқаясындағы” Рамазан, Ш. Хұсайыновтың “Алдар көсесіндегі” Алдаркөсе рөлдері де қазақ сахна өнерінің тарихында қалды. Ж. Әбілқасым сондай-ақ, Хлестаков ([[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гогольдің]] “Ревизорында”), Труффальдино (К.Голдонидің “Екі мырзаға бір қызметшісінде”), Диуана ([[Мұстай Кәрім|М. Кәрімнің]] “Ай тұтылған түнінде”), Агабо (О.Ш. Иоселианидің “Арбаң аман болсынында”), Аршин (У.А. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), т.б. көптеген сахналық тұлғалар жасады. Режиссер ретінде С. Адамбековтің “Аюбайдың ажалы”, А. Шамкеновтің “Адасқан қаз”, Б. Мұқайдың]] “Қош бол, менің ертегім”, т.б. пьесаларды сахнаға шығарды. * Ол бірнеше кинофилімдерге түсіп, Құдайменде (“Қан мен терде”), Орақбай (“Жаушыда”), Ержан (“Көгілдір тұмарда”), т.б. экрандық бейнелер сомдады. Ж. Әбілқасым — толғаныс пен ішкі көңіл күй арпалыстарына ерекше көңіл бөлетін сахна шебері. ==Марапаттары== * 1954 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген артисі]] құрметті атағы; * 1970 жылы [[Қазақстанның халық әртісі|Қазақ ССРнің Халық артисі]] құрметті атағы берілді. * 1997 жылы [[Құрметті азамат|Семей қаласының Құрметті азаматы]] құрметті атағы; * КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған. * КСРО көптеген медалдарымен марапатталған. * 2009 жылы елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері]] [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Семейдің құрметті азаматтары]] 6fxflpeutzqc9w4nmsv1tmmq75d2de5 0 37968 3576891 3074700 2026-04-04T20:51:47Z Rasulbek Adil 176232 3576891 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Қасым Жәкібаев |шынайы есімі = Қасым Әбенұлы Жәкібаев |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.12.1929 |туған жері = [[Алматы облысы]] {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}} [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] |қайтыс болған күні = 08.08.2011 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = 1948 - 2009 |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} |сайты = }} '''Қасым Әбенұлы Жәкібаев''' ([[12 желтоқсан]] [[1929 жыл]] [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] – [[8 тамыз]] [[2011 жыл]] [[Алматы]]) — кеңестік және қазақ кино және театр [[актер]]і. Қазақ театрының мэтрі атанған дарынды артист. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]]. Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының және Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» сыйлығының иегері, театр және кино өнерінде өзіндік қолтаңбасын қалдырған актер. == Жалпы мәліметтер == Қасым Әбекұлы Жәкібаев 1929 жылы 12 желтоқсанда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Әкесі соғысқа кеткен, Қасым қа-зіргі Панфилов паркінде орналасқан «Красная звезда» артелінде жұмысшы болды. 15 жасында әкесі Әбек Ұлы Отан соғысында қаза табады. Әке өлімінен соң, көп ұзамай анасы Сарқыт та марқұм болады. Өмірдің қиын-қыстау кездерін, ауыртпашылығын ерте көрген Қасым 1944 жылы Алматыдағы Театр және көркемсурет училищесіне түсіп, 1948 жылы оны бітіріп шығады. Сол кезде Халық әртісі Яков Виктор Иванович пен қазақ өнерінің майталманы Мәнтай Сыздықовтан дәріс алды. == Шығармашылығы == * Қасым Жәкібаевты алғаш өнерге әкелгендердің бірі – Наталия Ильинична Сац болатын. Наталия Сац бір топ өрендермен (Ақыл [[Ақыл Иманәліұлы Құланбаев|Құланбаев]], қазақ теледидары мен театрына еңбегі сіңген Ыдырыс Қасымовтармен) бірге, Қасымды да театрға шақы-рады. Алғашқы қойылым А. Толстойдың «Алтын кілт» спектаклінде Қасым Базилио мысықтың рөлін сомдайды. Ал, одан кейінгі рөлі Мұсатай Ақынжановтың «Алтын сақасындағы» бай баласы Сарман болды. * Тума дарын театр сахнасында жүріп 300-ден аса рөлді сомдайды. Соның ішінде, Полоний (В. Шекспирдің «Гамлетінде»), Вурле (Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббатында»), Қайрақбай (С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында»), Бүкір (С.Бодықовтың «Отырар ертең қирайдысында»), Тоқай (Ғ.Мүсірепов пен Қ.Ысқақтың «Ұлпан енисейінде»), Шыңғыс хан (Ш.Айтматов пен М.Шахановтың «Миғұла терісі үстіндегі сотында»), Қонқай (Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқ-тысында»), Әлібек (Ш.Айтматовтың «Арманым, Әселімінде») т.б. Қасым Жәкібаев–ойнақтаған жеті жасар баладан, қартайған жетпістегі шалға дейінгі рөлдерді сомдап, қазақ театр тарихында өзіндік қолтаңбасын қалдыра білген дарынды тұлға. * Қасым Жәкібаев сахна өнері үшін туғандай. Сахнагердің бойындағы шеберліктің тағы бір ерекшелігі – оның суырып-салмалылық (импровизация) өнерін жете меңгергендігі еді. Ол әрқ сахнадағы таптауырындылықтан алшақ болуға тыры-сып бақты. Қайталана беретін сахналық әдіспен көрермендерді де, әріптестерін де, тіпті өзін де жалықтырып алмаудың амал-тәсілін іздеумен болды. * Жәкібаев кино саласына да елеулі үлес қосқан танымал актер. “Дерсу Узала”, “Жансебіл”, “Қан мен тер”, “Үшеу”, “Дәнекер”, “Отырар”, “Махаббат станциясы”, “[[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)|Тоғысқан тағдырлар]]” фильмдеріндегі рөлдері — кино өнері тарихында қалды.<ref>“[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ Энциклопедиясы]]”, ІІІ-том</ref> == Еңбек жолы == * 1944-1948 жылдары Алматы көркемсурет училищесін бітірген. * 1948-1984 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] актерлік құрамында болды; * 1984 жылдан өмірінің соңына дейін Ш.Айманов атындағы [[Қазақфильм]] киностудиясының штаттағы актері болды. * 1994 жылдан өмірінің соңына дейін [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] сахнасында өнер көрсетті. == Марапаттары == * 1966 жылы (Қазақ КСР) [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы; * 1996 жылы (ҚР) [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]] құрметті атақтары берілген. * 2001 жылы «[[Парасат ордені]]»; * 2004 жылы Қазақ кино және театр өнеріне сіңірген айрықша еңбектері үшін Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды; * 2008 жылы «[[Құрмет ордені]]»; * Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» Ұлттық кино сыйлығының иегері. * Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:12 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] [[Санат:Құлагер ұлттық киносыйлығының иегерлері]] e6zd6niy6jwt8719ma4vi2qpmbv8vqj 3576892 3576891 2026-04-04T20:52:07Z Rasulbek Adil 176232 3576892 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Қасым Жәкібаев |шынайы есімі = Қасым Әбенұлы Жәкібаев |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.12.1929 |туған жері = [[Алматы облысы]] {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}} [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] |қайтыс болған күні = 08.08.2011 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = 1948 - 2009 |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} |сайты = }} '''Қасым Әбенұлы Жәкібаев''' ([[12 желтоқсан]] [[1929 жыл]] [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] – [[8 тамыз]] [[2011 жыл]] [[Алматы]]) — кеңестік және қазақ кино және театр [[актер]]і. Қазақ театрының мэтрі атанған дарынды артист. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]]. Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының және Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» сыйлығының иегері, театр және кино өнерінде өзіндік қолтаңбасын қалдырған актер. == Жалпы мәліметтер == Қасым Әбекұлы Жәкібаев 1929 жылы 12 желтоқсанда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Әкесі соғысқа кеткен, Қасым қа-зіргі Панфилов паркінде орналасқан «Красная звезда» артелінде жұмысшы болды. 15 жасында әкесі Әбек Ұлы Отан соғысында қаза табады. Әке өлімінен соң, көп ұзамай анасы Сарқыт та марқұм болады. Өмірдің қиын-қыстау кездерін, ауыртпашылығын ерте көрген Қасым 1944 жылы Алматыдағы Театр және көркемсурет училищесіне түсіп, 1948 жылы оны бітіріп шығады. Сол кезде Халық әртісі Яков Виктор Иванович пен қазақ өнерінің майталманы Мәнтай Сыздықовтан дәріс алды. == Шығармашылығы == * Қасым Жәкібаевты алғаш өнерге әкелгендердің бірі – Наталия Ильинична Сац болатын. Наталия Сац бір топ өрендермен (Ақыл [[Ақыл Иманәліұлы Құланбаев|Құланбаев]], қазақ теледидары мен театрына еңбегі сіңген Ыдырыс Қасымовтармен) бірге, Қасымды да театрға шақы-рады. Алғашқы қойылым А. Толстойдың «Алтын кілт» спектаклінде Қасым Базилио мысықтың рөлін сомдайды. Ал, одан кейінгі рөлі Мұсатай Ақынжановтың «Алтын сақасындағы» бай баласы Сарман болды. * Тума дарын театр сахнасында жүріп 300-ден аса рөлді сомдайды. Соның ішінде, Полоний (В. Шекспирдің «Гамлетінде»), Вурле (Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббатында»), Қайрақбай (С. Мұқановтың «Мөлдір махаббатында»), Бүкір (С. Бодықовтың «Отырар ертең қирайдысында»), Тоқай (Ғ. Мүсірепов пен Қ.Ысқақтың «Ұлпан енисейінде»), Шыңғыс хан (Ш.Айтматов пен М.Шахановтың «Миғұла терісі үстіндегі сотында»), Қонқай (Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқ-тысында»), Әлібек (Ш. Айтматовтың «Арманым, Әселімінде») т.б. Қасым Жәкібаев–ойнақтаған жеті жасар баладан, қартайған жетпістегі шалға дейінгі рөлдерді сомдап, қазақ театр тарихында өзіндік қолтаңбасын қалдыра білген дарынды тұлға. * Қасым Жәкібаев сахна өнері үшін туғандай. Сахнагердің бойындағы шеберліктің тағы бір ерекшелігі – оның суырып-салмалылық (импровизация) өнерін жете меңгергендігі еді. Ол әрқ сахнадағы таптауырындылықтан алшақ болуға тыры-сып бақты. Қайталана беретін сахналық әдіспен көрермендерді де, әріптестерін де, тіпті өзін де жалықтырып алмаудың амал-тәсілін іздеумен болды. * Жәкібаев кино саласына да елеулі үлес қосқан танымал актер. “Дерсу Узала”, “Жансебіл”, “Қан мен тер”, “Үшеу”, “Дәнекер”, “Отырар”, “Махаббат станциясы”, “[[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)|Тоғысқан тағдырлар]]” фильмдеріндегі рөлдері — кино өнері тарихында қалды.<ref>“[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ Энциклопедиясы]]”, ІІІ-том</ref> == Еңбек жолы == * 1944-1948 жылдары Алматы көркемсурет училищесін бітірген. * 1948-1984 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] актерлік құрамында болды; * 1984 жылдан өмірінің соңына дейін Ш.Айманов атындағы [[Қазақфильм]] киностудиясының штаттағы актері болды. * 1994 жылдан өмірінің соңына дейін [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] сахнасында өнер көрсетті. == Марапаттары == * 1966 жылы (Қазақ КСР) [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы; * 1996 жылы (ҚР) [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]] құрметті атақтары берілген. * 2001 жылы «[[Парасат ордені]]»; * 2004 жылы Қазақ кино және театр өнеріне сіңірген айрықша еңбектері үшін Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды; * 2008 жылы «[[Құрмет ордені]]»; * Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» Ұлттық кино сыйлығының иегері. * Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:12 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] [[Санат:Құлагер ұлттық киносыйлығының иегерлері]] prpc9gf0w77io0vwduldyh2jundz5mz 3576893 3576892 2026-04-04T20:53:05Z Rasulbek Adil 176232 3576893 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Қасым Жәкібаев |шынайы есімі = Қасым Әбенұлы Жәкібаев |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.12.1929 |туған жері = [[Алматы облысы]] {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}} [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] |қайтыс болған күні = 08.08.2011 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = 1948 - 2009 |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} |сайты = }} '''Қасым Әбенұлы Жәкібаев''' ([[12 желтоқсан]] [[1929 жыл]] [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] – [[8 тамыз]] [[2011 жыл]] [[Алматы]]) — кеңестік және қазақ кино және театр [[актер]]і. Қазақ театрының мэтрі атанған дарынды артист. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]]. Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының және Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» сыйлығының иегері, театр және кино өнерінде өзіндік қолтаңбасын қалдырған актер. == Жалпы мәліметтер == Қасым Әбекұлы Жәкібаев 1929 жылы 12 желтоқсанда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Әкесі соғысқа кеткен, Қасым қа-зіргі Панфилов паркінде орналасқан «Красная звезда» артелінде жұмысшы болды. 15 жасында әкесі Әбек Ұлы Отан соғысында қаза табады. Әке өлімінен соң, көп ұзамай анасы Сарқыт та марқұм болады. Өмірдің қиын-қыстау кездерін, ауыртпашылығын ерте көрген Қасым 1944 жылы Алматыдағы Театр және көркемсурет училищесіне түсіп, 1948 жылы оны бітіріп шығады. Сол кезде Халық әртісі Яков Виктор Иванович пен қазақ өнерінің майталманы Мәнтай Сыздықовтан дәріс алды. == Шығармашылығы == * Қасым Жәкібаевты алғаш өнерге әкелгендердің бірі – Наталия Ильинична Сац болатын. Наталия Сац бір топ өрендермен (Ақыл [[Ақыл Иманәліұлы Құланбаев|Құланбаев]], қазақ теледидары мен театрына еңбегі сіңген Ыдырыс Қасымовтармен) бірге, Қасымды да театрға шақы-рады. Алғашқы қойылым А. Толстойдың «Алтын кілт» спектаклінде Қасым Базилио мысықтың рөлін сомдайды. Ал, одан кейінгі рөлі Мұсатай Ақынжановтың «Алтын сақасындағы» бай баласы Сарман болды. * Тума дарын театр сахнасында жүріп 300-ден аса рөлді сомдайды. Соның ішінде, Полоний (В. Шекспирдің «Гамлетінде»), Вурле (Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббатында»), Қайрақбай (С. Мұқановтың «Мөлдір махаббатында»), Бүкір (С. Бодықовтың «Отырар ертең қирайдысында»), Тоқай (Ғ. Мүсірепов пен Қ. Ысқақтың «Ұлпан енисейінде»), Шыңғыс хан (Ш.Айтматов пен М.Шахановтың «Миғұла терісі үстіндегі сотында»), Қонқай (Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқ-тысында»), Әлібек (Ш. Айтматовтың «Арманым, Әселімінде») т.б. Қасым Жәкібаев–ойнақтаған жеті жасар баладан, қартайған жетпістегі шалға дейінгі рөлдерді сомдап, қазақ театр тарихында өзіндік қолтаңбасын қалдыра білген дарынды тұлға. * Қасым Жәкібаев сахна өнері үшін туғандай. Сахнагердің бойындағы шеберліктің тағы бір ерекшелігі – оның суырып-салмалылық (импровизация) өнерін жете меңгергендігі еді. Ол әрқ сахнадағы таптауырындылықтан алшақ болуға тыры-сып бақты. Қайталана беретін сахналық әдіспен көрермендерді де, әріптестерін де, тіпті өзін де жалықтырып алмаудың амал-тәсілін іздеумен болды. * Жәкібаев кино саласына да елеулі үлес қосқан танымал актер. “Дерсу Узала”, “Жансебіл”, “Қан мен тер”, “Үшеу”, “Дәнекер”, “Отырар”, “Махаббат станциясы”, “[[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)|Тоғысқан тағдырлар]]” фильмдеріндегі рөлдері — кино өнері тарихында қалды.<ref>“[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ Энциклопедиясы]]”, ІІІ-том</ref> == Еңбек жолы == * 1944-1948 жылдары Алматы көркемсурет училищесін бітірген. * 1948-1984 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] актерлік құрамында болды; * 1984 жылдан өмірінің соңына дейін Ш.Айманов атындағы [[Қазақфильм]] киностудиясының штаттағы актері болды. * 1994 жылдан өмірінің соңына дейін [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] сахнасында өнер көрсетті. == Марапаттары == * 1966 жылы (Қазақ КСР) [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы; * 1996 жылы (ҚР) [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]] құрметті атақтары берілген. * 2001 жылы «[[Парасат ордені]]»; * 2004 жылы Қазақ кино және театр өнеріне сіңірген айрықша еңбектері үшін Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды; * 2008 жылы «[[Құрмет ордені]]»; * Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» Ұлттық кино сыйлығының иегері. * Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:12 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] [[Санат:Құлагер ұлттық киносыйлығының иегерлері]] 5n2ldpq2g8llqy26eu9s4klru583gue 3576910 3576893 2026-04-04T21:15:10Z Rasulbek Adil 176232 3576910 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Қасым Жәкібаев |шынайы есімі = Қасым Әбенұлы Жәкібаев |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.12.1929 |туған жері = [[Алматы облысы]] {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}} [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] |қайтыс болған күні = 08.08.2011 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = 1948 - 2009 |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} |сайты = }} '''Қасым Әбенұлы Жәкібаев''' ([[12 желтоқсан]] [[1929 жыл]] [[Алматы облысы]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] [[Қарғалы (Алматы облысы)|Қарғалы]] – [[8 тамыз]] [[2011 жыл]] [[Алматы]]) — кеңестік және қазақ кино және театр [[актер]]і. Қазақ театрының мэтрі атанған дарынды артист. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]]. Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының және Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» сыйлығының иегері, театр және кино өнерінде өзіндік қолтаңбасын қалдырған актер. == Жалпы мәліметтер == Қасым Әбекұлы Жәкібаев 1929 жылы 12 желтоқсанда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Әкесі соғысқа кеткен, Қасым қа-зіргі Панфилов паркінде орналасқан «Красная звезда» артелінде жұмысшы болды. 15 жасында әкесі Әбек Ұлы Отан соғысында қаза табады. Әке өлімінен соң, көп ұзамай анасы Сарқыт та марқұм болады. Өмірдің қиын-қыстау кездерін, ауыртпашылығын ерте көрген Қасым 1944 жылы Алматыдағы Театр және көркемсурет училищесіне түсіп, 1948 жылы оны бітіріп шығады. Сол кезде Халық әртісі Яков Виктор Иванович пен қазақ өнерінің майталманы Мәнтай Сыздықовтан дәріс алды. == Шығармашылығы == * Қасым Жәкібаевты алғаш өнерге әкелгендердің бірі – Наталия Ильинична Сац болатын. Наталия Сац бір топ өрендермен (Ақыл [[Ақыл Иманәліұлы Құланбаев|Құланбаев]], қазақ теледидары мен театрына еңбегі сіңген Ыдырыс Қасымовтармен) бірге, Қасымды да театрға шақы-рады. Алғашқы қойылым А. Толстойдың «Алтын кілт» спектаклінде Қасым Базилио мысықтың рөлін сомдайды. Ал, одан кейінгі рөлі Мұсатай Ақынжановтың «Алтын сақасындағы» бай баласы Сарман болды. * Тума дарын театр сахнасында жүріп 300-ден аса рөлді сомдайды. Соның ішінде, Полоний (В. Шекспирдің «Гамлетінде»), Вурле (Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббатында»), Қайрақбай (С. Мұқановтың «Мөлдір махаббатында»), Бүкір (С. Бодықовтың «Отырар ертең қирайдысында»), Тоқай (Ғ. Мүсірепов пен Қ. Ысқақтың «Ұлпан енисейінде»), Шыңғыс хан (Ш.Айтматов пен М.Шахановтың «Миғұла терісі үстіндегі сотында»), Қонқай (Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқ-тысында»), Әлібек (Ш. Айтматовтың «Арманым, Әселімінде») т.б. Қасым Жәкібаев–ойнақтаған жеті жасар баладан, қартайған жетпістегі шалға дейінгі рөлдерді сомдап, қазақ театр тарихында өзіндік қолтаңбасын қалдыра білген дарынды тұлға. * Қасым Жәкібаев сахна өнері үшін туғандай. Сахнагердің бойындағы шеберліктің тағы бір ерекшелігі – оның суырып-салмалылық (импровизация) өнерін жете меңгергендігі еді. Ол әрқ сахнадағы таптауырындылықтан алшақ болуға тыры-сып бақты. Қайталана беретін сахналық әдіспен көрермендерді де, әріптестерін де, тіпті өзін де жалықтырып алмаудың амал-тәсілін іздеумен болды. * Жәкібаев кино саласына да елеулі үлес қосқан танымал актер. “Дерсу Узала”, “Жансебіл”, “Қан мен тер”, “Үшеу”, “Дәнекер”, “Отырар”, “Махаббат станциясы”, “[[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)|Тоғысқан тағдырлар]]” фильмдеріндегі рөлдері — кино өнері тарихында қалды.<ref>“[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ Энциклопедиясы]]”, ІІІ-том</ref> == Еңбек жолы == * 1944-1948 жылдары Алматы көркемсурет училищесін бітірген. * 1948-1984 жылдары [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] актерлік құрамында болды; * 1984 жылдан өмірінің соңына дейін Ш. Айманов атындағы [[Қазақфильм]] киностудиясының штаттағы актері болды. * 1994 жылдан өмірінің соңына дейін [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] сахнасында өнер көрсетті. == Марапаттары == * 1966 жылы (Қазақ КСР) [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы; * 1996 жылы (ҚР) [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі]] құрметті атақтары берілген. * 2001 жылы «[[Парасат ордені]]»; * 2004 жылы Қазақ кино және театр өнеріне сіңірген айрықша еңбектері үшін Тәуелсіз «Платинды Бас Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды; * 2008 жылы «[[Құрмет ордені]]»; * Қазақ Ұлттық киноакадемиясының «Құлагер» Ұлттық кино сыйлығының иегері. * Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:12 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] [[Санат:Құлагер ұлттық киносыйлығының иегерлері]] hct2p8ga6t36ocuaxqn4bxd5lqtb3r1 0 38899 3576673 3575490 2026-04-04T13:40:24Z Rasulbek Adil 176232 3576673 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Ualikhanov University |Бұрынғы атауы = Көкшетау педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1962 жыл|1962]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Сырлыбаев Марат Қәдірұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Көкшетау]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Көкшетау]] қаласы, Абай көшесі, 76 |Сайты = https://shokan.edu.kz/kk/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті''' — [[Көкшетау]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны. [[1996 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Қарағанды политехникалық институты]]ның бөлімшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институты және С. Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты негізінде ұйымдастырылды. Қарағанды политехникалық институтының бөлімшесі Қарағанды политехникалық [[институт]]ының құрамына 1972 жылы берілген [[Павлодар индустриалды институты]]ның жалпы техникалық факультеті негізінде 1993 жылы құрылған. Институт Өндірістік және азаматтық құрылыс, [[Құрылыс]]ты басқару және [[экономика,]] [[Машина]] жасау технологиясы, т.б. салалар бойынша мамандар даярлады. [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] атындағы Көкшетау [[педагогика]]лық институты [[1962]] жылы құрылған. Оның құрамында физика-математика, филология, [[жаратылыстану]], шет тілдер, [[химия]] және [[биология]] факультеттері болды. 1965 жылы институтқа [[Ш.Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] есімі берілді. С.Сәдуақасов атындағы ауыл-шаруашылық институты 1991 жылы [[Целиноград]] ауыл-шаруашылық институты негізінде құрылған. Құрамында [[агрономия]], зооинженерия, ауыл-шаруашылығын механикаландыру және экономика факультеттері болды. 3 жоғары оқу орны біріктірілгеннен кейін, құрамындағы (күндізгі және сырттай бөлімдерде) филология, [[экономика]], шет тілдер және [[тарих]], инженер-педагог және ауыл-шаруашылығы факультеттерінде 32 мамандық бойынша 5000-нан астам студент білім алады. Университеттің материалдық және ғылыми-техникалық базасы қалыптасқан. Электрондық баспа техникасы, машина-трактор оқу паркі, дәнекерлеу және жөндеу шеберханалары, жастар орталығы, студенттердің жаздық спорттық-сауықтыру кешені, кітапхана, дәрігерлік орталық, [[“Арасан” сауықтыру кешені]] жұмыс істейді. Униветситет жанында гимназия және лицей, магистратура, аспирантура, кәсіптік мамандық бойынша оқытуға маманданған оқу орталығы жұмыс істейді. Университетте оқулықтар, ғылыми еңбектер, [[монография]]лар, [[Алау|“Алау” газеті]] шығарылады, республикалық және халықаралық [[конференция]]лар, ''“Уәлиханов оқулары”'' өткізіледі. [[Ресей]], [[Египет]], [[Польша]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Германия]] ғылыми орталықтарымен байланыстар орнатылған. Агро-техникалық және экономикалық мамандықтар бойынша [[Еуропалық Одақ]] ұйымының “[[Тасис]]” және “[[Темпус]]” [[бағдарлама]]ларына қатысады. Университетте спорттық үйірмелер, көркемөнерпаздар шығармашылық ұйымы жұмыс істейді. Университет спортшылары боксшы Р.Б. Мусинов 2-Азия ойындарының күміс жүлдегері, Қазақстан Республикасының бірнеше дүркін чемпионы; жеңіл атлет А.В. Князев – Қазақстан Республикасының чемпионы.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Университет туралы == Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті - Ақмола облысының жоғары білім беру жүйесінде 60 жыл көшбасшы. Осы жылдар ішінде университет өңір мен жалпы ел үшін мыңдаған маман даярлады. Оқыту бакалавриаттың 58 білім беру бағдарламасы, магистратураның 42 бағдарламасы, докторантураның 10 бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Университет халықаралық және республикалық бағдарламалар шеңберінде бірлескен білім беру және ғылыми жобаларды үйлестірумен, әзірлеумен және іске асырумен айналысады: Erasmus+ KA1 ICM, Erasmus+ KA2 CBHE, UniCen, ғылыми зерттеулерге арналған мемлекеттік гранттар. ЖОО 2022 жылғы THE Impact Ranking рейтингісіне сәйкес жекелеген көрсеткіштер бойынша әлемнің 200 университеттердің қатарында және QS Central Asia-2023 халықаралық рейтингісінің 29-шы орнында. Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің HAAP рейтингі—9; QS Asia рейтингі—550. Университеттегі кафедралар саны—19; студенттер саны—7418,оның 414—шетелдік студенттер. == Университет тарихы == 1962 жыл, 25 шілде— Көкшетау педагогикалық институтының ашылуы. Ректор—тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Горохводатский Иван Степанович. 1963 жыл—дербес физика-математика және филология факультеттерінің ашылуы. Павлодар индустриялық институтының жалпы техникалық факультетінің ашылуы. Бірінші директор—инженер Михаил Федорович Рысиков. 1965 жыл, 29 наурыз—институтқа тұңғыш қазақ ғалым-ағартушысы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілді. 1966 жыл—шет тілдері факультетінің ашылуы. 1972 жыл—ЖОО ректоры қызметіне филология ғылымдарының кандидаты, доцент Боярский Евгений Иванович тағайындалды. Факультет Қарағанды политехникалық институтының құрамына ауыстырылды. 1979 жыл—директорлардың біліктілігін арттыру факультеті ұйымдастырылды.1979 Целиноград ауыл шаруашылығы институтының "Агрономия", "Зоотехния" мамандықтары бойынша филиалы ашылды. Филиалдың бірінші директоры ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, доцент Исатай Ғалиұлы Темрешев. 1980 жыл—"Ауыл шаруашылығын механикаландыру" жаңа мамандығы ашылды. 1982 жыл—"Қазақ тілі мен әдебиеті" жаңа мамандығы ашылды. 1984 жыл—"Химия, биология" жаңа мамандығы ашылды. 2000 білім алушыға арналған жаңа оқу-зертханалық корпус ашылды. Студенттер саны 400 ден 2500 ге өсті. 1985 жыл—химия-биология факультеті ұйымдастырылды. "Бейнелеу өнері және сызу", "Информатика" мамандықтары ашылды. 1987 жыл—1000 орындық жаңа оқу корпусы пайдалануға берілді. "Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс", "Машина жасау технологиясы", "Автомобильдер және автомобиль шаруашылығы" мамандықтары бойынша кешкі нысандағы оқыту пайда болды. 1988 жыл—"Радиотехника" мамандығы ашылды. 1990 жыл—ректор болып философия ғылымдарының кандидаты, доцент Қуандық Досмағанбетұлы Жуламанов сайланды. Факультетте сырттай бөлім ашылды. 1991 жыл, 9 қаңтар—филиал Көкшетау ауылшаруашылығы институты болып қайта құрылды, ректор болып Б.Ғ.Жүнісов тағайындалды. 1991 жыл—Кұрылыстағы экономика және басқару" және "Машина жасау технологиясы" мамандықтары бойынша күндізгі оқу бөліміне алғашқы қабылдау. Өндіруші кәсіпорындардың қолдауымен "Пайдалы қазбаларды ашық игеру" мамандығы ашылды. 1992—ректор болып физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов тағайындалды. 1993 жыл—Қарағанды политехникалық институтынының Көкшетау филиалы ұйымдастырылды. 1996 жыл, 23 мамыр—Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1996 жылғы 23 мамырдағы №143 бүйрығымен Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының базасында Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті құрылды, оның құрамында С. Сәдуақасов атындағы ауыл шаруашылығы институты және Қарағанды политехникалық институтының филиалы. Университеттің бірінші ректоры - физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Абай Ахметғалиұлы Айтмұхамбетов. 1998 жыл—үш деңгейлі оқыту жүйесі енгізіліп, магистратура ашылды. 2000 жыл—оқу-әдістемелік жұмыстың тиімділігін бағалаудың рейтингтік жүйесіне көшу. Білімді бақылау үшін тест тапсырмаларының базасы әзірленді. 2001 жыл—университет "Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді. 2003 жыл—кредиттік технология бойынша оқыту басталды. 2005 жыл—сапа менеджменті жүйесі енгізілді. ИСО 9001-2000 халықаралық стандарттарына сәйкестігін сертификаттады. 2007 жыл—университет ректоры болып филология ғылымдарының докторы, профессор Шакимашрип Ибраевич Ибраев тағайындалды. 2010 жыл—ректор болып техника ғылымдарының докторы, профессор Найман Бубеевич Қалабаев тағайындалды. 2012 жыл—Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын болып қайта ұйымдастырылды. 2012 жыл, желтоқсан - ректор болып ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Сағынтай Зекенұлы Елубаев тағайындалды. 2014 жыл, шілде - университет ректоры болып техника ғылымдарының докторы, профессор Абдумуталип Абжаппарович Абжаппаров тағайындалды. 2018 жыл—университетті экономика ғылымдарының кандидаты Марат Қадірұлы Сырлыбаев басқарып бастады. 2020 жыл—университет "Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. == С. Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институты == КеАҚ «Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» құрамында С.Сәдуақасов атындағы Агротехникалық институтының профессорлармен ғылым докторларын, доценттер мен ғылым кандидаттарын қамтитын жоғары білікті ғылыми-педагогикалық ұжым құрылды. Бакалаврлар мен магистранттарды даярлауда 84-тен астам штаттық оқытушылар жүзеге асырады, оның ішінде 8 ғылым докторы, 22 ғылым кандидаты, 6 PhD докторы, 49 магистр. Институтта 31 білім беру бағдарламасы бойынша оқыту жүзеге асырылады – 20 ББ (бакалавриат), 8 ББ (магистратура), 3 ББ (докторантура). Бүгінгі таңда институтта 1411 студент, 27 магистрант, 11 докторант оқиды. Оқыту мемлекеттік және орыс тілдерінде жүргізіледі. Оқу процесін жоғары деңгейде ұстап тұру үшін институтта тиісті материалдық-техникалық база құрылды. Оқу ғимараттарында заманауи зертханалар мен компьютерлік сыныптар жұмыс істейді. Оқыту процесінде оқытушылар заманауи білім беру технологияларын пайдаланады. Кітапхана студенттерге ғылыми-ақпараттық қызмет көрсетеді. Дене шынықтыру-сауықтыру кешені, акт залы мен асханасы бар. Институттың білім беру бағдарламалары бойынша «Еуразия Групп Казахстан» ЖШС, «Тыныс» АҚ, «КАМАЗ-Инжиниринг» АҚ, «AGRIMER-ASTYK» ЖШС, «Гормолзавод» ЖШС, «Көкшетау» МҰТП, «Көкшетаугорселпроект» ЖШС сияқты Көкшетау қаласының ірі кәсіпорындарының базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді. Ақмола облысы Зеренді ауданы Васильковка ауылында оқу-демонстрациялық мақсатта «Элит» Тәжірибелік оқу-ғылыми-өндірістік кешені құрылды. Институт түлектері - аграрлық және техникалық өнеркәсіптің көптеген салаларында, IT-технологиялар саласында сұранысқа ие мамандар. Институт ғалымдарының ғылыми-зерттеу қызметі ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық, бағдарламалық – нысаналы қаржыландыру бойынша, «Тыныс» АҚ, «Kazrost Engineering» АҚ, «Altyntau Kokshetau» АҚ, «Обуховский КБК» ЖШС сияқты қала кәсіпорындары мен шаруашылық шарттық тақырыптар бойынша жобаларды орындау арқылы жүргізіледі<ref>https://shokan.edu.kz/kk/schools/agrotehnicheskij-institut-im-sadvakasova/</ref>. == Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер» кафедрасы == '''Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы''' – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің Педагогикалық институтының кафедрасы. Қазіргі уақытта тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы білім беру және ғылыми мекемелер үшін тарих, теология, география, тарих магистрлері мен докторларын (Phd) даярлау міндеттерін орындайды<ref>Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының сайты – Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті Педагогикалық институтының кафедрасы. https://www.shokan.edu.kz/ru/schools/pedagogical-institute/kafedra-istorii-kazahstana-i-ruhani-zhayru/</ref>. Кафедра алғашқыда 1975 жылы құрылған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін КОКП тарихы кафедрасы Қазақстан тарихы кафедрасы болып өзгертілді. Кафедраның қалыптасуы мен дамуына кафедраның тұңғыш меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор Қадыржан Қабиденұлы Әбуев сүбелі үлес қосты. 2015 жылы Қазақстан тарихы кафедрасы Отан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасы болып өзгертілді. 2018 жылдан бастап Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы болып атауын өзгертті. 2021 жылы Отан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы Жалпы тарих және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасымен біріктіріліп, Қазақстан тарихы және «Рухани жаңғыру» кафедрасы деген жаңа атауға ие болды. 2022 жылы бұл атау Тарих, география және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы болып өзгертілді<ref>Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетіне 60 жыл. – Астана: Big Dream. 2022. – 260 б.</ref>. Кафедра университеттің барлық институттары мен мектептерінде Қазақстан тарихы, философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану пәндерін оқытады, сонымен қатар тарих мамандығы бойынша бакалаврларды, магистранттар мен докторанттарды, теология бакалаврларын дайындауға қатысады. Кафедра ұжымы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және тәрбие жұмыстарын жүргізеді. «ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы» атты жалпы ведомстволық ғылыми тақырып бойынша жұмыс жүргізілуде. Кафедра оқытушыларының ғылыми қызметінің нәтижелері халықаралық конференция материалдарының жинақтарында, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым комитеті ұсынған басылымдарда, «Sсopus», «Web of Science» деректер базасында орналасқан басылымдарда жарияланып келеді. Кафедраның Ақмола облысының мемлекеттік мұрағатында, № 6 Көкшетау орта мектебінде өз филиалдары бар. Кафедра оқытушылары Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі аясында үнемі іс-шаралар өткізеді. Кафедра оқытушыларының ішінде ҚХА-ның төрағасы – М.З. Өтегенов, ал А.А. Шарипов, М.М. Шуматова Ақмола облысы ҚХА жанындағы ғылыми-сараптамалық кеңестің мүшелері болып табылады<ref>Ақмола облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының сайты https://ddakmo.kz/ru/gylymi-saraptamalyk-toptyn-kuramy/</ref>. Кафедра ғалымдары мен оқытушылары Ақмола облысы бойынша ХХ ғасырдың 20–50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жобасында жұмыс істейді. 2024 жылдың 26 қаңтарында кафедра оқытушылары Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әбуев Қадыржан Қабиденұлының 85 жылдығына арналған «Әбуев оқулары – I» Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясын ұйымдастырды<ref>https://www.shokan.edu.kz/ru/departments/departament-nauki-i-kommercializacii-tehnologii/nauchnye-konferencii/</ref>. === Кафедра жүзеге асыратын білім беру бағдарламалары === '''Бакалаврларды даярлау бағыты''' ''6В01601 – Тарих және дінтану'' – педагогикалық білім бакалаврында ҚР білім берудің жаңартылған мазмұны жағдайында кәсіби қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тарихи-дінтану және психологиялық-педагогикалық білім жүйесін қалыптастыру. Білім алушыларды жалпыадамзаттық және әлеуметтік-тұлғалық құндылықтар негізінде қазақстандық патриотизм, діни төзімділік, толеранттылық рухында тәрбиелеу. Тарихи және дінтану білімінің әртүрлі салаларында ғылыми-зерттеу, жобалау, практикалық қызметке қатысу арқылы студенттің жеке басын зияткерлік дамыту және өзін-өзі жүзеге асыру; заманауи білім беру технологияларын, оның ішінде мектеп стандарттарының талаптарын іске асыруды қамтамасыз ететін ақпараттық технологияларды меңгеру. Болашақ мұғалімдерді заманауи білім беру ортасына тиімді интеграциялау үшін кәсіби-тұлғалық әлеуметтену дағдыларын жетілдіру (көшбасшылық, қарым-қатынастарды басқару, топпен жұмыс істеу және т.б.). ''6В01502-География-тарих'' – жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыру негізінде география және тарих бағыты бойынша білім беру саласында кең білімі, іскерлігі мен дағдылары бар география және тарих мұғалімдерін даярлау. ''6В02202-Теология'' – дін және тарихи-гуманитарлық ғылымдар негіздерін терең меңгерген зайырлы мемлекет пен қоғамның заманауи, перспективалық талаптарына жауап беретін теология бағыты бойынша Қазақстанда діни-гуманитарлық сала мамандарын даярлау. ''6В02201-Ғылыми тарих'' – ғылыми-педагогикалық, қолданбалы және кәсіпкерлік қызметте қолдану мақсатында тарихи-гуманитарлық ғылымдар бойынша теориялық білім жүйесін дамыту негізінде гуманитарлық білім бакалаврының ғылыми-зерттеу кадрларын даярлау. '''Магистрлерді даярлау бағыты''' ''7М02201-Тарих және әлеуметтік-дінтану ғылымдары'' – Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын, осы саладағы соңғы теориялық және әдіснамалық жетістіктер деңгейінде тарихи және әлеуметтік-дінтану ғылымдарының ғылыми білім жүйесін, теориясы мен практикасын меңгерген гуманитарлық ғылымдар магистрін даярлау. Білім алушылардың ғылыми-шығармашылық құзыреттілігін арттыру. ''7М01501-География'' – магистранттардың жеке қасиеттерін дамыту, жалпы мәдени және кәсіби құзыреттіліктерін қалыптастыру, оларды ел заңнамасының талаптарына сәйкес жобалау, ғылыми-зерттеу, ұйымдастырушылық-басқарушылық, сараптамалық, педагогикалық жұмыс шеңберінде практикалық қызметте іске асыру дағдыларын дамыту. '''Докторантура''' ''8D02201-Тарих'' – іргелі білім беру, әдіснамалық және зерттеу даярлығы бар, ғылыми ақпаратты алу, өңдеу және сақтау әдістерін қоса алғанда, заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген, тарих ғылымы бойынша ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастыра және жүргізе алатын жоғары білікті ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлау. Кафедраның ғылыми бағыттары: * ҚР МСМ «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығында» РМҚК ғылыми-зерттеу бағдарламасы. * Солтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар. * ХХ ғасырдың 40–50 жылдарындағы Қазақстан халқының күнделікті тарихы. * «1920–1950 жылдардағы қуғын-сүргінге байланысты ғылыми-зерттеу жұмысы және архивтік басқа да құжаттарды саяси-құқықтық бағалау». == Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы == '''Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасы''' педагог кадрлар мен аудармашыларды даярлауда бай тәжірибесі мен дәстүрі бар Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жетекші құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады. Көкшетау педагогикалық институты құрылғаннан бері филология факультетінде шет тілдері кафедрасы құрылды, оның бірінші меңгерушісі аға оқытушы О.А. Пальгов, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында әскери аудармашы болып қызмет атқарған тіл білімі және неміс тілі саласының кәнігі, білгір маманы. Кафедра 1965 жылы қайта құрылды. Қазақ КСР Білім Министрінің 1965 жылғы 20 мамырдағы бұйрығымен филология факультетінде неміс және ағылшын тілдері кафедралары құрылды. Ағылшын тілі кафедрасының негізін қалаушы және бірінші меңгерушісі болып ғылым кандидаты, А.А. Жданов атындағы Ленингранд мемлекеттік университетінің түлегі, Георгий Исаевич Богин тағайындалды, ол кафедраның қалыптасуына қомақты үлес қосты. 1963 жылы «ағылшын тілі, неміс тілі, неміс тілі және әдебиеті мұғалімі» мамандығына алғашқы қабылдау жүзеге асырылды. 1966 жылы неміс тілі, неміс тілі мен әдебиеті, ағылшын тілі бөлімдерінен тұратын шет тілдері факультеті құрылды. 1970 жылы Шет тілдер факультетінің ағылшын бөлімі студенттерінің алғашқы бітіруі болды. Осы жылдары ағылшын тілі кафедрасы мен ағылшын филологиясы кафедрасы құрылды. 1990–2000 жылдары кафедра меңгерушісі филология ғылымдарының кандидаты Н.Ф. Немченко бастамасымен жаңа «Аударма ісі» мамандығы ашылды. 1993 жылы қазақ тілінде оқитын студенттерге арналған «Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс)» мамандығына қабылдау басталды. Оқытушылар қарқынды оқу мен жазбаша сөйлеуді дамытудың дәстүрлі әдістерін сақтай отырып, оқыту әдістемесін белсенді түрде қайта қарастырады. 1999 жылы Шет тілдері факультетінде «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша қайта сырттай оқу бөлімі ашылады. 2001 жылы «Шет тілі: екі шет тілі» мамандығы бойынша магистратура, кейін 2016 жылы докторантура ашылды. 2017 жылдан бастап кафедрада үшінші шет тілі ретінде қытай тілі оқытыла бастады. Кафедра ұжымында 29 штаттық қызметкер бар, оның ішінде 2 PhD докторы, 6 ғылым кандидаты, 21 магистр құрайды. Сонымен қатар ағылшын тілі және ОӘ кафедрасы филология ғылымдарының кандидаты, доцент Н.Л. Еремия және доцент Н.Ф. Немченко құрған ғылыми лингвистикалық мектептерімен де танымал. ==== Кафедра меңгерушілері: ==== Немченко Наталья Федоровна (1990–1997, 2002–2011). Красникова Любовь Николаевна (1997–2000). Черепанова Лариса Владимировна (2000–2002). Исмагулова Айнагуль Ерболатовна (2011–2018). Рыспаева Динара Сарсембаевна (2018 жылдан бастап) Ағылшын тілі және оқыту әдістемесі кафедрасының білім беру бағдарламалары Қазақстандағы шет тілдерін оқыту саласындағы үрдістерді және жоғары кәсіби білім беруді ұйымдастырудағы өзгерістерді белсенді түрде ескеріп отырады. === '''Кафедраның білім беру бағдарламалары:''' === 6В01701 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс / қытай). 6B02302 – Аударма ісі (ағылшын, неміс/қытай). 7М01703 – Шет тілі: екі шет тілі (ағылшын, неміс). 8D01701 – Шет тілі: екі шет тілі. 8D02303 – Филология: шетел филологиясы. == Дереккөздер== <references/> [[Санат:Көкшетау]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] nsylbgw2dsxb9j1hh4f53r1ye5jtz7y 0 41431 3577206 3090638 2026-04-05T11:35:37Z Rasulbek Adil 176232 3577206 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ахмет Шәмиев |шынайы есімі = |Сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 11.7.1908 |туған жері = қазіргі {{туғанжері|Жаркент|Жаркентте}}, [[Алматы облысы]], [[Ресей империясы]] |мамандығы = {{актер|КСРО|Қазақстан}}, {{әнші|КСРО|Қазақстан}} |қайтыс болған күні = 14.06.1983 |қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |азаматтығы = {{USSR}}<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1908-1917) |белсенді жылдары = [[1957]]-[[1981]] |бағыты = |киностудия = [[Қазақфильм]] |марапаттары = |imdb_id = |сайты = }} '''Ахмет Шәмиев''' ([[11 шілде]] [[1908 жыл]], қазіргі [[Алматы облысы]] [[Жаркент]] қаласы — [[14 маусым]] [[1983 жыл]], [[Алматы]]) — [[актер]], әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1970). == Өмірбаяны == * Шәмиев сахналық өнер жолын 1925 жылы [[Жаркент]] қаласындағы драма үйірмесінен бастады. * 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. * 1935 — 1983 жылы Ұйғыр музыкалық драма театрының (қазіргі Ұйғыр муз. комедия театры) құрамында актер болып, әр түрлі рөлдерде ойнады. == Рольдері == * Шәмиевтің алғашқы ойнаған рөлі — Ж. Асимов пен А. Садыровтың “Анархан” атты муз. драмасындағы Мұхпула. * Бұдан кейін ол ұйғыр және шет ел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысып, сан алуан сахналық бейнелерді шынайы да тартымды ойнауымен көрермендер құрметіне бөленді. * Қазақ драматургиясы бойынша да қойылған спектакльдерге қатысып, Қодардың (Ғ. Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”), т.б. рөлдерін орындады. == Шығарған әндері == 2-дүниежүз. соғыс жылдары оның есімі ТМД халықтары әндерін орындаушы ретінде де белгілі болды. Ол өз жанынан * “Қазақстан” * “Отан” * “Колхоз” * “Гудок” * “Махаббатым”, т.б. әндер шығарды. == Кинодағы рольдері == 1957 жылдан киноға түскен: * Нұрмағамбет (“Шоқан Уәлиханов”) * Әзім (“Біз Жетісуданбыз”, 1958) * Серкебай (“Егер де біздің әрқайсымыз”, 1961) * Жүніс ("Қилы кезең", 1966) * Ахметжан (“Жылан жылы”, 1981), т.б. == Құрмет == Алматы қаласында ол тұрған үйге (Тимирязев көш., 113-үй) мемориалдық тақта орнатылған. == Марапаттары == [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет белгісі]] орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан ұйғырлары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] byieun2b15yulxvhnu2ivyrzie7foyo 0 42371 3576680 3547061 2026-04-04T13:49:25Z Rasulbek Adil 176232 3576680 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жаңаөзен оқиғасы |бөлім = |сурет = |сурет атауы = |дата = : 17–28 маусым 1989 |орын = : {{Ту|КСРО}} [[Жаңаөзен|Жаңаөзен қаласы]], [[Маңғыстау облысы]] |себеп = : Қоғамдық жағдайды жақсарту, теңдікке қол жеткізу, басқа республикалардан келіп жұмыс істейтіндердің жергілікті халықтың дәстүрлерімен, мүддесімен санасу |нәтиже = : Шамамен үш мың кавказдық өз отанына оралды |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = |қарсылас2 = |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = : Белгісіз |шығындар2 = : Белгісіз |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} '''Жаңаөзен оқиғасы''' — [[1989 жыл]]ы маусым айында [[Маңғыстау облысы]] [[Жаңаөзен қаласы]]нда болған жергілікті халықтың бас көтеруі. Бұл әлеуметтік кикілжіңнің шығуына басқа республикалардан келіп жұмыс істейтіндердің жергілікті халықтың дәстүрлерімен, мүддесімен санаспай, дөрекілік көрсетуі себеп болды. [[Сурет:Жаңаөзен 1989.png||солға|250px]] Дүмпу жергілікті тұрғындар мен [[Кавказ]]дан қоныс аударғандар арасындағы кикілжіңнен басталып, арты қақтығысқа ұласты. Қақтығыс құқық қорғау органдарының араласуымен басылды. Сырттан келгендердің көпшілігі қаладан кетуге мәжбүр болды. Бұл оқиғаның астарында жылдар бойы қордаланып, дұрыс шешімін таппаған тұрғын үй, мектепке дейінгі балалар мекемелеріндегі кезек, жастар арасындағы жұмыссыздық сияқты әлеуметтік мәселелер, сондай-ақ, мұнай мен газ өндірісін [[Мәскеу]]дегі орталықтан басқаратын одақтық министрліктердің, әміршіл-әкімшіл жүйенің жергілікті тұрғындар арасынан кадрлар даярламай, жұмыс күштерін республикадан тыс жерлерден әкеліп, жергілікті халықтың мүддесін ескермей жүргізген сыңаржақ саясаты жатты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Солақай саясат нәтижесінде бірсыпыра артықшылыктарға ие болған Кавказдық ұлт-өкілдері мен қазақтар арасында әуелі төбелестен басталған араздық түнде үлкен толқуға ұласты. Ішкі істер бөлімі үйі қоршауға алынды. 17 маусым күні жағдай тіпті өршіп кетті. Қаладағы милиция қызметкерлері “[[Макаров тапаншасы|Макаров]]” пистолеттерімен қаруландырылды. 18 маусымда үкімет қосымша арнайы ішкі істер әскерін шақыруға мәжбүр болды. Жедел түрде 250 арнаулы үйретілген әскер, 193 ішкі істер қызметкерлсрі келіп жетті. Олар АК автоматымен, 1 КС карабинімен, пистолетпен, “Черемуха" гранаттарымен, қалқан, дулығалармен қаруланған еді. 21 сағ. 40 минутта Қазақ КСР-і ішкі істер министрінің орынбасары генерал Зайцев қазақтарға қарсы оқ атуға бұйрық берді. 46 “Черемуха", 400 әскери автомат, 26 пистолет оғы атылды. Халық ішінен жараланғандар болды, бірақ қайтпаған халық тас, темір таяқшалармен қаруланып қарсы шабуылға шықты. Әскер кавказдықтарды қорғауына алып, қаладан шығарып әкетті. Қалада шұғыл түрде коменданттық сағат орнады. Жаңаөзендегі оқиғадан хабарлы [[Құлсары]], [[Шетпе]], [[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]], [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]], [[Құрық (ауыл)|Ералы]] жұмысшы кенттері мен [[Ақтау]] қаласында да бас көтеру болып жатты. Құлсарыдан [[Атырау]]дан поезбен көмекке келе жатқан қазақ жасақшылар тобы орта жолдан ұсталып кері қайтарылды. Бұл толқуға облыс көлемінде 80 мыңға жуық адамдар қатысты. [[Сурет:Жаңаөзен 89.png||оңға|250px]] Жетібайдағы көтерілгендер арнаулы десант әскерінің күшімен қару қолданып таратылды. 19 маусымда Жаңаөзен қалалық партия комитеті үйі күн ұзаққа көтерілісшілер коршауында тұрды. Халық қала шетінде пикет үйлер тігіп бір топ жастар әскерге қарсы аңшы мылтығымен оқ атуға әрекеттенді. Бұларға қарсы карабиннен 4 рет оқ атылды. Ресми деректер бойынша бес адам опат болып, жүзден аса адам жараланған. Олардың жиырма бірі ауыр жарақаттанған. Жаңаөзенде 19 маусымда енгізілген коменданттық сағат бір айға жалғасты. Сырттан келгендердің көпшілігі қаладан кетуге мәжбүр болды. Шарасы таусылған үкімет Алматыдан жазушылар [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов|Ә. Нұрпейісовты]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Ә. Кекілбаевты]], [[Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов|Ә. Әлімжановты]], академик [[Зейнолла Қабдолов|З. Қабдоловты]] алдырып, халықпен сөйлесуге жіберді. Жағдай осыдан кейін ғана сабасына түсе бастады. Жаңаөзендіктердің қаладағы кавказдық ұлт өкілдерін мүлдем алып кету туралы тілектері орындалды. Оқиға кезінде екі жақтан да адам өлімі болды. Оқиғаның ізін суытпай Нұрпейсов “Литературная газета”, Кекілбаев "[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиетінде]]” оқиғаның себеп салдарын ашқан мақалалар жариялады. Үкімет Жаңаөзен қаласы тұрғындарын толық жұмыспен қамтып, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларын жақсартуға бағытталған арнаулы қаулы қабылдады.<ref>Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, 2008.</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=9Hrx2mfgP_4</ref> == Тағы қараңыз == * [[Жаңаөзен оқиғасы (2011)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1989 жыл]] [[Санат:Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар]] [[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]] {{stub}} cqjtlgkok7b4yy6vk0n2nkptqtk4il2 0 43996 3576800 3154680 2026-04-04T18:31:08Z 1nter pares 146705 3576800 wikitext text/x-wiki '''Ноғай Шымшырұлы''' (16.3. 1902, қазіргі Баян-Өлгий аймағы, Шегіртай ауылында – 18.2.1974, Өлгий қаласында) – [[Моңғолия]] қазақтарынан шыққан саяси, [[қоғам қайраткер | қоғам қайраткері]]. Өз бетімен мұсылманша, моңғолша хат танып, жастайынан жергілікті билік орындарында жұмыс істеген. 1939 – 40 ж. Қобда аймақтық партия к-тінің нұсқаушысы болды. МХРП-ның Х съезінде (1940) ОК-нің мүшелігіне сайланды. Қаби Бәжіұлымен бірге Кіші [[Құрылтай | Құрылтайда]] ([[Парламент]]) ұлттық Қазақ аймағын құру туралы бастама көтерді. Бұл бастама көпшіліктің қолдауына ие болып, Кіші Құрылтай басқармасы “Қазақ, урианхайлардың жеке аймағын құру туралы” қаулы қабылдады. Осы қаулыдан кейін 1940 ж. тамызда Баян-Өлгий аймағы құрылып, аймақтың алғашқы әкімі Бәжіұлы, аймақтық партия к-тінің 1-хатшысы болып Шымшырұлы тағайындалды. 1943 – 46 ж. ол маршал Х.Чойбалсанның тікелей тапсырмасымен Қытайдағы гоминьдан өкіметіне қарсы Моңғолия қазақтарынан ұйымдастырылған партизан жасағын басқарып, Шыңжаң өлкесін азат етуге және Шығыс [[Түркістан]] үкіметін құруға белсене араласты. 1943 ж. Чойбалсан басқарған Моңғолияның әскери делегациясы құрамында Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі, халық батыры Оспан Ісләмұлымен болған ресми келіссөздерге қатысты. Осы жылы Моңғолиядан Шыңжаңға асқан 70 қазақ жанұясын қайтарып әкеледі. 1946 – 57 ж. Кіші Құрылтай басқарма мүшелігіне, Ұлы Халық Хуралы депутаттығына үш мәрте (1951, 1954, 1957) сайланып, МХРП-ның ОК-нің мүшесі болды. МХР Министерство кеңесінің нұсқаушысы қызметін қоса атқарды. Шымшырұлы мұндай дәрежеге көтерілген Моңғолиядағы алғашқы қазақ. 1957 – 62 ж. Баян-Өлгий аймақтық ауыл шаруашылықтың басқармасында ұйымдастырушы қызметін атқарды. 1962 ж. дербес зейнеткерлікке шығып, өмірінің соңына дейін Моңғолия “Ардаргерлер қоғамының” аймақтық бөлімшесінің төрағасы болды. 1967 ж. Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы [[Д.А. Қонаев | Д.А. Қонаевтың]] шақыруымен Алматыда болып, жазушы [[С.Мұқанов | С.Мұқановпен]] кездескен. Шымшырұлы ақындығымен де белгілі. Оның “[[Алтын бесік (фильм)|Алтын бесік]]”, “[[Бұлдыр заман]]”, “[[Еңбек – бақыт]]”, “[[Жастарға]]”, тағы басқа өлеңдері жарық көрген. 95 жылдық мерейтойына орай (1997) Өлгий қаласының бір көшесіне, туған ауылындағы орта мектепке есімі беріліп, Өлгий қаласындағы Шымшырұлы атындағы көшеге ескерткіш мүсіні орнатылды. Шымшырұлы Моңғолияның “Соғыстағы ерен ерлігі үшін” (2 мәрте), [[Еңбек Қызыл Ту]], [[Алтын жұлдыз]] ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. {{stub}} {{wikify}} ==Сілтемелер== [[Қинаятұлы З., Моңғолиядағы қазақтар, А.]], 2001. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Моңғолия қазақтары]] 3j1599lxhrejhgws0fok8axm4ukq1ai 0 44555 3576793 3505753 2026-04-04T18:26:06Z Digital Jetisu 179295 30–35 см. Бос орынсыз жазылады. 3576793 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Strawberry.jpg|thumb|Құлпынай]] '''Құлпынай'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ([[Латын тілі|лат]]. Fragarіa moschata) – [[Раушангүлділер|раушангүлдер]] тұқымдасына жататын [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]] [[Шөптер|шөптесін өсімдіктер]]. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің [[будан]]ы болып саналады. Биіктігі 30–35 см, [[Жапырақ|жапырағы]] үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл [[Сабақ (биология)|сабақ]]тары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. [[Жеміс]] беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай [[Испания]], [[Италия]], т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі. == Өсімдік туралы == Құлпынай – [[бүлдірген]]дер тобы, [[раушангүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20-35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5-12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек [[Еуропа]]да өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар. == Қолданылуы == Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы [[Аскорбин қышқылы|С дәрумен]]інің мөлшері [[цитрус]] өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар [[минералдар]] мен [[микроэлементтер]]і де көп: [[темір]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]], [[мырыш]], [[марганец]], [[фосфор]], [[кремний]], [[мыс]], [[йод]] бар. Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады. == Құлпынай туралы тақпақ == Нарттай болып құлпынай Пісіпті ғой, шіркін –ай! Құлпынайдың дәмінен Татуға жұрт ынтық-ай! Болар сусын десең де, Тоймайсың канша жесең де. Жасайды одан әтір де, Жапырағы ем жөтелге. ==Тағы қараңыз== *[[Құлпынай тосабы]] *[[Құлпынай салынған қаусырма]] *[[Шие]] *[[Алма]] *[[Алмұрт]] *[[Банан]] == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} ==Дереккөздер</span>== Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 <references/> {{wikify}} [[Санат:Жеміс-жидектер]] [[Санат:Раушангүлділер]] {{stub}} 7kadx4i6jbylqtg72ghaz0e8d5la19y 3576794 3576793 2026-04-04T18:28:25Z Digital Jetisu 179295 20–35 см. Уикипедияда диапазон ұзын сызықпен жазылады. 3576794 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Strawberry.jpg|thumb|Құлпынай]] '''Құлпынай'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ([[Латын тілі|лат]]. Fragarіa moschata) – [[Раушангүлділер|раушангүлдер]] тұқымдасына жататын [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]] [[Шөптер|шөптесін өсімдіктер]]. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің [[будан]]ы болып саналады. Биіктігі 30–35 см, [[Жапырақ|жапырағы]] үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл [[Сабақ (биология)|сабақ]]тары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. [[Жеміс]] беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай [[Испания]], [[Италия]], т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі. == Өсімдік туралы == Құлпынай – [[бүлдірген]]дер тобы, [[раушангүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20–35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5-12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек [[Еуропа]]да өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар. == Қолданылуы == Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы [[Аскорбин қышқылы|С дәрумен]]інің мөлшері [[цитрус]] өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар [[минералдар]] мен [[микроэлементтер]]і де көп: [[темір]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]], [[мырыш]], [[марганец]], [[фосфор]], [[кремний]], [[мыс]], [[йод]] бар. Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады. == Құлпынай туралы тақпақ == Нарттай болып құлпынай Пісіпті ғой, шіркін –ай! Құлпынайдың дәмінен Татуға жұрт ынтық-ай! Болар сусын десең де, Тоймайсың канша жесең де. Жасайды одан әтір де, Жапырағы ем жөтелге. ==Тағы қараңыз== *[[Құлпынай тосабы]] *[[Құлпынай салынған қаусырма]] *[[Шие]] *[[Алма]] *[[Алмұрт]] *[[Банан]] == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} ==Дереккөздер</span>== Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 <references/> {{wikify}} [[Санат:Жеміс-жидектер]] [[Санат:Раушангүлділер]] {{stub}} ge0rie54zzywzh6jxhe6nb0te2kwfjh 3576796 3576794 2026-04-04T18:29:24Z Digital Jetisu 179295 Пісіпті ғой, шіркін –ай! Дұрысы Пісіпті ғой, шіркін-ай! Бос орын алынуы керек. 3576796 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Strawberry.jpg|thumb|Құлпынай]] '''Құлпынай'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ([[Латын тілі|лат]]. Fragarіa moschata) – [[Раушангүлділер|раушангүлдер]] тұқымдасына жататын [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]] [[Шөптер|шөптесін өсімдіктер]]. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің [[будан]]ы болып саналады. Биіктігі 30–35 см, [[Жапырақ|жапырағы]] үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл [[Сабақ (биология)|сабақ]]тары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. [[Жеміс]] беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай [[Испания]], [[Италия]], т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі. == Өсімдік туралы == Құлпынай – [[бүлдірген]]дер тобы, [[раушангүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20–35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5-12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек [[Еуропа]]да өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар. == Қолданылуы == Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы [[Аскорбин қышқылы|С дәрумен]]інің мөлшері [[цитрус]] өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар [[минералдар]] мен [[микроэлементтер]]і де көп: [[темір]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]], [[мырыш]], [[марганец]], [[фосфор]], [[кремний]], [[мыс]], [[йод]] бар. Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады. == Құлпынай туралы тақпақ == Нарттай болып құлпынай Пісіпті ғой, шіркін–ай! Құлпынайдың дәмінен Татуға жұрт ынтық-ай! Болар сусын десең де, Тоймайсың канша жесең де. Жасайды одан әтір де, Жапырағы ем жөтелге. ==Тағы қараңыз== *[[Құлпынай тосабы]] *[[Құлпынай салынған қаусырма]] *[[Шие]] *[[Алма]] *[[Алмұрт]] *[[Банан]] == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} ==Дереккөздер</span>== Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 <references/> {{wikify}} [[Санат:Жеміс-жидектер]] [[Санат:Раушангүлділер]] {{stub}} r0295jtcp0ofusmuemf0isfdv1h371u 3576799 3576796 2026-04-04T18:30:26Z Digital Jetisu 179295 Канша сөзін қанша сөзіне өзгерттім. Қате әріп. 3576799 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Strawberry.jpg|thumb|Құлпынай]] '''Құлпынай'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ([[Латын тілі|лат]]. Fragarіa moschata) – [[Раушангүлділер|раушангүлдер]] тұқымдасына жататын [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]] [[Шөптер|шөптесін өсімдіктер]]. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің [[будан]]ы болып саналады. Биіктігі 30–35 см, [[Жапырақ|жапырағы]] үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл [[Сабақ (биология)|сабақ]]тары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. [[Жеміс]] беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай [[Испания]], [[Италия]], т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі. == Өсімдік туралы == Құлпынай – [[бүлдірген]]дер тобы, [[раушангүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20–35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5-12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек [[Еуропа]]да өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар. == Қолданылуы == Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы [[Аскорбин қышқылы|С дәрумен]]інің мөлшері [[цитрус]] өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар [[минералдар]] мен [[микроэлементтер]]і де көп: [[темір]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]], [[мырыш]], [[марганец]], [[фосфор]], [[кремний]], [[мыс]], [[йод]] бар. Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады. == Құлпынай туралы тақпақ == Нарттай болып құлпынай Пісіпті ғой, шіркін–ай! Құлпынайдың дәмінен Татуға жұрт ынтық-ай! Болар сусын десең де, Тоймайсың қанша жесең де. Жасайды одан әтір де, Жапырағы ем жөтелге. ==Тағы қараңыз== *[[Құлпынай тосабы]] *[[Құлпынай салынған қаусырма]] *[[Шие]] *[[Алма]] *[[Алмұрт]] *[[Банан]] == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} ==Дереккөздер</span>== Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 <references/> {{wikify}} [[Санат:Жеміс-жидектер]] [[Санат:Раушангүлділер]] {{stub}} cpeilaerd8vonde1tsgtxk3495a6gw5 3576801 3576799 2026-04-04T18:31:18Z Digital Jetisu 179295 Дұрысы 5–12 күлтелі. Сан аралығы. 3576801 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Strawberry.jpg|thumb|Құлпынай]] '''Құлпынай'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ([[Латын тілі|лат]]. Fragarіa moschata) – [[Раушангүлділер|раушангүлдер]] тұқымдасына жататын [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]] [[Шөптер|шөптесін өсімдіктер]]. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің [[будан]]ы болып саналады. Биіктігі 30–35 см, [[Жапырақ|жапырағы]] үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл [[Сабақ (биология)|сабақ]]тары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. [[Жеміс]] беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай [[Испания]], [[Италия]], т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі. == Өсімдік туралы == Құлпынай – [[бүлдірген]]дер тобы, [[раушангүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20–35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5–12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек [[Еуропа]]да өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар. == Қолданылуы == Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы [[Аскорбин қышқылы|С дәрумен]]інің мөлшері [[цитрус]] өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар [[минералдар]] мен [[микроэлементтер]]і де көп: [[темір]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]], [[мырыш]], [[марганец]], [[фосфор]], [[кремний]], [[мыс]], [[йод]] бар. Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады. == Құлпынай туралы тақпақ == Нарттай болып құлпынай Пісіпті ғой, шіркін–ай! Құлпынайдың дәмінен Татуға жұрт ынтық-ай! Болар сусын десең де, Тоймайсың қанша жесең де. Жасайды одан әтір де, Жапырағы ем жөтелге. ==Тағы қараңыз== *[[Құлпынай тосабы]] *[[Құлпынай салынған қаусырма]] *[[Шие]] *[[Алма]] *[[Алмұрт]] *[[Банан]] == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} ==Дереккөздер</span>== Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 <references/> {{wikify}} [[Санат:Жеміс-жидектер]] [[Санат:Раушангүлділер]] {{stub}} e7i01fa7dbtu1tv4h32ahdo9qngs4jo 3576804 3576801 2026-04-04T18:32:24Z Digital Jetisu 179295 Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, Дұрысы Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін. Бұл жерде үтір қажет емес. 3576804 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Strawberry.jpg|thumb|Құлпынай]] '''Құлпынай'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, VI-том</ref> ([[Латын тілі|лат]]. Fragarіa moschata) – [[Раушангүлділер|раушангүлдер]] тұқымдасына жататын [[Көп жылдық өсімдіктер|көп жылдық]] [[Шөптер|шөптесін өсімдіктер]]. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің [[будан]]ы болып саналады. Биіктігі 30–35 см, [[Жапырақ|жапырағы]] үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл [[Сабақ (биология)|сабақ]]тары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. [[Жеміс]] беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай [[Испания]], [[Италия]], т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі. == Өсімдік туралы == Құлпынай – [[бүлдірген]]дер тобы, [[раушангүлдер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20–35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5–12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек [[Еуропа]]да өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар. == Қолданылуы == Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы [[Аскорбин қышқылы|С дәрумен]]інің мөлшері [[цитрус]] өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар [[минералдар]] мен [[микроэлементтер]]і де көп: [[темір]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]], [[мырыш]], [[марганец]], [[фосфор]], [[кремний]], [[мыс]], [[йод]] бар. Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады. == Құлпынай туралы тақпақ == Нарттай болып құлпынай Пісіпті ғой, шіркін–ай! Құлпынайдың дәмінен Татуға жұрт ынтық-ай! Болар сусын десең де, Тоймайсың қанша жесең де. Жасайды одан әтір де, Жапырағы ем жөтелге. ==Тағы қараңыз== *[[Құлпынай тосабы]] *[[Құлпынай салынған қаусырма]] *[[Шие]] *[[Алма]] *[[Алмұрт]] *[[Банан]] == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} ==Дереккөздер</span>== Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 <references/> {{wikify}} [[Санат:Жеміс-жидектер]] [[Санат:Раушангүлділер]] {{stub}} di1af78fbshyu5kwxicsqk8ps9mtas1 0 74057 3576875 3404203 2026-04-04T20:07:57Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары|Қоқан хандығы тұлғалары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3576875 wikitext text/x-wiki '''Ахмет Кенесарыұлы''' ([[1842]]— [[1888]]) — қазақ сұлтаны. Кенесарының бәйбішесі Күнімжаннан туған үш ұлдың кішісі. Шешесінің ықпалымен өзге ағаларымен бірге оқып, білім алады. Жастайынан әскери өнерге машықтанады. Ер жеткен соң [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандығының]] әскери санында қызмет жасап, ерлігімен көзге түседі де, "пансат-башы" (бес жүз басы) дәрежесіне дейін көтеріледі. [[Ресей империясы]] Жетісу жерін жаулап алу кезінде ол қоқандық әскер құрамында шайқасады. [[1860]] жылы Ұзынағаш маңында болған шайқастан кейін Кенесары ұрпақтарының бір бөлігі қоқандықтарды қолдады, келесілері орыстар жағына өтіп кетеді. [[1861]] жылы 23 қаңтарда Ахмет пен бауыры Тайшық орыстар билігін мойындап, олардың қол астына өтуге өтініш білдіреді. Сырдария шебінің басшысы генерал Дебу сұлтандардың өтінішін қабыл алады да, олардың (37 жанұя) [[Перовск]]іге көшіп келуіне жағдай жасайды. Сұлтандарға Сырдария шебін қоқандықтардан қорғау қызметі жүктеледі. [[1862]] жылы бұл қызметтері үшін және Жөлек пен Жаңақорғанды басып алу кезіндегі ерліктері үшін [[Тайшық Кенесарыұлы|Тайшық]] пен Ахметке "зау- ряд — хорунжий" әскери шені беріледі. [[1863]] жылы Сырдария шебіне қоқандықтардың парбаншы Шадман қожа мен мыңбасы Қасым бастаған күштерімен соғысады. Осы жылы патша үкіметі Сырдария мен Сібір шептерінің аралығын зерттеу үшін бірнеше арнайы топтар жасақтайды. Орынбор корпусының подполковнигі М.Г. Черняевқа Жөлектен Түркістан қаласына дейінгі жер бедерін зерттеу жүктеледі. Оның Созақ пен Шолаққорған жерлеріне жасаған барлау ісіне Ахмет те өз жасақтарымен қатысады да, Черняев сенімін иеленеді.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub}} [[Санат:1842 жылы туғандар]] [[Санат:1888 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Кенесары хан]] [[Санат:Ресей империясы тұлғалары]] dp1dkiz7s4chrqs2ya2w72df0ttx3sz 0 97683 3576749 3512206 2026-04-04T16:45:06Z Kvazimodo 124458 3576749 wikitext text/x-wiki {{Жазушы}} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (23 сәуір 1941, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] аймағы, [[Бұлғын]] деген жерде) — ақын, жазушы. [[Ұланбатыр]]да педагогикалық институтын бітірген (1965). Сол жылдан бастап училищеде, [[спорт]] қоғамында, әкімшіліктерде жауапты қызметтер атқарған. "Көкпар", "Сыр маржаны", "Көңілдің көжиегі", "Өрендер өресі" деген прозалық поэзиялық жинақтары бар.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] l2tq5ee81lilbeo8n2cfzlaodd8jpjz 3576750 3576749 2026-04-04T16:48:54Z Kvazimodo 124458 3576750 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Зұқай Шәрбақынұлы|Туған күні=23.4.1941|Қайтыс болған күні=4.4.2026}} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (23 сәуір 1941, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] аймағы, [[Бұлғын]] деген жерде) — ақын, жазушы. [[Ұланбатыр]]да педагогикалық институтын бітірген (1965). Сол жылдан бастап училищеде, [[спорт]] қоғамында, әкімшіліктерде жауапты қызметтер атқарған. "Көкпар", "Сыр маржаны", "Көңілдің көжиегі", "Өрендер өресі" деген прозалық поэзиялық жинақтары бар.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] d4uixih194ixjzaucvu29b7957391df 3576753 3576750 2026-04-04T16:57:01Z Kvazimodo 124458 безендіру, уикилендіру, толықтыру 3576753 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Шынайы есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 23.4.1941 | Туған жері = [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Моңғолия]] | Қайтыс болған күні = 4.4.2026 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{MNG}}, {{KAZ}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты | Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] | Шығармашылық жылдары = 1960 жылдан бастап | Бағыты = лирика, проза, тарихи хикая | Жанры = өлең, дастан, толғау, поэма, хикая | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (23 сәуір 1941 жыл, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] — 4 сәуір 2026 жыл) — ақын, жазушы, Моңғолия (1975) және Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == 1941 жылы (кей деректерде 1940 ж.) Моңғолияның Баян-Өлгий аймағындағы Бұлғын мекенінде дүниеге келген. * [[Ұланбатыр]]дағы мемлекеттік педагогикалық институтын (1965) және Партия жоғары мектебін тәмамдаған. * Еңбек жолында училищенің оқытушысы, спорт қоғамының жетекшісі және аймақтық әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. * 1992 жылы ата-баба жеріне оралу мақсатымен Қазақстанға көшіп келген. * [[Ақмола облысы|Ақмола облысында]] совхоз директорының орынбасары, облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып еңбек етті. == Шығармашылығы == 1960 жылдардан бастап әдебиетке араласып, өлең, дастан, толғау, поэма және тарихи хикаялар жаза бастады. Жалпы саны 20-дан астам кітаптың авторы. === Моңғолияда жарық көрген еңбектері: === * «Көкпар» * «Ақ жаңбыр» * «Сыр маржандары» * «Көңілдің көкжиегі» * «Жайлау сазы» * «Өрендер өресі»<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> === Қазақстанда жарық көрген еңбектері: === * «Киелі қанның тамшысы» * «Нар тұлға» * «Бедерлі ғұмыр» * «Қияда түлеген қыран» * «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» (проза) * «Айбыным - Атамекенім» * «Аспан асты – кең мекен» * «Тылсым тірлік тағылымы» * «Өмірдің өң бедері» * «Қарт жүректің алауы» == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ әдебиеті}} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Моңғолия қазақтары]] 318rzuw6142xzq7j9v6moir82ed4fp5 3576755 3576753 2026-04-04T17:00:45Z Kvazimodo 124458 3576755 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Шынайы есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 23.4.1941 | Туған жері = [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Моңғолия]] | Қайтыс болған күні = 4.4.2026 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{MNG}}, {{KAZ}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты | Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]] | Шығармашылық жылдары = 1960 жылдан бастап | Бағыты = лирика, проза, тарихи хикая | Жанры = өлең, дастан, толғау, поэма, хикая | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (23 сәуір 1941 жыл, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] — 4 сәуір 2026 жыл) — ақын, жазушы, Моңғолия (1975) және Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == 1941 жылы (кей деректерде 1940 ж.) Моңғолияның Баян-Өлгий аймағындағы Бұлғын мекенінде дүниеге келген. * [[Ұланбатыр]]дағы мемлекеттік педагогикалық институтын (1965) және Партия жоғары мектебін тәмамдаған. * Еңбек жолында училищенің оқытушысы, спорт қоғамының жетекшісі және аймақтық әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. * 1992 жылы ата-баба жеріне оралу мақсатымен Қазақстанға көшіп келген. * [[Ақмола облысы|Ақмола облысында]] совхоз директорының орынбасары, облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып еңбек етті. == Шығармашылығы == 1960 жылдардан бастап әдебиетке араласып, өлең, дастан, толғау, поэма және тарихи хикаялар жаза бастады. Жалпы саны 20-дан астам кітаптың авторы. === Моңғолияда жарық көрген еңбектері: === * «Көкпар» * «Ақ жаңбыр» * «Сыр маржандары» * «Көңілдің көкжиегі» * «Жайлау сазы» * «Өрендер өресі»<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> === Қазақстанда жарық көрген еңбектері: === * «Киелі қанның тамшысы» * «Нар тұлға» * «Бедерлі ғұмыр» * «Қияда түлеген қыран» * «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» (проза) * «Айбыным - Атамекенім» * «Аспан асты – кең мекен» * «Тылсым тірлік тағылымы» * «Өмірдің өң бедері» * «Қарт жүректің алауы» == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сiлтемелер == * [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1108843&simple=true# «Аспан асты – кең мекен» кiтабын жүктеп алу] {{Stub: Қазақ әдебиеті}} [[Санат:1941 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Моңғолия қазақтары]] 0omqg51i6f7rydhbi17dvuhf33e12pa 3576757 3576755 2026-04-04T17:05:51Z Kvazimodo 124458 толықтыру 3576757 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Шынайы есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 23.4.1941 | Туған жері = [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] | Қайтыс болған күні = 4.4.2026 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты | Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = 1960 — қазіргі уақыт | Бағыты = лирика, проза, тарихи хикая | Жанры = өлең, дастан, толғау, поэма, хикая, ғұмырнама | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Марапаттары = Көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (1940 жылы туған, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] — 4 сәуір 2026 жыл) — ақын, жазушы. Моңғолия (1975) және Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == * 1940 жылы Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. * Ұланбатыр қаласындағы Моңғол мемлекеттік педагогикалық институты мен Партия жоғары мектебін тәмамдаған. * Еңбек жолын Моңғолияның батыс бөлігіндегі қазақтар қоныстанған Баян-Өлгей аймағында бастап, спорт және әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. * 1992 жылы тарихи Отаны — Қазақстанға қоныс аударды. * Атамекенге оралғаннан кейін совхоз директорының орынбасары, Ақмола облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып қызмет істеді. == Шығармашылығы == Зұқай Шәрбақынұлы 1960 жылдардан бастап әдебиет айдынына шықты. Ол өлең, дастан, толғау, поэма, тарихи хикаялар мен ғұмырнамалық шығармалар жазып, оқырманға 20-дан астам кітап сыйлаған автор. === Моңғолияда жарық көрген жинақтары (1970–1990 жж.): === * «Көкпар» * «Ақ жаңбыр» * «Сыр маржандары» * «Көңілдің көкжиегі» * «Жайлау сазы» === Қазақстанда жарық көрген еңбектері: === '''Прозалық кітаптары:''' * «Киелі қанның тамшысы» * «Нар тұлға» * «Бедерлі ғұмыр» * «Қияда түлеген қыран» * «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» '''Поэзиялық жинақтары:''' * «Айбыным — Атамекенім» * «Аспан асты – кең мекен» * «Тылсым тірлік тағылымы» * «Өмірдің өң бедері» * «Қарт жүректің алауы» == Жетістіктері == Автор ел көлемінде өткен көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері атанған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сiлтемелер == * [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1108843&simple=true# «Аспан асты – кең мекен» кiтабын жүктеп алу] [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Моңғолия қазақтары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] 54iacnmo9fdijidiq1ks5hmdk7efxk1 3576758 3576757 2026-04-04T17:06:30Z Kvazimodo 124458 дереккөз 3576758 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Шынайы есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 23.4.1941 | Туған жері = [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] | Қайтыс болған күні = 4.4.2026 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты | Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = 1960 — қазіргі уақыт | Бағыты = лирика, проза, тарихи хикая | Жанры = өлең, дастан, толғау, поэма, хикая, ғұмырнама | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Марапаттары = Көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (1940 жылы туған, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] — 4 сәуір 2026 жыл) — ақын, жазушы. Моңғолия (1975) және Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Өмірбаяны == * 1940 жылы Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. * Ұланбатыр қаласындағы Моңғол мемлекеттік педагогикалық институты мен Партия жоғары мектебін тәмамдаған. * Еңбек жолын Моңғолияның батыс бөлігіндегі қазақтар қоныстанған Баян-Өлгей аймағында бастап, спорт және әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. * 1992 жылы тарихи Отаны — Қазақстанға қоныс аударды. * Атамекенге оралғаннан кейін совхоз директорының орынбасары, Ақмола облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып қызмет істеді. == Шығармашылығы == Зұқай Шәрбақынұлы 1960 жылдардан бастап әдебиет айдынына шықты. Ол өлең, дастан, толғау, поэма, тарихи хикаялар мен ғұмырнамалық шығармалар жазып, оқырманға 20-дан астам кітап сыйлаған автор. === Моңғолияда жарық көрген жинақтары (1970–1990 жж.): === * «Көкпар» * «Ақ жаңбыр» * «Сыр маржандары» * «Көңілдің көкжиегі» * «Жайлау сазы» === Қазақстанда жарық көрген еңбектері: === '''Прозалық кітаптары:''' * «Киелі қанның тамшысы» * «Нар тұлға» * «Бедерлі ғұмыр» * «Қияда түлеген қыран» * «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» '''Поэзиялық жинақтары:''' * «Айбыным — Атамекенім» * «Аспан асты – кең мекен» * «Тылсым тірлік тағылымы» * «Өмірдің өң бедері» * «Қарт жүректің алауы» == Жетістіктері == Автор ел көлемінде өткен көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері атанған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сiлтемелер == * [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1108843&simple=true# «Аспан асты – кең мекен» кiтабын жүктеп алу] [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Моңғолия қазақтары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] h87dhku310ud0rx7cefam39t6bkzxkl 3576760 3576758 2026-04-04T17:09:16Z Kvazimodo 124458 3576760 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Шынайы есімі = Зұқай Шәрбақынұлы | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 23.4.1941 | Туған жері = [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] | Қайтыс болған күні = 4.4.2026 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты | Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = 1960 — қазіргі уақыт | Бағыты = лирика, проза, тарихи хикая | Жанры = өлең, дастан, толғау, поэма, хикая, ғұмырнама | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Марапаттары = Көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Зұқай Шәрбақынұлы''' (23 сәуір 1941 жыл, [[Моңғолия]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]] — 4 сәуір 2026 жыл) — ақын, жазушы. Моңғолия (1975) және Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Өмірбаяны == * 1941 жылы(кей деректерде 1940 ж.) Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. * Ұланбатыр қаласындағы Моңғол мемлекеттік педагогикалық институты мен Партия жоғары мектебін тәмамдаған. * Еңбек жолын Моңғолияның батыс бөлігіндегі қазақтар қоныстанған Баян-Өлгей аймағында бастап, спорт және әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. * 1992 жылы тарихи Отаны — Қазақстанға қоныс аударды. * Атамекенге оралғаннан кейін совхоз директорының орынбасары, Ақмола облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып қызмет істеді. == Шығармашылығы == Зұқай Шәрбақынұлы 1960 жылдардан бастап әдебиет айдынына шықты. Ол өлең, дастан, толғау, поэма, тарихи хикаялар мен ғұмырнамалық шығармалар жазып, оқырманға 20-дан астам кітап сыйлаған автор. === Моңғолияда жарық көрген жинақтары (1970–1990 жж.): === * «Көкпар» * «Ақ жаңбыр» * «Сыр маржандары» * «Көңілдің көкжиегі» * «Жайлау сазы» === Қазақстанда жарық көрген еңбектері: === '''Прозалық кітаптары:''' * «Киелі қанның тамшысы» * «Нар тұлға» * «Бедерлі ғұмыр» * «Қияда түлеген қыран» * «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» '''Поэзиялық жинақтары:''' * «Айбыным — Атамекенім» * «Аспан асты – кең мекен» * «Тылсым тірлік тағылымы» * «Өмірдің өң бедері» * «Қарт жүректің алауы» == Жетістіктері == Автор ел көлемінде өткен көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері атанған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сiлтемелер == * [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1108843&simple=true# «Аспан асты – кең мекен» кiтабын жүктеп алу] [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Моңғолия қазақтары]] [[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]] ovmedgsdfghnqqthd2yauockvl7blcq 0 100585 3577175 3388416 2026-04-05T11:17:41Z Rasulbek Adil 176232 3577175 wikitext text/x-wiki '''Ақсақал Қалмырзаев''' - (2.7.1936, [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]] [[Қайнарбұлақ (Сайрам ауданы)|Қайнарбұлақ]] ауылы - 20.08.2013, [[Шымкент]]) - актер, Қазақстанның халық артисі (1993). [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref> [[Ташкент театр-көркемсурет институты]]н бітірген (1957). Осы жылы [[Ж. Шанин атындағы Шымкент қалалық академиялық қазақ драма театры|Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]ның труппасына қабылданады. Ол ұлттық және шет ел, орыс драматургтерінің шығармаларында ойнады. Қалмырзаев: Төлеген, Жалмұқан ([[Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегі]]" мен "Ақан сері - Ақтоқты"), [[Сырым]], [[Кебек]], [[Абыз (адам)|Абыз]], Әлібек ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезовтің]] "Қарагөз", "Еңлік - Кебегі" мен "[[Айман - Шолпан]]ында"), [[Сәкен Сейфуллин]], Текеш (Ә.Әбішовтің "Сәлем, Сәкен атасы" мен "Мәдиінде"), Абылай (Қ.Бекхожиннің "Ұлан асуында"), Данияр (Ш.Айтматовтың "Аңсаған менің әнімсіңінде ), Фердинанд (Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында") тұлғаларын сомдады. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1980), "Парасат" орденімен (2003) марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:2 шілдеде туғандар]] [[Санат:1936 жылы туғандар]] [[Санат:Сайрам ауданында туғандар]] [[Санат:20 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шымкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО актерлері]] [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер институты түлектері]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] 66fbryhuh4jhayfzlo3h19uplzz4kgs 3577176 3577175 2026-04-05T11:18:19Z Rasulbek Adil 176232 3577176 wikitext text/x-wiki '''Ақсақал Қалмырзаев''' - (2.7.1936, [[Түркістан облысы]] [[Сайрам ауданы]] [[Қайнарбұлақ (Сайрам ауданы)|Қайнарбұлақ]] ауылы - 20.08.2013, [[Шымкент]]) - актер, Қазақстанның халық артисі (1993). [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref> [[Ташкент театр-көркемсурет институты]]н бітірген (1957). Осы жылы [[Ж. Шанин атындағы Шымкент қалалық академиялық қазақ драма театры|Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]ның труппасына қабылданады. Ол ұлттық және шет ел, орыс драматургтерінің шығармаларында ойнады. Қалмырзаев: Төлеген, Жалмұқан ([[Мүсірепов|Ғ. Мүсіреповтің]] "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегі]]" мен "Ақан сері - Ақтоқты"), [[Сырым]], [[Кебек]], [[Абыз (адам)|Абыз]], Әлібек ([[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезовтің]] "Қарагөз", "Еңлік - Кебегі" мен "[[Айман - Шолпан]]ында"), [[Сәкен Сейфуллин]], Текеш (Ә. Әбішовтің "Сәлем, Сәкен атасы" мен "Мәдиінде"), Абылай (Қ. Бекхожиннің "Ұлан асуында"), Данияр (Ш. Айтматовтың "Аңсаған менің әнімсіңінде ), Фердинанд (Ф. Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында") тұлғаларын сомдады. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1980), "Парасат" орденімен (2003) марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:2 шілдеде туғандар]] [[Санат:1936 жылы туғандар]] [[Санат:Сайрам ауданында туғандар]] [[Санат:20 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шымкентте қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО актерлері]] [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:Өзбекстан мемлекеттік өнер институты түлектері]] [[Санат:Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] loutnljio12cq79k2ql37qzack7tk4r 0 101640 3577186 2746655 2026-04-05T11:24:57Z Rasulbek Adil 176232 3577186 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Әбен Мұхамедияров |шынайы есімі = |Сурет = |сурет ені = 350px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 1904 |туған жері = қазіргі {{туғанжері|Қармақшы ауданы|Қармақшы ауданында}}, [[Қызылорда облысы]], [[Ресей империясы]] |мамандығы = {{актер|КСРО|Қазақстан}} |қайтыс болған күні = 13.10.1970 |қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |азаматтығы = {{USSR}}<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1904-1917) |белсенді жылдары = [[1955]]-[[1966]] |бағыты = |киностудия = [[Қазақфильм]] |марапаттары = |imdb_id = |сайты = }} '''Әбен Мұхамедияров''' ([[1904]], [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]] - [[13 қазан]] [[1970]], [[Шымкент]] қаласы) - [[актер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] ([[1958]]). == Өмірбаяны == Сахналық жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. [[1926]] және [[1934]] - [[1938]] ж. қазіргі Қазақ академиялық драма театрының труппасында ойнады. [[1938]]- [[1968]] жылы [[Түркістан облысы]] қазақ драма театрында қызмет етті. == Шығармашылығы == Негізгі рольдері: Майқан, Көтібар, Есен (М. Әуезовтің "Түнгі сарын", "Айман - Шолпан" және "Еңлік - Кебегінде"), Амангелді, Қодар (Ғ. Мүсіреповтің осы аттас пьесасы мен "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Телғара (Ә. Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емесінде"), Дудукин (А.Н. Островскийдің "Жазықсыз жапа шеккендерінде"). [[1954 жыл]]дан киноға түскен. Досан ("[[Қыз-жігіт|Шабандоз қызда]]", 1955), Құнанбай ("Бұл Шұғылада болған едіде", [[1955]]), Бұлаибай ("Біз осында тұрамызда", [[1957]]), Омар ("Шоқан Уәлихановта", [[1957]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} pg08z5xen8gc7841y4u588n8kp8v3tg 0 118274 3576772 3569224 2026-04-04T17:43:20Z RaiymbekZh 170385 3576772 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kozhakhmetov_street.jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Оқжетпес және [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов]] көшелерінің қиылысы]] Бұрынғы [[атау]]лары Жаңа, Бесағаш, К. Станиславский, Оқжетпес көшелері. Оқжетпес көшесі [[Тамшалы көшесі (Астана)|Тамшалы]], [[Тайыр Жароков көшесі (Астана)|Т. Жароков]], [[Әулие Ата көшесі (Астана)|Әулие ата]], [[Шәңгерей Бокеев көшесі (Астана)|Ш. Бөкеев]], [[Медеу көшесі (Астана)|Медеу]], [[Орда көшесі (Астана)|Орда]], [[Антон Чехов қысқа көшесі (Астана)|А. Чехов]], [[Жалын көшесі (Астана)|Жалын]], [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан сері]], [[Ахмет Байтұрсынов көшесі (Астана)|К. Бәйсейітова]],[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Н. Қожахметов]], [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Ш. Бейсекова]], [[Сыдық Мұхамеджанов көшесі (Астана)|С. Мұхамеджанов]], [[Мұзтау көшесі (Астана)|Мұзтау көшелерін]] қиып өтіп, [[Александр Затаевич көшесі (Астана)|А. Затаевич]] көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 3221,1 м. [[Оқжетпес]] - Көкшетау облысындағы Бурабай көлінің солтүстік жағалауындағы [[конус]] пішіндес биік жартас. [[Көкшетау]]дағы Көкшенің орманды беткейі алдында оқшау орналасқан. Оқжетпес маңы қазір [[халық]] тынығатын, туристік саяхат жасайтын өңірге айналған.<ref>Астана көшелері /Құрастырушы: Е. Тілешев, О. Сүлейменов. Алматы: 2008. ISBN 9965-32-642-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116155141/http://maps.astana.kz/kz/gis.html |date=2013-01-16 }} {{ref-kk}}{{ref-en}}{{ref-ru}} [[Санат:Астана көшелері ]] tmlseberdsermwt2zold3rkeiqv5zj8 0 120128 3576817 3436325 2026-04-04T18:57:35Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Исфаһан (остан)]] бетін [[Исфаһан останы]] бетіне жылжытты 3416474 wikitext text/x-wiki '''Исфахан останы''' ({{lang-fa|استان اصفهان‎ ''Ostān-e Esfahān''}}) — [[Иран]]<nowiki/>ның [[Иранның әкімшілік бөлінісі|31 останының]] бірі. Иранның орталық бөлігінде орналасқан, Құм, Орталық, Лұрстан, Чахармақал және Бахтияри, Кугилуя және Буйир-Аһмад, Парс, Язд, Оңтүстік Қорасан, Симнан остандарымен шекаралас. Әкімшілік орталығы - [[Исфаһан]] қаласы. == Тарихы == [[Image:Aghabozorg kashan.jpg|thumb|right|[[Кашан]] — останның мәдени құндылықтарының бірі. Суретте [[Аға Бозорг мешіті]].]] Исфаһан облысы ғасырлар бойы әртүрлі өркениеттер мен үкіметтерге, сонымен қатар оқиғаларға куә болды. Бұл облыстағы тарихи ескерткіштер мен ғимараттар өнер иелерінің күнделікті талпыныстары мен олардың әдемі де атақты туындыларынан сыр шертіп, бұларды сипаттаған тарихшылар мен саяхатшылардың және археологтардың жағымды естеліктерін қайта жандандырады. Исфаһан останы Иранның халық көп қоныстанған остандарының бірі болып саналады. Исфаханның тарихы б.з.д. 3-мыңжылдықтан басталады. Сондықтан бұл жерде әртүрлі тарихи кезеңдерден құнды естеліктер қалған. Исфаһан останында белгілі бір дәуірлерде салынған 6 мың тарихи еркерткіш бар көрінеді. Олар сол заманның салтанатты көрінісі болып табылады. "Нақш-е джахан" алаңы сияқты тарихи ғимараттарының құнды архитектурасының арқасында Исфаһанның кейбір тарихи ескерткіштері БҰҰ-на қарасты [[ЮНЕСКО]] ұйымының мәдени мұра тізіміне тіркелді. Мешіттер, тарихи сарайлар, ежелгі отқа табыну орындары, салтанатты бақтар, тарихи керуен сарайлар, ежелгі үйлер мен бірегей ғимараттар, көптеген базарлар сияқты тарихи құнды ескерткіштер Исфаһан останының көрнекті орындары болып табылады. Ескерткіштер осы останның әртүрлі аудандарында шашырай орналасқан және олар мәдениет сүюшілер мен саяхатшылардың назарын аударуда. ==Табиғаты мен географиясы== Исфахан останының тарихи және табиғи көрнекті жерлерінің көптігі оны басқа остандардан ерекшелендіреді. Сөйтіп оның басқа остандар арасында шоқтығын биіктетіп, тартымды етіп көрсетеді. Исфаһан останының орталығы [[Исфаһан]] қаласының остан тарихындағы маңызы өте жоғары. Исфаһан останы ауа райы тұрғысынан үш белдікке бөлінеді: жерортатеңіздік, далалық және жартылай далалық. Мұндағы жылдық жауын-шашын мөлшері 150-350 мм-ді құрайды. Бұл остан табиғат жағынан Иранның орталық таулы қыраты мен Иранның солтүстік-батысынан басталатын [[Загрос]] тауларының шығыс етегінің арасында орналасқан. Онда бірнеше таулы және жазықты аудандар бар. "Дарме", "Динаркуһ", "Каркас" және "Саффе" таулары Исфаһан останындағы маңызды биіктіктер болып саналады. Иранның таулы қыраты орталығындағы ең маңызды өзен - Заяндеруд өзені осы останды басып өтеді. Заяндеруд өзенінің бастауынан сағасына дейін көптеген бұлақтар ағып жатқандықтан "туушы өзен" деген атпен әйгілі болып кеткен. Бұл өзен Загрос тауларының солтүстік-шығысынан бастау алады. Өзеннің ұзындығы кем дегенде 420 км, ені жазық жерлерде 10-20 м, ал Исфаһан қаласында 800 м-ге дейін жетеді. Өзенді басынан аяғына дейін жағалай жасыл орман өседі. Бұл ормандар әдемілік, тазалық, ауа райының жағымдылығы тұрғысынан өзеннің айналасына ерекше тартымдылық береді. Заяндеруд өзенінің жағалауы Исфаһан останының ойын-сауық орталықтары мен көрнекті жерлерінің бірі болып саналады. Исфаһан останы тау, дала мен алқаптардан тұратын әртүрлі географиялық жағдайға ие. Бұл жерлер ерекше тіршілік ортасын қалыптастырумен қатар, табиғи әдемілік тұрғысынан Иранның өте тартымды көрнекті жерлерінің қатарына жатады. Натанздағы Каркас таулары, Фаридандағы таулы қыраттардың шыңдары, Феридуншахр мен Самирам таулары, Исфаһанның оңтүстік‑шығысындағы Кулаһқази таулары, Исфаһанның солтүстік‑батысындағы Құмешлу және Муте қорықтары, Исфаһанның шығысындағы Гавхуни көлшігі – осының барлығы Исфаһан останындағы ең маңызды табиғи тіршілік орталары болып саналады. Бұл жерлерде экономикалық жұмыстар жүргізілмеген. Олар табиғи экосистема ретінде сақталып қалған. ===Табиғи қорықтар === Муте қорығы қысы суық, жартылай ылғалды аймақта 220 мың га жерді алып жатыр. Бұл қорық топографиялық құрылымы жағынан кең әрі жазық алқаптарға толы. Бұл алқаптар қыраттар арқылы бір‑бірінен бөлініп жатыр. Бұл қорықта өсімдіктердің түр‑түрі өседі. Оның ішінде бидай сынды дәнді-дақылдар, рауғаш сынды шөптер және басқа да әртүрлі бұталар бар. Муте қорығы еліктердің мекендейтін жері болғандықтан, ерекше маңызды. Әйтсе де ол жерде өте сирек кездесетін аңдар мен құстардың басқа түрлері де кездеседі. Құмешлу қорығы қысы салыстырмалы түрде суық, жартылай ылғалды аймақта шамамен 50 мың га жерді алып жатыр. Бұл қорық топографиялық құрылым жағынан көптеген биіктіктер мен сайлы төбелерден тұрады. Бұл төбелерді әртүрлі бұталар мен шөптер басып жатыр. Құмшелу қорығы жабайы арқарлар мен қойлардың мекендейтін негізгі аймағы болғандықтан, ерекше маңызды. Бірақ бұл қорықта қырғи, құзғын, қаршыға сияқты құстарды көруге болады. Кулаһқази қорығы қысы салыстырмалы түрде суық, ыстық әрі құрғақ аймақта шамамен 50 мың га жерді алып жатыр. Бұл қорық топографиялық құрылымы жағынан "Кулаһқази" және "Маһнешан" деп аталатын екі өркешті қырат пен салыстырмалы түрде жазық бірнеше алқаптан тұрады. Бұл қорықта да әртүрлі бұталар, дәрілік шөптер, дәнді-дақылдар мен ағаштар өседі. Кулаһқази қорығы қабылан пен бөкеннің мекендейтін негізгі аймағы болғандықтан, ерекше маңызды. Бірақ онда басқа да әртүрлі аңдар мен құстар тіршілік етеді. ==Остан халқы== Исфахһан останында әртүрлі ұлттар өмір сүреді. Остан халқының көбі басқа да орталық остандардағы сияқты парсы тілдес болып табылады. Останда тұратын бахтиярлар мен әзірбайжандықтар өздерінің лур және әзери тілдерінде сөйлейді. Осы останда яхуди, армян және зартушт сияқты діни азшылықтар өмір сүреді. Исфаһан останының ауа райы қолайлы, жасыл алқапты жерлері мол болғандықтан, жылдың 4-5 айында онда Иранның кейбір көшпелі тайпалары қоныс тебеді. Бахтияр мен қашқай тайпалары жыл сайын ерте көктемнен бастап Исфаһан останының жасыл алқаптарында [[киіз үй]] тігіп, мал жайлайды. ==Шаруашылығы мен өнеркәсібі== Исфаһанның Иранның оңтүстігі мен солтүстігін бір-біріне жалғастырып тұратын географиялық орталықта орналасуы останға ерекше жағдай сыйлады. Табиғи және стратегиялық ерекшеліктеріне байланысты бұл остан жоғары өнеркәсіптік мүмкіндіктерге ие. Остандағы өнеркәсіп түрлерінің көптігі Исфаһанды Иранның ең үлкен өнеркәсіп орталықтарының біріне айналдырды. Исфаһан өнеркәсіп саласы бойынша Ирандағы екінші остан болып табылады. Осы останда Иранның темір балқытатын ең маңызды зауыты, "Мүбараке" болат өндіру кешені, Иранның полиакриль өнеркәсібі, мата тоқу және тері илеу фабрикалары, азық-түлік, дәрі-дәрмек, гигиеналық заттар өндірісінің цехтары мен бөлімшелері орналасқан. Исфаһан останы өнеркәсіптік қабілетпен қоса, ауыл шаруашылығы саласында жоғары мүмкіндікке ие. Исфаһанда бау-бақшалар мен егіс алқаптары жақсы дамыған. Чахармахал және Бахтияри останындағы Кухрангтан бастау алатын Заяндеруд өзені Исфаһан қаласындағы егін шаруашылығының сапасы мен санын айқындайтын ең маңызды фактор болып саналады. Исфаһан останындағы дәнді-дақылдар, күріш, темекі, шафран, жүзім, қарбыз, қауын, анар, алма, айва, шабдалы сияқты ауылшаруашылық өнімдер баршаға әйгілі. Исфаһан жеміс-жидектерді экспортқа шығаратын остандардың бірі болып табылады. Айва, алмұрт, алма мен шие осы останның экспортқа шығарылатын тауарларының қатарына жататын ең маңызды жемістер болып табылады. == Сыртқы сілтемелер == {{commons cat|Isfahan Province}} * [http://www.iranchamber.com/provinces/24_esfahan/24_esfahan.php Province of Esfahan on Iran Chamber Society] * [http://www.ostan-es.ir/ Official website] * [http://www.lovelyiran.com/esfahan/ Esfahan Travel Attractions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.lovelyiran.com/esfahan/ |date=2010-03-28 }} * [http://www.isfahanmiras.ir/ Isfahan Cultural Heritage Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206014647/http://www.isfahanmiras.ir/ |date=2005-02-06 }} * [http://www.isfahaneducation.com/ Isfahan Province Department of Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124025950/http://www.isfahaneducation.com/ |date=2005-11-24 }} * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/esfahan/ Isfahan information and pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003054805/http://www.anobanini.ir/travel/fa/esfahan/ |date=2008-10-03 }} * [http://www.naeinnews.ir Naein News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927032254/http://www.naeinnews.ir/ |date=2009-09-27 }} {{stub}} [[Санат:Исфаһан (остан)| ]] [[Санат:Иран остандары]] atyuwr23dxmj4fib9w51jjsgyu5nen3 3576819 3576817 2026-04-04T18:57:55Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Исфаһан останы]] бетін [[Исфаһан (остан)]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3416474 wikitext text/x-wiki '''Исфахан останы''' ({{lang-fa|استان اصفهان‎ ''Ostān-e Esfahān''}}) — [[Иран]]<nowiki/>ның [[Иранның әкімшілік бөлінісі|31 останының]] бірі. Иранның орталық бөлігінде орналасқан, Құм, Орталық, Лұрстан, Чахармақал және Бахтияри, Кугилуя және Буйир-Аһмад, Парс, Язд, Оңтүстік Қорасан, Симнан остандарымен шекаралас. Әкімшілік орталығы - [[Исфаһан]] қаласы. == Тарихы == [[Image:Aghabozorg kashan.jpg|thumb|right|[[Кашан]] — останның мәдени құндылықтарының бірі. Суретте [[Аға Бозорг мешіті]].]] Исфаһан облысы ғасырлар бойы әртүрлі өркениеттер мен үкіметтерге, сонымен қатар оқиғаларға куә болды. Бұл облыстағы тарихи ескерткіштер мен ғимараттар өнер иелерінің күнделікті талпыныстары мен олардың әдемі де атақты туындыларынан сыр шертіп, бұларды сипаттаған тарихшылар мен саяхатшылардың және археологтардың жағымды естеліктерін қайта жандандырады. Исфаһан останы Иранның халық көп қоныстанған остандарының бірі болып саналады. Исфаханның тарихы б.з.д. 3-мыңжылдықтан басталады. Сондықтан бұл жерде әртүрлі тарихи кезеңдерден құнды естеліктер қалған. Исфаһан останында белгілі бір дәуірлерде салынған 6 мың тарихи еркерткіш бар көрінеді. Олар сол заманның салтанатты көрінісі болып табылады. "Нақш-е джахан" алаңы сияқты тарихи ғимараттарының құнды архитектурасының арқасында Исфаһанның кейбір тарихи ескерткіштері БҰҰ-на қарасты [[ЮНЕСКО]] ұйымының мәдени мұра тізіміне тіркелді. Мешіттер, тарихи сарайлар, ежелгі отқа табыну орындары, салтанатты бақтар, тарихи керуен сарайлар, ежелгі үйлер мен бірегей ғимараттар, көптеген базарлар сияқты тарихи құнды ескерткіштер Исфаһан останының көрнекті орындары болып табылады. Ескерткіштер осы останның әртүрлі аудандарында шашырай орналасқан және олар мәдениет сүюшілер мен саяхатшылардың назарын аударуда. ==Табиғаты мен географиясы== Исфахан останының тарихи және табиғи көрнекті жерлерінің көптігі оны басқа остандардан ерекшелендіреді. Сөйтіп оның басқа остандар арасында шоқтығын биіктетіп, тартымды етіп көрсетеді. Исфаһан останының орталығы [[Исфаһан]] қаласының остан тарихындағы маңызы өте жоғары. Исфаһан останы ауа райы тұрғысынан үш белдікке бөлінеді: жерортатеңіздік, далалық және жартылай далалық. Мұндағы жылдық жауын-шашын мөлшері 150-350 мм-ді құрайды. Бұл остан табиғат жағынан Иранның орталық таулы қыраты мен Иранның солтүстік-батысынан басталатын [[Загрос]] тауларының шығыс етегінің арасында орналасқан. Онда бірнеше таулы және жазықты аудандар бар. "Дарме", "Динаркуһ", "Каркас" және "Саффе" таулары Исфаһан останындағы маңызды биіктіктер болып саналады. Иранның таулы қыраты орталығындағы ең маңызды өзен - Заяндеруд өзені осы останды басып өтеді. Заяндеруд өзенінің бастауынан сағасына дейін көптеген бұлақтар ағып жатқандықтан "туушы өзен" деген атпен әйгілі болып кеткен. Бұл өзен Загрос тауларының солтүстік-шығысынан бастау алады. Өзеннің ұзындығы кем дегенде 420 км, ені жазық жерлерде 10-20 м, ал Исфаһан қаласында 800 м-ге дейін жетеді. Өзенді басынан аяғына дейін жағалай жасыл орман өседі. Бұл ормандар әдемілік, тазалық, ауа райының жағымдылығы тұрғысынан өзеннің айналасына ерекше тартымдылық береді. Заяндеруд өзенінің жағалауы Исфаһан останының ойын-сауық орталықтары мен көрнекті жерлерінің бірі болып саналады. Исфаһан останы тау, дала мен алқаптардан тұратын әртүрлі географиялық жағдайға ие. Бұл жерлер ерекше тіршілік ортасын қалыптастырумен қатар, табиғи әдемілік тұрғысынан Иранның өте тартымды көрнекті жерлерінің қатарына жатады. Натанздағы Каркас таулары, Фаридандағы таулы қыраттардың шыңдары, Феридуншахр мен Самирам таулары, Исфаһанның оңтүстік‑шығысындағы Кулаһқази таулары, Исфаһанның солтүстік‑батысындағы Құмешлу және Муте қорықтары, Исфаһанның шығысындағы Гавхуни көлшігі – осының барлығы Исфаһан останындағы ең маңызды табиғи тіршілік орталары болып саналады. Бұл жерлерде экономикалық жұмыстар жүргізілмеген. Олар табиғи экосистема ретінде сақталып қалған. ===Табиғи қорықтар === Муте қорығы қысы суық, жартылай ылғалды аймақта 220 мың га жерді алып жатыр. Бұл қорық топографиялық құрылымы жағынан кең әрі жазық алқаптарға толы. Бұл алқаптар қыраттар арқылы бір‑бірінен бөлініп жатыр. Бұл қорықта өсімдіктердің түр‑түрі өседі. Оның ішінде бидай сынды дәнді-дақылдар, рауғаш сынды шөптер және басқа да әртүрлі бұталар бар. Муте қорығы еліктердің мекендейтін жері болғандықтан, ерекше маңызды. Әйтсе де ол жерде өте сирек кездесетін аңдар мен құстардың басқа түрлері де кездеседі. Құмешлу қорығы қысы салыстырмалы түрде суық, жартылай ылғалды аймақта шамамен 50 мың га жерді алып жатыр. Бұл қорық топографиялық құрылым жағынан көптеген биіктіктер мен сайлы төбелерден тұрады. Бұл төбелерді әртүрлі бұталар мен шөптер басып жатыр. Құмшелу қорығы жабайы арқарлар мен қойлардың мекендейтін негізгі аймағы болғандықтан, ерекше маңызды. Бірақ бұл қорықта қырғи, құзғын, қаршыға сияқты құстарды көруге болады. Кулаһқази қорығы қысы салыстырмалы түрде суық, ыстық әрі құрғақ аймақта шамамен 50 мың га жерді алып жатыр. Бұл қорық топографиялық құрылымы жағынан "Кулаһқази" және "Маһнешан" деп аталатын екі өркешті қырат пен салыстырмалы түрде жазық бірнеше алқаптан тұрады. Бұл қорықта да әртүрлі бұталар, дәрілік шөптер, дәнді-дақылдар мен ағаштар өседі. Кулаһқази қорығы қабылан пен бөкеннің мекендейтін негізгі аймағы болғандықтан, ерекше маңызды. Бірақ онда басқа да әртүрлі аңдар мен құстар тіршілік етеді. ==Остан халқы== Исфахһан останында әртүрлі ұлттар өмір сүреді. Остан халқының көбі басқа да орталық остандардағы сияқты парсы тілдес болып табылады. Останда тұратын бахтиярлар мен әзірбайжандықтар өздерінің лур және әзери тілдерінде сөйлейді. Осы останда яхуди, армян және зартушт сияқты діни азшылықтар өмір сүреді. Исфаһан останының ауа райы қолайлы, жасыл алқапты жерлері мол болғандықтан, жылдың 4-5 айында онда Иранның кейбір көшпелі тайпалары қоныс тебеді. Бахтияр мен қашқай тайпалары жыл сайын ерте көктемнен бастап Исфаһан останының жасыл алқаптарында [[киіз үй]] тігіп, мал жайлайды. ==Шаруашылығы мен өнеркәсібі== Исфаһанның Иранның оңтүстігі мен солтүстігін бір-біріне жалғастырып тұратын географиялық орталықта орналасуы останға ерекше жағдай сыйлады. Табиғи және стратегиялық ерекшеліктеріне байланысты бұл остан жоғары өнеркәсіптік мүмкіндіктерге ие. Остандағы өнеркәсіп түрлерінің көптігі Исфаһанды Иранның ең үлкен өнеркәсіп орталықтарының біріне айналдырды. Исфаһан өнеркәсіп саласы бойынша Ирандағы екінші остан болып табылады. Осы останда Иранның темір балқытатын ең маңызды зауыты, "Мүбараке" болат өндіру кешені, Иранның полиакриль өнеркәсібі, мата тоқу және тері илеу фабрикалары, азық-түлік, дәрі-дәрмек, гигиеналық заттар өндірісінің цехтары мен бөлімшелері орналасқан. Исфаһан останы өнеркәсіптік қабілетпен қоса, ауыл шаруашылығы саласында жоғары мүмкіндікке ие. Исфаһанда бау-бақшалар мен егіс алқаптары жақсы дамыған. Чахармахал және Бахтияри останындағы Кухрангтан бастау алатын Заяндеруд өзені Исфаһан қаласындағы егін шаруашылығының сапасы мен санын айқындайтын ең маңызды фактор болып саналады. Исфаһан останындағы дәнді-дақылдар, күріш, темекі, шафран, жүзім, қарбыз, қауын, анар, алма, айва, шабдалы сияқты ауылшаруашылық өнімдер баршаға әйгілі. Исфаһан жеміс-жидектерді экспортқа шығаратын остандардың бірі болып табылады. Айва, алмұрт, алма мен шие осы останның экспортқа шығарылатын тауарларының қатарына жататын ең маңызды жемістер болып табылады. == Сыртқы сілтемелер == {{commons cat|Isfahan Province}} * [http://www.iranchamber.com/provinces/24_esfahan/24_esfahan.php Province of Esfahan on Iran Chamber Society] * [http://www.ostan-es.ir/ Official website] * [http://www.lovelyiran.com/esfahan/ Esfahan Travel Attractions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.lovelyiran.com/esfahan/ |date=2010-03-28 }} * [http://www.isfahanmiras.ir/ Isfahan Cultural Heritage Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050206014647/http://www.isfahanmiras.ir/ |date=2005-02-06 }} * [http://www.isfahaneducation.com/ Isfahan Province Department of Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124025950/http://www.isfahaneducation.com/ |date=2005-11-24 }} * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/esfahan/ Isfahan information and pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003054805/http://www.anobanini.ir/travel/fa/esfahan/ |date=2008-10-03 }} * [http://www.naeinnews.ir Naein News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927032254/http://www.naeinnews.ir/ |date=2009-09-27 }} {{stub}} [[Санат:Исфаһан (остан)| ]] [[Санат:Иран остандары]] atyuwr23dxmj4fib9w51jjsgyu5nen3 0 141276 3576797 3570426 2026-04-04T18:30:10Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Алтын бесік]] бетін [[Алтын бесік (фильм)]] бетіне жылжытты 3570426 wikitext text/x-wiki '''Алтын бесік''' — Фильм. Фильмге [[Қазақстан]] жеріндегі экологиялық апат аймақтары ([[Арал]], [[Семей]], [[Нарын]], [[Балқаш]], т.б.) негіз болады. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>. Мақсаты әлем жұртшылығының назарын шетелдердегі экологиялық қорлар арқылы Қазақстанға аударту. Ұзақтығы - 15 мин. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] o2b94pwettljamn2x1yjop2ok8italy 0 207020 3576665 3426714 2026-04-04T12:40:14Z King of la 179408 COA 3576665 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рёрмос |шынайы атауы = Röhrmoos |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Röhrmoos.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=20 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=29 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дахау |кестедегі аудан = Дахау (аудан){{!}}Дахау |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс Лингль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 31,74 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 505 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6281 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08139 |пошта индексі = 85244 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 1 74 141 |ортаққордағы санаты = Röhrmoos |сайты = http://www.roehrmoos.de |сайт тілі = de }} '''Рёрмос''' ({{lang-de|Röhrmoos}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Бавария (округ)|Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Дахау (аудан)|Дахау]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6281 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 31,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 74 141''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Лингль. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.roehrmoos.de Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Дахау ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] f2rcc457rxyebafqodd3gip0uponcfs 0 211304 3576996 3514626 2026-04-05T05:30:19Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Bischofrod.png]] → [[File:DEU Bischofrod COA.svg]] PNG → SVG 3576996 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бишофрод |шынайы атауы = Bischofrod |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Bischofrod COA.svg ‎ |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=32 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=39 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бианка Кюм-Панков |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5.42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 390 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 185 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036873 |пошта индексі = 98553 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 004 |ортаққордағы санаты = Bischofrod |сайты = |сайт тілі = de }} '''Бишофрод''' ({{lang-de|Bischofrod}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 185 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 5.42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 004''. Муниципалитеттің басшысы — Бианка Кюм-Панков. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] an0d1tp7r9bihdf43eiynet8cyi67ya 0 213573 3576967 3405802 2026-04-05T00:34:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576967 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Денвайлер-Фронбах |шынайы атауы = Dennweiler-Frohnbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Dennweiler-Frohnbach COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=34 |lat_sec=42 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=23 |lon_sec=08 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кузель |кестедегі аудан = Кузель (аудан){{!}}Кузель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Альфред Бласс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 340 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 276 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06381 |пошта индексі = 66871 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KUS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 3 36 015 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://vg.kusel.de/ |сайт тілі = de }} '''Денвайлер-Фронбах''' ({{lang-de|Dennweiler-Frohnbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кузель (аудан)|Кузель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 276 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 3 36 015''. Муниципалитеттің басшысы — Альфред Бласс. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://vg.kusel.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061106120414/http://vg.kusel.de/ |date=2006-11-06 }} {{Германия:Кузель ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] 96u3e7iazdtigk4u7r70mvs5yzxi3he 0 213578 3576969 2900257 2026-04-05T01:10:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576969 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дернбах (Дирдорф) |шынайы атауы = Dernbach (bei Dierdorf) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Dernbach (Landkreis Neuwied).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=32 |lat_sec=41 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=36 |lon_sec=06 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нойвид |кестедегі аудан = Нойвид (аудан){{!}}Нойвид |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хайнц-Руди Беккер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 307 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 989 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 02689 |пошта индексі = 56307 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 1 38 011 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.dernbach-westerwald.de/ |сайт тілі = de }} '''Дернбах (Дирдорф)''' ({{lang-de|Dernbach (bei Dierdorf)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Нойвид (аудан)|Нойвид]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 989 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 5,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 1 38 011''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц-Руди Беккер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dernbach-westerwald.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330223642/http://www.dernbach-westerwald.de/ |date=2016-03-30 }} {{Рейнланд-Пфальц аудандары}} {{Германия:Нойвид ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] 814nk8fh6tv3231nmyq11f29auuim6a 0 214967 3576890 3084258 2026-04-04T20:35:56Z 1nter pares 146705 3576890 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рамсла |шынайы атауы = Ramsla |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=03 |lat_sec=02 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=17 |lon_sec=09 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Веймар |кестедегі аудан = Веймар (аудан){{!}}Веймар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 ауыл |басшының түрi = |басшысы = др. Томас Баше |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,04 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 238 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 321 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036452 |пошта индексі = 99439 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 71 076 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-berlstedt.de/ |сайт тілі = de }} '''Рамсла''' ({{lang-de|Ramsla}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 321 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 076''. Муниципалитеттің басшысы — др. Томас Баше. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 ауылдық округке бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-berlstedt.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030407033747/http://www.vg-berlstedt.de/ |date=2003-04-07 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] ook8yh4ejzcblmuxe7yasp7gfinl4xm 0 214968 3577151 2366675 2026-04-05T10:47:52Z 1nter pares 146705 3577151 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ранис |шынайы атауы = Ranis |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Ranis.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=39 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=34 |lon_sec=05 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Орла |кестедегі аудан = Заале-Орла (аудан){{!}}Заале-Орла |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ықшам ауданы |басшының түрi = |басшысы = Андреас Глизинг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,55 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 380 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1812 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03647 |пошта индексі = 7389 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SOK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 75 088 |ортаққордағы санаты = Ranis |сайты = http://www.stadt-ranis.de/ |сайт тілі = de }} '''Ранис''' ({{lang-de|Ranis}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заале-Орла (аудан)|Заале-Орла]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1812 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 10,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 75 088''. Қаланың басшысы — Андреас Глизинг. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданғаы бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-ranis.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Орла ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] qnx2ef341pt0iox8p0prjquwrd3laqm 0 214969 3577152 1829718 2026-04-05T10:48:17Z 1nter pares 146705 3577152 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ранштедт |шынайы атауы = Rannstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=05 |lat_sec=09 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=32 |lon_sec=24 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Веймар |кестедегі аудан = Веймар (аудан){{!}}Веймар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Рита Кроккер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 198 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 181 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036463 |пошта индексі = 99518 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 71 077 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.bad-sulza.de |сайт тілі = de }} '''Ранштедт''' ({{lang-de|Rannstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 181 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 2,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 077''. Муниципалитеттің басшысы — Рита Кроккер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bad-sulza.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 4i7tla3qoogjncdvz2odt7n6j06dymp 0 214970 3577153 1829830 2026-04-05T10:48:34Z 1nter pares 146705 3577153 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Растенберг |шынайы атауы = Rastenberg |сурет = [[Сурет:Rastenberg Karte 1921.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rastenberg.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=10 |lat_sec=34 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=25 |lon_sec=09 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зёммерда |кестедегі аудан = Зёммерда (аудан){{!}}Зёммерда |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Уве Шефер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 35,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 205 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2706 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036377 |пошта индексі = 99636 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SÖM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 68 042 |ортаққордағы санаты = Rastenberg |сайты = http://www.rastenberg.de/ |сайт тілі = de }} '''Растенберг''' ({{lang-de|Rastenberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Зёммерда (аудан)|Зёммерда]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2706 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 35,42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 68 042''. Қаланың басшысы — Уве Шефер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rastenberg.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Зёммерда ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] eev3olozrgglxex4i7urmucft0eoxfx 0 214971 3577154 3397952 2026-04-05T10:48:51Z 1nter pares 146705 3577154 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рауда |шынайы атауы = Rauda |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=57 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=56 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ауыл |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Юрген Дитрих |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,09 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 298 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036691 |пошта индексі = 7613 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 072 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.heidelandelstertal.de/ |сайт тілі = de }} '''Рауда''' ({{lang-de|Rauda}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 298 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,09 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 072''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Юрген Дитрих. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 ауылдық округке бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.heidelandelstertal.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021123635/http://www.heidelandelstertal.de/ |date=2016-10-21 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] t868bqe03mrrnjcx2vo0fckvs83afxv 0 214972 3577156 1829831 2026-04-05T10:49:28Z 1nter pares 146705 3577156 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Раушвиц |шынайы атауы = Rauschwitz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=58 |lat_sec=19 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=48 |lon_sec=07 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Томас Клаус |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 290 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 218 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036691 |пошта индексі = 7616 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 073 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.stadt-eisenberg.de/ |сайт тілі = de }} '''Раушвиц''' ({{lang-de|Rauschwitz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 218 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 073''. Муниципалитеттің басшысы — Томас Клаус. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-eisenberg.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] dqgpiskccz3re3m7wtvu3wyx790ay9m 0 214973 3577155 1928659 2026-04-05T10:49:11Z 1nter pares 146705 3577155 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Раусдорф |шынайы атауы = Rausdorf (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=51 |lat_sec=29 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=41 |lon_sec=12 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Хайнрих Тамме |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 210 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 182 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036428 |пошта индексі = 7646 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 074 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.huegelland-taeler.de/ |сайт тілі = de }} '''Раусдорф''' ({{lang-de|Rausdorf (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 182 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 074''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Хайнрих Тамме. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.huegelland-taeler.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] pt0rarat1hyzib3rzaszcjimjvt0hb4 0 214975 3576888 2366653 2026-04-04T20:34:55Z 1nter pares 146705 3576888 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Райхенбах |шынайы атауы = Reichenbach (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Reichenbach (Thüringen).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=52 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=53 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Уве Хедрих |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,80 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 330 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 933 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036601 |пошта индексі = 7629 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 075 |ортаққордағы санаты = Reichenbach (Thüringen) |сайты = http://www.vg-hermsdorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Райхенбах''' ({{lang-de|Reichenbach (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 933 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 075''. Муниципалитеттің басшысы — Уве Хедрих. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-hermsdorf.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] [[zh:赖兴巴赫 (莱茵兰-普法尔茨州)]] dhqefhy2ojwmrakquq95x10hq86eme4 0 214976 3576889 1829828 2026-04-04T20:35:23Z 1nter pares 146705 3576889 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Райхмансдорф |шынайы атауы = Reichmannsdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Reichmannsdorf.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=32 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=13 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заальфельд-Рудольштадт |кестедегі аудан = Заальфельд-Рудольштадт (аудан){{!}}Заальфельд-Рудольштадт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Христиан Ян |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 710 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 803 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036701 |пошта индексі = 98739 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 73 068 |ортаққордағы санаты = Reichmannsdorf |сайты = |сайт тілі = de }} '''Райхмансдорф''' ({{lang-de|Reichmannsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заальфельд-Рудольштадт (аудан)|Заальфельд-Рудольштадт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 803 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 73 068''. Муниципалитеттің басшысы — Христиан Ян. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заальфельд-Рудольштадт ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] j94yo552bpzl8dgo1rb5ogwejs32akz 0 214979 3576885 1928667 2026-04-04T20:33:25Z 1nter pares 146705 3576885 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Райнсдорф |шынайы атауы = Reinsdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Reinsdorf (Thueringen).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=20 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=16 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Олаф Шмидт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 130 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 811 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034 66 |пошта индексі = 6556 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 056 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Райнсдорф''' ({{lang-de|Reinsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 811 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,12 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 056''. Муниципалитеттің басшысы — Олаф Шмидт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] q26myy9fit94ei5hvkdpml0yg3oimfx 0 214980 3576886 1829503 2026-04-04T20:34:02Z 1nter pares 146705 3576886 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Райнштедт |шынайы атауы = Reinstädt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Reinstaedt.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=48 |lat_sec=32 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=28 |lon_sec=27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Конрад Шайдинг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,94 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 528 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036422 |пошта индексі = 7768 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 076 |ортаққордағы санаты = Reinstädt |сайты = http://www.vg-suedliches-saaletal.de/ |сайт тілі = de }} '''Райнштедт''' ({{lang-de|Reinstädt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 528 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 076''. Муниципалитеттің басшысы — Конрад Шайдинг. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-suedliches-saaletal.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] e770n8zcm5b906fcygfup1ge9cnmxs0 0 214981 3576887 1903320 2026-04-04T20:34:27Z 1nter pares 146705 3576887 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Райсдорф |шынайы атауы = Reisdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=06 |lat_sec=07 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=33 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Веймар |кестедегі аудан = Веймар (аудан){{!}}Веймар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эгон Брандт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 152 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 308 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036463 |пошта индексі = 99518 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 71 078 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.bad-sulza.de/ |сайт тілі = de }} '''Райсдорф''' ({{lang-de|Reisdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 308 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 5,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 078''. Муниципалитеттің басшысы — Эгон Брандт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bad-sulza.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] llhdvcnxgm0du06ld3jl8tq6u6jcdqh 0 214982 3577157 1829504 2026-04-05T10:49:52Z 1nter pares 146705 3577157 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ремда-Тайхель |шынайы атауы = Remda-Teichel |сурет = Rathaus Teichel.JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Remda-Teichel.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=46 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=15 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заальфельд-Рудольштадт |кестедегі аудан = Заальфельд-Рудольштадт (аудан){{!}}Заальфельд-Рудольштадт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 ықшам ауданы |басшының түрi = |басшысы = Хорст Энгельман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 79,61 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 319 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3002 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036744 (Remda), 036743 (Teichel) |пошта индексі = 7407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 73 105 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.remda-teichel.de/ |сайт тілі = de }} '''Ремда-Тайхель''' ({{lang-de|Remda-Teichel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заальфельд-Рудольштадт (аудан)|Заальфельд-Рудольштадт]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3002 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 79,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 73 105''. Қаланың басшысы — Хорст Энгельман. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданғаы бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.remda-teichel.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заальфельд-Рудольштадт ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] oqg9vkocfh5z8tp8z97095bzhmootnv 0 221879 3576932 2917786 2026-04-04T22:30:59Z Lopezsuarez 77361 3576932 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Марчаль |шынайы атауы = Marchal |сурет = Marchal (Granada).jpg |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Marchal (Granada) 2.svg |ту = Bandera de Marchal (Granada) 2.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=17 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=3 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Гранада (провинция){{!}}Гранада |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Гвадикс (комарка){{!}}Гвадикс |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Хуан Мануэль Гарсия Сегура |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,84 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 905 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 373 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 51,53 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Marchalero, ra |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 18516 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.marchalgranada.com |сайт тілі = es }} '''Марчаль''' ({{lang-es|Marchal}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Гранада (провинция)|Гранада]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Гвадикс (комарка)|Гвадикс]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 373 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,84 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 58 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.marchalgranada.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302054631/http://www.marchalgranada.com/ |date=2021-03-02 }} {{Гвадикс ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Гранада елді мекендері]] r65jcwghrqvip5y9e4rqtosvx3cjgwg 0 223894 3576663 1832681 2026-04-04T12:39:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576663 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гравалос  |шынайы атауы = Grávalos |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=1 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=2 |lon_min=0 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Риоха |кестедегі аймақ = Риоха |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Риоха (провинция){{!}}Риоха |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Арнедо (комарка){{!}}Арнедо |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Хосе Хорхе Абад Саэс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30.91 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 765 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 237 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Gravalense |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 26587 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gravalos.org |сайт тілі = es }} '''Гравалос ''' ({{lang-es|Grávalos}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Риоха]] автономды бірлестігіне қарасты [[Риоха (провинция)|Риоха]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Арнедо (комарка)|Арнедо]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 237 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 30.91 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 72 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gravalos.org Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406220353/http://www.gravalos.org/ |date=2020-04-06 }} {{Арнедо ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Риоха елді мекендері]] n5nbou341z83gcya0xcsvop5784eotl 0 235424 3576669 2685041 2026-04-04T12:58:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576669 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Грамбах |шынайы атауы = Grambach |сурет = |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = Wappen-grambach.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=0 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=30 |lon_sec=10 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Штирия |кестедегі аймақ = Штирия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Грац (округ){{!}}Грац |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Петер Гспальтль ([[Аустрия социалистік-демократиялық партиясы|АСДП]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6.94 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 345 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1512 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 316 |пошта индексі = 8071 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 6 06 12 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.grambach.at |сайт тілі = de }} '''Грамбах''' ({{lang-de|Grambach}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Штирия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Грац (округ)|Грац]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1512 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 6.94 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — GU, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''6 06 12''. [[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Петер Гспальтль ([[Аустрия социалистік-демократиялық партиясы|АСДП]]) саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.grambach.at Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090722111012/http://www.grambach.at/ |date=2009-07-22 }} {{Аустрия:Грац округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Штирия елді мекендері]] 7sz1qg3zrgaf9ujjmatnc3zhojpw9kn 0 270883 3577138 2166362 2026-04-05T10:24:39Z Kontributor 2K 135972 update img redirect 3577138 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Карму-ду-Паранаиба |шынайы атауы = Carmo do Paranaíba |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба =Brasao de Carmo do Paranaíba, MG.png |ту =Bandeira de Carmo do Paranaíba, MG.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=19 |lat_min=0 |lat_sec=3 |lon_dir=W |lon_deg=46 |lon_min=18 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Минас-Жерайс |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба (мезорегион){{!}}Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Патус-ди-Минас (микрорегион){{!}}Патус-ди-Минас --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жуан Брас ди Кейрос |құрылған уақыты = 1887 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 307,12 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 1.061 |климаты = тропиктік |ресми тілі = |тұрғыны = 29 930 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 23,7 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карму-ду-Паранаиба''' ({{lang-pt|Carmo do Paranaíba}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Минас-Жерайс (штат)|Минас-Жерайс]] штатында орналасқан. [[Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба (мезорегион)|Триангулу-Минейру-и-Алту-Паранаиба]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Патус-ди-Минас (микрорегион)|Патус-ди-Минас]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 29 930 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 307,12 км² шамасында. Халық тығыздығы — 23,7 адам/км². == Тарихы == Қала [[1887 жыл]]ы құрылған. {{Патус-ди-Минас микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Минас-Жерайс елді мекендері]] 3m4f73q3ercs6dvd5aroy3y21we1kj5 0 288280 3576833 3388395 2026-04-04T19:06:09Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576833 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Талғат Мамыртайұлы Қойбақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті = | Басқара бастады = [[5 қараша]] [[2020 жыл|2020]] бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Марат Рахымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] | Ізбасары = [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Асан Жүсіпов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының бірінші орынбасары – Бас штаб басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[2017 жыл|2017]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[5 қараша]] [[2020 жыл|2020]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] <br />[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = | Титулы_3 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[2 ақпан]] [[2012 жыл|2012]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[2 маусым]] [[2016 жыл|2016]] | Ізашары_3 = [[Әлихан Бірімжанұлы Жарболов|Әлихан Жарболов]] | Ізбасары_3 = [[Марат Рахымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 02.10.1963 | Туған жері = Тапа бөлімі, [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = құрлық әскері | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] (2023) | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық училищесі]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!!}}{{Астана медалі}}{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}}{{ҚР ҚК 10 жыл}} {{!}}- {{!}}{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}{{!!}}{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!}}} }} '''Талғат Мамыртайұлы Қойбақов''' ([[2 қазан]] [[1963 жыл|1963]], Тапа бөлімі, [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) - қазақ генерал-майоры. (2009). [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref> [[Алматы]] жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1985), ҚР ҚК Әскери академиясын (2002), РФ К Бас штаб Әскери академиясын (2011) бітірген. Оңтүстік әскерлер тобы 20624 әскери бөлімі барлау взводының, [[Түркістан]] ӘО 83328 әскери бөлімі тәртіп взводының, [[Республикалық]] [[Ұлан]]ның рота командирі, батальон командирінің орынбасары, жеке батальон, салтанат батальоны, полк командирі, әскери қызметінің бастығы (1989-2000), мотоатқыштар диви зиясы командирінің орынбасары, жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасының командирі, мотоатқыштар дивизиясының командирі, ҚР ҚМ ШБК жедел жоспарлау депар таменті басқармасы бастығының орынбасары, [[«Астана»]] өңірлік қолбасшылығығы әскери қолбасшысының орынбасары - Штаб бастығы, [[«Оңтүстік»]] өңірлік қол бастығы әскери қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, бірінші орынбасары, РФ ҚК Бас штаб академияның тыңдаушысы 2000-11, 2001 жылы шілдесінен ҚР ҚМ әскери дайындық және әскери кызмет департаментінің бастығы. «Астана», т.б. медальдарымен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] {{stub}} g179jefq67c0rchff67jtiagnxh0oac 3576834 3576833 2026-04-04T19:07:00Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576834 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Талғат Мамыртайұлы Қойбақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті = | Басқара бастады = [[5 қараша]] [[2020 жыл|2020]] | Басқаруын аяқтады = [[25 қыркүйек]] [[2023 жыл|2023]] | Ізашары = [[Марат Рахымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] | Ізбасары = [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Асан Жүсіпов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының бірінші орынбасары – Бас штаб басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[2017 жыл|2017]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[5 қараша]] [[2020 жыл|2020]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] <br />[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = | Титулы_3 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[2 ақпан]] [[2012 жыл|2012]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[2 маусым]] [[2016 жыл|2016]] | Ізашары_3 = [[Әлихан Бірімжанұлы Жарболов|Әлихан Жарболов]] | Ізбасары_3 = [[Марат Рахымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 02.10.1963 | Туған жері = Тапа бөлімі, [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = құрлық әскері | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] (2023) | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық училищесі]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!!}}{{Астана медалі}}{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}}{{ҚР ҚК 10 жыл}} {{!}}- {{!}}{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}{{!!}}{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!}}} }} '''Талғат Мамыртайұлы Қойбақов''' ([[2 қазан]] [[1963 жыл|1963]], Тапа бөлімі, [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) - қазақ генерал-майоры. (2009). [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref> [[Алматы]] жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1985), ҚР ҚК Әскери академиясын (2002), РФ К Бас штаб Әскери академиясын (2011) бітірген. Оңтүстік әскерлер тобы 20624 әскери бөлімі барлау взводының, [[Түркістан]] ӘО 83328 әскери бөлімі тәртіп взводының, [[Республикалық]] [[Ұлан]]ның рота командирі, батальон командирінің орынбасары, жеке батальон, салтанат батальоны, полк командирі, әскери қызметінің бастығы (1989-2000), мотоатқыштар диви зиясы командирінің орынбасары, жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасының командирі, мотоатқыштар дивизиясының командирі, ҚР ҚМ ШБК жедел жоспарлау депар таменті басқармасы бастығының орынбасары, [[«Астана»]] өңірлік қолбасшылығығы әскери қолбасшысының орынбасары - Штаб бастығы, [[«Оңтүстік»]] өңірлік қол бастығы әскери қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, бірінші орынбасары, РФ ҚК Бас штаб академияның тыңдаушысы 2000-11, 2001 жылы шілдесінен ҚР ҚМ әскери дайындық және әскери кызмет департаментінің бастығы. «Астана», т.б. медальдарымен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] {{stub}} mgasq6p3k9v883x97vz85nofep5k9jq 3576835 3576834 2026-04-04T19:07:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576835 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Талғат Мамыртайұлы Қойбақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті = | Басқара бастады = [[5 қараша]] [[2020 жыл|2020]] | Басқаруын аяқтады = [[25 қыркүйек]] [[2023 жыл|2023]] | Ізашары = [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] | Ізбасары = [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Асан Жүсіпов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = | Титулы_2 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының бірінші орынбасары – Бас штаб басшысы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[2017 жыл|2017]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[5 қараша]] [[2020 жыл|2020]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] <br />[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = | Титулы_3 = Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[2 ақпан]] [[2012 жыл|2012]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[2 маусым]] [[2016 жыл|2016]] | Ізашары_3 = [[Әлихан Бірімжанұлы Жарболов|Әлихан Жарболов]] | Ізбасары_3 = [[Марат Рахымұлы Құсайынов|Марат Құсайынов]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 02.10.1963 | Туған жері = Тапа бөлімі, [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = құрлық әскері | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] (2023) | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық училищесі]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!!}}{{Астана медалі}}{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}}{{ҚР ҚК 10 жыл}} {{!}}- {{!}}{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}{{!!}}{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!}}} }} '''Талғат Мамыртайұлы Қойбақов''' ([[2 қазан]] [[1963 жыл|1963]], Тапа бөлімі, [[Шу ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) - қазақ генерал-майоры. (2009). [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref> [[Алматы]] жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1985), ҚР ҚК Әскери академиясын (2002), РФ К Бас штаб Әскери академиясын (2011) бітірген. Оңтүстік әскерлер тобы 20624 әскери бөлімі барлау взводының, [[Түркістан]] ӘО 83328 әскери бөлімі тәртіп взводының, [[Республикалық]] [[Ұлан]]ның рота командирі, батальон командирінің орынбасары, жеке батальон, салтанат батальоны, полк командирі, әскери қызметінің бастығы (1989-2000), мотоатқыштар диви зиясы командирінің орынбасары, жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасының командирі, мотоатқыштар дивизиясының командирі, ҚР ҚМ ШБК жедел жоспарлау депар таменті басқармасы бастығының орынбасары, [[«Астана»]] өңірлік қолбасшылығығы әскери қолбасшысының орынбасары - Штаб бастығы, [[«Оңтүстік»]] өңірлік қол бастығы әскери қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, бірінші орынбасары, РФ ҚК Бас штаб академияның тыңдаушысы 2000-11, 2001 жылы шілдесінен ҚР ҚМ әскери дайындық және әскери кызмет департаментінің бастығы. «Астана», т.б. медальдарымен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] {{stub}} le7o2zv4li47zlzm4lgu3n8ac8xr5ii 4 491233 3577072 3576553 2026-04-05T09:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3577072 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35024]||616||26||18||263||23||3||33899||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28568]||275||6||9||1307||42||7||26220||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2066]||216||6||4||279||7||13||1530||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1275]||70||0||3||6||2||1||1170||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1147]||37||0||0||11||17||0||1071||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 826]||116||89||10||13||13||2||557||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 435]||1||0||0||16||3||2||393||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 316]||15||0||7||13||4||1||261||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] jeeochd9vhvu2e9d5jyszv7qztn1j84 0 491271 3576803 2930865 2026-04-04T18:31:58Z 1nter pares 146705 3576803 wikitext text/x-wiki {{уики}} [[Сурет:Altyn b.gif|нобай]] Қазір шетелдерде 5 миллионнан астам қазақтар тұрады. Еларалық «Алтын бесік» журналы – шетелдегі осы ағайындарға тікелей тарайтын республикамыздағы бірден бір басылым. Журнал алғаш рет [[2002 жыл|2002 жылы]] [[Түркістан қаласы|Түркістан қаласында]] өткен Дүниежүзі қазақтарының II құрылтайына арналып жарық көрген еді. Содан бері басылым [[ҚР]] Ақпарат және мұрағат комитетінің қолдауымен Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының жанынан үзбей жарық көріп келеді. «Алтын бесік» журналы бірінші кезекте Елбасының шетелдегі ағайындарға ақпараттық саладан қолдау көрсету жөніндегі алға қойған міндеттерін жүзеге асыруға көңіл бөледі. Сондай-ақ, басылым Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани саладағы тыныс-тіршілігін шетелдегі отандастарға таныстырып отыруға да ерекше назар аударады. Бұл тақырыптағы материалдар «Менің елім – Қазақстан» айдарымен жарық көреді. Журнал шетелдегі қазақ диаспорасының тарихы мен бүгінгі тыныс-тіршілігі туралы да үзбей жазады. Мұндай материалдар «Әлем қазақтары сыр шертеді» айдарымен беріледі. «Алтын бесік» басылымы «Өнер жұлдыздары», «Қазақтың қаламгерлері» атты тақырыптармен өз оқырмандарын [[Қазақстан|Қазақстандағы]] және шетелдердегі қазақ әдебиеті мен өнерінің танымал өкілдерінің шығармаларымен де таныстырып отырады. Журналда «Жас ұрпақ – жарқын болашақ», «Балаларға базарлық» атты тақырыптармен жастар мен балаларға арналған тартымды дүниелер де жарияланады. Шетел қазақтарының біразы латын жазуын пайдаланады. Осыған байланысты, «Алтын бесіктің» кейбір материалдары латын жазуымен беріледі. Шетелдегі ағайындардың Қазақстаннан жарық көретін басылымдарды жаздыртып алуға мүмкіндіктері жоқ. Соған орай, «Алтын бесік» журналы шетелдердегі Қазақ мәдени орталықтары мен Қазақстанның елшіліктері арқылы тегін таратылады. Үстіміздегі жылдан бастап журналдың электрондық нұсқасы дайындалып, интернет жүйесі арқылы таратылатын болады. Шетелдерге тарайтын болғандықтан басылымның мазмұны, безендірілуі, бояуы мен қағазы барынша сапалы болуға тиіс. «Алтын бесік» журналы бұл талапқа да толық сәйкес келеді. «Алтын бесік» журналының жарық көрген барлық санымен редакцияға келіп танысуға болады.<ref>[http://www.qazaq-alemi.kz/more?page_id=11&id=41# Алтын бесік журналы туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222044/http://www.qazaq-alemi.kz/more?page_id=11&id=41 |date=2016-03-04 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g60vntfi2bdxeva1eem7wzdy4bnc84y 4 492279 3576657 3576084 2026-04-04T12:02:29Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3576657 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3021}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1432}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:1169}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:796}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:368}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:356}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 7 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 8 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 9 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:188}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 11 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 14 || [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] || [[Special:Contributions/Ермек Нәзерке Еркінқызы|{{formatnum:116}}]] || {{Permissions|Ермек Нәзерке Еркінқызы}} |- | 15 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 16 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}} |- | 17 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:86}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 18 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}} |- | 19 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}} |- | 20 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 21 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}} |- | 22 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}} |- | 23 || [[User:Мақпал гидролог|Мақпал гидролог]] || [[Special:Contributions/Мақпал гидролог|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Мақпал гидролог}} |- | 24 || [[User:Dilnazavr|Dilnazavr]] || [[Special:Contributions/Dilnazavr|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Dilnazavr}} |- | 25 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}} |- | 26 || [[User:Керимкулов Батыр|Керимкулов Батыр]] || [[Special:Contributions/Керимкулов Батыр|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Керимкулов Батыр}} |- | 27 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Gulimaa}} |- | 28 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 29 || [[User:Алдаберген Ұлжан|Алдаберген Ұлжан]] || [[Special:Contributions/Алдаберген Ұлжан|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алдаберген Ұлжан}} |- | 30 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}} |- | 31 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}} |- | 32 || [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] || [[Special:Contributions/Almatoswiki|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Almatoswiki}} |- | 33 || [[User:Нарбаева Каракоз|Нарбаева Каракоз]] || [[Special:Contributions/Нарбаева Каракоз|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Нарбаева Каракоз}} |- | 34 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}} |- | 35 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}} |- | 36 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 37 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}} |- | 38 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}} |- | 39 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 40 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 41 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 42 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}} |- | 43 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 44 || [[User:Ақмешіт|Ақмешіт]] || [[Special:Contributions/Ақмешіт|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Ақмешіт}} |- | 45 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 46 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}} |- | 47 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}} |- | 48 || [[User:Андрианова Анастасия Антоновна|Андрианова Анастасия Антоновна]] || [[Special:Contributions/Андрианова Анастасия Антоновна|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Андрианова Анастасия Антоновна}} |- | 49 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 50 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 51 || [[User:Yernur055|Yernur055]] || [[Special:Contributions/Yernur055|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Yernur055}} |- | 52 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}} |- | 53 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Poundgated}} |- | 54 || [[User:Imambek Onlasyn|Imambek Onlasyn]] || [[Special:Contributions/Imambek Onlasyn|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Imambek Onlasyn}} |- | 55 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 56 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 57 || [[User:Maktakyz|Maktakyz]] || [[Special:Contributions/Maktakyz|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Maktakyz}} |- | 58 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}} |- | 59 || [[User:Эльмира 76|Эльмира 76]] || [[Special:Contributions/Эльмира 76|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Эльмира 76}} |- | 60 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 61 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}} |- | 62 || [[User:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] || [[Special:Contributions/Epoxa-HH|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Epoxa-HH}} |- | 63 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}} |- | 64 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}} |- | 65 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айбаса}} |- | 66 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 67 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}} |- | 68 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}} |- | 69 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}} |- | 70 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}} |- | 71 || [[User:Ғауғауррр|Ғауғауррр]] || [[Special:Contributions/Ғауғауррр|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ғауғауррр}} |- | 72 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}} |- | 73 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}} |- | 74 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 75 || [[User:Aizhan Isk|Aizhan Isk]] || [[Special:Contributions/Aizhan Isk|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aizhan Isk}} |- | 76 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Amherst99}} {{/end}} 0qldk50ijiz6ycttvfdk3w668l10es2 2 498117 3577105 3571039 2026-04-05T09:46:09Z Coffee86 27186 3577105 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Кенжигалиев Асхат Токанович | image_name = Coffee86.jpg | image_size = 180px | image_caption = Coffee86 қатысушысы | date_of_birth = 22.08.1986 | place_of_birth = Екібастұз | date_of_death = | place_of_death = | occupation = мүгедек | spouse = }} {{Babel|ru|kk-2|en-2|uz-1|uk-1|az-1|tr-1|tt-1|tg-1}} {{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Уақыт жетпейді}} {{Портал:Ағымдағы оқиғалар/Күнтізбе}} <small><span style="color:Red">Менің өмірлік психологиясы:</span> 1) Дене жоқ — іс жоқ. 2) Өткен және ұмытылған нәрсе әрқашан қате емес. 3) Өмірде бір нәрсені өзгерту керек сияқты көрінсе, олай емес сияқты. 4) Десе де, уақыт емдейтініне сенімдімін. 5) Рахаттануда ұят жоқ — бұл аман қалу. 6) Кейбіреулер мені бақылап, біраз қорытынды жасады. 7) Оны бөлісетін нәрсеге толы адам. 8) Мен адамдарды «оятпауға» тырысамын. 9) Барлығына күшті жүйке қажет. 10) Сіз бұл дүниені түсініп, ақымақ болмайсыз. 11) Менің өмірім көтерілу мен құлдырауға толы. 12) Маған «проблемадан проблема болған кезде» ұнамайды. 13) Қайта емес, қайта. 14) Жаңалық та жақсы — жаңалық емес. 15) Өз көзіңіздегі бөренені көрмеңіз. 16) Өмір әрқашан үйдегідей жайлы бола бермейді. 17) Менде орташа IQ бар, сондықтан сұхбаттасымның мотивтерін, ниеттерін және эмоцияларын болжау қиын. 18) Табыс — күнделікті жұмыс. 19) Өткенге есік қабырғамен қоршалу керек. 20) 90-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басы жаман түс сияқты болды. 21) Мен өзім болғанды ​​қалаймын. 22) Мен өз тәжірибемнен кейбір нәрселерді орындау қиын екенін білемін, мысалы, оқу. 23) Асықсаң жұртты күлдіріп жібересің. 24) Тозаққа апаратын жол ізгі ниетпен төселген. 25) Мен өшпенді сыншыларға атап өткім келеді: мен мүлдем жеңілген емеспін, мен жай қайыршымын. Сондықтан әрбір тиын үшін мен өз әрекетімді сілкіп, мұқият ойластыруым керек. 26) Мен қарқынды бақылауға, яғни уағыз айтуға шыдай алмаймын. 27) Менің сіз туралы пікірімді және сізге деген көзқарасымды шатастырмаңыз. Саған деген көзқарас мінез-құлқыңа байланысты қалыптасады, сен туралы пікірім тек өзіме байланысты. 28) Адамдармен келіссөздер жүргізіп, ымыраға келу керек. 29) Адамдар жанжалдасып, татуласады. 30) Жылтырағанның бәрі алтын емес. 31) Біреуге шұңқыр қазба — оған өзің түсесің. 32) Мен саудагерлердің жұмысын құрметтеймін. Сауда жалғасуы керек. 33) Тек шыбынның өзі ұша алмайды. 34) Адамдардың аз болуы оттегінің көп болуын білдіреді. 35) Мен өзім үшін өмір сүргім келеді: жалғыздықта өмірден ләззат ал. 36) Сараң екі рет төлейді. 37) Мен 2 орындыққа отыра алмадым. 38) Саясатпен айналысу үшін мүйізтұмсық терісі болуы керек. 39) Кез келген түсініксіз жағдайда ұйықтаңыз. 40) Егер мәселені ақшамен шешуге болатын болса, онда бұл шығын. 41) Мені тек мемлекет соттай алады. 42) Таң кештен дана. 43) Жаңа нәрсе әрқашан кепілдік берілген мәселелермен бірге келеді. 44) Мен өмірімде мәмбетті көп кездестірдім. Енді мен тек өркениет үшінмін. 45) Дүние жақсы адамдарсыз емес. 46) Үкім шығармаңдар, әйтпесе сотталмайсыңдар. 47) Мен кеше туылған жоқпын. 48) Адамдар әдетте өз бетінше үкім шығарады. 49) Мен өзімнің жауларыма және қаскөйлерге қуат алғым келмейді. 50) Мен мүлде сәнқой емеспін: менің өз стилім бар. 51) Кәрі мен жоқ, мен тым қартайдым. 52) Үміт соңғы болып өледі. 53) Мен тамақ пен киімге ұқыпты қараумен ерекшеленемін. 54) Бақыт тыныштықты жақсы көреді. 55) Адамның өзіндік мені бірден қалыптаспайды. Тұлға 25 жаста қалыптасады. 56) Сән циклдік. 57) Адамның адамға қасқыр екеніне көзіміз жетті. 58) Сандарда қауіпсіздік бар. 59) Өткен реніштерімді кешір. Мен ренжіткен барлық адамдардан кешірім сұраймын. 60) Қазақстан – менің отаным. Мен өз елімді жақсы көремін, ол қандай болса да. 61) Мені ұнатпайтын болсам, жай ғана қалдыр. 62) Біреудің жаны — қараңғылық. 63) Екі қол, екі аяқ, естідім, көремін, тірі ана — өмірге шағымданудың қажеті жоқ. 64) Бұл өмірде сіз нақты нәрсені, белгілі бір нәрсені қаламайсыз. 65) Уақытында кету керек. 66) Өмір сүргің келсе, иіруді біл. 67) Жаман татулық жақсы ұрыстан артық. 68) Адамда жол сілтейтін ішкі өзегі, мінезі болуы керек. Сіз өз бойыңызда мінезді тәрбиелеуіңіз керек. 69) Мен ақылды, ғылымды, технологияны, инновацияны және айқын ойлауды құптаймын. 70) Мен өзіме оңай жау табатыным анық. 71) Өмір сізге екінші мүмкіндік бергенде, сіз оған барынша жабысып, әр минутты бағалай бастайсыз. 72) Үйрену ешқашан кеш емес. 73) Мен өзімді ыңғайлы және жайлы сезіну үшін бірдей киімді кигенді жөн көремін. Көпшіліктен ерекшеленбегені дұрыс. 74) Қазақстанда тұратын адам циркке күлмейді. 75) Менің жылдарым — менің байлығым. 76) Бұл өмір тыйымдарға толы. 77) Менің мейірімділігімді әлсіздік деп қабылдамаңыз. 78) Барлық адамдар әртүрлі. 79) Құлағына кеспе іліп қою. 80) Мен өзім билемеймін, бірақ басқалардың мұны істегенін көргенді ұнатамын. 81) «Онда бірдеңе бар» деп айта алатын қыздар мен әйелдер бар. 82) Мен әйелдердің назарынан тыс қалмаған сияқтымын. 83) Тітіркену теңізі және нәтижесі бар. 84) Өз аймағыңызда жүргеніңіз дұрыс. 85) Өмірде өзіңді қарапайым ұстау керек. 86) Сөз — бұл қуаты. Сіз нарықты бақылап отыруыңыз керек. 87) Тазалық — бұл олардың қоқыс тастамайтын жері емес, тазаламайтын жері. 88) Табиғи нәрсе шіркін емес. 89) Сабыр — барлық есіктерді ашатын соңғы кілт. 90) Жауды жақсы білу керек. 91) Қасқырдың аяқтары оны тамақтандырады. 92) Кім таңертең тұрса, оған Алла береді. 93) Жан біраз уақыттан кейін трендте болатын нәрсені таңдағанда. 94) Мен бөтен адамдар арасында өзімдікі және өзімнің арасында жат адам сияқтымын. 95) Ыңғайсыз шындықты айтуым керек еді. 96) Тегін ірімшік тек тышқан қақпанында келеді. 97) Қазақ әйелі жүйрік атты тоқтатып, жанып тұрған лашықтың ішіне кіреді. 98) Соғыстағыдай алдау еш жерде жоқ. 99) Айла — зеректіктің белгісі. 100) Өмір — бұл азап. Өмір сүру – кесіп өтетін өріс емес. 101) Әр қалжыңның өз үлесі бар. 102) Алыстан дос болу керек. 103) Еш қиналмай, тоғаннан балықты да шығара алмайсың. 104) Бүйректеріңіз істен шыққан кезде Боржомиді ішуге тым кеш. 105) Кейбіреулер мені керемет деп санайтыны бос сөз. 106) Туған жерім сол жерде көмектесті. 107) Мен сезімтал емеспін, бірақ олар менің миыма тамшылағанда, ол маған қатты әсер етеді. 108) Тіпті миллион шыбынның өзі дәреттің дәмді екеніне сендірмейді. 109) Ойлар материалды болып табылады. 110) Ата-ана оқытпаса, халық оқытады. 111) Мен мысықтарды ерекше жақсы көретін емеспін. 112) Тыныш суларда шайтандар бар. 113) Менің көз алдымда адамдардың дөрекі сөздерді (яғни, балағат сөздер айтқанын) ұнатпаймын. Бұл жақсы естілмейді. 114) Өткенді түзетуге тырыспаңыз. Болашаққа нұқсан келтірмеу үшін бар күш-жігерді жұмсаған дұрыс /Венера Нығматулина/. 115) Бастама жазаланады. 116) Тыныш жүрсең, ары қарай жүресің. 117) Әркім сенің жауың емес: кіммен соғысып жүрсің. 118) Сәтсіздіктер мен қателіктер сізді өмірде шыңдайды. 119) Біреу үшін бәрі, біреу үшін ештеңе. 120) Анаңның артына тығылатын уақытты бағала, сонда сен сызбаларда өмір сүресің, бұл қорқынышты және азапты… 121) Егер мен қысты жақсы көрсем, уақыт өте келе мен жазды бағалай бастадым (табиғаттың гүлдену кезеңі). 122) Барлығына ұнауға тырыспау керек. Адамдар әлі де сенің жаныңнан өтіп, тегіс емес екеніңді айтып күңіренеді. 123) Мені және менің мінезімді түсінуге тырысқандар аз. 124) Әзіл мен сарказмды түсіне білу керек. 125) Олар ренжігендерге су тасиды. 126) Маған жиі қатал жауап беруге және мінезді көрсетуге тура келді. 127) Сіз келетін орындар бар және сізді кепілдік проблемалар күтіп тұр. 128) Шыдамдылық пен еңбек бәрін тоздырады. ---- <span style="color:Red">Өзім туралы:</span> Мен принципшіл, турашыл адаммын, бетіме шындықты айтудан қорықпаймын; чайлдфри. Мен жақсы көремін: 1) моноблоктар; 2) мұздатылған кептірілген кофе, капучино; 3) макадамия жаңғағы, фундук, кешью, бадам; 4) кептірілген өрік; 5) манго; 6) манты, тұшпара; 7) монеталар; 8) қыс; 9) жеке өмірге қол сұғылмаушылық; 10) пицца; 11) маркетплейстер; 12) түйелер (бір өркешті және екі өркешті); 13) боран; 14) автобустың артқы жағына отыруға; 15) құймақ, ет және сүзбе қосылған құймақ; 16) самса; 17) лимон қосылған шай; 18) өмір; 19) толтырылған бұрыш, қырыққабат орамдары; 20) халва (самарқан, зығыр және пісте); 21) қамырдағы барабан таяқшалары; 22) аяздар; 23) жағымды тосын сый; 24) инновациялар; 25) сауда орталықтары және сауда үйлері; 26) нан пісіру; 27) бризоль; 28) мандариндер; 29) шынайылық. Маған ұнамайды: 1) жылу; 2) көше жаргоны; 3) түйе синдромы; 4) таныс қарым-қатынастар; 5) кешкі; 6) адамдардың маған деген көңілі қалуы; 7) сәлемдесу; 8) Сіздің атыңызға айтылған сын; 9) мені тәрбиелеп жатқанда немесе оқытқанда; 10) адамдар маған ашуланғанда; 11) деструктивті адамдар мен улы заттар; 12) есікпен ойнағанда.</small> ---- <small>Егер сіз қаржылай көмектесе алғыңыз келсе, міне менің реквизиттерім<ref>Ақшаны аударатындарға үлкен рақмет ғой…</ref>:<br> 1) [[Kaspi Bank|Kaspi]] Gold карта нөмірі: 4400 4302 8311 1976.<br> Уикипедияны қолдауды жалғастыра алуыма қолдау бер.</small> ---- <center><small>'''[[:Санат:Қазақ жазушылары|Қазақ жазушылары]]''' • '''[[Уикипедия:Жедел жою өлшемшарттары]]''' • '''[[Үлгі:Тағам]]''' • '''[[Үлгі:Тұлға]]''' • '''[[Үлгі:Кітап]]''' • '''[[Үлгі:Үңгір]]''' • '''[[Үлгі:Ғимарат]]''' • '''[[Үлгі:Фотоқатар]]''' • '''[[Үлгі:Multiple image]]''' • '''[[Үлгі:Мемлекеттік қайраткер]]''' • '''[[Үлгі:Өнер туындысы]]''' • '''[[Үлгі:Елді мекен]]''' • '''[[Үлгі:Компания]]''' • '''[[Үлгі:Монумент]]''' • '''[[Үлгі:Мереке]]''' • '''[[Үлгі:Су қоймасы]]''' • '''[[Үлгі:Әкімшілік бірлік]]''' • '''[[Үлгі:Әдеби шығарма]]''' • '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Byzantine_Empire_topics Template:Byzantine_Empire_topics]'''</small></center> ---- <div class="plainlinks" style="float: center; width: 260px; height: 300px; overflow: auto; text-align: center;"> <small style="line-height:1.5em"> <div style="text-align:center; font-weight:bold; background:#e8f5ff; line-height:1.3em; padding:0.4em">[http://toolserver.org/~soxred93/pages/index.php?name=+Coffee86&lang=kk&wiki=wikipedia&namespace=0&redirects=noredirects&getall=1 Бастаған мақалалары:]</div> <div style="text-align:left"> #'''[[Ибн Рушд]]''' #'''[[Әлқисса]]''' #'''[[Дидар]]''' #'''[[Сәбит ибн Курра]]''' #'''[[Рұстақ]]''' #'''[[Соғдылық айналғыш биі]]''' #'''[[Хутэн]]''' #'''[[Куста ибн Лукка]]''' #'''[[Гурек]]''' #'''[[Мурабба (тағам)]]''' #'''[[Мухаллеби]]''' #'''[[Майсор зымырандары]]''' #'''[[Абдаса]]''' #'''[[Гандхара өнері]]''' #'''[[Тумшук]]''' #'''[[Наан (тағам)]]''' #'''[[Кулфи]]''' #'''[[Бастани]]''' #'''[[Фалуде]]''' #'''[[Қуыршақтар алқабы]]''' #'''[[Бұлайық]]''' #'''[[Библияның соғды тіліндегі аудармалары]]''' #'''[[Вешпаркар]]''' #'''[[Фалуда]]''' #'''[[Ах-ай гроты]]''' #'''[[Иверск-Серафим соборы]]''' #'''[[Қызылғаха үңгірлері]]''' #'''[[Безеклик]]''' #'''[[Миран (шұрат)]]''' #'''[[Гирлянда тасушылар]]''' #'''[[Базилика цистернасы]]''' #'''[[I Хұсрау патшаның көктемгі кілемі]]''' #'''[[Раханч]]''' #'''[[Гандхара]]''' #'''[[Самарқан қағазы]]''' #'''[[Занданачи]]''' #'''[[Кэсы]]''' #'''[[Инпань адамы]]''' #'''[[Черчен адамы]]''' #'''[[Серика]]''' #'''[[Виша Самбхава]]''' #'''[[Музаки кінәздігі]]''' #'''[[Канун (Албания)]]''' #'''[[Нана (Бактрия құдайы)]]''' #'''[[Мафраш]]''' #'''[[Виша Шура]]''' #'''[[Виша Кирти]]''' #'''[[Пісте балмұздақ]]''' #'''[[Хаварнак]]''' #'''[[Мивнай]]''' #'''[[Мабхара]]''' #'''[[Мизан]]''' #'''[[Мастан-Навиан]]''' #'''[[Тукаспадак]]''' #'''[[Шишпир]]''' #'''[[Агоналия]]''' #'''[[Тұрғар]]''' #'''[[Тархун (ихшид)]]''' #'''[[Меликават]]''' #'''[[Гипорхема]]''' #'''[[Гивех]]''' #'''[[Лейпциг бозторғайлары]]''' #'''[[Сериндия өнері]]''' #'''[[Манбидждік Агапий]]''' #'''[[Кафыр-қала (Самарқан)]]''' #'''[[Зергер-Тепе]]''' #'''[[Бетика]]''' #'''[[Реккесвинт тәжі]]''' #'''[[Джулиан (вестготтық граф)]]''' #'''[[Нағиса]]''' #'''[[Хотандық сақ тілі]]''' #'''[[Алмихан Сейіті]]''' #'''[[Духцов сарайы]]''' #'''[[Брагадан Фруктуоз]]''' #'''[[Узуфрукт]]''' #'''[[Гварразардан қазына]]''' #'''[[Вестготтық шындық]]''' #'''[[Вигилан кодексі]]''' #'''[[Соғды жауынгерлері]]''' #'''[[Вестгот патшалығының флоты]]''' #'''[[Юйчи Исэн]]''' #'''[[Түйе жүні]]''' #'''[[Свина (өзен)]]''' #'''[[Цедыня]]''' #'''[[Кельтибериялықтар]]''' #'''[[Севильялық Исидор]]''' #'''[[Ифтехар]]''' #'''[[Әулие Антоний Падуан шіркеуі (Ыстанбұл)]]''' #'''[[Танның батыс базарының мұражайы]]''' #'''[[Музелес]]''' #'''[[Ливиядағы болгар дәрігерлерінің соты]]''' #'''[[Lundbeck]]''' #'''[[Той түйе (табақ)]]''' #'''[[Қытай қағазы]]''' #'''[[Нимруд линзасы]]''' #'''[[Албания-Болгария қатынастары]]''' #'''[[Қытайдағы жер сілкінісі (2023)]]''' #'''[[Жеті кітаптағы медициналық жинақ]]''' #'''[[Византиялық ғибадатханасы (Судак)]]''' #'''[[Симон Илеуші]]''' #'''[[Әулие Павел шіркеуі (Константинополь)]]''' #'''[[Мирелейон]]''' #'''[[Әулие Ирина шіркеуі]]''' #'''[[Әулие Сергий бен Вакх шіркеуі]]''' #'''[[Әулие Анна шіркеуі (Трабзон)]]''' #'''[[Жаккард матасы]]''' #'''[[Яздтағы дахма]]''' #'''[[Кристегі Әулие Андрей шіркеуі]]''' #'''[[Софа]]''' #'''[[Үндістан (Бируни)]]''' #'''[[Вандалдар мен аландар мемлекетінің флоты]]''' #'''[[Лузитания]]''' #'''[[Бұхара тарихы (қолжазба)]]''' #'''[[Таксиладан келген белгісіз меридарх]]''' #'''[[Гуанчжоудағы қырғын]]''' #'''[[Аниково табағы]]''' #'''[[Диолк]]''' #'''[[Кузхайя (монастырь)]]''' #'''[[Кливанион]]''' #'''[[Каббадион]]''' #'''[[Цангион]]''' #'''[[Дивитисий]]''' #'''[[Сериндия]]''' #'''[[Севильялық Иоанн]]''' #'''[[Шеду]]''' #'''[[Сабао (лауазым)]]''' #'''[[Шалимар бақтары]]''' #'''[[Бахур]]''' #'''[[Сенмар]]''' #'''[[Хвадай-намак]]''' #'''[[Мехреган]]''' #'''[[Тирган]]''' #'''[[Петрона Каматир]]''' #'''[[Халчаян]]''' #'''[[Анар сорпасы]]''' #'''[[Шолезард]]''' #'''[[Зарда (тағам)]]''' #'''[[Локакшема]]''' #'''[[Шатьял]]''' #'''[[Византия асханасы]]''' #'''[[Хотан жібек фабрикасы]]''' #'''[[Мұқанна]]''' #'''[[Дендера шамы]]''' #'''[[Бағдат батареясы]]''' #'''[[Ludus duodecim scriptorum]]''' #'''[[Бажаур қобди]]''' #'''[[Табула]]''' #'''[[Екібастұз политехникалық колледжі]]''' #'''[[Павлодар машина жасау колледжі]]''' #'''[[Исабек-ишан]]''' #'''[[Екібастұз бөгені]]''' #'''[[Бутринти]]''' #'''[[Марат Пазылұлы Марденов]]''' #'''[[Плацинда]]''' #'''[[Топрак-қала]]''' #'''[[Лампада]]''' #'''[[Көшк]]''' #'''[[Дөңгелек тақталардағы шахмат]]''' #'''[[Дхармаракша]]''' #'''[[Дунхуан]]''' #'''[[Ад-Дэйр]]''' #'''[[Теңіз органы]]''' #'''[[Қытайдағы зороастризм]]''' #'''[[Айвалық мармелады]]''' #'''[[Қайрақ (құлпытас)]]''' #'''[[Жеміс мұзы]]''' #'''[[Парвин Баби]]''' #'''[[Ан Лушан]]''' #'''[[Гяз]]''' #'''[[Туррон]]''' #'''[[Калаи-Муг]]''' #'''[[Юэяцюань]]''' #'''[[Лимпопо (мультфильм)]]''' #'''[[Лабубу]]''' #'''[[Константин базиликасы (Трир)]]''' #'''[[Максенций базиликасы]]''' #'''[[Әулие Николай базиликасы]]''' #'''[[Теодорик кесенесі]]''' #'''[[Әулие Николай шіркеуі (Демре)]]''' #'''[[Иоанн Кладас]]''' #'''[[Самейру ханымының базиликасы]]''' #'''[[Византиялық жібек]]''' #'''[[Сан-Витале]]''' #'''[[Византия бақтары]]''' #'''[[Аэций Амидалық]]''' #'''[[Византия медицинасы]]''' #'''[[Эгиналық Павел]]''' #'''[[Византия өнертабыстарының тізімі]]''' </div></div> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[en:User:Coffee86]] [[meta:User:Coffee86]] [[ru:Участник:Coffee86]] [[uz:Foydalanuvchi:Coffee86]] [[tr:Kullanıcı:Coffee86]] tq1iv8cu1whthaeizhmx7msuln4dk7s 3577213 3577105 2026-04-05T11:42:04Z Coffee86 27186 3577213 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography | subject_name = Кенжигалиев Асхат Токанович | image_name = Coffee86.jpg | image_size = 180px | image_caption = Coffee86 қатысушысы | date_of_birth = 22.08.1986 | place_of_birth = Екібастұз | date_of_death = | place_of_death = | occupation = мүгедек | spouse = }} {{Babel|ru|kk-2|en-2|uz-1|uk-1|az-1|tr-1|tt-1|tg-1}} {{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Уақыт жетпейді}} {{Портал:Ағымдағы оқиғалар/Күнтізбе}} <small><span style="color:Red">Менің өмірлік психологиясы:</span> 1) Дене жоқ — іс жоқ. 2) Өткен және ұмытылған нәрсе әрқашан қате емес. 3) Өмірде бір нәрсені өзгерту керек сияқты көрінсе, олай емес сияқты. 4) Десе де, уақыт емдейтініне сенімдімін. 5) Рахаттануда ұят жоқ — бұл аман қалу. 6) Кейбіреулер мені бақылап, біраз қорытынды жасады. 7) Оны бөлісетін нәрсеге толы адам. 8) Мен адамдарды «оятпауға» тырысамын. 9) Барлығына күшті жүйке қажет. 10) Сіз бұл дүниені түсініп, ақымақ болмайсыз. 11) Менің өмірім көтерілу мен құлдырауға толы. 12) Маған «проблемадан проблема болған кезде» ұнамайды. 13) Қайта емес, қайта. 14) Жаңалық та жақсы — жаңалық емес. 15) Өз көзіңіздегі бөренені көрмеңіз. 16) Өмір әрқашан үйдегідей жайлы бола бермейді. 17) Менде орташа IQ бар, сондықтан сұхбаттасымның мотивтерін, ниеттерін және эмоцияларын болжау қиын. 18) Табыс — күнделікті жұмыс. 19) Өткенге есік қабырғамен қоршалу керек. 20) 90-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басы жаман түс сияқты болды. 21) Мен өзім болғанды ​​қалаймын. 22) Мен өз тәжірибемнен кейбір нәрселерді орындау қиын екенін білемін, мысалы, оқу. 23) Асықсаң жұртты күлдіріп жібересің. 24) Тозаққа апаратын жол ізгі ниетпен төселген. 25) Мен өшпенді сыншыларға атап өткім келеді: мен мүлдем жеңілген емеспін, мен жай қайыршымын. Сондықтан әрбір тиын үшін мен өз әрекетімді сілкіп, мұқият ойластыруым керек. 26) Мен қарқынды бақылауға, яғни уағыз айтуға шыдай алмаймын. 27) Менің сіз туралы пікірімді және сізге деген көзқарасымды шатастырмаңыз. Саған деген көзқарас мінез-құлқыңа байланысты қалыптасады, сен туралы пікірім тек өзіме байланысты. 28) Адамдармен келіссөздер жүргізіп, ымыраға келу керек. 29) Адамдар жанжалдасып, татуласады. 30) Жылтырағанның бәрі алтын емес. 31) Біреуге шұңқыр қазба — оған өзің түсесің. 32) Мен саудагерлердің жұмысын құрметтеймін. Сауда жалғасуы керек. 33) Тек шыбынның өзі ұша алмайды. 34) Адамдардың аз болуы оттегінің көп болуын білдіреді. 35) Мен өзім үшін өмір сүргім келеді: жалғыздықта өмірден ләззат ал. 36) Сараң екі рет төлейді. 37) Мен 2 орындыққа отыра алмадым. 38) Саясатпен айналысу үшін мүйізтұмсық терісі болуы керек. 39) Кез келген түсініксіз жағдайда ұйықтаңыз. 40) Егер мәселені ақшамен шешуге болатын болса, онда бұл шығын. 41) Мені тек мемлекет соттай алады. 42) Таң кештен дана. 43) Жаңа нәрсе әрқашан кепілдік берілген мәселелермен бірге келеді. 44) Мен өмірімде мәмбетті көп кездестірдім. Енді мен тек өркениет үшінмін. 45) Дүние жақсы адамдарсыз емес. 46) Үкім шығармаңдар, әйтпесе сотталмайсыңдар. 47) Мен кеше туылған жоқпын. 48) Адамдар әдетте өз бетінше үкім шығарады. 49) Мен өзімнің жауларыма және қаскөйлерге қуат алғым келмейді. 50) Мен мүлде сәнқой емеспін: менің өз стилім бар. 51) Кәрі мен жоқ, мен тым қартайдым. 52) Үміт соңғы болып өледі. 53) Мен тамақ пен киімге ұқыпты қараумен ерекшеленемін. 54) Бақыт тыныштықты жақсы көреді. 55) Адамның өзіндік мені бірден қалыптаспайды. Тұлға 25 жаста қалыптасады. 56) Сән циклдік. 57) Адамның адамға қасқыр екеніне көзіміз жетті. 58) Сандарда қауіпсіздік бар. 59) Өткен реніштерімді кешір. Мен ренжіткен барлық адамдардан кешірім сұраймын. 60) Қазақстан – менің отаным. Мен өз елімді жақсы көремін, ол қандай болса да. 61) Мені ұнатпайтын болсам, жай ғана қалдыр. 62) Біреудің жаны — қараңғылық. 63) Екі қол, екі аяқ, естідім, көремін, тірі ана — өмірге шағымданудың қажеті жоқ. 64) Бұл өмірде сіз нақты нәрсені, белгілі бір нәрсені қаламайсыз. 65) Уақытында кету керек. 66) Өмір сүргің келсе, иіруді біл. 67) Жаман татулық жақсы ұрыстан артық. 68) Адамда жол сілтейтін ішкі өзегі, мінезі болуы керек. Сіз өз бойыңызда мінезді тәрбиелеуіңіз керек. 69) Мен ақылды, ғылымды, технологияны, инновацияны және айқын ойлауды құптаймын. 70) Мен өзіме оңай жау табатыным анық. 71) Өмір сізге екінші мүмкіндік бергенде, сіз оған барынша жабысып, әр минутты бағалай бастайсыз. 72) Үйрену ешқашан кеш емес. 73) Мен өзімді ыңғайлы және жайлы сезіну үшін бірдей киімді кигенді жөн көремін. Көпшіліктен ерекшеленбегені дұрыс. 74) Қазақстанда тұратын адам циркке күлмейді. 75) Менің жылдарым — менің байлығым. 76) Бұл өмір тыйымдарға толы. 77) Менің мейірімділігімді әлсіздік деп қабылдамаңыз. 78) Барлық адамдар әртүрлі. 79) Құлағына кеспе іліп қою. 80) Мен өзім билемеймін, бірақ басқалардың мұны істегенін көргенді ұнатамын. 81) «Онда бірдеңе бар» деп айта алатын қыздар мен әйелдер бар. 82) Мен әйелдердің назарынан тыс қалмаған сияқтымын. 83) Тітіркену теңізі және нәтижесі бар. 84) Өз аймағыңызда жүргеніңіз дұрыс. 85) Өмірде өзіңді қарапайым ұстау керек. 86) Сөз — бұл қуаты. Сіз нарықты бақылап отыруыңыз керек. 87) Тазалық — бұл олардың қоқыс тастамайтын жері емес, тазаламайтын жері. 88) Табиғи нәрсе шіркін емес. 89) Сабыр — барлық есіктерді ашатын соңғы кілт. 90) Жауды жақсы білу керек. 91) Қасқырдың аяқтары оны тамақтандырады. 92) Кім таңертең тұрса, оған Алла береді. 93) Жан біраз уақыттан кейін трендте болатын нәрсені таңдағанда. 94) Мен бөтен адамдар арасында өзімдікі және өзімнің арасында жат адам сияқтымын. 95) Ыңғайсыз шындықты айтуым керек еді. 96) Тегін ірімшік тек тышқан қақпанында келеді. 97) Қазақ әйелі жүйрік атты тоқтатып, жанып тұрған лашықтың ішіне кіреді. 98) Соғыстағыдай алдау еш жерде жоқ. 99) Айла — зеректіктің белгісі. 100) Өмір — бұл азап. Өмір сүру – кесіп өтетін өріс емес. 101) Әр қалжыңның өз үлесі бар. 102) Алыстан дос болу керек. 103) Еш қиналмай, тоғаннан балықты да шығара алмайсың. 104) Бүйректеріңіз істен шыққан кезде Боржомиді ішуге тым кеш. 105) Кейбіреулер мені керемет деп санайтыны бос сөз. 106) Туған жерім сол жерде көмектесті. 107) Мен сезімтал емеспін, бірақ олар менің миыма тамшылағанда, ол маған қатты әсер етеді. 108) Тіпті миллион шыбынның өзі дәреттің дәмді екеніне сендірмейді. 109) Ойлар материалды болып табылады. 110) Ата-ана оқытпаса, халық оқытады. 111) Мен мысықтарды ерекше жақсы көретін емеспін. 112) Тыныш суларда шайтандар бар. 113) Менің көз алдымда адамдардың дөрекі сөздерді (яғни, балағат сөздер айтқанын) ұнатпаймын. Бұл жақсы естілмейді. 114) Өткенді түзетуге тырыспаңыз. Болашаққа нұқсан келтірмеу үшін бар күш-жігерді жұмсаған дұрыс /Венера Нығматулина/. 115) Бастама жазаланады. 116) Тыныш жүрсең, ары қарай жүресің. 117) Әркім сенің жауың емес: кіммен соғысып жүрсің. 118) Сәтсіздіктер мен қателіктер сізді өмірде шыңдайды. 119) Біреу үшін бәрі, біреу үшін ештеңе. 120) Анаңның артына тығылатын уақытты бағала, сонда сен сызбаларда өмір сүресің, бұл қорқынышты және азапты… 121) Егер мен қысты жақсы көрсем, уақыт өте келе мен жазды бағалай бастадым (табиғаттың гүлдену кезеңі). 122) Барлығына ұнауға тырыспау керек. Адамдар әлі де сенің жаныңнан өтіп, тегіс емес екеніңді айтып күңіренеді. 123) Мені және менің мінезімді түсінуге тырысқандар аз. 124) Әзіл мен сарказмды түсіне білу керек. 125) Олар ренжігендерге су тасиды. 126) Маған жиі қатал жауап беруге және мінезді көрсетуге тура келді. 127) Сіз келетін орындар бар және сізді кепілдік проблемалар күтіп тұр. 128) Шыдамдылық пен еңбек бәрін тоздырады. ---- <span style="color:Red">Өзім туралы:</span> Мен принципшіл, турашыл адаммын, бетіме шындықты айтудан қорықпаймын; чайлдфри. Мен жақсы көремін: 1) моноблоктар; 2) мұздатылған кептірілген кофе, капучино; 3) макадамия жаңғағы, фундук, кешью, бадам; 4) кептірілген өрік; 5) манго; 6) манты, тұшпара; 7) монеталар; 8) қыс; 9) жеке өмірге қол сұғылмаушылық; 10) пицца; 11) маркетплейстер; 12) түйелер (бір өркешті және екі өркешті); 13) боран; 14) автобустың артқы жағына отыруға; 15) құймақ, ет және сүзбе қосылған құймақ; 16) самса; 17) лимон қосылған шай; 18) өмір; 19) толтырылған бұрыш, қырыққабат орамдары; 20) халва (самарқан, зығыр және пісте); 21) қамырдағы барабан таяқшалары; 22) аяздар; 23) жағымды тосын сый; 24) инновациялар; 25) сауда орталықтары және сауда үйлері; 26) нан пісіру; 27) бризоль; 28) мандариндер; 29) шынайылық. Маған ұнамайды: 1) жылу; 2) көше жаргоны; 3) түйе синдромы; 4) таныс қарым-қатынастар; 5) кешкі; 6) адамдардың маған деген көңілі қалуы; 7) сәлемдесу; 8) Сіздің атыңызға айтылған сын; 9) мені тәрбиелеп жатқанда немесе оқытқанда; 10) адамдар маған ашуланғанда; 11) деструктивті адамдар мен улы заттар; 12) есікпен ойнағанда.</small> ---- <small>Егер сіз қаржылай көмектесе алғыңыз келсе, міне менің реквизиттерім<ref>Ақшаны аударатындарға үлкен рақмет ғой…</ref>:<br> 1) [[Kaspi Bank|Kaspi]] Gold карта нөмірі: 4400 4302 8311 1976.<br> Уикипедияны қолдауды жалғастыра алуыма қолдау бер.</small> ---- <center><small>'''[[:Санат:Қазақ жазушылары|Қазақ жазушылары]]''' • '''[[Уикипедия:Жедел жою өлшемшарттары]]''' • '''[[Үлгі:Тағам]]''' • '''[[Үлгі:Тұлға]]''' • '''[[Үлгі:Кітап]]''' • '''[[Үлгі:Үңгір]]''' • '''[[Үлгі:Ғимарат]]''' • '''[[Үлгі:Фотоқатар]]''' • '''[[Үлгі:Multiple image]]''' • '''[[Үлгі:Мемлекеттік қайраткер]]''' • '''[[Үлгі:Өнер туындысы]]''' • '''[[Үлгі:Елді мекен]]''' • '''[[Үлгі:Компания]]''' • '''[[Үлгі:Монумент]]''' • '''[[Үлгі:Мереке]]''' • '''[[Үлгі:Су қоймасы]]''' • '''[[Үлгі:Әкімшілік бірлік]]''' • '''[[Үлгі:Әдеби шығарма]]''' • '''[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Byzantine_Empire_topics Template:Byzantine_Empire_topics]'''</small></center> ---- <div class="plainlinks" style="float: center; width: 260px; height: 300px; overflow: auto; text-align: center;"> <small style="line-height:1.5em"> <div style="text-align:center; font-weight:bold; background:#e8f5ff; line-height:1.3em; padding:0.4em">[http://toolserver.org/~soxred93/pages/index.php?name=+Coffee86&lang=kk&wiki=wikipedia&namespace=0&redirects=noredirects&getall=1 Бастаған мақалалары:]</div> <div style="text-align:left"> #'''[[Ибн Рушд]]''' #'''[[Әлқисса]]''' #'''[[Дидар]]''' #'''[[Сәбит ибн Курра]]''' #'''[[Рұстақ]]''' #'''[[Соғдылық айналғыш биі]]''' #'''[[Хутэн]]''' #'''[[Куста ибн Лукка]]''' #'''[[Гурек]]''' #'''[[Мурабба (тағам)]]''' #'''[[Мухаллеби]]''' #'''[[Майсор зымырандары]]''' #'''[[Абдаса]]''' #'''[[Гандхара өнері]]''' #'''[[Тумшук]]''' #'''[[Наан (тағам)]]''' #'''[[Кулфи]]''' #'''[[Бастани]]''' #'''[[Фалуде]]''' #'''[[Қуыршақтар алқабы]]''' #'''[[Бұлайық]]''' #'''[[Библияның соғды тіліндегі аудармалары]]''' #'''[[Вешпаркар]]''' #'''[[Фалуда]]''' #'''[[Ах-ай гроты]]''' #'''[[Иверск-Серафим соборы]]''' #'''[[Қызылғаха үңгірлері]]''' #'''[[Безеклик]]''' #'''[[Миран (шұрат)]]''' #'''[[Гирлянда тасушылар]]''' #'''[[Базилика цистернасы]]''' #'''[[I Хұсрау патшаның көктемгі кілемі]]''' #'''[[Раханч]]''' #'''[[Гандхара]]''' #'''[[Самарқан қағазы]]''' #'''[[Занданачи]]''' #'''[[Кэсы]]''' #'''[[Инпань адамы]]''' #'''[[Черчен адамы]]''' #'''[[Серика]]''' #'''[[Виша Самбхава]]''' #'''[[Музаки кінәздігі]]''' #'''[[Канун (Албания)]]''' #'''[[Нана (Бактрия құдайы)]]''' #'''[[Мафраш]]''' #'''[[Виша Шура]]''' #'''[[Виша Кирти]]''' #'''[[Пісте балмұздақ]]''' #'''[[Хаварнак]]''' #'''[[Мивнай]]''' #'''[[Мабхара]]''' #'''[[Мизан]]''' #'''[[Мастан-Навиан]]''' #'''[[Тукаспадак]]''' #'''[[Шишпир]]''' #'''[[Агоналия]]''' #'''[[Тұрғар]]''' #'''[[Тархун (ихшид)]]''' #'''[[Меликават]]''' #'''[[Гипорхема]]''' #'''[[Гивех]]''' #'''[[Лейпциг бозторғайлары]]''' #'''[[Сериндия өнері]]''' #'''[[Манбидждік Агапий]]''' #'''[[Кафыр-қала (Самарқан)]]''' #'''[[Зергер-Тепе]]''' #'''[[Бетика]]''' #'''[[Реккесвинт тәжі]]''' #'''[[Джулиан (вестготтық граф)]]''' #'''[[Нағиса]]''' #'''[[Хотандық сақ тілі]]''' #'''[[Алмихан Сейіті]]''' #'''[[Духцов сарайы]]''' #'''[[Брагадан Фруктуоз]]''' #'''[[Узуфрукт]]''' #'''[[Гварразардан қазына]]''' #'''[[Вестготтық шындық]]''' #'''[[Вигилан кодексі]]''' #'''[[Соғды жауынгерлері]]''' #'''[[Вестгот патшалығының флоты]]''' #'''[[Юйчи Исэн]]''' #'''[[Түйе жүні]]''' #'''[[Свина (өзен)]]''' #'''[[Цедыня]]''' #'''[[Кельтибериялықтар]]''' #'''[[Севильялық Исидор]]''' #'''[[Ифтехар]]''' #'''[[Әулие Антоний Падуан шіркеуі (Ыстанбұл)]]''' #'''[[Танның батыс базарының мұражайы]]''' #'''[[Музелес]]''' #'''[[Ливиядағы болгар дәрігерлерінің соты]]''' #'''[[Lundbeck]]''' #'''[[Той түйе (табақ)]]''' #'''[[Қытай қағазы]]''' #'''[[Нимруд линзасы]]''' #'''[[Албания-Болгария қатынастары]]''' #'''[[Қытайдағы жер сілкінісі (2023)]]''' #'''[[Жеті кітаптағы медициналық жинақ]]''' #'''[[Византиялық ғибадатханасы (Судак)]]''' #'''[[Симон Илеуші]]''' #'''[[Әулие Павел шіркеуі (Константинополь)]]''' #'''[[Мирелейон]]''' #'''[[Әулие Ирина шіркеуі]]''' #'''[[Әулие Сергий бен Вакх шіркеуі]]''' #'''[[Әулие Анна шіркеуі (Трабзон)]]''' #'''[[Жаккард матасы]]''' #'''[[Яздтағы дахма]]''' #'''[[Кристегі Әулие Андрей шіркеуі]]''' #'''[[Софа]]''' #'''[[Үндістан (Бируни)]]''' #'''[[Вандалдар мен аландар мемлекетінің флоты]]''' #'''[[Лузитания]]''' #'''[[Бұхара тарихы (қолжазба)]]''' #'''[[Таксиладан келген белгісіз меридарх]]''' #'''[[Гуанчжоудағы қырғын]]''' #'''[[Аниково табағы]]''' #'''[[Диолк]]''' #'''[[Кузхайя (монастырь)]]''' #'''[[Кливанион]]''' #'''[[Каббадион]]''' #'''[[Цангион]]''' #'''[[Дивитисий]]''' #'''[[Сериндия]]''' #'''[[Севильялық Иоанн]]''' #'''[[Шеду]]''' #'''[[Сабао (лауазым)]]''' #'''[[Шалимар бақтары]]''' #'''[[Бахур]]''' #'''[[Сенмар]]''' #'''[[Хвадай-намак]]''' #'''[[Мехреган]]''' #'''[[Тирган]]''' #'''[[Петрона Каматир]]''' #'''[[Халчаян]]''' #'''[[Анар сорпасы]]''' #'''[[Шолезард]]''' #'''[[Зарда (тағам)]]''' #'''[[Локакшема]]''' #'''[[Шатьял]]''' #'''[[Византия асханасы]]''' #'''[[Хотан жібек фабрикасы]]''' #'''[[Мұқанна]]''' #'''[[Дендера шамы]]''' #'''[[Бағдат батареясы]]''' #'''[[Ludus duodecim scriptorum]]''' #'''[[Бажаур қобди]]''' #'''[[Табула]]''' #'''[[Екібастұз политехникалық колледжі]]''' #'''[[Павлодар машина жасау колледжі]]''' #'''[[Исабек-ишан]]''' #'''[[Екібастұз бөгені]]''' #'''[[Бутринти]]''' #'''[[Марат Пазылұлы Марденов]]''' #'''[[Плацинда]]''' #'''[[Топрак-қала]]''' #'''[[Лампада]]''' #'''[[Көшк]]''' #'''[[Дөңгелек тақталардағы шахмат]]''' #'''[[Дхармаракша]]''' #'''[[Дунхуан]]''' #'''[[Ад-Дэйр]]''' #'''[[Теңіз органы]]''' #'''[[Қытайдағы зороастризм]]''' #'''[[Айвалық мармелады]]''' #'''[[Қайрақ (құлпытас)]]''' #'''[[Жеміс мұзы]]''' #'''[[Парвин Баби]]''' #'''[[Ан Лушан]]''' #'''[[Гяз]]''' #'''[[Туррон]]''' #'''[[Калаи-Муг]]''' #'''[[Юэяцюань]]''' #'''[[Лимпопо (мультфильм)]]''' #'''[[Лабубу]]''' #'''[[Константин базиликасы (Трир)]]''' #'''[[Максенций базиликасы]]''' #'''[[Әулие Николай базиликасы]]''' #'''[[Теодорик кесенесі]]''' #'''[[Әулие Николай шіркеуі (Демре)]]''' #'''[[Иоанн Кладас]]''' #'''[[Самейру ханымының базиликасы]]''' #'''[[Византиялық жібек]]''' #'''[[Сан-Витале]]''' #'''[[Византия бақтары]]''' #'''[[Аэций Амидалық]]''' #'''[[Византия медицинасы]]''' #'''[[Эгиналық Павел]]''' #'''[[Византия өнертабыстарының тізімі]]''' #'''[[Византия лирасы]]''' </div></div> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[en:User:Coffee86]] [[meta:User:Coffee86]] [[ru:Участник:Coffee86]] [[uz:Foydalanuvchi:Coffee86]] [[tr:Kullanıcı:Coffee86]] 2pow2cl13yn4n2isp5qv4cx42qozbyv 0 510558 3576683 2607553 2026-04-04T13:57:53Z 1nter pares 146705 3576683 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Хумаюн | Шынайы есімі = نصيرالدين محمو همايون | Суреті = Emperor Humayun (cropped).JPG | Титулы = [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы]] | Ту = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | Басқарған кезеңі = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] — [[17 мамыр]] [[1540 жыл|1540]]<br>[[22 ақпан]] [[1555 жыл|1555]] — [[27 қаңтар]] [[1556 жыл|1556]] | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Бабыр]] | Ізбасары = [[I Акбар]] | Діні = [[Ислам]] | Туған күні = 17.03.1508 | Туған жері = [[Кабул]], [[Темір мемлекеті]] | Қайтыс болған күні = 27.01.1556 | Қайтыс болған жері = [[Дели]],<br>[[Ұлы Моғолдар патшалығы]] | Жерленді = Хумаюн кесенесі, [[Дели]] | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = Махам бегім | Жұбайы = Хамида Бану бегім | Балалары = '''Ұлдары:'''<br>[[I Акбар]]<br>Мұхаммед Хәкім мырза | Қолтаңбасы = }} '''Хумаюн''' ({{lang-ur|نصيرالدين محمو همايون}}) — [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы|Ұлы Моғолдар падшалығының 2-ші падишаһы]]. [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның негізін қалаушысы [[Бабыр]]дың үлкен ұлы, [[I Акбар]]дың әкесі. Толық атағы: '''әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Жам-и-Сұлтанат-и-Хақиқи уә-Мажази, Сейіт әс-Салатин, Әбілмұзаффар Насыреддин Мұхаммед Хумаюн, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ'''. == Өмірбаяны == Хумаюн [[1508 жыл]]ғы [[17 наурыз]]да [[Кабул]]да [[Әмір Темір]] шөбересі Бабыр мен Махам бегімнің шаңырағында дүниеге келді. === Билеген жылдары === Оның тұсында патшалық құрамына қазіргі [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]], сондай-ақ Солтүстік [[Үндістан]]ның жекелеген бөліктері кірді. Хумаюнның екі басты бәсекелесі болды. Оның бірі — ауған феодалдарының басшысы Шер хан, екіншісі — Баһадүр сұлтан болатын. Ол Шер ханмен он бес жыл бойы соғысып, солтүстік Үндістанды өзіне қайтарады. [[Санат:17 наурызда туғандар]] [[Санат:1508 жылы туғандар]] [[Санат:1556 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары]] [[Санат:Үнді монархтары]] [[Санат:Үндістанда қайтыс болғандар]] ozhsit1vwc258nqtm2pbo47j258dyko 3576684 3576683 2026-04-04T13:58:38Z 1nter pares 146705 3576684 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Хумаюн | Шынайы есімі = نصيرالدين محمو همايون | Суреті = Emperor Humayun (cropped).JPG | Титулы = [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы]] | Ту = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | Басқарған кезеңі = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] — [[17 мамыр]] [[1540 жыл|1540]]<br>[[22 ақпан]] [[1555 жыл|1555]] — [[27 қаңтар]] [[1556 жыл|1556]] | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Бабыр]] | Ізбасары = [[I Акбар]] | Діні = [[Ислам]] | Туған күні = 17.03.1508 | Туған жері = [[Кабул]], [[Темір мемлекеті]] | Қайтыс болған күні = 27.01.1556 | Қайтыс болған жері = [[Дели]],<br>[[Ұлы Моғолдар патшалығы]] | Жерленді = Хумаюн кесенесі, [[Дели]] | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = Махам бегім | Жұбайы = Хамида Бану бегім | Балалары = '''Ұлдары:'''<br>[[I Акбар]]<br>Мұхаммед Хәкім мырза | Қолтаңбасы = }} '''Хумаюн''' ({{lang-ur|نصيرالدين محمو همايون}}) — [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы|Ұлы Моғолдар патшалығының 2-ші падишаһы]]. [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның негізін қалаушысы [[Бабыр]]дың үлкен ұлы, [[I Акбар]]дың әкесі. Толық атағы: '''әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Жам-и-Сұлтанат-и-Хақиқи уә-Мажази, Сейіт әс-Салатин, Әбілмұзаффар Насыреддин Мұхаммед Хумаюн, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ'''. == Өмірбаяны == Хумаюн [[1508 жыл]]ғы [[17 наурыз]]да [[Кабул]]да [[Әмір Темір]] шөбересі Бабыр мен Махам бегімнің шаңырағында дүниеге келді. === Билеген жылдары === Оның тұсында патшалық құрамына қазіргі [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]], сондай-ақ Солтүстік [[Үндістан]]ның жекелеген бөліктері кірді. Хумаюнның екі басты бәсекелесі болды. Оның бірі — ауған феодалдарының басшысы Шер хан, екіншісі — Баһадүр сұлтан болатын. Ол Шер ханмен он бес жыл бойы соғысып, солтүстік Үндістанды өзіне қайтарады. [[Санат:17 наурызда туғандар]] [[Санат:1508 жылы туғандар]] [[Санат:1556 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары]] [[Санат:Үнді монархтары]] [[Санат:Үндістанда қайтыс болғандар]] s04ksqfxc1zc7zon4ptu9kgam4y6t4b 3576685 3576684 2026-04-04T13:59:28Z 1nter pares 146705 3576685 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Хумаюн | Шынайы есімі = نصيرالدين محمو همايون | Суреті = Emperor Humayun (cropped).JPG | Титулы = [[Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы]] | Ту = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | Басқарған кезеңі = [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] — [[17 мамыр]] [[1540 жыл|1540]]<br>[[22 ақпан]] [[1555 жыл|1555]] — [[27 қаңтар]] [[1556 жыл|1556]] | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Бабыр]] | Ізбасары = [[I Акбар]] | Діні = [[Ислам]] | Туған күні = 17.03.1508 | Туған жері = [[Кабул]], [[Темір мемлекеті]] | Қайтыс болған күні = 27.01.1556 | Қайтыс болған жері = [[Дели]],<br>[[Ұлы Моғолдар патшалығы]] | Жерленді = Хумаюн кесенесі, [[Дели]] | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = Махам бегім | Жұбайы = Хамида Бану бегім | Балалары = '''Ұлдары:'''<br>[[I Акбар]]<br>Мұхаммед Хәкім мырза | Қолтаңбасы = }} '''Хумаюн''' ({{lang-ur|نصيرالدين محمو همايون}}) — [[Ұлы Моғолдар падишаһтарының тізімі|Ұлы Моғолдар патшалығының 2-падишаһы]]. [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның негізін қалаушысы [[Бабыр]]дың үлкен ұлы, [[I Акбар]]дың әкесі. Толық атағы: '''әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Жам-и-Сұлтанат-и-Хақиқи уә-Мажази, Сейіт әс-Салатин, Әбілмұзаффар Насыреддин Мұхаммед Хумаюн, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ'''. == Өмірбаяны == Хумаюн [[1508 жыл]]ғы [[17 наурыз]]да [[Кабул]]да [[Әмір Темір]] шөбересі Бабыр мен Махам бегімнің шаңырағында дүниеге келді. === Билеген жылдары === Оның тұсында патшалық құрамына қазіргі [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]], сондай-ақ Солтүстік [[Үндістан]]ның жекелеген бөліктері кірді. Хумаюнның екі басты бәсекелесі болды. Оның бірі — ауған феодалдарының басшысы Шер хан, екіншісі — Баһадүр сұлтан болатын. Ол Шер ханмен он бес жыл бойы соғысып, солтүстік Үндістанды өзіне қайтарады. [[Санат:17 наурызда туғандар]] [[Санат:1508 жылы туғандар]] [[Санат:1556 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары]] [[Санат:Үнді монархтары]] [[Санат:Үндістанда қайтыс болғандар]] j3jfb297xt57xz0cxjhvzvnj7jfflvk 0 514049 3576902 2700735 2026-04-04T21:01:39Z Rasulbek Adil 176232 3576902 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Виктор Пұсырманов |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні =20.6.1937 |туған жері ={{туғанжері|Астрахань|Астраханьда}}, [[КСРО]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы ={{Кинорежиссёр|КСРО|Қазақстан}}<br>[[педагог]] |азаматтығы ={{KAZ}}<br>{{USSR}} (1937-1991) |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = |сайты = |ортаққор = }} '''Пұсырманов Виктор''' (20.6.1937 ж.т., Ресей, Астрахань қ.) - режиссер педагог, қазақстанның еңб. сің. өнер қайраткері (1989). == Өмірбаяны == Алматы өнер ин-тын (Қазіргі Қазақ улттық консерваториясы) бітірген (1964). 1967 - 1969ж. Мәскеу қ-ндағы Кіші театрда және "Мосфильм" киностудиясында тәжіребибе жинақтаудан өтті. 1964 - 1964 ж. Қазақ акад. драма театрында реж. 1968 - 1976 ж. Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрының бас реж. 1969 жылдан "Қазақфильм" студиясында қоюшы - реж. ретінде қызмет етті. 1997 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында пед. қызметпен айналысады (2002 жылдан проф.) == Еңбегі == Қазақ акад. драма театрында З. Шашкиннің "Ақын жүрегі" , Ә. Тәжібаевтың "Халқы туралы аныз" және Н. Хикметтің "Елеусіз қалған есіл ер" спектакльдерін қойды. Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрында Тәжібаевтың "Қыз бен солдаты" (1967), Т. Ахтановтың "махаббат мұны" (1970), С. Жүнісовтің "Жаралы гүлдері" (1973) мен "Қос анары", Е. Мүсіреповтің "Қазақ солдаты" (ереуі де 1975), Ш. Айтматовтың "Бетпебеті"(1972), т.б. спектакльдерін қойды. "Қазақфильм" студиясында мына көркем фильмдерді түсірді: "[[Ақ аруана]]" (1972), "Кездеспей кеткен бір бейне" (1977), "Алатаудың күміс мүйіздері" (1979), "Қауын" (1980), "Жау, тоғызыншы ұлдан сақтап" (1985, Берлин қ-нда өткен Халықтар. кинофестивалілінің дипломына ие болды), "Қайсар" (1991, Ашғабат қ-нда өткен 1-халықар. кинофестивалінің 1-жүлдесіне ие болды), "Әбілхайыр хан" (1993), т.б. [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] [[Санат:Қазақстан сценарийшілері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] 7jzx6lgvilnkmf27ifulucp1vvpijqt 0 523214 3576970 3401064 2026-04-05T02:01:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576970 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джеймс Кэмерон |шынайы есімі = {{lang-en|James Cameron}} |сурет = James Cameron 2010.jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = Джеймс Кэмерон (2010 жыл) |туған кездегі есімі = Джеймс Фрэнсис Кэмерон |туған күні = 16.08.1954 |туған жері = [[Капускасинг]], [[Онтарио]], [[Канада]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|Канада}}<br />{{сценарийші|Канада}}<br />{{кинопродюсер|Канада}} |азаматтығы = {{байрақ|Канада}} |белсенді жылдары = [[1978 жыл|1978]] — қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = 0000116 |сайты = |ортаққор = James Cameron }} '''Джеймс Фрэнсис Кэмерон''' ({{lang-en|James Cameron}}; [[16 тамыз]], [[1954 жыл|1954]], [[Капускасинг]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канада|канадалық]] [[кинорежиссёр]], сценарийшы және продюсер. Кинематограф тарихындағы танымал режиссерлардың бірі: оның 8 ең танымал фильмдері 5,5 млрд-тан астам [[АҚШ доллары]]н жинаған{{Дереккөзі келтірілмеген}}. Джеймс Кэмерон әлемге алғаш рет «[[Терминатор (фильм)|Терминатор]]» (1984) фильмінің режиссері ретінде танылды. Содан кейін оның «Бөтендер» (1986), «Тұңғиық» (1989), «[[Терминатор 2: Ғарасат күні]]» (1991) және «Шынайы өтірік» (1994) сияқты картиналары сыни және коммерциялық жетістікке жетті. Кэмеронның фильмдері Америка Құрама Штаттарында шамамен 2 миллиард доллар және бүкіл әлем бойынша 8 миллиард доллар жинады, бұл оны барлық уақыттағы ең көп табыс тапқан екінші режиссерге айналдырды.<ref>https://www.the-numbers.com/box-office-star-records/worldwide/lifetime-specific-technical-role/director {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001025802/https://www.the-numbers.com/box-office-star-records/worldwide/lifetime-specific-technical-role/director |date=2019-10-01 }}</ref> Оның [[Титаник (фильм, 1997)]], [[Аватар (фильм, 2009)]] және [[Аватар: Су жолы]] фильмдері тиісінше барлық уақыттағы табысы бойынша бірінші, үшінші және төртінші фильмдер болып табылады, олардың әрқайсысы әлемдік кассадан 2 миллиард доллардан астам табыс тапқан.<ref>https://www.kinopoisk.ru/lists/movies/box-total/?page=2</ref> Сонымен қатар, Кэмерон Lightstorm Entertainment, Digital Domain және Earthship Productions өндірістік компанияларының негізін қалаушылардың бірі болып табылады.<ref>https://www.britannica.com/biography/James-Cameron</ref> 1997 жылғы түсірілген «[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]» фильмі «Оскар» марапатының 11-не еге болған. Оның ішінде Камеронның өзіне - ең жақсы фильм, ең жақсы режиссурасы және ең жақсы монтаж деген номинацияларда сыйлық берілді. 2009 жылы шыққан «[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]» фильмі, «[[Терминатор (фильм)|Терминатор]]» және «[[Терминатор 2: Ғарасат күні]]» атты фильмдері де табысты болды. Кинодан басқа қызығушылықтары: су астындағы әлемін зерттеу және көптеген экологиялық жобаларға қатысады<ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/america/2010/03/31/gentes/1270072033.html|title=James Cameron se moviliza por el Amazonas|date=31 марта 2010|publisher=elmundo.es|lang=испанский|accessdate=2010-05-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/65IaBR5uv|archivedate=2012-02-08}}</ref>. == Өмірбаяны == Джеймс Кэмерон [[Канада]]ның [[Онтарио]] провинциясындағы [[Капускасинг]] қаласында дүниеге келген. 1971 жылы [[Америка Құрама Штаттары]]на көшіп, [[Калифорния университеті]]нде физика мамандығы бойынша оқуды бастап, ақырында аяқтамай кетті.<ref>https://www.biography.com/movies-tv/james-cameron</ref> Ол өзінің алғашқы кәсіби кино жұмысын [[Роджер Корман]]ның «Битва за пределами звёзд» (1980) фильмінде арт-директор, миниатюра құрастырушысы және процесс-проекция бойынша супервайзер ретінде бастады және «Пираньи 2: Нерест» фильмінде екі апталық жұмыста режиссер ретінде алғашқы тәжірибесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Джеймс Кэмерон фильмдері}} {{Навигациялық блок |тақырып_стиль = background:#C6C9FF |state = collapsed |тақырып = Джеймс Кэмерон марапаттары |Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы |Үздік сценарий үшін Сатурн сыйлығы }} {{bio-stub}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Спутник сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]] epxikw0ya9by9bqe1gjhbjbsqhc3mjf 0 531826 3576697 3570144 2026-04-04T14:20:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576697 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Грейс Келли | Шынайы есімі = {{lang-en|Grace Kelly}} | Суреті = Annex - Kelly, Grace NRFPT 21 (cropped).jpg | Атауы = Грейс Келли 1955 жылы | Елтаңба = Coat of Arms of Grace, Princess of Monaco.svg | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = 180px | Титулы = Монаконың 10-шы ханшайымы | Лақап аты = | Ту = Flag of Monaco.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 18 сәуір 1956 | Басқаруын аяқтады = 14 қыркүйек 1982 | Ізашары = Жислен Домманже | Ізбасары = Шарлен Линетт Уиттсток | Діні = [[Католицизм]] | Азаматтығы = {{байрақ|Монако}}, {{байрақ|АҚШ}} | Туған күні = 12.11.1929 | Туған жері = {{туғанжері|Филадельфия|Филадельфияда}}, [[Пенсильвания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 14.09.1982 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Монако|Монакода}} | Жерленді = Әулие Николай соборы, Монако | Династия = [[Гримальди]] | Туған кездегі есімі = Грейс Патриция Келли | Әкесі = [[Джон Брендан Келли]] | Анасы = Маргарет Кэтрин Майер | Жұбайы = [[III Ренье]] | Балалары = '''қыздары:''' [[Каролина (Монако ханшайымы)|Каролина]], [[Стефания (Монако ханшайымы)|Стефания]]<br> '''ұлы:''' [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] | Марапаттары = * {{Әулие Карл орденінің үлкен кресті}} * «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1955) * «[[Алтын глобус]]» (1954, 1955) | Қолтаңбасы = Grace Kelly Signature.svg | Монограммасы = Royal Monogram of Princess Grace of Monaco.svg | Commons = Grace Kelly }} '''Грейс Патриция Келли''' ({{lang-en|Grace Patricia Kelly}}; {{Туғанкүні|12|11|1929}}, [[Филадельфия]], [[Пенсильвания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — {{Қайтысболғанкүні|14|9|1982}}, [[Монако]]) — америкалық [[Актер|актриса]], 1956 жылдан бастап [[Монако]] кінәзі [[III Ренье]]-нің жары, Монаконың 10-шы ханшайымы, қазіргі билік басындағы ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] анасы. Ол небәрі оншақты фильмге ғана түссе де, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» иеленіп, өз заманының ең табысты актрисасы ретінде танылды. == Өмірбаяны == === Жастық шағы мен отбасы === Грейс Келли АҚШ-та ауқатты әрі ықпалды отбасында дүниеге келген, оның тегі [[Ирландықтар|ирландиялық]] және [[Немістер|неміс]] тамырларынан бастау алады. Ол отбасындағы үшінші бала болды. Грейстің Пегги есімді әпкесі мен Джон атты ағасы, сондай-ақ Лизанна есімді сіңлісі болған. Оның әкесі, [[Джон Брендан Келли|Джон Брендан «Джек» Келли]], құрылыс саласында жұмыс істеген және кезінде [[Олимпиада ойындарындағы академиялық есу|академиялық есуден үш дүркін Олимпиада чемпионы]] (1920, 1924) болған. Оның ағасы Уолтер К. Келли [[водевиль]] жұлдызына айналса, тағы бір ағасы — [[Джордж Келли]] табысты драматург, [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты ретінде танымал. Келлидің анасы, Маргарет Майердің [[Немістер|неміс]] тамырлары болған; жас кезінде ол тартымды сырт келбетінің арқасында фотомодель болып жұмыс істеген. Кейіннен Маргарет Пенсильвания университетінде дене шынықтырудан сабақ беріп, осы оқу орнында әйелдер арасындағы [[жеңіл атлетика]]дан алғашқы әйел-жаттықтырушы атанды. 1924 жылы Джон Б. Келлиге тұрмысқа шыққаннан кейін, Маргарет үй шаруасымен айналысып, балалары мектеп жасына жеткенше отбасы қамында болды. Кейіннен ол түрлі қоғамдық ұйымдардың жұмысына белсенді араласа бастады. Келлилер отбасы [[Филадельфия]]дағы сәулетті зәулім үйде тұрды. Грейс бала кезінен жоғары қоғамға араласу мүмкіндігіне ие болды. Дегенмен, ол ата-анасының ортасынан ерекшеленетін басқа бір қызықты әлемде табысқа жетуге ұмтылды. Грейс отбасында ата-анасының сүйікті баласы болған жоқ — олар спортқа бейім үлкен қызы Пегги мен кенжесі Лизаннаға көбірек көңіл бөлсе, ұлдары Джонға үлкен үміт артты. Грейс болса әпкелері мен ағасына қарағанда физикалық тұрғыдан әлсіздеу еді. Рейнхилл діни колледжінде Грейс қатаң [[Католицизм|католиктік]] тәрбие алды. Дәл осы жерде алты жасар Грейс алғаш рет сахнаға шығып, [[Рождество]] қойылымында [[Мәриям]] рөлін сомдады. === Кино мансабы === Нью-Йоркке көшкеннен кейін Келли фотомодель болып жұмыс істеді, сонымен қатар химияны және [[Америка Драма Өнер Академиясы|Америка драмалық өнер академиясы]]нда актерлік шеберлікті оқыды. Оның курстастары болашақ кино және театр жұлдыздары — Джон Эриксон, Джек Пэланс және Дон Риклс болды.<ref>''Майк Бэрнс.'' [https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/john-ericson-dead-honey-west-actor-was-93-1293119/ John Ericson, Actor in ''Honey West'', Dies at 93] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319102635/https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/john-ericson-dead-honey-west-actor-was-93-1293119/ |date=2022-03-19 }}{{ref|en}} // ''[[The Hollywood Reporter]]'' // 4 мая 2020</ref> Ол көптеген пьесаларға кастингке бағын сынап көргенімен, тек жарнамалық келісімшарттарға (темекі мен сырадан бастап, қалпақтар мен шаңсорғыштарға дейін) ғана қол жеткізе алды. 1949 жылы ол ақыры Бродвейге жол тауып, [[Август Стриндберг]]тің «Әке» атты пьесасында ойнады. 1950—1954 жылдар аралығында актриса түрлі телебағдарламаларға жиі шығып тұрды. 1951 жылы ол «14 сағат» фильміндегі эпизодтық рөлге шақырылып, бұл оның кинодағы алғашқы қадамы болды. Келесі жылы Грейс Келли [[Фред Циннеман]]ның «Дәл тал түсте» (1952) атты вестерніне түсті, ондағы серіктесі [[Гэри Купер]] болды. 1953 жылы [[Джон Форд]] оған Голливуд жұлдыздары [[Кларк Гейбл]] мен [[Ава Гарднер]] ойнаған «Могамбо» фильмінде екінші пландағы рөлді ұсынды. Осы еңбегі үшін Грейс «[[Алтын глобус]]» сыйлығын иеленіп, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» номинациясына ілікті. Актрисаға нағыз табыс пен атақ келесі жылы, ол Джордж Ситонның «Ауыл қызы» (1954) фильмінде басты рөлді сомдағанда келді. Бұл [[Бинг Кросби]] ойнаған ішкілікке салынған, ашулы әншінің жарының жарқын әрі есте қаларлық бейнесі еді. Актрисаның бұл еңбегі кәсіби кинематография ортасында өте жоғары бағаланды: Грейс Келли «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын иеленді,<ref>{{cite web|title=Премии Оскар|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1464134871040|publisher=Academy Awards Database|language=en|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ Нью-Йорк киносыншылар қоғамы мен АҚШ-тың Ұлттық киносыншылар кеңесінің «Үздік актриса» сыйлықтарына лайық деп танылды. 1955 жылы осы рөлі үшін Грейс екінші «[[Алтын глобус]]» сыйлығын алды; сол жылы туынды Халықаралық [[Канн кинофестивалі]]нің негізгі конкурстық бағдарламасында көрсетілді.<ref>{{cite web|title=Канн кинофестивалі|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1955/inCompetition.html|publisher=Festival Cannes|language=en|access-date=2016-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031054302/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1955/inCompetition.html|archive-date=2016-10-31|url-status=dead}}</ref> 1956 жылы Грейс осы фильмдегі басты рөлі үшін британдық [[BAFTA]] сыйлығының «үздік шетелдік актриса» номинациясына ұсынылды.<ref>{{cite web|title=Премия BAFTA|url=http://awards.bafta.org/award/1956/film/foreign-actress|publisher=BAFTA|language=en|access-date=2016-05-25|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804003318/http://awards.bafta.org/award/1956/film/foreign-actress|url-status=live}}</ref>. Келли шытырман оқиғалы фильмдердің актрисасы ретінде танылды. Көп ұзамай оған [[Альфред Хичкок]] назар аударып, актриса оның үш фильміне түсті. Олардың екеуі — «Кісі өлтіру жағдайында М нөмірін теріңіз» (1954) және «Аулаға қараған терезе» (1954) — режиссердің ең үздік туындыларының қатарына жатады. Грейс Келлидің кинодағы мансабы небәрі төрт жылға — 1952 жылдан 1956 жылға дейін ғана созылды. Актриса түскен соңғы фильм режиссер Чарльз Уолтерстің «Жоғары қоғам» (1956) атты музыкалық комедиясы болды. Мұнда Грейс Келлимен бірге басты рөлдерді танымал америкалық әншілер [[Бинг Кросби]] мен [[Фрэнк Синатра]], сондай-ақ әнші әрі музыкант [[Луи Армстронг]] сомдады. Киноактрисаның таланты мен ерен еңбегін ескере отырып, Америка киноөнері институты оны «Киноның 100 ұлы жұлдызы» тізімінде 13-орынға қойды. Грейс өз тағдырын модельер Олег Кассинимен байланыстырғысы келді, бірақ оның жасы мен бірнеше рет ажырасқаны Грейстің ата-анасын бұл шешімге қарсы шығуға мәжбүр етті. === Монаконың ханшайымы === 1955 жылы Грейс Келли [[Альфред Хичкок]]тың «Ұрыны ұстау» фильміне түсу үшін француз Ривьерасына барады. Сол кезде фильмнің кейбір көріністері [[Монако]] кінәздігінің аумағында түсірілген болатын. Бір жылдан кейін, [[Канн кинофестивалі]] кезінде ол Монако кінәзі [[III Ренье]]мен танысады. Бұл кездесуге актриса [[Оливия де Хэвиленд]] пен оның күйеуі, журналист Пьер Галант себепкер болды. Галант мырза «Paris Match» журналына ерекше мұқаба ойлап тауып, кінәз бен америкалық киножұлдыздың кездесу сәтін фотоға түсіруді ұсынады. Кездесуден кейін екеуі бірге серуендеп, кейіннен жасырын хат жазысып тұрады. 1956 жылы 18 сәуірде олардың азаматтық неке қию рәсімі өтсе, келесі күні, 19 сәуірде салтанатты діни үйлену тойы болды.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/19/newsid_2720000/2720723.stm|title=BBC On This Day 19 April 1956|publisher=BBC News|date=1956-04-19|access-date=2011-04-19|archive-url=https://www.webcitation.org/65JKTwuF1?url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/19/newsid_2720000/2720723.stm|archive-date=2012-02-09}}</ref> Осы некеден кейін Грейс кінәби атанып, кинодағы мансабын біржолата тоқтатты. Олардың үш баласы бар: * Каролина Маргарита Луиза (1957) * [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] (1958) * Стефания Мария Елизавета (1965). === Қазасы === 1982 жылы 13 қыркүйекте Келли жол апатына ұшырады. Ол 1980 жылғы Rover SD1 автокөлігін басқара алмай қалып, көлік тік бұрылыстан шығып кетіп, тау бөктеріне құлады. Көлікте оның қызы Стефания да болған, ол аман қалды. Құтқарушылар Грейс Келлиді қираған көліктен шығарып алғанда, ол әлі тірі еді, бірақ алған ауыр жарақаттарынан ес-түссіз жатты. Келли жасанды тыныс алу аппаратына қосылды, алайда дәрігерлер оның жағдайын өмірмен үйлеспейді деп шешіп, III Реньенің келісімімен аппаратты ажыратты. Ол келесі күні Монако ауруханасында қайтыс болды. Кейіннен, 1985 жылы бұл мекеме Ханшайым Грейс аурухана орталығы (англ. The Princess Grace Hospital Centre) деп аталды. Дәрігерлердің қорытындысы бойынша, Келли көлік айдап келе жатқанда «церебральды васкулярлық [[инсульт]]» болған. Монако госпиталінің бас хирургы, профессор Жан Шателанның нұсқасы бойынша, ол инсульт алған.<ref name=NYT1>[https://www.nytimes.com/1982/09/17/world/princess-stricken-before-crash-doctors-say.html Princess stricken before crash, doctors say / NY Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703034131/https://www.nytimes.com/1982/09/17/world/princess-stricken-before-crash-doctors-say.html |date=2019-07-03 }} {{v|4|4|2020}}</ref> Бастапқыда Стефания жеңіл жарақат алды деп хабарланғанымен, кейін оның мойын омыртқасы ауыр сынғаны белгілі болды.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/14/newsid_2516000/2516601.stm|title=BBC On This Day 14 September 1982|publisher=BBC News|date=1982-09-14|access-date=2011-04-19|archive-url=https://www.webcitation.org/65JKUm1F4?url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/14/newsid_2516000/2516601.stm|archive-date=2012-02-09}}</ref> Кінәз Грейс 18 қыркүйекте Монакодағы Әулие Николай соборында өткен реквиемнен кейін Гримальдилердің отбасылық қорымына жерленді.<ref>{{cite web|url=http://www.britishcouncil.org/learnenglish-central-history-princess-grace.htm|title=Death of Princess Grace - history - central - British Council - LearnEnglish|publisher=British Council|date=|access-date=2010-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/65JKVYKpQ?url=http://learnenglish.britishcouncil.org/en/|archive-date=2012-02-09}}</ref> Рәсімге 400 қонақ, соның ішінде шетелдік үкімет өкілдері мен еуропалық монархтар әулетінің мүшелері қатысты. Британ королдік әулетінің атынан [[Диана, Уэльс ханшайымы|Уэльс ханшайымы Диана]] келсе, кино қауымдастығының атынан [[Кэри Грант]] болды. Жерлеу рәсімін дүние жүзі бойынша 100 миллионға жуық адам оның жерлеу рәсімін тікелей эфир арқылы бақылады.<ref>{{cite web|last=Puente|first=Maria|url=https://www.usatoday.com/life/people/2007-09-10-grace-kelly_N.htm|title=Princess Grace lingers in memory|publisher=Usatoday.Com|date=2007-09-10|access-date=2010-03-13|archive-url=https://www.webcitation.org/65JKWze2I?url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-09-10-grace-kelly_N.htm|archive-date=2012-02-09}}</ref> Кінәз III Ренье екінші рет үйленбеді және 2005 жылы қайтыс болғаннан кейін Грейс Келлидің қасына жерленді.<ref>{{cite web|url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/b1c5425907fc1876c125706d0042ab74gb?OpenDocument&2Gb|title=Monaco Cathedral|date=2008-07-28|publisher=Service Informatique du Ministère d'Etat (Monaco Minister of State Information Service|access-date=2010-10-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516230956/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/b1c5425907fc1876c125706d0042ab74gb?OpenDocument&2Gb|archive-date=2011-05-16}}</ref> == Фильмография == [[Сурет:GraceKellyHighNoonTrailerScreenshot1952.jpg|thumb|right|Дәл тал түсте (1952)]] [[Сурет:Dial M for Murder1.jpg|thumb|right|Кісі өлтіру жағдайында «М» нөмірін теріңіз (1954)]] {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1951|[[Он төрт сағат]]|Fourteen Hours|миссис Луиза Энн Фуллер}} {{Фильмде|1952|[[Дәл тал түсте (фильм, 1952)|Дәл тал түсте]]|High Noon|Эми Фаулер Кейн}} {{Фильмде|1953|[[Могамбо (фильм)|Могамбо]]|Mogambo|Линда Нордли}} {{Фильмде|1954|[[Кісі өлтіру жағдайында «М» нөмірін теріңіз]]|Dial M for Murder|Марго Уэндис}} {{Фильмде|1954|[[Ауыл қызы (фильм, 1954)|Ауыл қызы]]|The Country Girl|Джорджи Элджин}} {{Фильмде|1954|[[Жасыл от (фильм)|Жасыл от]]|Green Fire|Катерина Кноуллэнд}} {{Фильмде|1954|[[Токо-Ридегі көпірлер]]|The Bridges at Toko-Ri|Нэнси Брубакер}} {{Фильмде|1954|[[Аулаға қараған терезе (фильм, 1954)|Аулаға қараған терезе]]|Rear Window|Лиза Фремон}} {{Фильмде|1955|[[Ұрыны ұстау]]|To Catch a Thief|Фрэнсис Стивенс}} {{Фильмде|1956|[[Аққу (фильм, 1956)|Аққу]]|The Swan|ханшайым Александра}} {{Фильмде|1956|[[Жоғары қоғам (фильм, 1956)|Жоғары қоғам]]|High Society|Трейси Саманта Лорд}} {{ФильмдеТөм}} == Марапаттары мен номинациялары == [[Сурет:Grace Kelly and Marlon Brando at the 1955 Academy Awards.jpg|thumb|right|Грейс Келли мен [[Марлон Брандо]] 27-ші «Оскар» марапаттау рәсімінде, 1955 жыл.]] {|class="wikitable sortable" |- ! Жыл !! Марапат !! Номинация !! Жоба !! Нәтиже |- | 1950 || Theatre World Award || — || ''Әке (пьеса)'' || {{Жеңіс}} |- |rowspan=2| 1953 || [[Оскар сыйлығы|Оскар]] || [[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]] || rowspan=2|''[[Могамбо (фильм)|Могамбо]]'' || {{Номинация}} |- | [[Алтын глобус]] || Үздік көмекші актриса || {{Жеңіс}} |- | rowspan="5"| 1955 || [[Оскар сыйлығы|Оскар]] || [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]] || rowspan=5|''[[Ауыл қызы (фильм, 1954)|Ауыл қызы]]'' || {{Жеңіс}} |- | [[Алтын глобус]] || Үздік актриса — драма || {{Жеңіс}} |- | АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі || Үздік актриса || {{Жеңіс}} |- | Нью-Йорк киносыншылар қоғамы || Үздік актриса || {{Жеңіс}} |- | [[BAFTA]] || Үздік актриса || {{Номинация}} |- |rowspan=2| 1954 || АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі || Үздік актриса || rowspan=2|''[[Аулаға қараған терезе (фильм, 1954)|Аулаға қараған терезе]]'' || {{Жеңіс}} |- | Нью-Йорк киносыншылар қоғамы || Үздік актриса || {{Жеңіс}} |- |rowspan=4| 1954 || АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі || Үздік актриса || rowspan=4|''[[Кісі өлтіру жағдайында «М» нөмірін теріңіз]]'' || {{Жеңіс}} |- | Нью-Йорк киносыншылар қоғамы || Үздік актриса || {{Жеңіс}} |- | [[BAFTA]] || Үздік актриса || {{Номинация}} |- | Bambi Award || Үздік халықаралық актриса || {{Номинация}} |- | 1956 || [[Алтын глобус]] || Әлемдік киноның сүйікті актрисасы || — || {{Жеңіс}} |} '''Басқа да марапаттары''' * [[Голливуд Даңқ аллеясы|Голливудтың «Даңқ аллеясындағы»]] жұлдыз (1960) * Америка киноөнері институтының нұсқасы бойынша «Классикалық америкалық киноның 100 ұлы жұлдызы» тізімінде 13-орын (1999)<ref>{{Cite web |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/stars50.pdf?docID=262 |title=America's Greatest Legends |publisher=American Film Institute |date=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707093027/http://connect.afi.com/site/DocServer/stars50.pdf?docID=262 |archive-date=July 7, 2011 |url-status=dead}}</ref> == Сыртқы сілтемелер == * {{imdb name|id=0000038|name=Грейс Келли}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік актриса үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] 1yh4jt76hfk5w9skq2xdoekr0kfludw 0 535252 3576717 2256312 2026-04-04T15:00:55Z 1nter pares 146705 3576717 wikitext text/x-wiki '''Құлықтылық''' — адамның дүниеге, басқа адамдарға және өзіне эпикалық көзқарасының негізі формаларының бірі. Моральмен салыстырғанда Құлықтылықтың нормалары мен максималдары міндетті әрі абсолютты болады. Бұл арада "кісі өлтірме" деген өсиетті "ең жоғары парыздың" және т.б. ешқайсысы бұза алмайды. Адамзат қоғамы тарихының бастауы деп аталған кезеңде әрбір адамның этикалық өмірі Құлықтылықтың абсолютті мүдделері мен моральдің түпкілікті, алайда неғұрлым айқын мақсаты (топтық, таптық және т.б.) арасындағы қақтығыс ретінде көрінеді.<ref>Философиялық сөздік, Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996, 525 б., ISBN 5-89800-097-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Этика]] 64pz3qasp8wtjdec7o1m00d96b4chty 4 537752 3576975 3576427 2026-04-05T03:27:24Z RaiymbekZh 170385 /* Рейтинг */ 3576975 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120020" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="94849" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 94 849] | data-sort-value="1059" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1059] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86135" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 135] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="79662" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 79 662] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55493" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 493] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48023" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 023] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41111" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 111] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21165" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 165] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="19363" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 19 363] | data-sort-value="40" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 40] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17190" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 190] | data-sort-value="33" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 33] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16890" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 890] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16065" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 065] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="14786" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 14 786] | data-sort-value="102" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 102] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14707" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 707] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13715" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11023" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 023] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9774" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9774] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7877" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7877] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7391" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7391] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7011" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7011] | data-sort-value="13" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 13] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6555" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6555] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4290" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4290] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4159" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4159] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3575" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3324" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3324] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2752" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2752] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2471] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2121" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2121] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1959" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1959] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1658" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1668] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1596" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1596] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="1574" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1574] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1516" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1128" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1128] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="980" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 980] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="616" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="552" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 552] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] cp6gb24979w09fgjxn17wyh53bhb2ld 3576982 3576975 2026-04-05T04:47:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[User talk:RaiymbekZh|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3576427 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120020" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="94849" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 94 849] | data-sort-value="1059" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1059] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86135" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 135] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="79662" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 79 662] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55493" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 493] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48023" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 023] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41111" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 111] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21165" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 165] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="19363" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 19 363] | data-sort-value="40" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 40] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17190" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 190] | data-sort-value="33" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 33] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16890" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 890] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16065" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 065] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="14786" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 14 786] | data-sort-value="102" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 102] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14707" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 707] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13715" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11023" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 023] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9774" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9774] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7877" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7877] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7391" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7391] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7011" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7011] | data-sort-value="13" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 13] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6555" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6555] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4290" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4290] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4159" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4159] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3575" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3324" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3324] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2752" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2752] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2471] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2121" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2121] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1959" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1959] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1658" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1658] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1596" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1596] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="1574" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1574] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1516" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1128" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1128] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="980" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 980] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="616" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="552" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 552] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] tdkgvmxm7xb15xlv8zm1hhss16xynrx 3576985 3576982 2026-04-05T05:00:26Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3576985 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120020" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="94849" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 94 849] | data-sort-value="1059" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1059] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86142" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 142] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="79772" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 79 772] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55493" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 493] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48026" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 026] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41111" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 111] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21182" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 182] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="19501" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 19 501] | data-sort-value="41" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 41] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17200" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 200] | data-sort-value="33" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 33] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16890" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 890] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16065" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 065] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="14814" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 14 814] | data-sort-value="102" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 102] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14707" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 707] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13715" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11024" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 024] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9800" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9800] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7886" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7886] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7404" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7404] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7024" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7024] | data-sort-value="13" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 13] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6569" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6569] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4291" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4291] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4159" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4159] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3575" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3324" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3324] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2752" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2752] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2155" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2155] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1959" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1959] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1668" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1668] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="1610" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1610] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1596" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1596] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1516" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1128" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1128] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="983" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 983] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="616" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] b679hpa228x5vkim79r9o8tcpoel83f 0 541658 3576869 3363474 2026-04-04T19:41:33Z 1nter pares 146705 3576869 wikitext text/x-wiki '''Құдаяр хан''' — Мың әулетінен шыққан Қоқан ханы. Арасына үзіліс салып 1845–1875 жылдарда билік еткен. Шерәлі ханның баласы. Өзінің аға-інілерімен және феодалдармен хандық үшін таласоны әлденеше рет тақтан тайдырды (1858–1862, 1863–1865). Өзара алауыздық, үздіксіз соғыс, салықтың өсуі халық бұқарасының жағдайын нашарлатты. Патша әскерінің Орта [[Азия]]ны жаулап алуы барысында Ташкентті (1865), Ходжентті (1866) өзіне қаратуы Худоярды Ресеймен келісім жасауға мәжбүр етті (1868 жылдың қаңтары). Ол келісім бойынша, Қоқан хандығы өзін Ресейдің вассалы деп мойындады. Бұған риза болмаған феодалдар 1875 жылы [[Ресей]]ге қарсы соғыс жариялап, Худоярды тақтан тайдырды. Худояр патша әскеріне барып бас сауғалады. 1876 жылы ақпандаа Қоқан хандығы таратылып, оның территориясы Ресейге қосылды.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы, 12 том, 59–60 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ресей тарихы]] krld5yjrckcgnqrdj5m5oczu6h31dvm 0 544810 3577037 3482323 2026-04-05T07:02:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3577037 wikitext text/x-wiki {{Шахматшы | есімі = Динара Рамазанқызы Сәдуақасова | шынайы есімі = | суреті = 2022-Dinara-Saduakassova.JPG | сурет тақырыбы = | мемлекеттер = {{KAZ}} | туған кездегі есімі = | туған күні = 31.10.1996 | туған жері = {{туғанжері|Астана{{!}}Ақмола|Астанада}}, [[Қазақстан]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | тұрғылықты жері = | лауазымы = Халықаралық шебер (2017), гроссмейстер (2012), халықаралық шебер (2011) | максималды рейтингі = 2519 <small>(қаңтар 2020)</small> | марапаттары мен сыйлықтары = {{(!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} {{!)}} | ФИДЕ нөмірі = 13700090 | сайты = | Commons = Dinara Saduakassova }} '''Динара Рамазанқызы Сәдуақасова''' ([[31 қазан]] [[1996]], [[Астана]], [[Қазақстан]])&nbsp;— қазақстандық [[шахматшы]], әйелдер арасында [[Гроссмейстер (шахмат)#Халықаралық гроссмейстер|халықаралық гроссмейстер]] (2012). Динара Сәдуақасова [[шахмат]]та ойнауды бес жасында үйренген. Шындап он жасында қатыса бастаған. Шахматтан басқа музыка, теннис, жүзумен айналысады. Тілдерді үйренеді. Орта мектепті үздік бітірген. 11 жасында музыка мектебінің фортепиано класын үздік дипломмен бітірді. [[Қазақстан]]ның әйелдер арасында ең жас [[Гроссмейстер (шахмат)|гроссмейстері]] (гроссмейстер [[2012 жыл]]ы 16 жасында атанды)<ref>[http://zonakz.net/articles/59609?mode=reply/about/шахматшы Динара Сәдуақасова [[Қазақстан]]ның әйелдер арасында ең жас [[Гроссмейстер (шахмат)|гроссмейстері]] атанды</ref> [[2011 жыл]]&nbsp;— «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалімен марапатталуы<ref>[http://gmschool.kz/news/item/intervyu-s-dinaroj-saduakasovoj-2.html/about/ Динара Сәдуақасова «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалімен марапатталды]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Жастар-2011» жастар сыйлығын «Жылдың жас спортшысы» байқауында жеңіп алды<ref>[http://vecher.kz/node/7219/about/ 2011 жылдың Үздік жас спортшысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407094739/http://vecher.kz/node/7219/about/ |date=2014-04-07 }}</ref><ref>[http://tengrinews.kz/science/luchshim-molodyim-uchenyim-kazahstana-stal-sozdatel-vaktsinyi-protiv-ptichego-202534/ Қазақстанның ең үздік жас ғалымы құс тұмауына қарсы вакцина құрушы атанды. Ғылым. Tengrinews.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> «Интеллектуальная нация&nbsp;— 2011» форумының спикері.<ref>[http://zhastar.kz/index.php?Itemid&catid=5:2011-09-27-21-21-23&id=115:-l-r&lang=en&option=com_content&view=article/about/ Спикер Форума «Интеллектуальная нация&nbsp;— 2011»]</ref> 8 наурызға арналған Қазақстан Республикасы Президентімен мерекелік кездесуге қатысушысы (07.03.2012)<ref>[http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nursultan-nazarbaev-pozdravil-jenschin-s-8-marta-209728/about/ Қазақстан Президенті 8 наурыз мерекесімен құттықтады]</ref><ref>[http://aktau-site.ru/index.php?cat=1&fla=news&idd=8819&ids=1&nma=blog/about/ 8 наурыз күні Республика Президентімен отырыста Динара Сәдуақасова спортшылар қауымының атынан барды]</ref> [[2013 жыл]]ғы «SportReview» журналына сәйкес үздік спортшы атанды. " Караван " газеті бойынша 2014 жылдың үздік спортшысы деп танылды.<ref>[http://www.caravan.kz/article/99521/about Спорт-2014: итоги, страсти, сенсации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618125722/http://www.caravan.kz/article/99521/about |date=2015-06-18 }}</ref> [[2014 жыл]]дың наурыз айында Астана қаласында Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Гроссмейстер Динара Сәдуақасова кубогы» шахмат турнирі өтті<ref>[http://www.prosportkz.kz/ru/news/32409.html Прошёл Кубок гроссмейстера Динары Садуакасовой ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101105626/http://www.prosportkz.kz/ru/news/32409.html |date=2015-01-01 }}</ref> [[2014 жыл]]дың жазында өзінің стипендиясына өз тарапына негізделген «Шахматтан алғашқы қадамдар» кітабын жариялады<ref>[http://vechastana.kz/sport/dinara-saduakasova-stala-avtorom-pervoy-knigi-obuchayushchey-igre-v-shakhmaty/ Динара Сәдуақасова шахмат ойнауға үйрететін бірінші кітаптың авторы атанды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101105638/http://vechastana.kz/sport/dinara-saduakasova-stala-avtorom-pervoy-knigi-obuchayushchey-igre-v-shakhmaty/ |date=2015-01-01 }}</ref> «Респект спортсмен» («Халық таңдаулысы 2014») санатындағы ұлттық сыйлығының лауреаты<ref>[http://sports.kz/news/dinara-saduakasova-poluchila-respekt-sportsmen Динара Сәдуақасова «Респект спортсмен» иеленді]</ref> «Отважная пешка», «Белая ладья», «Мемориал П. Измайлова» (Ресей), «Х. Омарованы еске алу» (Қазақстан), «Г. Агзамованы еске алу» (Өзбекстан), «Мемориал Л. Руденко-2009» Халықаралық турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы. [[2016 жыл]]дан қазақстандық оқушылар Динара Сәдуақасованың «Шахматтың алғашқы қадамдары» кітабымен шахмат үйренеді<ref>[http://prosportkz.kz/ru/news/74548.html Казахстанские школьники будут учиться шахматам по книге Динары Садуакасовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306192547/http://prosportkz.kz/ru/news/74548.html |date=2016-03-06 }}</ref> [[Қазақстан]] Тәуелсіздігінің 25 жылдығын мерекелеу қарсаңында 2016 жылғы желтоқсанда Динара Сәдуақасова ерекшеленген бір топ мәдениет пен өнер өкілдерімен бірге «[[«Құрмет» ордені|Құрмет]]» орденімен марапатталды <ref>[http://khabar.kz/ru/news/politika/item/70547-gosudarstvennyj-sekretar-kazakhstana-gulshara-abdykalikova-vruchila-gosnagrady-izvestnym-lichnostyam-strany Государственный секретарь Казахстана Гульшара Абдыкаликова вручила госнаграды известным личностям страны]</ref>. == Шахматтағы жетістіктері == * 2004&nbsp;— вице&nbsp;—чемпион, Азияның 8 жасқа дейінгі қыздар арасында. * 2007&nbsp;— вице&nbsp;— чемпион, 12 жасқа дейінгі қыздар арасында<ref>[http://www.fide.com/index.php?option=com_fidecalendar&view=archiveview&aid=114/about/ Архив ФИДЕ, Второе место на ЧМ по шахматам среди девушек до 12 лет]</ref> * 2010&nbsp;— әлем чемпионы, 14 жасқа дейінгі қыздар арасында<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1290150420/about/ Динара Сәдуақасова (юная чемпионка мира по шахматам): «Хочу стать мужским гроссмейстером!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115916/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1290150420%2Fabout%2F |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://wycc2010.chessdom.com/wycc-girls-u14-standings/ WYCC, girls U14 standings<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303190825/http://wycc2010.chessdom.com/wycc-girls-u14-standings/ |date=2016-03-03 }}</ref>,<ref>[http://www.altyn-orda.kz/zhansaya-abdumalik-trener-uvidel-vo-mne-talant/about/ Дармен Садвакасов, международный гроссмейстер:— Динара 14 жасқа дейінгі қыздар арасында әлем чемпионы атанды, бірақ бұндай табысқа, әлі ешкім жетпеген, үлкен жетістіктерге қол жеткізді, және бұл үлкен жетістік]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2010&nbsp;— [[Дубай (әмірлік)|Дубай]] Шейхінің Кубок иегері <ref>[http://kazembassy.ru/ru/arhivnews/4752-newsproch156/about/ Кубок Шейха Дубай у Динары]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2010&nbsp;— әлем вице&nbsp;— чемпион, 15 жасқа дейінгі оқушылар арасында<ref>[http://www.fide.com/index.php?option=com_fidecalendar&view=archiveview&aid=816/about/ Архив ФИДЕ, Второе место на ЧМ среди школьниц до 15 лет]</ref> * Сегіз дүркін Қазақстан әйелдері арасында Республикасының абсолютті чемпионы 10,12,14,16,18 жасқа дейін.<ref>[http://bolashak.kz/ru/news/single/958/about/ Динара вновь на равных с мужчинами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107204236/http://bolashak.kz/ru/news/single/958/about/ |date=2015-01-07 }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=C91V2P44OLw/about/ Наука побеждать от Динары Садуакасовой]</ref> * 2012&nbsp;— 17 жасқа дейінгі оқушылар арасында әлем чемпионы<ref>[http://www.fide.com/index.php?option=com_fidecalendar&view=archiveview&aid=816/about/ Первое место в ЧМ среди школьниц до 17 лет]</ref><ref>[http://bolashak.kz/ru/news/single/117/about/ Динара&nbsp;— королева шахмат…Она&nbsp;— представитель интеллектуальной элиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107195724/http://bolashak.kz/ru/news/single/117/about/ |date=2015-01-07 }}</ref>. * 2012&nbsp;— 16 жасында [[Қазақстан]] әйелдері арасында ең жас [[Гроссмейстер (шахматы)#Халықаралық гроссмейстер|халықаралық гроссмейстер]]. * 2014 — «Memorial Ridha Belkadhi Women’s Tournament» ([[Тунис]]) жасөспірімдер арасындағы халықаралық турнир бірінші орын иегері * 2014 — "Benasque open" әйелдер арасында бірінші орын мен жасөспірімдер арасындағы халықаралық турнирде бірінші орын<ref>[http://www.kazpravda.kz/news/sport/shahmatistka-dinara-saduakasova-oderzhala-pobedu-na-turnire-v-ispanii/about Шахматистка Динара Сәдуақасова одержала победу на турнире в Испании]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ([[Испания]]) * 2014 — Бүкіләлемдік шахмат олимпиадасында Қазақстан Республикасының құрама командасының ең үздік нәтижесі<ref>[http://www.caravan.kz/article/90681/about Динара Сәдуақасова: Жертва была не напрасной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618113604/http://www.caravan.kz/article/90681/about |date=2015-06-18 }}</ref> ([[Тромсе]]), без замен и поражений набрала 8,5 очков из 11 возможных <ref>[http://www.talgar-sity.kz/novosti-kazahstana/dinara-saduakasova-porazila-vseh-na-vsemirnoi-shahmatnoi-olimpiade.html/about Динара Сәдуақасова поразила всех на Всемирной шахматной Олимпиаде]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2014, қыркүйек — 18 жасқа дейінгі қыздар арасында әлем чемпионы ([[Дурбан]], [[ОАР]])<ref>[http://sk-sport.kz/ru/news/6683 Динара Сәдуақасова 18 жасқа дейінгі қыздар арасында әлем чемпионы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101092156/http://sk-sport.kz/ru/news/6683 |date=2015-01-01 }}</ref>. * 2015, маусым — Әйелдер арасында Орталық Азия чемпионы (ФИДЕ аймақтық 3.4. турнирінде ([[Душанбе]], [[Тәжікстан]]) <ref>[http://vesti.kz/chess/205897/ Впервые играла в зональном турнире и сразу победила - шахматистка Динара Садуакасова]</ref>. *2015, қазан — [[Ереван]]да өткен университтер арасындағы Еуропа чемпионатын жеңіп алды ([[Армения]]), [[УГГУ]] ([[Екатеринбург]], [[Ресей]]) атынан қатысты<ref>[http://gazeta.caravan.kz/articles/dinara-saduakasova-poprobuyu-sily-s-chempionom-mira-articleID117116.html Золото она выиграла в турнире среди университетов в Ереване] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123230604/http://gazeta.caravan.kz/articles/dinara-saduakasova-poprobuyu-sily-s-chempionom-mira-articleID117116.html |date=2015-11-23 }}</ref>. *2016, сәуір — Азия халықтарының кубогында қола медаль алған Қазақстан әйелдер құрамасының бірінші тақтайы ([[Дубай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]]) <ref>[http://prosportkz.kz/ru/news/81227.html Бронзовая Азия]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. *2016, маусым — [[Ташкент]]те әйелдер арасында шахматтан Азия чемпионатында Динара, үндістандық тек жарты ұпайға Бхакти Кулкарниден ұтылып күміс медаль жеңіп алды <ref>[http://www.zakon.kz/4799106-shakhmatistka-dinara-saduakasov-s.html Шахматистка Динара Садуакасова: С годами становлюсь увереннее, по-спортивному злой]</ref>. *2016, тамыз — 20 жасқа дейінгі қыздар арасында әлем чемпионы ([[Бхубанесвар]], [[Индия]])<ref>[http://www.sports.kz/news/saduakasova-stala-chempionkoy-mira-po-shahmatam Садуакасова стала чемпионкой мира по шахматам]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан шахматшылары]] [[Санат:Шахмат гроссмейстерлері]] fpqdy3apy5iii6zx2pqbcmcyiu53e86 0 571977 3576686 3020431 2026-04-04T14:00:50Z 1nter pares 146705 3576686 wikitext text/x-wiki {{Монарх (титул) | мемлекет-ілік = [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның | титул = падишаһы | шынайы атауы = | border = imperial | border2 = ыдыратылған | елтаңба = Fictional flag of the Mughal Empire.svg | елтаңба ені = 300 | елтаңба атауы = Ұлы Моғолдар патшалығының туы | қазіргі = | портрет = | портрет ені = | портрет тақырыбы = | басқаруын бастады = | басқа = | қазіргі2 = | портрет2 = | портрет2ені = | портрет2тақырыбы = | басқаруын бастады2 = | басқа2 = | жүгіну = | мұрагер = | алғашқы = [[Бабыр]] ([[1526 жыл|1526]]-[[1530 жыл|1530]]) | соңғы = [[II Баһадүр]] ([[1837 жыл|1837]]-[[1857 жыл|1857]]) | пайда болды = [[30 сәуір]] [[1526 жыл]] | ыдыратылды = [[14 қыркүйек]] [[1857 жыл]] | резиденция= | резиденциялар = *<small>[[Қызыл форт]] ([[1565 жыл|1565]]-[[1571 жыл|1571]]) * [[Фатехпур Сикри]] ([[1571 жыл|1571]]–[[1585 жыл|1585]]) * [[Лахор форты]] ([[1585 жыл|1585]]–[[1598 жыл|1598]]) * [[Қызыл форт]] ([[1598 жыл|1598]]-[[1648 жыл|1648]]) * [[Лал-Кила]] ([[1648 жыл|1648]]–[[1857 жыл|1857]])</small> | тағайындаушы = | үміткер = | сайт }} '''Ұлы Моғолдар патшалығының падишаһы''' — [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның басшысы, Ұлы Моғолдар әскерінің бас қолбасшысы. ==Бабыр== [[Ұлы Моғолдар әулеті]]нің негізін қалаушысы [[Бабыр]]дың арғы атасы [[Әмір Темір]] еді. Темірдің үшінші баласы Миран шаһтан ([[Хорасан]] наменгері) Омар Шейх мырза (Ферғана әмірі) туды. Ал Омар Шейх мырзаның баласы Бабыр еді. Бабырдың анасы Құтлық Нигяр ханым [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы еді. Сондықтан Ұлы Моғолдар әулеті [[Темір әулеті]]нен ғана емес, [[Шыңғыс хан әулеті]]нен де тарайды. Бабыр әкесінен кейін Ферғананың әмірі ([[1494 жыл|1494]]-[[1504 жыл|1504]]) болған-ды, кейін [[Мәуереннаһр]]дың ([[1497 жыл|1497]]-[[1498 жыл|1498]]), [[Кабул]]дың ([[1504 жыл|1504]]-[[1526 жыл|1526]]) және Қандағардың әмірі ([[1512 жыл|1512]]-[[1526 жыл|1526]]) болды. [[Мұхаммед Шайбани]] ханның [[Самарқан]]ды жаулап алып, Мәуереннаһрда билік орнатуына байланысты Бабыр [[Ауғанстан]]ға кетуге мәжбүр болды. Осында ол [[1504 жыл]]ы Кабулды жаулап, сол жерде өзін "[[падишаһ]]" деп жариялады. Бабырдың Мәуереннаһрда [[Темір мемлекеті|арғы атасының патшалығын]] қайта жанғарту арманы өте зор болған-ды. Сондықтан падишаһ [[1511 жыл]]ы шиит болған парсы шаһы [[I Ысмайыл]]мен әскери одақ құрып, Самарқанды қайтарып алды. Алайда жергілікті сунниттік халық шииттік билікке наразы болды, және Бабыр қаланы қалдыруға тура келді. [[1514 жыл]]дан бастап Бабырдың Мәуереннаһр жайлы армандары [[Үндістан]] жайлы армандарға ауысты. [[1519 жыл]]дан бастап Бабыр Кабулдан Солтүстік-Батыс Үндістанға жорықтар жаса бастады. [[1525 жыл]]ы [[Дели сұлтандығы]]ның сұлтаны Лоди Ибраһим шаһтың қас дұшпаны Аллам ханды көмекке шақырып, [[1526 жыл|келесі жылы]] [[Дели]]ге жорық бастайды. Сол жылдың [[сәуір]]інде падишаһ делилік сұлтанды Панипат шайқасында жеңді. Ал [[1527 жыл]]ы раджпут раджасы Санграм Сингхті Кхануа шайқасында талқандады. Осы шайқастарда Бабыр зеңбіректер мен мылтықтарды сәтті қолданды. Ал Мұхаммед Шайбани ханнан ол тулгам секілді әскери әдістерді алып пайдаланды. Солтүстік-Батыс Үндістанды жаулап алған Бабыр осылайша [[Ұлы Моғолдар патшалығы]]ның негізін қалайды. [[1529 жыл]]ы патшалық құрамында Шығыс Ауғанстан, Панджаб және [[Ганг]] алқабы болды. ==Падишаһтар тізімі== {| class="wikitable" border="1" style="width:100%; text-align:center;" |- ! width="5%" | № ! width="50%" | Тақтық есімі ! width="100px" | Бетсуреті ! width="25%" | Билік мерзімі ! width="10%" | Билік ұзақтығы |- | 1 | [[Бабыр|әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам Захиреддин Мұхаммед Жалалуддин '''Бабыр''', Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Babur.jpg|100px|Бабырдың бетсуреті]] | [[30 сәуір]] [[1526 жыл|1526]] — [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] | 4 жыл, 8 ай |- | 2 | [[Хумаюн|әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Жам-и-Сұлтанат-и-Хақиқи уә-Мажази, Сейіт әс-Салатин, Әбілмұзаффар Насыреддин Мұхаммед '''Хумаюн''', Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ]] | [[Сурет:Emperor Humayun (cropped).JPG|100px|Құмайынның бетсуреті]] | [[26 желтоқсан]] [[1530 жыл|1530]] — [[17 мамыр]] [[1540 жыл|1540]]<br />[[22 ақпан]] [[1555 жыл|1555]] — [[27 қаңтар]] [[1556 жыл|1556]] | 10 жыл, 4 ай |- | 3 | [[I Акбар|әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Имам-и-Әділ, Сұлтан әл-Ислам, Каффатт әл-Анам, Әмір әл-Мүминин, Мәлік-и-Үндістан, Халифат әл-Мүтаали, Әбілфатх Жалаладдин Мұхаммед '''I Акбар''', Сайып-и-Заман, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ, Шаһиншаһ-и-Сұлтанат-үл-Хиндия-уә-л-Мұғалия]] | [[Сурет:Akbar1.jpg|100px|I Акбардың бетсуреті]] | [[27 қаңтар]] [[1556 жыл|1556]] — [[27 қазан]] [[1605 жыл|1605]] | 49 жыл, 9 ай |- | 4 | [[Жиһангер (падишаһ)|әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Хушру-и-Гити Панах, Әбілфатх Нұреддин Мұхаммед '''Жаһангір''', Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Jahangircrop.jpeg|100px|Жаһангірдің бетсуреті]] | [[15 қазан]] [[1605 жыл|1605]] — [[8 қараша]] [[1627 жыл|1627]] | 22 жыл, 1 ай |- | 5 | [[I Шаһ Жаһан|Шаһиншаһ әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Мәлік-үл-Сұлтанат, Ала Хазірет Әбілмұзаффар Шихабаддин Мұхаммед '''I Шаһ Жаһан''', Сайып-и-Қыран-и-Сани, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ, Шаһиншаһ-и-Сұлтанат-үл-Хиндия-уә-л-Мұғалия]] | [[Сурет:Shah Jahan op de pauwentroon.jpg|100px|I Шаһ Жаһанның бетсуреті]] | [[30 желтоқсан]] [[1627 жыл|1627]] — [[8 наурыз]] [[1658 жыл|1658]] | 30 жыл, 3 ай |- | 6 | [[I Әлемгір|әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Хазірет Әбілмұзаффар Мүхйиаддин Мұхаммед Аурангзеб Баһадүр '''I Әлемгір''', Падишаһ-и-Ғази, Шаһиншаһ-и-Сұлтанат-үл-Хиндия-уә-л-Мұғалия]] | [[Сурет:Aurangazeb.jpg|100px|I Әлемгірдің бетсуреті]] | [[31 шілде]] [[1658 жыл|1658]] — [[3 наурыз]] [[1707 жыл|1707]] | 48 жыл, 8 ай |- | 7 | [[Мұхаммед Ағзам|Падишаһ-и-Мүмәлік, Әбілпейіз Кутубуддин '''Мұхаммед Ағзам''', Шаһ-и-Әли, Шаһ Ғази]] | [[Сурет:Azam shah (cropped).jpg|100px|Мұхаммед Ағзамның бетсуреті]] | [[14 наурыз]] [[1707 жыл|1707]] — [[8 маусым]] [[1707 жыл|1707]] | 3 ай |- | 8 | [[I Баһадүр|Сайып-и-Қыран, Муаззам Шаһ Әлемгір Сани, Әбіннасыр Сейіт Кутубуддин Әбілмұзаффар Мұхаммед Муаззам Шаһ Әлем '''I Баһадүр Шаһ''', Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Emperor Bahadur Shah I.jpg|100px|I Баһадүрдің бетсуреті]] | [[19 маусым]] [[1707 жыл|1707]] — [[27 ақпан]] [[1712 жыл|1712]] | 4 жыл, 8 ай |- | 9 | [[Жаһандар|Шаһиншаһ-и-Ғази, Әбілфатх Муиззуддин Мұхаммед '''Жаһандар''' Шаһ, Сайып-и-Қыран, Падишаһ-и-Жаһан, Шаһиншаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Jahandar Shah of India (cropped).jpg|100px|Жаһандардың бетсуреті]] | [[27 ақпан]] [[1712 жыл|1712]] — [[11 қаңтар]] [[1713 жыл|1713]] | 11 ай |- | 10 | [[Фарук Сийяр|Әбілмұзаффар Муинуддин Мұхаммед Шаһ '''Фарук Сийяр''' Әлем Акбар Сани Вала Шан, Падишаһ-и-Бахр-у-Бар]] | [[Сурет:Farrukhsiyar 2.jpg|100px|Фарук Сийярдың бетсуреті]] | [[11 қаңтар]] [[1713 жыл|1713]] — [[28 ақпан]] [[1729 жыл|1729]] | 6 жыл, 1 ай |- | 11 | [[Рафиуд Дәреже|Әбілберекет Сұлтан Шамсуддин Мұхаммед '''Рафиуд Дәреже''' Падишаһ-и-Ғази, Шаһиншаһ-и-Бахр-у-Бар]] | [[Сурет:Rafi ud-Darajat of India (cropped).jpg|100px|Рафиуд Дәреженің бетсуреті]] | [[28 ақпан]] [[1719 жыл|1719]] — [[6 маусым]] [[1719 жыл|1719]] | 4 ай |- | 12 | [[II Шаһ Жаһан|Рафиуд Даула Сұлтан Рафиуддин Мұхаммед '''II Шаһ Жаһан''' и-Сани, Падишаһ-и-Ғази, Шаһиншаһ-и-Бахр-у-Бар]] | [[Сурет:Shah Jahan II of India (cropped).jpg|100px|II Шаһ Жаһанның бетсуреті]] | [[6 маусым]] [[1719 жыл|1719]] — [[19 қыркүйек]] [[1719 жыл|1719]] | 3 ай |- | 13 | [[Мұхаммед Шаһ|Әбілмұзаффар Насыреддин '''Мұхаммед Шаһ''', Сайып-и-Қыран-и-Сани, Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Emperor Muhammad Shah.jpg|100px|Мұхаммед Шаһтың бетсуреті]] | [[27 қыркүйек]] [[1719 жыл|1719]] — [[26 сәуір]] [[1748 жыл|1748]] | 28 жыл, 7 ай |- | 14 | [[Ахмет Шаһ|Әбіннасыр Мүжаһитуддин Мұхаммед '''Ахмет Шаһ''' Баһадүр, Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:This painting depicts Ahmad Shah (1748-54)..jpg|100px|Ахмет Шаһтың бетсуреті]] | [[26 сәуір]] [[1748 жыл|1748]] — [[2 маусым]] [[1754 жыл|1754]] | 6 жыл, 2 ай |- | 15 | [[II Әлемгір|Әбіләділ Ғазизуддин Мұхаммед '''II Әлемгір''', Сайып-и-Қыран, Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Emperor Alamgir II.jpg|100px|II Әлемгірдің бетсуреті]] | [[2 маусым]] [[1754 жыл|1754]] — [[29 қараша]] [[1759 жыл|1759]] | 5 жыл, 5 ай |- | 16 | [[III Шаһ Жаһан|Мұхаммед Мухи әл-Миллат '''III Шаһ Жаһан''', Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Sin foto.svg|100px|III Шаһ Жаһанның бетсуреті]] | [[10 желтоқсан]] [[1759 жыл|1759]] — [[10 қазан]] [[1760 жыл|1760]] | 10 ай |- | 17 | [[Шаһ Әлем|Әбдуллаһ Жалалуддин Әбілмұзаффар Хамуддин Мұхаммад Әли Гауһар '''Шаһ Әлем''', Сайып-и-Қыран, Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Emperor Shah Alam II.jpg|100px|Шаһ Әлемнің бетсуреті]] | [[24 желтоқсан]] [[1759 жыл|1759]] — [[29 тамыз]] [[1788 жыл|1788]]<br />[[16 қазан]] [[1788 жыл|1788]] — [[19 қараша]] [[1806 жыл|1806]] | 36 жыл, 9 ай |- | 18 | [[IV Шаһ Жаһан|Насыреддин Мұхаммед Кіші '''IV Шаһ Жаһан''', Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Bidar Bakht (cropped).jpg|100px|IV Шаһ Жаһанның бетсуреті]] | [[29 тамыз]] [[1788 жыл|1788]] — [[16 қазан]] [[1788 жыл|1788]] | 2 ай |- | 19 | [[II Акбар|Әбу Насыр Муинуддин Мұхаммед '''II Акбар''' Шаһ, Сайып-и-Қыран-и-Сани, Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Akbar Shah II of India.jpg|100px|II Акбардың бетсуреті]] | [[19 қараша]] [[1806 жыл|1806]] — [[28 қыркүйек]] [[1837 жыл|1837]] | 31 жыл, 1 ай |- | 20 | [[II Баһадүр|Әбілмұзаффар Сиражуддин Мұхаммед '''II Баһадүр''' Шаһ, Падишаһ-и-Ғази]] | [[Сурет:Bahadur Shah II (cropped).jpg|100px|II Баһадүрдің бетсуреті]] | [[28 қыркүйек]] [[1837 жыл|1837]] — [[14 қыркүйек]] [[1857 жыл|1857]] | 20 жыл |} ==Қызықты деректер== * Егер алғашқы 165 жыл ішінде Ұлы Моғолдар патшалығында 6 падишаһ ауысса, қалған 165 жыл ішінде 14 падишаһ ауысты. [[Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары]] 7ehqpvo9ihepnfl24xt1ynmu51fmgqh 0 578214 3577180 3040522 2026-04-05T11:20:03Z Rasulbek Adil 176232 3577180 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Аян Өмірәліұлы Өтепберген |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 26.04.1992 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = [[2011]] жылдан |бағыты = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} |сайты = }} '''Аян Өмірәліұлы Өтепберген''' ([[26 сәуір]], [[1992 жыл]]ы [[Алматы]]да туған) — [[актер|қазақстандық танымал кино және театр актері]]. [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы "Серпер" сыйлығының]] лауреаты (2013). Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2012). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері (2016 жылдан). == Толығырақ == * Аян Өмірәліұлы 1992 жылы 26 сәуірде Алматы қаласында туған. * 2008 - 2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясы жанындағы колледжге "Музыкалық драма және кино актері" мамандығы бойынша бітірген. * 2011 - 2015 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның “Театр өнері” факультетін “Музыкалық драма театрының актері" мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, доцент [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]]тің шеберханасында білім алды. * 2011 жылдан [[Қазақфильм]] актері * 2016 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында. ==Сахнадағы негізгі рөлдері== * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда: М.Әуезовтің "Абайында" Айдар (реж. Е.Обаев), М.Омарованың "Ақтастағы Ахикосында" Ахиконың әкесі (реж. А.Маемиров) және т.б. ==Кинофильмдері== * 2011 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильмінде Таймас рөлінде * 2012 жылы [[Олимп шыңы телехикаясы]] * 2015 жылы [[Рэкетир 2 (фильм)|Рэкетир 2]] * 2016 жылы [[Қазақ елі (телесериал)]] Бұрындық хан рөлінде ==Марапаттары== * 2012 жылы Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды * 2013 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильміндегі Таймас рөлі үшін [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы "Серпер" сыйлығының]] лауреаты атанды. * 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл]] медалімен марапатталған. [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] ozpuw2pp70p4xj3t2gdarkmd0w3c2f4 3577181 3577180 2026-04-05T11:20:17Z Rasulbek Adil 176232 3577181 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Аян Өмірәліұлы Өтепберген |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 26.04.1992 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = [[2011]] жылдан |бағыты = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} |сайты = }} '''Аян Өмірәліұлы Өтепберген''' ([[26 сәуір]], [[1992 жыл]]ы [[Алматы]]да туған) — [[актер|қазақстандық танымал кино және театр актері]]. [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы "Серпер" сыйлығының]] лауреаты (2013). Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2012). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері (2016 жылдан). == Толығырақ == * Аян Өмірәліұлы 1992 жылы 26 сәуірде Алматы қаласында туған. * 2008 - 2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясы жанындағы колледжге "Музыкалық драма және кино актері" мамандығы бойынша бітірген. * 2011 - 2015 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның “Театр өнері” факультетін “Музыкалық драма театрының актері" мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, доцент [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]]тің шеберханасында білім алды. * 2011 жылдан [[Қазақфильм]] актері * 2016 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында. ==Сахнадағы негізгі рөлдері== * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда: М. Әуезовтің "Абайында" Айдар (реж. Е. Обаев), М. Омарованың "Ақтастағы Ахикосында" Ахиконың әкесі (реж. А. Маемиров) және т.б. ==Кинофильмдері== * 2011 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильмінде Таймас рөлінде * 2012 жылы [[Олимп шыңы телехикаясы]] * 2015 жылы [[Рэкетир 2 (фильм)|Рэкетир 2]] * 2016 жылы [[Қазақ елі (телесериал)]] Бұрындық хан рөлінде ==Марапаттары== * 2012 жылы Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды * 2013 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильміндегі Таймас рөлі үшін [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы "Серпер" сыйлығының]] лауреаты атанды. * 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл]] медалімен марапатталған. [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] cxrdk40ch9qf6gvnlr2joksux0t7gon 3577184 3577181 2026-04-05T11:24:29Z Rasulbek Adil 176232 3577184 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Аян Өмірәліұлы Өтепберген |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 26.04.1992 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = [[2011]] жылдан |бағыты = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} |сайты = }} '''Аян Өмірәліұлы Өтепберген''' ([[26 сәуір]], [[1992 жыл]]ы [[Алматы]]да туған) — [[актер|қазақстандық танымал кино және театр актері]]. [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы "Серпер" сыйлығының]] лауреаты (2013). Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2012). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актері (2016 жылдан). == Толығырақ == * Аян Өмірәліұлы 1992 жылы 26 сәуірде Алматы қаласында туған. * 2008 - 2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясы жанындағы колледжге "Музыкалық драма және кино актері" мамандығы бойынша бітірген. * 2011 - 2015 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның “Театр өнері” факультетін “Музыкалық драма театрының актері" мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, доцент [[Асхат Мақсымұлы Маемиров|Асхат Маемиров]]тің шеберханасында білім алды. * 2011 жылдан [[Қазақфильм]] актері * 2016 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында. ==Сахнадағы негізгі рөлдері== * [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]нда: М. Әуезовтің "Абайында" Айдар (реж. Е. Обаев), М. Омарованың "Ақтастағы Ахикосында" Ахиконың әкесі (реж. А. Маемиров) және т.б. ==Кинофильмдері== * 2011 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильмінде Таймас рөлінде * 2012 жылы [[Олимп шыңы телехикаясы]] * 2015 жылы [[Рэкетир 2 (фильм)|Рэкетир 2]] * 2016 жылы [[Қазақ елі (телесериал)]] Бұрындық хан рөлінде * 2019 жылы Алтын тақ * 2024 жылы Туысқан фильмі ==Марапаттары== * 2012 жылы Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды * 2013 жылы [[Жаужүрек мың бала]] фильміндегі Таймас рөлі үшін [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан Жастар Одағы "Серпер" сыйлығының]] лауреаты атанды. * 2016 жылы [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл]] медалімен марапатталған. [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] 1mkv797nukhyswvwie5znxynys6x5kp 0 578338 3577049 3523609 2026-04-05T07:24:32Z Rasulbek Adil 176232 3577049 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Еркебұлан Мұратұлы Дайыров |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.08.1986 |туған жері = [[Қазақ КСР]], [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан|Қазақстан театр}} |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = [[2006]] жылдан |бағыты = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} |сайты = }} '''Еркебұлан Мұратұлы Дайыров''' ([[1986 жыл]]ы [[12 тамыз]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]]да туған) — қазақстандық театр және кино [[актер|актері]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2018). [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан жастар одағы «Серпер» сыйлығының]] лауреаты ([[2013 жыл|2013]]). Қазақстан Республикасы Мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері<ref>{{Cite web|title=ДАЙЫРОВ ЕРКЕБҰЛАН МҰРАТҰЛЫ|url=https://auezov-theatre.kz/kz/people/person/erkebulan-muratovich-dayyrov}}</ref>. Театрда 30 астам басты және қосалқы рөлді, ал кинода 20 астам басты және қосалқы рөлдерді сомдады. == Өмірбаяны == Еркебұлан Мұратұлы [[1986 жыл]]ы [[12 тамыз]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]]да дүниеге келген. === Білімі === 2004 - 2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Музыкалық драма актері» мамандығы бойынша бітірген. === Кәсіби қызметі === 2006 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының]] актерлік құрамында. 2022 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының]] «Музыкалық театр» кафедрасының оқытушысы. Актер шеберлігі І, ІІ пәндерін оқытады. 2021 жылы актер режиссер Эльмира Гильманның «Күнбағыс» (Sunflower) фильміндегі рөлі үшін Каннда өткен «World Film Festival» байқауының «Азияның үздік актері» номинациясын жеңіп алды<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров Азияның үздік актері атанды|url=https://baq.kz/kazakstandyk-akter-aziyanyn-uzdik-akteri-atandy_256651/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров Азияның үздік актері атанды|url=https://sputnik.kz/20210722/Erkebulan-Dayirov-17659660.html}}</ref>. Сонымен қатар, аталған картина «Istanbul Film Awards» халықаралық фестивалінде 7 бірдей аталым бойынша үздік деп танылды. Осы байқауда Еркебұлан Дайыров тағы да «Үздік актер» жүлдесіне ие болды. Фильмнің сюжеті виртуалды ойын әлеміне ену арқылы мектеп пен үйдегі қысымнан қашқан 14 жасар Әмірдің оқиғасы арқылы ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынасты баяндайды<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Азияның үздік актері|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59440}}</ref>. 2022 жылы «ŞAM» теартрының құрылтайшысы. ==== Театр ==== * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезов]] «Абай» (реж. [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Е. Обаев]]) – Айдар, * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік – Кебек]]<nowiki/>» (реж. Х. Әмір-Темір) – Кебек, * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «Қилы заман» (сахналық нұсқасы: Н. Оразалин, реж. Ә. Рахимов) – Айтбай, * [[Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмсейіт|Т.Мәмесейіт]] «Бәкей қыз» (реж. Ә.Рахимов) – Жылқышы, * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанов]] «Мөлдір махаббат» (реж. Ә. Рахимов) – Бүркіт, * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] «Махаббат дастан» (реж. Қ. Сүгірбеков) – Жантық, * [[Тынымбай Нұрмағамбетов|Т. Нұрмағанбетов]] «Бес бойдаққа бір той» (реж. Ә.Рахимов) – Нарбол, * [[Дулат Исабеков|Д. Исабеков]] «Актриса» (реж. Н. Жұманиязов) – Ерлен, * Д. Исабеков «Мұрагерлер» (реж. О. Кенебаев) – Төрехан, * Д. Исабеков «Жаужүрек» («Балуан Шолақ», реж. Е. Обаев) – Балуан Шолақ, * И. Сапарбай «Қыз мұңы» (реж. Е. Обаев, Т. Аралбай) – Ғазиз, * [[Иранбек Оразбаев|Иран-Ғайып]] «Мен ішпеген у бар ма?..» (реж. О. Кенебаев) – Абай, * [[Нұрлан Мырқасымұлы Оразалин|Н. Оразалин]] «Шырақ жанған түн» (реж. [[Нұрқанат Жақыпбай|Н. Жақыпбай]]) – Сағын, * [[Рахымжан Отарбаев|Р.Отарбаев]] «Бейбарыс сұлтан» (реж. Ю.Ханинга-Бекназар) – Қалауын, * Қ. Мұрат «Бақыт кілті» драмасында (реж. Е.Обаев) – Бауыржан, * [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]] «Ромео мен Джульетта» (реж. О. Салимов) – Меркуцио, * [[Николай Васильевич Гоголь|Н. Гоголь]] «Үйлену» (аударған: О. Қыйқымов, реж. В.И. Захаров) – Подколесин, * А. Володин «Қоштасқым келмейді...» (аударған және реж. А. Маемиров) - Козлов, * Ғ. Мүсірепов «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>» (реж. Е. Нұрсұлтан) – Бекежан, * М. Әуезов «[[Қарагөз (трагедия)|Қарагөз]]<nowiki/>» (реж. Е. Нұрсұлтан) - Сырым ==== Фильмографиясы ==== * 2012 – 2014 – «Тағдыр» - ''эпизод'' * 2013 – '''«Бауыржан Момышұлы»''' - ''[[Бауыржан Момышұлы]]'' * 2015 – '''«Жат»''' - ''эпизод'' * 2015 – '''«Шлагбаум»''' - ''эпизод'' * 2016 – «[[Анаға апарар жол]]» - ''Мұқан'' * 2016 – «Қазақ елі» - ''Жәнібек'' * 2016 – «[[Жұлдыздар тоғысқанда]]» - ''Әбіш'' * 2016 – «Тараз» - ''Сапар'' * 2018 – «Алтын Орда» - ''Мұсаб'' * 2019 – «Қазақ хандығы. Алтын тақ» – Жәнібек * 2019 – «Балуан Шолақ» – * 2019 – «Томирис» – ''Харасп'' * 2022 – [[Қаш|«ҚАШ»]] – ''Исатай'' * 2023 – «ГОК» – * 2024 – «Эмир Самарканда» – ''Жәңгір сұлтан'' * 2024 – «Нулевые» – * 2024 – «Сәлем, папа» – * 2024 – «Соңғы үкім» – * 2025 – '''«Капитан Байтасов»''' – * 2025 – [[№37 (фильм)|'''«№37»''']] – Расул * 2025 – '''«Алло»''' – * 2025 – '''«Оффсайд»''' – * 2025 – '''«Тамыр»''' – * 2025 – '''«Менің атым Қожа 2: жаңа саяхат»''' – == Марапаттары == * [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан жастар одағы "Серпер" сыйлығы]] (2013) * Приз за лучшую мужскую роль (фильм «Шлагбаум», Казахстан, 2015) МКФ<ref>{{Cite web|title=Кино-театр.ру. ЕРКЕБУЛАН ДАЙЫРОВ|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/post/381073/bio/}}</ref> * Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. * Бауыржан Момышұлы атындағы «Намыс» төсбелгісі (Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары қауымдастығы, 2014)<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров «Намыс» медалімен марапатталды|url=https://qazaqstan.tv/news/84438}}</ref>. * «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл]]<nowiki/>» медалі (2016) * ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2018) * CANNES FILM AWARDS фестивалінің «Үздік Азия актері» номинациясы (2022) == Отбасы == Актердің жұбайы — Ләйлә Тілеуова (театрдағы әріптесі). Еркебұлан болашақ жарымен театрдағы «Ромео мен Джульетта» спектаклінің дайындығы кезінде танысқан. Сол кезде театр труппасына жаңа актерлер қабылданып жатқан, ал Ләйлә дайындыққа құрбысы Мадинамен бірге келген. Екеуінің арасындағы романтикалық қарым-қатынас театр дәлізіндегі кездесуден кейін, актердің болашақ жарын киноға шақыруынан басталған. Еркебұланның айтуынша, қарым-қатынастарының басталған күні — 15 желтоқсан. Ата-анасының және туған жерінің алдындағы перзенттік парызын өтеу мақсатында беташар рәсімі актердің туып-өскен жері — [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында ұйымдастырылды. Ал негізгі үйлену тойы достары мен әріптестері шоғырланған [[Алматы]] қаласында өтті. Шаңырақ көтерген сәтте Ләйлә 20 жаста болған. Бастапқыда қыздың ата-анасы жасының кішілігіне байланысты қарсылық танытқанымен, кейіннен келісімдерін беріп, неке қию рәсімін өткізген. 2012 жылғы сұхбатында актер отбасылық құндылықтарды жоғары қоятынын, зайыбына қорған болуды және әке атануға дайындалып жүргенін атап өткен. Сол кезеңде ерлі-зайыптылар ата-анасынан бөлек тұрғанымен, болашақта үлкен үй алып, бір шаңырақ астында бірігуді жоспарлаған. Актер діни және моральдық ұстанымдарына берік, отбасының берекесін сақтауды басты мақсат тұтады.<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан ДАЙЫРОВ, актер: Ләйләнің ата-анасы алғашында рұқсат бермеді|url=https://juldyz.kz/2017/08/22/erkebulan-dajyrov-akter-lajlaninh-ata-anasy-alghashynda-ruqsat-bermedi/}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Жұлдыздар отбасы» журналы, №1 (115)|date=2012 жыл}}</ref> 2025 жылғы қарашада Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға мемлекеттік сапары кезінде Әзербайжан және Орталық Азия елдерінің президенттерімен бірге "Келешек мұрасы" халықаралық сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты. Еркебұлан Дайыров "Театр және кино" аталымы бойынша "Келешек мұрасы" сыйлығының лауреаты атанды<ref>{{Cite web|title=Танымал актер Еркебұлан Дайыров халықаралық сыйлықтың лауреаты атанды|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/career/2309619-tanymal-akter-erkebulan-daiyrov-halyqaralyq-syilyqtyng-laureaty-atandy-foto/}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Бауыржан Момышұлы атындағы Намыс медалінің иегерлері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] 7fbziod1ey9t1njntj0l1sqg6dxpzu1 3577052 3577049 2026-04-05T07:29:28Z Rasulbek Adil 176232 3577052 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Еркебұлан Мұратұлы Дайыров |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.08.1986 |туған жері = [[Қазақ КСР]], [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан|Қазақстан театр}} |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = [[2006]] жылдан |бағыты = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} |сайты = }} '''Еркебұлан Мұратұлы Дайыров''' ([[1986 жыл]]ы [[12 тамыз]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]]да туған) — қазақстандық театр және кино [[актер|актері]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2018). [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан жастар одағы «Серпер» сыйлығының]] лауреаты ([[2013 жыл|2013]]). Қазақстан Республикасы Мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері<ref>{{Cite web|title=ДАЙЫРОВ ЕРКЕБҰЛАН МҰРАТҰЛЫ|url=https://auezov-theatre.kz/kz/people/person/erkebulan-muratovich-dayyrov}}</ref>. Театрда 30 астам басты және қосалқы рөлді, ал кинода 20 астам басты және қосалқы рөлдерді сомдады. == Өмірбаяны == Еркебұлан Мұратұлы [[1986 жыл]]ы [[12 тамыз]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]]да дүниеге келген. === Білімі === 2004 - 2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Музыкалық драма актері» мамандығы бойынша бітірген. === Кәсіби қызметі === 2006 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының]] актерлік құрамында. 2022 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының]] «Музыкалық театр» кафедрасының оқытушысы. Актер шеберлігі І, ІІ пәндерін оқытады. 2021 жылы актер режиссер Эльмира Гильманның «Күнбағыс» (Sunflower) фильміндегі рөлі үшін Каннда өткен «World Film Festival» байқауының «Азияның үздік актері» номинациясын жеңіп алды<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров Азияның үздік актері атанды|url=https://baq.kz/kazakstandyk-akter-aziyanyn-uzdik-akteri-atandy_256651/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров Азияның үздік актері атанды|url=https://sputnik.kz/20210722/Erkebulan-Dayirov-17659660.html}}</ref>. Сонымен қатар, аталған картина «Istanbul Film Awards» халықаралық фестивалінде 7 бірдей аталым бойынша үздік деп танылды. Осы байқауда Еркебұлан Дайыров тағы да «Үздік актер» жүлдесіне ие болды. Фильмнің сюжеті виртуалды ойын әлеміне ену арқылы мектеп пен үйдегі қысымнан қашқан 14 жасар Әмірдің оқиғасы арқылы ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынасты баяндайды<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Азияның үздік актері|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59440}}</ref>. 2022 жылы «ŞAM» теартрының құрылтайшысы. ==== Театр ==== * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «Абай» (реж. [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Е. Обаев]]) – Айдар, * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік – Кебек]]<nowiki/>» (реж. Х. Әмір-Темір) – Кебек, * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «Қилы заман» (сахналық нұсқасы: Н. Оразалин, реж. Ә. Рахимов) – Айтбай, * [[Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмсейіт|Т. Мәмесейіт]] «Бәкей қыз» (реж. Ә. Рахимов) – Жылқышы, * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]] «Мөлдір махаббат» (реж. Ә. Рахимов) – Бүркіт, * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]] «Махаббат дастан» (реж. Қ. Сүгірбеков) – Жантық, * [[Тынымбай Нұрмағамбетов|Т. Нұрмағанбетов]] «Бес бойдаққа бір той» (реж. Ә.Рахимов) – Нарбол, * [[Дулат Исабеков|Д. Исабеков]] «Актриса» (реж. Н. Жұманиязов) – Ерлен, * Д. Исабеков «Мұрагерлер» (реж. О. Кенебаев) – Төрехан, * Д. Исабеков «Жаужүрек» («Балуан Шолақ», реж. Е. Обаев) – Балуан Шолақ, * И. Сапарбай «Қыз мұңы» (реж. Е. Обаев, Т. Аралбай) – Ғазиз, * [[Иранбек Оразбаев|Иран-Ғайып]] «Мен ішпеген у бар ма?..» (реж. О. Кенебаев) – Абай, * [[Нұрлан Мырқасымұлы Оразалин|Н. Оразалин]] «Шырақ жанған түн» (реж. [[Нұрқанат Жақыпбай|Н. Жақыпбай]]) – Сағын, * [[Рахымжан Отарбаев|Р. Отарбаев]] «Бейбарыс сұлтан» (реж. Ю. Ханинга-Бекназар) – Қалауын, * Қ. Мұрат «Бақыт кілті» драмасында (реж. Е.Обаев) – Бауыржан, * [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]] «Ромео мен Джульетта» (реж. О. Салимов) – Меркуцио, * [[Николай Васильевич Гоголь|Н. Гоголь]] «Үйлену» (аударған: О. Қыйқымов, реж. В.И. Захаров) – Подколесин, * А. Володин «Қоштасқым келмейді...» (аударған және реж. А. Маемиров) - Козлов, * Ғ. Мүсірепов «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>» (реж. Е. Нұрсұлтан) – Бекежан, * М. Әуезов «[[Қарагөз (трагедия)|Қарагөз]]<nowiki/>» (реж. Е. Нұрсұлтан) - Сырым ==== Фильмографиясы ==== * 2012 – 2014 – «Тағдыр» - ''эпизод'' * 2013 – '''«Бауыржан Момышұлы»''' - ''[[Бауыржан Момышұлы]]'' * 2015 – '''«Жат»''' - ''эпизод'' * 2015 – '''«Шлагбаум»''' - ''эпизод'' * 2016 – «[[Анаға апарар жол]]» - ''Мұқан'' * 2016 – «Қазақ елі» - ''Жәнібек'' * 2016 – «[[Жұлдыздар тоғысқанда]]» - ''Әбіш'' * 2016 – «Тараз» - ''Сапар'' * 2018 – «Алтын Орда» - ''Мұсаб'' * 2019 – «Қазақ хандығы. Алтын тақ» – Жәнібек * 2019 – «Балуан Шолақ» – * 2019 – «Томирис» – ''Харасп'' * 2022 – [[Қаш|«ҚАШ»]] – ''Исатай'' * 2023 – «ГОК» – * 2024 – «Эмир Самарканда» – ''Жәңгір сұлтан'' * 2024 – «Нулевые» – * 2024 – «Сәлем, папа» – * 2024 – «Соңғы үкім» – * 2025 – '''«Капитан Байтасов»''' – * 2025 – [[№37 (фильм)|'''«№37»''']] – Расул * 2025 – '''«Алло»''' – * 2025 – '''«Оффсайд»''' – * 2025 – '''«Тамыр»''' – * 2025 – '''«Менің атым Қожа 2: жаңа саяхат»''' – == Марапаттары == * [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан жастар одағы "Серпер" сыйлығы]] (2013) * Приз за лучшую мужскую роль (фильм «Шлагбаум», Казахстан, 2015) МКФ<ref>{{Cite web|title=Кино-театр.ру. ЕРКЕБУЛАН ДАЙЫРОВ|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/post/381073/bio/}}</ref> * Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. * Бауыржан Момышұлы атындағы «Намыс» төсбелгісі (Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары қауымдастығы, 2014)<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров «Намыс» медалімен марапатталды|url=https://qazaqstan.tv/news/84438}}</ref>. * «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл]]<nowiki/>» медалі (2016) * ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2018) * CANNES FILM AWARDS фестивалінің «Үздік Азия актері» номинациясы (2022) == Отбасы == Актердің жұбайы — Ләйлә Тілеуова (театрдағы әріптесі). Еркебұлан болашақ жарымен театрдағы «Ромео мен Джульетта» спектаклінің дайындығы кезінде танысқан. Сол кезде театр труппасына жаңа актерлер қабылданып жатқан, ал Ләйлә дайындыққа құрбысы Мадинамен бірге келген. Екеуінің арасындағы романтикалық қарым-қатынас театр дәлізіндегі кездесуден кейін, актердің болашақ жарын киноға шақыруынан басталған. Еркебұланның айтуынша, қарым-қатынастарының басталған күні — 15 желтоқсан. Ата-анасының және туған жерінің алдындағы перзенттік парызын өтеу мақсатында беташар рәсімі актердің туып-өскен жері — [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында ұйымдастырылды. Ал негізгі үйлену тойы достары мен әріптестері шоғырланған [[Алматы]] қаласында өтті. Шаңырақ көтерген сәтте Ләйлә 20 жаста болған. Бастапқыда қыздың ата-анасы жасының кішілігіне байланысты қарсылық танытқанымен, кейіннен келісімдерін беріп, неке қию рәсімін өткізген. 2012 жылғы сұхбатында актер отбасылық құндылықтарды жоғары қоятынын, зайыбына қорған болуды және әке атануға дайындалып жүргенін атап өткен. Сол кезеңде ерлі-зайыптылар ата-анасынан бөлек тұрғанымен, болашақта үлкен үй алып, бір шаңырақ астында бірігуді жоспарлаған. Актер діни және моральдық ұстанымдарына берік, отбасының берекесін сақтауды басты мақсат тұтады.<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан ДАЙЫРОВ, актер: Ләйләнің ата-анасы алғашында рұқсат бермеді|url=https://juldyz.kz/2017/08/22/erkebulan-dajyrov-akter-lajlaninh-ata-anasy-alghashynda-ruqsat-bermedi/}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Жұлдыздар отбасы» журналы, №1 (115)|date=2012 жыл}}</ref> 2025 жылғы қарашада Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға мемлекеттік сапары кезінде Әзербайжан және Орталық Азия елдерінің президенттерімен бірге "Келешек мұрасы" халықаралық сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты. Еркебұлан Дайыров "Театр және кино" аталымы бойынша "Келешек мұрасы" сыйлығының лауреаты атанды<ref>{{Cite web|title=Танымал актер Еркебұлан Дайыров халықаралық сыйлықтың лауреаты атанды|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/career/2309619-tanymal-akter-erkebulan-daiyrov-halyqaralyq-syilyqtyng-laureaty-atandy-foto/}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Бауыржан Момышұлы атындағы Намыс медалінің иегерлері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] j5l9f6wp1pwqylaewrcm22admpriehk 3577174 3577052 2026-04-05T11:16:36Z Rasulbek Adil 176232 3577174 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Еркебұлан Мұратұлы Дайыров |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.08.1986 |туған жері = [[Қазақ КСР]], [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}}, [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан|Қазақстан театр}} |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = [[2006]] жылдан |бағыты = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[мелодрама]], [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]], [[көркем фильм]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} |сайты = }} '''Еркебұлан Мұратұлы Дайыров''' ([[1986 жыл]]ы [[12 тамыз]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]]да туған) — қазақстандық театр және кино [[актер|актері]], Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2018). [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан жастар одағы «Серпер» сыйлығының]] лауреаты ([[2013 жыл|2013]]). Қазақстан Республикасы Мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері<ref>{{Cite web|title=ДАЙЫРОВ ЕРКЕБҰЛАН МҰРАТҰЛЫ|url=https://auezov-theatre.kz/kz/people/person/erkebulan-muratovich-dayyrov}}</ref>. Театрда 30 астам басты және қосалқы рөлді, ал кинода 20 астам басты және қосалқы рөлдерді сомдады. == Өмірбаяны == Еркебұлан Мұратұлы [[1986 жыл]]ы [[12 тамыз]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]]да дүниеге келген. === Білімі === 2004 - 2008 жылдары Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Музыкалық драма актері» мамандығы бойынша бітірген. === Кәсіби қызметі === 2006 жылдан [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының]] актерлік құрамында. 2022 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының]] «Музыкалық театр» кафедрасының оқытушысы. Актер шеберлігі І, ІІ пәндерін оқытады. 2021 жылы актер режиссер Эльмира Гильманның «Күнбағыс» (Sunflower) фильміндегі рөлі үшін Каннда өткен «World Film Festival» байқауының «Азияның үздік актері» номинациясын жеңіп алды<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров Азияның үздік актері атанды|url=https://baq.kz/kazakstandyk-akter-aziyanyn-uzdik-akteri-atandy_256651/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров Азияның үздік актері атанды|url=https://sputnik.kz/20210722/Erkebulan-Dayirov-17659660.html}}</ref>. Сонымен қатар, аталған картина «Istanbul Film Awards» халықаралық фестивалінде 7 бірдей аталым бойынша үздік деп танылды. Осы байқауда Еркебұлан Дайыров тағы да «Үздік актер» жүлдесіне ие болды. Фильмнің сюжеті виртуалды ойын әлеміне ену арқылы мектеп пен үйдегі қысымнан қашқан 14 жасар Әмірдің оқиғасы арқылы ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынасты баяндайды<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Азияның үздік актері|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/59440}}</ref>. 2022 жылы «ŞAM» теартрының құрылтайшысы. ==== Театр ==== * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «Абай» (реж. [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Е. Обаев]]) – Айдар, * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік – Кебек]]<nowiki/>» (реж. Х. Әмір-Темір) – Кебек, * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] «Қилы заман» (сахналық нұсқасы: Н. Оразалин, реж. Ә. Рахимов) – Айтбай, * [[Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмсейіт|Т. Мәмесейіт]] «Бәкей қыз» (реж. Ә. Рахимов) – Жылқышы, * [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]] «Мөлдір махаббат» (реж. Ә. Рахимов) – Бүркіт, * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]] «Махаббат дастан» (реж. Қ. Сүгірбеков) – Жантық, * [[Тынымбай Нұрмағамбетов|Т. Нұрмағанбетов]] «Бес бойдаққа бір той» (реж. Ә. Рахимов) – Нарбол, * [[Дулат Исабеков|Д. Исабеков]] «Актриса» (реж. Н. Жұманиязов) – Ерлен, * Д. Исабеков «Мұрагерлер» (реж. О. Кенебаев) – Төрехан, * Д. Исабеков «Жаужүрек» («Балуан Шолақ», реж. Е. Обаев) – Балуан Шолақ, * И. Сапарбай «Қыз мұңы» (реж. Е. Обаев, Т. Аралбай) – Ғазиз, * [[Иранбек Оразбаев|Иран-Ғайып]] «Мен ішпеген у бар ма?..» (реж. О. Кенебаев) – Абай, * [[Нұрлан Мырқасымұлы Оразалин|Н. Оразалин]] «Шырақ жанған түн» (реж. [[Нұрқанат Жақыпбай|Н. Жақыпбай]]) – Сағын, * [[Рахымжан Отарбаев|Р. Отарбаев]] «Бейбарыс сұлтан» (реж. Ю. Ханинга-Бекназар) – Қалауын, * Қ. Мұрат «Бақыт кілті» драмасында (реж. Е. Обаев) – Бауыржан, * [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]] «Ромео мен Джульетта» (реж. О. Салимов) – Меркуцио, * [[Николай Васильевич Гоголь|Н. Гоголь]] «Үйлену» (аударған: О. Қыйқымов, реж. В.И. Захаров) – Подколесин, * А. Володин «Қоштасқым келмейді...» (аударған және реж. А. Маемиров) - Козлов, * Ғ. Мүсірепов «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>» (реж. Е. Нұрсұлтан) – Бекежан, * М. Әуезов «[[Қарагөз (трагедия)|Қарагөз]]<nowiki/>» (реж. Е. Нұрсұлтан) - Сырым ==== Фильмографиясы ==== * 2012 – 2014 – «Тағдыр» - ''эпизод'' * 2013 – '''«Бауыржан Момышұлы»''' - ''[[Бауыржан Момышұлы]]'' * 2015 – '''«Жат»''' - ''эпизод'' * 2015 – '''«Шлагбаум»''' - ''эпизод'' * 2016 – «[[Анаға апарар жол]]» - ''Мұқан'' * 2016 – «Қазақ елі» - ''Жәнібек'' * 2016 – «[[Жұлдыздар тоғысқанда]]» - ''Әбіш'' * 2016 – «Тараз» - ''Сапар'' * 2018 – «Алтын Орда» - ''Мұсаб'' * 2019 – «Қазақ хандығы. Алтын тақ» – Жәнібек * 2019 – «Балуан Шолақ» – * 2019 – «Томирис» – ''Харасп'' * 2022 – [[Қаш|«ҚАШ»]] – ''Исатай'' * 2023 – «ГОК» – * 2024 – «Эмир Самарканда» – ''Жәңгір сұлтан'' * 2024 – «Нулевые» – * 2024 – «Сәлем, папа» – * 2024 – «Соңғы үкім» – * 2025 – '''«Капитан Байтасов»''' – * 2025 – [[№37 (фильм)|'''«№37»''']] – Расул * 2025 – '''«Алло»''' – * 2025 – '''«Оффсайд»''' – * 2025 – '''«Тамыр»''' – * 2025 – '''«Менің атым Қожа 2: жаңа саяхат»''' – == Марапаттары == * [[Қазақстан жастар одағы|Қазақстан жастар одағы "Серпер" сыйлығы]] (2013) * Приз за лучшую мужскую роль (фильм «Шлагбаум», Казахстан, 2015) МКФ<ref>{{Cite web|title=Кино-театр.ру. ЕРКЕБУЛАН ДАЙЫРОВ|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/post/381073/bio/}}</ref> * Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. * Бауыржан Момышұлы атындағы «Намыс» төсбелгісі (Ауған соғысы ардагерлері ұйымдары қауымдастығы, 2014)<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан Дайыров «Намыс» медалімен марапатталды|url=https://qazaqstan.tv/news/84438}}</ref>. * «[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл]]<nowiki/>» медалі (2016) * ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2018) * CANNES FILM AWARDS фестивалінің «Үздік Азия актері» номинациясы (2022) == Отбасы == Актердің жұбайы — Ләйлә Тілеуова (театрдағы әріптесі). Еркебұлан болашақ жарымен театрдағы «Ромео мен Джульетта» спектаклінің дайындығы кезінде танысқан. Сол кезде театр труппасына жаңа актерлер қабылданып жатқан, ал Ләйлә дайындыққа құрбысы Мадинамен бірге келген. Екеуінің арасындағы романтикалық қарым-қатынас театр дәлізіндегі кездесуден кейін, актердің болашақ жарын киноға шақыруынан басталған. Еркебұланның айтуынша, қарым-қатынастарының басталған күні — 15 желтоқсан. Ата-анасының және туған жерінің алдындағы перзенттік парызын өтеу мақсатында беташар рәсімі актердің туып-өскен жері — [[Қарасаз (Алматы облысы)|Қарасаз]] ауылында ұйымдастырылды. Ал негізгі үйлену тойы достары мен әріптестері шоғырланған [[Алматы]] қаласында өтті. Шаңырақ көтерген сәтте Ләйлә 20 жаста болған. Бастапқыда қыздың ата-анасы жасының кішілігіне байланысты қарсылық танытқанымен, кейіннен келісімдерін беріп, неке қию рәсімін өткізген. 2012 жылғы сұхбатында актер отбасылық құндылықтарды жоғары қоятынын, зайыбына қорған болуды және әке атануға дайындалып жүргенін атап өткен. Сол кезеңде ерлі-зайыптылар ата-анасынан бөлек тұрғанымен, болашақта үлкен үй алып, бір шаңырақ астында бірігуді жоспарлаған. Актер діни және моральдық ұстанымдарына берік, отбасының берекесін сақтауды басты мақсат тұтады.<ref>{{Cite web|title=Еркебұлан ДАЙЫРОВ, актер: Ләйләнің ата-анасы алғашында рұқсат бермеді|url=https://juldyz.kz/2017/08/22/erkebulan-dajyrov-akter-lajlaninh-ata-anasy-alghashynda-ruqsat-bermedi/}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Жұлдыздар отбасы» журналы, №1 (115)|date=2012 жыл}}</ref> 2025 жылғы қарашада Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға мемлекеттік сапары кезінде Әзербайжан және Орталық Азия елдерінің президенттерімен бірге "Келешек мұрасы" халықаралық сыйлығын тапсыру рәсіміне қатысты. Еркебұлан Дайыров "Театр және кино" аталымы бойынша "Келешек мұрасы" сыйлығының лауреаты атанды<ref>{{Cite web|title=Танымал актер Еркебұлан Дайыров халықаралық сыйлықтың лауреаты атанды|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/career/2309619-tanymal-akter-erkebulan-daiyrov-halyqaralyq-syilyqtyng-laureaty-atandy-foto/}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Бауыржан Момышұлы атындағы Намыс медалінің иегерлері]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] 19sweok8cnlsd4kdbuf167j8m0nkbzf 0 581182 3577200 3296138 2026-04-05T11:33:51Z Rasulbek Adil 176232 3577200 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Асхат Мақсымұлы Маемиров |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.03.1974 |туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]]<br />{{туғанжері|Сырым ауданы|Сырым ауданында}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}}<br />[[Режиссёр|театр режиссері]] <br /> педагог - [[доцент]] |азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1997 жыл]] - осы уақыт |бағыты = [[драма]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |сайты = }} '''Асхат Мақсымұлы Маемиров''' ([[1974 жыл]]ы [[12 наурыз]]да [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]]нда туған) — [[Режиссёр|театр режиссері]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2015). [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның директоры ([[2018 жыл]]дан). [[Философия|Философия ғылымдарының докторы]] (PhD 2016). == Толығырақ == * Асхат Мақсымұлы [[1974 жыл]]ы [[12 наурыз]]да [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]] Абай ауылы, Сарой ауылдық кеңесінде дүниеге келген. * 1991 - 1995 жылдары [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]] (бұрынғы А.С.Пушкин атындағы Орал педагогика институты)ның филология факультетін бітірген. * 1995 - 1996 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] «драма режиссері» мамандығы бойынша Қазақстанның халық артисі, профессор [[Маман Байсеркенов]]тың классын бітірген. * 2008 жылы [[Болашақ стипендиясы|Қазақстан Республикасының президенітінің "Болашақ" халықаралық степендиясының]] иегері. Сол жылы Université Sorbonne Nouvelle Paris университетінде білімін жетілдірген. ([[Франция]], [[Париж]]); * 2008 жылы [[Париж]] Ұлттық өнер консерваториясының "драмалық өнер" мамандығы бойынша тағлымдамадан өткен ([[Франция]], [[Париж]]); * 2010 жылы Ресейдің атақты ГИТИС өнер академиясында театр өнері бойынша магистр ғылыми атағын алды. == Еңбек жолы == * 1997 жылы [[Хадиша Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры|Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]ның актерлік бөліміне қабылданады. * Осы театр сахнасында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], [[Жұбан Молдағалиев]], [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Хамза Есенжанов]], [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]], [[Ғарифолла Құрманғалиев]] және Сал-Мұхит сынды біртуар тұлғалардың мерейтойлық қойылымдардың авторы, әрі қоюшы-режиссері болды. * Облыстық халық шығармашылығы орталығында бас режиссері. * Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театрының сахнасында қойған, драматург М. Ахметжанның «Қараторғай» мұңлы драмасы бүгінгі күнге дейін табыспен жүріп жатыр. * [[Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті]]нің оқыушысы. * Құрманғазы атындағы Орал музыкалық колледжінің "актер шеберлігі" бөлімінің меңгерушісі. * «Қазақстанның рухани даму қоры» АҚ вице-президенті. * ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің жанындағы "Қазақ әуендері" АҚ президенті. * 2014 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] "актер шеберлігі" кафедрасының [[доцент]]і. * [[2016 жыл]]ы [[22 қазан]]да [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] сахнасында "Ақтастағы Ахико" атты тарихи драмасы режиссер Асхат Маемировтың жетекшілігімен сахналанды. Карлаг қасіретін қазақ сахнасында алғаш рет бейнеленген қойылым Еліміздің Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналды. * [[2017 жыл]]дың [[12 мамыр]]ындағы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің бұйрығымен [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінің бас директоры. * [[2018 жыл]]дың [[12 ақпан]]ындағы ҚР мәдениет және спорт министрлігінің бұрығымен [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның директоры лауазымында. == Марапаттары == * 1998 жылы Астана қаласында өткен [[Оралхан Бөкей]] атындағы І-ші Республикалық көркемсөз шеберлері байқауының жеңімпазы. * 1999 жылы Астана өткен шығармашыл жастардың ІІ-ші халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты. * 1999 жылы Кеңес Одағының және Қазақ КСРнің Халық артисі [[Қалыбек Қуанышбаев]]тың атындағы арнайы сыйлығының иегері. * 2015 жылы "Қазақстан Республикасының Конститутциясына 20 жыл" мерекелік медалі. * 2015 жылы Елбасының жарлығымен "[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]" құрметті атағымен марапатталды. * 2016 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің шешімімен Өнертану мамандығы бойынша Философия ғылымдарының PhD докторы құрметті ғылыми дәрежесі берілді. * 2016 жылы Еуразия ұлттық университетіне 20 жыл медалімен марапатталған. == Отбасы == Үйленген. Екі баласы бар. [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:12 наурызда туғандар]] [[Санат:Қазақстан театр педагогтары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]] hojregy6pkh3m13tuqsunc9k2dw6oae 0 582539 3577207 3296150 2026-04-05T11:36:07Z Rasulbek Adil 176232 3577207 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Бекболат Болатжанұлы Құрманғожаев |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні =1954 |туған жері =[[Алматы облысы]]<br />{{туғанжері|Талғар ауданы|Талғар ауданында}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br /> [[режиссер|театр режиссері]] |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1975]] - осы уақыт |бағыты = |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |сайты = }} '''Бекболат Болатжанұлы Құрманғожаев''' ([[1954 жыл]]ы [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]]нда туған) — [[режиссер|театр режиссері]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2014). [[Астана жастар театры]]ның қоюшы - режиссері. == Толығырақ == * Бекболат Болатжанұлы [[1954 жыл]]ы [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]]нда дүниеге келген. * [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]н театр және кино актері мамандығы бойынша бітірген. * Б. Бейшаналиева атындағы Қырғыз мемлекеттік өнер институтының театр режиссері мамандығы бойынша бітірген. * 1975 - 1979 жылдары Алматы жас балет театрында алғашқы еңбек жолын бастаған. * 1979 - 1993 жылдары [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның актерлік құрамында. * 1996 - 2004 жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]нда проректор, кафедра меңгерушісі, факультет деканы қызыметтерін атқарды. * 2004 - 2009 жылдары [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры]]ның бас режиссері [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов]]тың орынбасары қызыметін атқарған. * 2004 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]нің оқытушы. * Қазіргі таңда [[Астана жастар театры]]ның қоюшы - режиссері. * [[2014 жыл]]ы Елбасының жарлығымен "[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]" құрметті атағымен марапатталған. [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары]] [[Санат:Астана жастар театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] r3temceetgucm6c4x4h3jhn3phzenbf 0 582540 3577047 3319038 2026-04-05T07:22:46Z Rasulbek Adil 176232 3577047 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Дәурен Серікбекұлы Серғазин |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 06.10.1984 |туған жері = {{туғанжері|Теміртау|Теміртауда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = [[2007]] - осы уақыт |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = ҚР тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері |сайты = }} '''Дәурен Серікбекұлы Серғазин''' ([[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да туған) — [[актер]]. Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2016). [[Астана жастар театры]]ның актері (2007 жылдан). == Толығырақ == * Дәурен Серікбекұлы [[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да дүниеге келген. [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]] Қапал-Арасан ауылында өскен. * [[2002]] - [[2006]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Драма және кино актері» мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Білім беру ісінің үздігі, профессор [[Нұрқанат Жақыпбай]]дың шеберханасын бітірген. * 2006 - 2007 жылдары «Қымызхана» бағдарламасында Жексеннің рөлін сомдаған. ([[Qazaqstan (телеарна)|ТРК Қазақстан]]); * [[2007 жыл]]дан [[Астана жастар театры]]ның негізін қалаушы актері. == Сахнадағы негізгі рөлдері == * [[Астана жастар театры]] сахнасында: Ғ.Мүсіреповтің «Қозы мен Баянында» – Қозы, Н.Гогольдің «Ревизорында» – Хлестаков, Ш.Айматовтың «Жан азабында» – мәңгүрт Жоламан, Т.Миннуллиннің «Диляфруздың төрт күйеуінде» – Әмір, Б.Соқпақбаевтың «…Көзіме бір көрінсең бала ғашық…» шығармасында – Қожа, У.Шекспирдің «Асауға тұсауында» – Люченцио, М.Левидің «Жер мен көктің арасында» – Артур және т.б көптеген рөлдері бар. * Дәурен Серғазин кино өнерінде де рөлдері бар: «Возвращение в А» фильмінде – Алтай, «Жас ұланда» – лейтенант Талғатов, «Жаужүрек мың балада» – Сәбит, Д.Махаматдинов түсірген «Алдар көседе» – Алдар көсе, С.Құрманбековтің «Ауыл сақшысында» Ерен, «Қара шаңырақта» – Мәди. == Марапаттары == * Көптеген Халықаралық және республикалық театр фистивальдерінің жүлдегері. * [[2016]] жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті қоры сыйлығының театр саласы бойынша лауреаты. * [[2018 жыл]]ы [[28 наурыз]] - Қазақстан театрлар ассосациясының "Саxнагер" ұлттық театр сыйлығының иегері ("Ең үздік ер адам рөлі" аталымы бойынша). [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Астана жастар театры тұлғалары]] 7igw026uifs9cah8weepmfoatwitc3w 3577048 3577047 2026-04-05T07:23:27Z Rasulbek Adil 176232 3577048 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Дәурен Серікбекұлы Серғазин |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 06.10.1984 |туған жері = {{туғанжері|Теміртау|Теміртауда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = [[2007]] - осы уақыт |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]] |ұжымы = |марапаттары = ҚР тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері |сайты = }} '''Дәурен Серікбекұлы Серғазин''' ([[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да туған) — [[актер]]. Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері (2016). [[Астана жастар театры]]ның актері (2007 жылдан). == Толығырақ == * Дәурен Серікбекұлы [[1984 жыл]]ы [[6 қазан]]да [[Теміртау]]да дүниеге келген. [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]] Қапал-Арасан ауылында өскен. * [[2002]] - [[2006]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның «Драма және кино актері» мамандығы бойынша Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Білім беру ісінің үздігі, профессор [[Нұрқанат Жақыпбай]]дың шеберханасын бітірген. * 2006 - 2007 жылдары «Қымызхана» бағдарламасында Жексеннің рөлін сомдаған. ([[Qazaqstan (телеарна)|ТРК Қазақстан]]); * [[2007 жыл]]дан [[Астана жастар театры]]ның негізін қалаушы актері. == Сахнадағы негізгі рөлдері == * [[Астана жастар театры]] сахнасында: Ғ. Мүсіреповтің «Қозы мен Баянында» – Қозы, Н. Гогольдің «Ревизорында» – Хлестаков, Ш. Айматовтың «Жан азабында» – мәңгүрт Жоламан, Т. Миннуллиннің «Диляфруздың төрт күйеуінде» – Әмір, Б. Соқпақбаевтың «…Көзіме бір көрінсең бала ғашық…» шығармасында – Қожа, У.Шекспирдің «Асауға тұсауында» – Люченцио, М. Левидің «Жер мен көктің арасында» – Артур және т.б көптеген рөлдері бар. * Дәурен Серғазин кино өнерінде де рөлдері бар: «Возвращение в А» фильмінде – Алтай, «Жас ұланда» – лейтенант Талғатов, «Жаужүрек мың балада» – Сәбит, Д. Махаматдинов түсірген «Алдар көседе» – Алдар көсе, С. Құрманбековтің «Ауыл сақшысында» Ерен, «Қара шаңырақта» – Мәди. == Марапаттары == * Көптеген Халықаралық және республикалық театр фистивальдерінің жүлдегері. * [[2016]] жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті қоры сыйлығының театр саласы бойынша лауреаты. * [[2018 жыл]]ы [[28 наурыз]] - Қазақстан театрлар ассосациясының "Саxнагер" ұлттық театр сыйлығының иегері ("Ең үздік ер адам рөлі" аталымы бойынша). [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Астана жастар театры тұлғалары]] hresxwf5bc8s9pctd3at9whzbm8u2ud 2 602599 3576864 2827407 2026-04-04T19:40:02Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav|Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] [[commons:File:Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_langua 3576864 wikitext text/x-wiki [[File:Эниси Лисика (2019). Eniisi Lisika (2019).png|thumb|Ищите меня тут / Look for me here (''Na kultar nokhlu gau''): https://ru.wikipedia.org/wiki/Участник:Eniisi_Lisika).]] <div style="float: left; border: solid #6ef7a7 1px; margin: 1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width: 45px; height: 45px; background: #6ef7a7; text-align: center; font-size: 12pt;" | '''<b>kro-N</b>''' | style="font-size: 8pt; padding: 4pt; line-height: 1.25em;" | Ина-тонкьёшуг '''сатума''' бааздул-дон '''Кротоль-до''' шэгами. |}</div> ntl96ecug88sgwu7ixs7rkzgovymcwn 0 610455 3576976 3225128 2026-04-05T03:28:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576976 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джордж Бест |сурет = George Best (1976).jpg |туған күні= 22.05.1946 |қайтыс болған күні = 25.11.2005 |азаматтығы= {{байрақ|Солтүстік Ирландия}} |туған жері = {{туғанжері|Белфаст|Бельфаста}}, [[Солтүстік Ирландия]] |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]] |бойы = 175 |позиция = жартылай қорғаушы |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1960—1961|{{flagicon|Солтүстік Ирландия|20px}} Крегаг Бойз| |1961—1963|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1963—1974|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|361 (137) |1974|{{аренда}}{{flagicon|Оңтүстік Африка Республикасы|20px}} [[Джуиш Гилд]]|5 (1) |1974|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} Данстабл Таун|5 (0) |1975—1976|{{flagicon| Англия|20px}} [[Стокпорт Каунти]]|3 (2) |1976|{{flagicon|Ирландия|20px}} [[Корк Селтик]]|3 (0) |1976|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анджелес Ацтекс]]|24 (15) |1976—1977|{{flagicon|Англия|20px}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|32 (6) |1977|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анжелес Ацтекс]]|25 (13) |1977—1978|{{flagicon|Англия|20px}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|10 (2) |1978|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Лос-Анжелес Ацтекс]]|12 (1) |1978—1979|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Форт-Лодердейл Страйкерс (1977—1983)|Форт-Лодердейл Страйкерс]]|33 (7) |1979—1980|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Хиберниан]]|13 (3) |1980|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Сан-Хосе Эртквейкс (1974—1988)|Сан-Хосе Эртквейкс]]|26 (8) |1980—1981|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Хиберниан]]|4 (0) |1981|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Сан-Хосе Эртквейкс (1974—1988)|Сан-Хосе Эртквейкс]]|30 (13) |1982|{{flagicon|Гонконг|20px}} Си Би|2 (0) |1982|{{flagicon|Гонконг|20px}} [[Гонконг Рейнджерс]]|1 (0) |1983|{{flagicon|Англия|20px}} [[Борнмут (футбольный клуб)|Борнмут]]|5 (0) |1983|{{flagicon|Аустралия|20px}} [[Куинсленд Роар|Брисбен Лайонс]]|4 (0) |1983|{{flagicon|Аустралия|20px}} Осборн Парк Галеб|1 (1) |1984|{{flagicon|Англия|20px}} [[Нанитон Таун|Нанитон Боро]]|0 (0) |1984|{{flagicon|Солтүстік Ирландия|20px}} [[Тобермор Юнайтед]]|0 (0) |1963—1984|'''Бүкіл карьерасында''' |'''599 (209)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1964—1977|{{Футбол|Солтүстік Ирландия}} |37 (9)}} }} '''Джордж Бест''' ({{lang-en|George Best}}; 22 мамыр 1946, [[Белфаст]], [[Солтүстік Ирландия]] — 25 қараша 2005<ref>https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=46539/index.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Лондон]], [[Англия]]) — солтүстік ирландиялық футболшы, жартылай қорғаушы. Футбол тарихындағы ең мықты футболшылардың бірі. == Карьерасы == === Клубтық === 1961 жылы 15 жасында "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедтің]]" футбол академиясына қабылданды. 1963 жылы тұңғыш кәсіби келісім шартын жасасты. 1963 жылы 14 қыркүйекте "[[Вест Бромвич Альбион|Вест Бромвичке]]" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. Сол жылы 28 желтоқсанда "[[Олд Траффорд|Олд Траффордта]]" "[[Бернли (футбол клубы)|Бернлидің]]" қақпасына клуб сапындағы тұңғыш голын соқты. 1974 жылға дейінгі он бір маусым бойы 470 кездесуде алаңға шығып 179 голдың авторы атанды. Жартылай қорғаушы болғанына қарамастан, 1967-72 жылдар аралығында бес мәрте клубтың маусымдағы ең үздік мергендерінің бірі болды. 1974 жылы ішкілікке тым беріліп кетіп, бос уақыттарының көбін құмар ойнау мен түнгі клубтарға жұмсады да, соның кесірінен клубтан кетуге мәжбүр болды. Клуб сапындағы соңғы голын 1973 жылы 15 желтоқсанда "[[Ковентри Сити]]" қақпасына соқты. 1974 жылы 1 қаңтарда соңғы кездесуін "[[Куинз Парк Рейнджерс|Куинз Парк Рейнджерске]]" қарсы өткізді. 5 қаңтар күні "Плимут Аргайлмен" өтетін матчта жаттығуға қатыспағаны үшін алаңға шықпады, бұған ашуланған Бест осы жолы алаңға шықпаса, қайтадан ешқашан клуб намысын қорғамайтынын айтып салды. Бест расымен де содан соң "Манчестер" сапында қайтадан ойнаған жоқ. Сол жылы жазда Оңтүстік Африка Республикасының "Джиуш Гильд" клубына жалға берілді. Бар-жоғы 28 жасар футболшының бұдан кейінгі карьерасы белгілі бір клубта тұрақтамады. Он шақты жылдың ішінде 20-ға жуық клуб ауыстырды да, 1984 жылы карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрамада === 1964 жылы 15 сәуірде сырт алаңда [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльспен]] ойында тұңғыш рет [[Солтүстік Ирландия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында алаңға шықты. 1977 жылға дейін бірнеше Еуропа және әлем чемпионаттарының іріктеулерінде ойнап, 1977 жылы 12 қазанда [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] құрамасына қарсы ойында ұлттық құрама жейдесін соңғы рет киді. [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982 жылғы әлем чемпионатында]] Солтүстік Ирландияның бапкері Билли Бингем құрама сапына Джордан Бесті қосуды да жоспарлады, алайда футболшының жасы ұлғайып қалған болатын, оның үстіне ішкілікке беріліп кеткен футболшыны құрамаға шақыруды жөн көрген жоқ. == Жетістіктері == === Командалық === '''«Манчестер Юнайтед»''' * Англия жастар кубогы: 1964 * Англия чемпионы ('''2'''): 1964/65, 1966/67 * Еуропа чемпиондар кубогы: 1967/68 * Англия суперкубогы ('''2'''): 1965, 1967 === Жеке === * «Алтын доп»: 1968 * Англия чемпионатының үздік мергені: 1967/68 * «Манчестер Юнайтед» жартылай қорғаушылары арасындағы үздік мерген: 179 гол * «Манчестер Юнайтедтің» үздік мергені ('''4'''): 1967/68, 1969/70, 1970/71, 1971/72 * «Манчестер Юнайтедтің» бір матчта ең көп гол соққан футболшысы: 6 гол (Гарольд Халспен бірге) * Англия футбол лигасындағы үздік жүз футболшы тізіміне енген: 1998 * Ағылшын футболының құрмет залы: 2002 * ФИФА 100: 2004 * Golden Foot: 2005 * Еуропа футболының құрмет залы: 2008 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/george-best "Манчестер Юнайтедтің" ресми сайтында] *[http://www.soccer.mistral.co.uk/players/intro-gb.htm Барлық ресми матчтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501110337/http://www.soccer.mistral.co.uk/players/intro-gb.htm |date=2008-05-01 }} *[http://www.worldfootball.net/player_summary/george-best/ Уорлдфутболнет] [[Санат:Солтүстік Ирландия футболшылары]] [[Санат:Солтүстік Ирландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Фулхэм ФК ойыншылары]] [[Санат:Борнмут ФК ойыншылары]] [[Санат:Хиберниан ФК ойыншылары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] ruoh54ool2ntipjhu1g6y4sqjhie8wc 0 659308 3576987 3564178 2026-04-05T05:03:25Z Казанова Анель Абдурахмановна 177581 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576987 wikitext text/x-wiki {{Фотомодель |есімі = Алла Елшін |шынайы есімі = |сурет = Alla Ilchunnun syreti.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Алла Елшін |лақап аты = |туған күні = 10.12.1926 |туған жері = {{туғанжері|Харбин|Харбинде}}, [[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытай Республикасы]] |қайтыс болған күні = 8.3.1989 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}} |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = 1947-1967 |жұбайы = 1-күйеуі: Майк де Дюлмен <br /> 2-күйеуі: Игорь Мухин |бойы = 168 |салмағы = 46 |кеудесі = 91,5 |белі = 47 |бөксесі = 49 |шашы = |көзі = |киім өлшемі = |аяқ киім өлшемі = |агенттігі = [[Christian Dior|Christian Dior SE]] <br /> [[Yves Saint Laurent]] |imdb_id = |сайты = |ортаққор = }} '''Алла Елшін''' ([[10 желтоқсан]] [[1926 жыл|1926]], [[Харбин]] — [[8 наурыз]] [[1989 жыл|1989]], [[Париж]]) — қазақтан шыққан Dior моделі. [[Кристиан Диор|Кристиан Диордың]] музаларының бірі. == Шығу тегі == Алла жайлы мәліметтер табуда «Иришевтың тобы» көп күш жұмсады. Өйткені, оның өмірбаяны туралы өте аз ақпарат сақталған, ал табылғандардың бәрі аса қарама-қайшы болды. Б. Иришев кітабында жазғандай, іздестіру тобы тұқымы қазақ деген ақпаратты алдымен ғаламтордағы күмәнді орыс тілді дереккөздерден тапты, тек бұл ақпарат кейінірек: алдымен Алланың сән тарихшысы Александр Васильевпен оның «Қуғындағы сұлулық» ({{lang-ru|Красота в изгнании}}) кітабында келтірілген соңғы сұхбатынан, содан соң жазушы Жан-Ноел Лионың 1996 жылы шыққан кітабында, кейін Алланың ұлы — Марк де Дюлменмен расталды. Ресейден келген эмигранттардың ұлы А. Васильев Илчун қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын, яғни 1987 жылы Парижде оны өз үйінде кездестіруге (Васильевтің анасы Алламен дос болған) және оның өмірі туралы ашық сұхбат алудың ерекше мүмкіндігіне ие болды. Оның 50-60 жылдардағы модел бизнесі туралы танымал кітабына енгізілген бұл сұхбаттың Ғаламторда электронды нұсқасы бар. Дәйексөз келтіре, автор былай деп жазады: «Алла Илчун – Харбин қаласында туған, еуразиялық келбетті, сымбатты ару. Ол сопрано әншісі Татьяна Михайловна Илчун мен алматылық теміржолшы Евгений (Гуанхал) Илчунның қызы болды». Сосын бет үзіліп қалады, сондықтан автор оның қазақи тегі болғаны, болмағаны жайлы жазған ба, жоқ па, беймәлім. [[Берлин Кенжетайұлы Иришев|Берлин Иришев]], жоғарыда айтылғандай, әкесі жағынан қазақ екенін әлемге алғаш айтқан А. Васильев екенін алға тартады. Б. Иришевтің кітабына арнайы жазылған мақаласында А.Васильев «ол шынында да екі ұлы халықтың: орыс пен қазақтың таңданысы мен мақтанышына лайық» деп біржақты жазады. Одан әрі нақтылау кетеді: «Ол әкесі жағынан жартылай қазақ, шешесі жағынан жартылай орыс болған. Екі халықтың ең жақсы гендерінің қосылуы әлемге есімі ғасырлар бойы Жоғарғы моданың тарихында жазылған талантты үлгіні берді». Олай болса, Алла оған сұхбат кезінде әкесінің ұлты қазақ екенін айтты<ref>[https://abai.kz/post/113147 Мұстафа Шоқайдың ашылмаған құпиясы (V бөлім)]</ref>. == Өмірбаяны == Алла Илчунның отбасы мен ата-бабалары туралы ақпарат онша көп емес. Оның әкесі Қуанғали Илчун теміржол инженері болған деген болжам бар. Ол Қазақстанда өмір сүрген бай әкесінің арқасында лайықты білім ала алды. Ол [[Түрксіб]]тің құрылысына қатысып, революция қарсаңында [[Харбин]]де болды. Бұл қала Қытай-Шығыс теміржолының станциясы ретінде құрылып, сәйкесінше Харбинде көптеген орыстар өмір сүрді. Қуанғали Илчун мұнда опера әншісі, әдемі Татьянамен (Тамара) кездесті. Олар отбасын құрып, көп ұзамай олардың қызы Алла дүниеге келді<ref>[https://ia-centr.ru/publications/alla-ilchun-kak-doch-kazakhskogo-baya-stala-modelyu-dior/ АЛЛА ИЛЧУН: БАЙ ҚАЗАҚТЫҢ ҚЫЗЫ ҚАЛАЙ DIOR МОДЕЛІНЕ АЙНАЛДЫ]{{Deadlink|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бірнеше жылдан кейін Жапония интервенциясы [[Манджурия]]да орын алды. 1935 жылы Қуанғали отбасысын теміржол көлігімен [[Шаңхай]]ға көшіруге шешім қабылдады. Осы уақытта Тамараның туған сіңлісі атыста қайтыс болды, бірақ Қуанғали әйелі мен қызын Францияға бет алған норвегиялық кемеге отырғызып үлгерді. Бұл 1936 жылы, жапондықтардың Шанхайдан кемелердің кетуіне тыйым салғаннан тура бір жыл бұрын болды. Қуанғалидің одан арғы тағдыры әлі белгісіз: 1936-1937 жылдар аралығында оны бай отбасына тиесілі болғандықтан большевиктер тұтқындап, өлтірді деген болжам бар; басқа нұсқа бойынша, Қуанғали [[Қарағанды еңбекпен түзету лагері|Қарағандыдағы ГУЛАГ]] құрбаны болды. Францияға келген Тамара ұзақ уақыт жұмыс таба алмады: оның Шанхайлық тіс дәрігері дипломы бұл жерде қабылданбады. Алайда, ол өзінің бір кездері ән салуға әуес болғанын есіне алып, Париж консерваториясына түсіп, оны сәтті аяқтады. Сондай-ақ, Тамараның екінші рет тұрмысқа шыққаны туралы ақпарат бар<ref>[https://vlast.kz/life/30902-alla-ilcun-muza-diora-s-neprostym-harakterom.html Алла Илчун: Диордың қиын мінезді музасы]</ref>. [[Сурет:Alla Ilchun.jpg|thumb|right|200px|Алла Dior дүкенінің алдында]] Содан кейін [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталды, өте жас Алла Ильчун [[Қарсыласу қозғалысы (Франция)|француздық қарсыласу]] қатарында шайқасты. Алла Тамара Волконская және Ариадна Скрябина кінәгинялармен иық тіресіп, Францияның оңтүстік-батысында көше шайқастарына қатысты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=o8KIx1BgdIg&t=4s Ыдысжуышыдан әлемдік подиумдарға дейін. Харбиннен Парижге. Эмигранттың тағдыры.]</ref>. 1947 жылы Алла кездейсоқ сол кездегі көпшілікке танымал емес [[Кристиан Диор]]дың сән үйінің кастингіне тап болды. Алла дизайнерге батыл дизайн шешімдері үшін шабыт беріп, өзінің сән үйіне бүкіл әлемге танымал болғанға дейін, онда 10 жыл бойы, Диор қайтыс болғанға дейін жұмыс істеді<ref>[https://ztb.kz/persona/moj-ded-kazah-syn-muzy-kristiana-diora-sdelal-zaavlenie Кристиан Диор музасының ұлы: «Менің атам қазақ!» - деген мәлімдеме жасады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506175318/https://ztb.kz/persona/moj-ded-kazah-syn-muzy-kristiana-diora-sdelal-zaavlenie |date=2021-05-06 }}</ref>. Талғампаздығы мен 47 сантиметрлік беліне масаттанған Диор қызды сән көрсетіліміне қатысуға шақырды, көп ұзамай ол оның басты музаларының біріне айналды. [[Сурет:Alla Ilchun2.jpg|thumb|right|200px|Алла]] 1949 жылдан бастап [[Франция]]дағы, [[Англия]]дағы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тағы]], [[Бразилия]]дағы, [[Жапония]]дағы, тіпті, [[Аустралия]]дағы барлық әйгілі басылымдар сол кездегі француз сәнгері Кристиан Диордың үміткеріне айналған қытайдан шыққан Алла Илчунның кербез моделі туралы фотосуреттер және жазбалармен толықты. Алла Илчун моделге ерекше көрінісімен - шығыс биік жақ сүйектерімен, нүктелі иектерімен, қысық көздерімен Еуропаның сәнді әлемін бірден жаулап алды. Айтпақшы, әйгілі көз ұзын сызықты таныстырған Алла болатын. Бүкіл әлемдегі әйелдер оның бейнесіне еліктеп, ерекше көңіл аудартатын көз сызығы макияжын көшіріп алды. 50-жылдары пайда болған бұл сән жылдар өте келе сақталды: қыздар әлі де сызықтарды жақсы көреді. Диор еуропалық фигура мен азиялық келбеттің үйлесуіне таңданды. Алла Dior шыққан арман әйел болатын. Олардың достығы 20 жылға созылып, тек 1957 жылы Диордың кенеттен қайтыс болуымен ғана үзілді, ол қайтыс болғаннан кейін Алла тағы онжылдықты подиумда [[Ив Сен-Лоран]]нан шыққан киімдерді киді. Диор Алланың кез келген қылықтарын кешіріп отырды. Газет кесінділері арқылы [[Нью-Йорк]]та болған жанжал жайлы белгілі болды. Алла американдық еркектер жөнінде қатты сөздер айтып, жергілікті басылымға сұхбат берді. Келесі күні Диор Алланы Францияға шақырды. Америкалық баспасөз шындықты айтқаны үшін әйгілі манекенші мансабының аяқталғаны туралы жазды. Алайда, бір күн өткен соң ештеңе болмағандай подиумға қайтып оралды. Өйткені, Алла жетістіктің қайнаркөзі болатын, көрсетілімнен кейін көйлектер Марлен Дитрих сияқты танымал актрисалар, монархтардың әйелдері және сондай басқада ханымдардың гардеробында болатын. Алла Илчун моделдік мансабын жасы келгенде аяқтады. Ол уақытында және әдемі болып тұрғанда кетуді шешті. Илчун фотосессияларға қатысуын қойды, сұхбаттар бермеді және жабық өмір салтын ұстанды. Таңғажайып Алла алты тілде еркін сөйлей алатын ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Италиян тілі|итальян]], [[Испан тілі|испан]], [[Орыс тілі|орыс]]) және киімдерді көрсетіп қана қоймай, оның пішімін, тігісін, сән үрдісі туралы да егжей-тегжейлі әңгімелей білді. 1967 жылы 23 қарашада Алла француз азаматтығын алады. Осы жылы моделдік мансабын аяқтады. 1987 жылы Dior үйінің 40 жылдығына байланысты соңғы рет подиумға шығады. Диордың музасы Алла Илчун [[1989 жыл]]ы [[8 наурыз]]да жүрек ұстамасынан 62 жасында көз жұмды. Бикенінің жаназасын Париждегі Невский соборында Алла Мухина ретінде шығарды. == Жеке өмірі == [[1953 жыл|1953 жылы]] [[13 қараша|13 қарашада]] Алла бірінші күйеуі тегі поляк, саясат және экономика ғылымдарының докторы, граф Майк де Дюлменге тұрмысқа шықты. Осы некеде [[1956 жыл|1956 жылы]] [[12 тамыз|12 тамызда]] Марк есімді ұл бала туды (немесе 2 бала). [[1961 жыл|1961 жылы]] [[13 сәуір|13 сәуірде]] ажырасып кетті. [[1980 жыл|1980 жылы]] [[8 наурыз|8 наурызда]] екінші күйеуі — Игорь Мухинге тұрмысқа шықты. == Шығармада == * XX ғасырдың ортасында суретші Леон Цейтлин Алла Илчунның құпиялы бейнесін суретіне түсірді. 2018 жылы қазақстандықтардың Франциядағы өкілі [[Берлин Кенжетайұлы Иришев|Берлин Иришев]] моделдің портретін көріп, оның тағдырына қызығушылық танытты. 2018 жылы жазында сурет [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайында]] бір ай бойы көрмеге қойылды. * Б. Иришевтың Алла Илчун туралы «'''Dior музасы. Алла Илчунның тарихы'''» ({{lang-ru|Муза Dior. История Аллы Ильчун}}) атты кітабы жарыққа шықты. [[Руслана Сергеевна Коршунова]] == Суреттері == <gallery perrow="5" widths="200px" heights="160px"> Сурет:Alla Ilchun3.jpeg Сурет:Alla Ilchun4.jpeg Сурет:Alla Ilchun5.jpeg Сурет:Alla Ilchun6.jpeg|Кристиан Диормен бірге </gallery> == Сілтеме == * [https://www.youtube.com/watch?v=Eb6Gq4T_IgM «Dior музасы. Алла Илчунның тарихы» кітабының тұсаукесері] * [https://www.youtube.com/watch?v=1UijBcBQvOg Алла Илчун туралы Revue бағдарламасында] {{ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ttW3Guy4mYk Кристиан Диор мен Ив Сен Лоранның музасы – қазақ қызы Алла Илчун жайлы.] Astana арнасында {{ref-kz}} * [https://www.youtube.com/watch?v=4y1UDE4Uv74 Кристиан Диордың жүрегін жаулаған қазақ қызы.] Hit tv channel арнасында {{ref-kz}} * [https://allailchun.com/ Аллаға қатысты сайт] * [https://www.instagram.com/alla.dior/ Аллаға байланысты инстаграм парақшасы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Модельдер]] 745vb24nwgadae53pvl97d07kgs54y5 3576991 3576987 2026-04-05T05:19:49Z Казанова Анель Абдурахмановна 177581 Алла Елшіннің өмірбаяны түбегейлі түрде Берлин Иришевтің бастауымен Франциядағы Қазақстандықтар қауымдастығымен зерттелді. Осы орайда жасалған он жылға жақын уақытты қамтыған зерттеулерінің нәтежиесінде нақты деректер табылды және оны Берлин Иришевтің командасы тапты; соларға авторлық құқық тиесілі. Сондықтан өзгерту түбегейлі түрде жүргізілді. 3576991 wikitext text/x-wiki {{Фотомодель |есімі = Алла Елшін |шынайы есімі = |сурет = Alla Ilchunnun syreti.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Алла Елшін |лақап аты = |туған күні = 10.12.1926 |туған жері = {{туғанжері|Харбин|Харбинде}}, [[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытай Республикасы]] |қайтыс болған күні = 8.3.1989 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}} |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = 1947-1967 |жұбайы = 1-күйеуі: Майк де Дюлмен <br /> 2-күйеуі: Игорь Мухин |бойы = 168 |салмағы = 46 |кеудесі = 91,5 |белі = 47 |бөксесі = 49 |шашы = |көзі = |киім өлшемі = |аяқ киім өлшемі = |агенттігі = [[Christian Dior|Christian Dior SE]] <br /> [[Yves Saint Laurent]] |imdb_id = |сайты = |ортаққор = }} '''Алла Елшін''' (фр. ''Alla Ilchun''; 1926 жылғы 10 желтоқсан, Харбин - 1989 жылғы 6 наурыз, Париж) - қазақ текті аңызға айналған париждік манекенші, Кристиан Диордың музасы, жоғары сән тарихындағы алғашқы азиялық модель. 1947 жылдан бастап Christian Dior сән үйінде жұмыс істеді, ал кутюрье қайтыс болғаннан кейін Ив Сен-Лоранмен жұмыс істеп, сән көрсетілімдеріне қатысты. Алла Елшін Кристиан Диормен шығармашылық серіктестікте 1940–1960 жылдардағы сән индустриясының дамуына елеулі ықпал етті. Оның бейнесі мен шығармашылық жолы халықаралық сән басылымдарында кеңінен көрініс тапты. == Өмірбаянын зерттеу және қалпына келтіру тарихы == Алла Елшіннің өмір жолы мен тұлғасы туралы толық мəліметтер жұртшылыққа Берлин Иришев пен оның Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF) командасының зерттеу жұмыстарының нəтижесінде кеңінен таныла бастады. Зерттеу барысында оның өмірі мен мансабына қатысты деректер, соның ішінде архивтік материалдар, сирек фотосуреттер, сұхбаттар жəне ұлы Марк де Дюльменнің отбасылық архивіндегі құжаттар жинақталды. Берлин Иришевтің айтуынша, зерттеу жұмыстары жеті жылға созылып, AKF мүшелері мен əртүрлі елдерден қатысқан энтузиастардың ынтымақтастығы арқасында жүзеге асырылды. Сонымен қатар жобаға Dior сəн үйінің Dior Héritage бөлімі жəне Алла Елшінді жеке таныған адамдар қолдау көрсетті. Алла Елшіннің өмірбаянын зерттеудің басталуына Париждегі Монсо паркінде өткен антикварлық көрмеде «Бейтаныс əйел» портретін сатып алу себеп болды. Аталған картинаны Берлин Иришевтің сатып алуы AKF тарапынан жүргізілген кейінгі зерттеулердің басталуына себеп болды. Бұл зерттеулердің мақсаты Алла Елшіннің өмірбаянын қалпына келтіру жəне құжаттау болды. Зерттеу барысында жиналған материалдар бұрын фрагментті түрде сақталған өмірбаяндық деректерді жүйелеуге мүмкіндік берді. Атқарылған жұмыстың нəтижесінде 2020 жылы ''«Алла'' — ''Восточная Жемчужина Dior»'' атты деректі фильм түсірілді. Фильм Бас продюсер Берлин Иришевтің ұлдары - Азамат, Алмаз жəне Аланның қаржылық қолдауымен жүзеге асырылды. == Өмірбаяны == ==== Ерте жылдары ==== Алла Елшін 1926 жылғы 10 желтоқсанда Харбинде (Қытай) теміржол инженері Қуантхан Елшін мен опера əншісі Тамара Михайлова отбасында дүниеге келді. Ол орыс-қазақ аралас отбасынан шыққан: анасы орыс, əкесі қазақ болған. Алланың əкесі Қуантхан Елшін Верный қаласында (қазіргі Алматы) туған. Бұл қала сол кезеңде Түркістан өлкесінің құрамына кірген. Алланың анасы, Петербург тумасы Тамара Михайлова, көрнекті вокалдық қабілетімен ерекшеленіп, фортепианода ойнаған жəне қызының музыкалық тəрбиесіне ерте жастан көңіл бөлген. Аймақтағы саяси өзгерістер мен Маньчжуриядағы тұрақсыздық отбасы тағдырына тікелей əсер етті. 1936 жылы жапон интервенциясы кезеңінде отбасы Харбиннен Шанхайға қоныс аударды. Кейін Қуантхан Елшін жұбайы мен қызын норвегиялық жолаушылар кемесіне отырғызып, Парижге жіберді. Қуантхан Елшіннің кейінгі өмірі туралы мəліметтер шектеулі. Оның Қытай-Шығыс теміржолының басқару құрылымында экономикалық бөлім бойынша қызмет атқарғаны белгілі. Кейбір деректерге сəйкес, отбасын Парижге аттандырғаннан кейін ол Қытайда қалып, Шанхай маңындағы əскери институтта орыс тілі кафедрасын басқарған. Ұзақ əрі күрделі сапардан кейін Алла мен Тамара Парижге қоныстанды. Париж Алла Елшіннің тұлғалық жəне кəсіби қалыптасуында маңызды орын алды. Францияға көшкен соң Тамара Михайлова музыкалық білімін жалғастырып, Париж консерваториясын тəмамдады, бұл отбасының француз астанасының мəдени жəне көркем ортасына бейімделуіне ықпал етті. Алла интеллектуалдық жəне шығармашылық ортада өсіп, еуропалық мəдениетпен ерте танысты, бұл оның кейінгі өмір жолы мен кəсіби бейнесінің қалыптасуына əсер етті. ==== Қазақ тегі ==== [[Сурет:Alla Ilchun2.jpg|thumb|right|200px|Алла]] Алла Елшіннің қазақ тегі туралы мәліметтер оның өмірі мен мансабына арналған бірқатар зерттеулер мен биографиялық еңбектерде көрініс тапқан. Оның шығу тегі жөніндегі деректер сән тарихшыларының жарияланымдарында, биографиялық зерттеулерде және отбасы мүшелерінің куәліктерінде келтіріледі. Олардың қатарында Эммануэль Босктың мақаласы (''L’Officiel'', 2017), сән тарихшысы Александр Васильевтің материалдары, жазушы Жан-Ноэль Лионың кітабы (1996), сондай-ақ ұлы Марк де Дюльменнің куәліктері бар. Берлин Иришевтің кітабы үшін арнайы жазылған мақалада сән тарихшысы Александр Васильев былай деп атап өтеді:<blockquote>''«Ол орыс және қазақ секілді екі ұлы халықтың мақтанышы әрі сүйсінуіне әбден лайық.»''</blockquote>Сол мәтінде ол нақтылай түседі:<blockquote>''«Әкесі жағынан ол жартылай қазақ, анасы жағынан жартылай орыс болды. Екі мәдениеттің тоғысуы әлемге есімі жоғары сән тарихына мәңгілікке енген дарынды модельді сыйлады.»''</blockquote> == Dior сəн үйіндегі мансабы == ==== '''Dior сəн үйіндегі қызметінің басталуы''' ==== Францияға қоныс аударғаннан кейін Алла Елшіннің өмірі оңай болған жоқ. Анасы Тамара Михайлова Париждегі кабарелердің бірінде əн айтып, күн көріп, жиі гастрольдік сапарларға шығып тұрған. Осы кезеңде Алла көбіне жалғыз қалып, балалық шағындағы құрбысы Элен жəне оның отбасымен көп уақыт өткізді. Бұл жылдар соғыс кезеңімен тұспа-тұс келді. Кейін Алла Париж мейрамханаларының бірінде ыдыс жуушы болып жұмыс істеді. Оның өміріндегі шешуші бетбұрыс 1947 жылы орын алып, кездейсоқ жағдайлармен байланысты болды. Алла Елшін жас кутюрье Кристиан Диордың сəн үйіндегі кастингке іріктеуге қатысу үшін емес, шақырту алған құрбысын қолдау мақсатында келген. Сəн үйінің дəлізінде күтіп отырған сəтте ол Кристиан Диордың назарын аударды. Алла киіп көру бөлмесіне шақырылып, оған көйлек кигізілді, бас киім тағылды, макияж жасалып, кейін залға шығарылды. Диор оның сымбаты мен шамамен 47 сантиметр болған жіңішке беліне тəнті болып, оны дефилеге қатысуға шақырды. Көп ұзамай Алла Елшін Диордың негізгі музаларының біріне айналды. Осылайша, Алла Елшін Dior сəн үйі құрылғаннан кейін көп өтпей манекеншілердің негізгі құрамына енді. Осы кезеңнен бастап оның кəсіби модельдік мансабы басталып, ол париждік жоғары сəн тарихындағы алғашқы азиялық модель əрі келесі онжылдықтағы Dior көрсетілімдерінің маңызды тұлғасына айналды. == Dior сəн үйіндегі рөлі == Кристиан Диор өзінің ''Christian Dior et moi'' атты мемуарында Алла Елшін туралы былай деп жазған:<blockquote>''«Сахнада асқақ әрі әрдайым аздап құпия болып көрінетін манекенші көрермен назарын баурай білуі тиіс. Дәл осы театрлық әсерлі болмысы мен айқын харизмасы үшін мен Алланы таңдадым. Ол — өз ісіне табиғи бейімділігі бар сирек манекеншілердің бірі. Алла жартылай орыс болғанымен, оның келбетінен Шығыстың барша жұмбағы мен тылсымын аңғаруға болады.»''</blockquote>Алла Елшін Dior сән үйінің манекеншілері арасында тез арада маңызды орынға ие болып, ұзақ жылдар бойы көрсетілімдердің негізгі тұлғаларының қатарында болды. 1940-жылдардың соңынан бастап оның фотосуреттері Франциядағы және халықаралық сән басылымдарында тұрақты жарияланып отырды. Оның бейнесі Франция, Ұлыбритания, АҚШ, Бразилия, Жапония және Австралия журналдарында көрініс тапты. Еуропалық мүсін мен азиялық бет-пішіннің үйлесімі Dior сән үйінің айрықша визуалдық белгілерінің біріне айналды. Алла Елшін қатысқан топтамалар елеулі коммерциялық табысқа жетті. Ол сән көрсетілімдерінде көрсеткен үлгілерді Марлен Дитрих секілді танымал актрисалар, сондай-ақ монархиялық әулеттер мен жоғары қоғам өкілдері, соның ішінде ханшайым Маргарет пен Элизабет Тейлор сатып алған. Фредерик Миттеран ''Christian Dior, La France'' (2018) атты деректі фильмінде Алла Елшінді былай сипаттаған:<blockquote>''«Ол — азиялық манекеншілер арасындағы мақтанышпен аталған алғашқы тұлғалардың бірі. Құдды ара ұясындағыдай, ол — ханшайым... Ол аз сөйлейді, бірақ барлық тілде сөйлей алатындай әсер қалдырады. Салмақты, құпиялы, сабырлы. Егер онымен қақтығыс іздемесе, сенімді дос.»''</blockquote>2017 жылы ''L’Officiel'' журналы Эммануэль Босктың «Кристиан Диордың музалары - олар кімдер?» атты мақаласын жариялады. Мақалада былай деп атап өтілді:<blockquote>''«Олардың есімдері Алла, Лаки, Пралин, Таня, Рене еді. Олар Кристиан Диор “перілер” деп атаған, оның талисман-манекеншілері әрі мәңгілік музаларының қатарында болды. Алғашқылардың бірі Алла Елшін биік бет сүйектерімен, сирек кездесетін әсем күлкісімен және қарындашпен сызылған айқын “мысық көздерімен” ерекшеленді... Оның жартылай славян, жартылай азиялық келбеті орыс анасы мен қазақ әкесінен дарыған. Ол басқа манекеншіні алмастыру үшін келген сәтте-ақ кутюрье оны бірден таңдады - назар тарту қабілеті үшін... Тұйық әрі жұмбақ болмысымен, Парижге ажырамас серігіне айналған иті арқылы кеңінен танылған Алла сән үйінде екі онжылдықтан астам уақыт еңбек етті. Ол өзінің подиумдағы ұстамды әрі сабырлы жүрісімен Кристиан Диорды ғана емес, оның ізбасарларын да тәнті етті.»''</blockquote>Замандастары Алла Елшіннің жоғары кəсіби деңгейін ерекше атап өтті. Оның айрықша қырларының бірі - алты тілді (ағылшын, француз, неміс, итальян, испан жəне орыс тілдерін) еркін меңгеруі болды. Ол сəн көрсетілімдерінде киімдерді көрсетуімен қатар, олардың пішімі, тігілу ерекшеліктері жəне сəн үрдістері туралы да түсініктеме бере алған. Кейінірек Алла Елшін Еуропада көзге сызылатын айқын сызықтар сəнінің таралуымен байланыстырылып, «мысық көздері» стилінің қалыптасуына ықпал еткен тұлға ретінде аталды. Алла Елшін Кристиан Диордың ең сүйікті әрі жоғары бағаланған модельдерінің бірі ретінде танылды. Берлин Иришевтің айтуынша, ол ұлы кутюрьенің музасы ғана емес, сонымен қатар «New Look» стилінің символы мен айрықша келбетіне айналды. Алла Елшін подиумға бұрын еуропалық сәнде сирек кездескен айқын бет-пішін, нәзік сымбат және келісті осанка үйлесімін алып келді. Оның подиумдағы бейнесін дене бітімінің ерекшеліктері толықтырды: Алла Елшіннің белі шамамен 47 сантиметрді құраған және модельдік мансабы барысында небәрі екі сантиметрге жуық қана өзгерген. Сән тарихын зерттеушілер былай деп атап өткен:<blockquote>''«Жиналған фотосуреттерге көз жүгіртіп, оның жоғары сән туындыларын қандай әсемдікпен алып жүргенін көргенде, Кристиан Диордың оны не себепті музасы етіп таңдағаны түсінікті болады.»''</blockquote>1957 жылы Кристиан Диордың кенеттен қайтыс болуынан кейін Алла Елшін модельдік мансабын жалғастырып, Ив Сен-Лоранның туындыларын подиумда ұсынды. Ол шамамен тағы он жыл бойы подиумда өнер көрсетіп, кейін есейген шағында белсенді мансабын аяқтады және саналы түрде көпшілік назарынан әрі сұхбаттардан бас тартты. == Жеке өмірі == 1953 жылы Алла Елшін поляк фотографы Майк де Дюльменге (Mieczysław Antoni Józst de Dulmen) тұрмысқа шықты. Майк де Дюльмен граф дворяндық титулына ие болып, саяси жəне экономикалық ғылымдар докторы дəрежесін алған. Неке қиылғаннан кейін Алла Елшін графиня титулын иеленді. Бұл некеде ұлы Марк де Дюльмен дүниеге келді. Ерлі-зайыптылар 1961 жылы ажырасқан. 1980 жылы Алла Елшін фотограф Игорь Мухинмен екінші рет некеге тұрды. == Кейінгі жылдары == 1967 жылы Алла Елшін белсенді модельдік мансабын аяқтады. Кейінгі жылдары ол жабық өмір салтын ұстанып, сұхбаттардан бас тартты және көпшілік алдына сирек шықты. 1987 жылы Dior сән үйінің 40 жылдығына орай Алла Елшін соңғы рет сән көрсетіліміне қатысты. Алла Елшін 1989 жылғы 6 наурызда Парижде жүрек талмасынан 63 жасында қайтыс болды. Оның бүкіл өміріндегі кәсіби қызметі жоғары сән подиумдарында әйел сұлулығының идеалын бейнелеумен тығыз байланысты болды. Алла Елшіннің жерлеу рәсімі 1989 жылғы 8 наурыз - Халықаралық әйелдер күні өтті. Бұл дата кейін зерттеушілер мен замандастары тарапынан оның бейнесі мен әйелдік және сән тарихына қосқан үлесімен символдық тұрғыда сабақтас күн ретінде аталды. == Мәдениеттегі бейнесі == Алла Елшін жоғары сән саласында Еуропада кең халықаралық танымалдыққа ие болған азиялық келбеттегі алғашқы модель ретінде мойындалды. Мәдени және тарихи тұрғыда ол Кристиан Диордың музасы әрі символдық тұлғасы ретінде сипатталып, соғыстан кейінгі еуропалық сәндегі әйелдік жаңа бейненің қалыптасуымен байланыстырылды. Алла Елшіннің тұлғасы ХХ ғасырдағы сән тарихы мен визуалдық мәдениетке арналған зерттеулерде қарастырылды. Профессор әрі зерттеуші Альберт Фишлер Берлин Иришевтің кітабы туралы пікір білдіре отырып, былай деп жазған:<blockquote>''«Тарих - қайта жаңғыру. Берлин Иришевтің кітабы тағдыры әлемдік тарихтағы күрделі әрі бетбұрысты кезеңдермен астасқан ерекше әйел - Алла Елшіннің өмір жолын баяндайды... Ол Диордың сүйікті модельдерінің бірі болды, ал оның шығыстық сұлулығы мен айрықша болмысы әлемді тәнті етті.»''</blockquote> == Мұрасы == Алла Елшін халықаралық сұлулықтың және Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени диалогтың символына айналды. Оның бейнесі деректі киноөнерде де көрініс тапты. 2020 жылы Берлин Иришевтің жетекшілігімен Франциядағы қазақстандықтар қауымдастығы Алла Елшіннің өмірі мен мансабына арналған ''«Алла'' ''— Восточная Жемчужина Dior»'' атты деректі фильмді ұсынды. Фильм халықаралық кинофестивальдерде алты марапатқа ие болып, оның мәдени мұрасын қайта жаңғырту мен кеңінен танытуға елеулі үлес қосты. Фильм сценарийінің негізіне Қазақстан, Ресей, Франция, Қытай және АҚШ-та жарық көрген бес кітап арқау болды. Бұл зерттеу жұмысының халықаралық ауқымын айқындай түседі. Алла Елшіннің есімін ұлықтауға бағытталған бастамалардың жалғасы ретінде Алматы қаласында ескерткіш орнату жобасы қолға алынды. Ескерткіштің ашылуы 2026 жылдың мамырына жоспарланған. Жоба Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF) тарапынан Берлин Иришевтің жетекшілігімен жүзеге асырылып, Алла Елшіннің әлемдік сәнге қосқан үлесіне арналған. == Алла Елшіннің өмірбаяны (даталар) == * 10 желтоқсан 1926 — Алла Елшіннің Харбинде дүниеге келуі * 1926–1935 — Харбиндегі өмірі * 1936 — Шанхайға қоныс аударуы * 8 тамыз 1936 — Алла Елшіннің анасымен бірге жолаушылар кемесімен Еуропаға аттануы * 13 қыркүйек 1936 — Парижде тіркелуі * 1947 — Алла Елшіннің Dior сән үйіне қабылдануы * 1948 — Роберт Капамен кездесуі * 13 қараша 1953 — Майк де Дюльменмен некеге тұруы * 12 тамыз 1956 — ұлы Марктың дүниеге келуі * 11 ақпан 1959 — Майк де Дюльменмен бөлек тұра бастауы * 13 сәуір 1961 — ажырасуы * 23 қараша 1967 — Франция азаматтығын алуы * 1967 — модельдік мансабының аяқталуы * 1968–1972 — мансабы аяқталғаннан кейінгі күрделі кезең * 8 наурыз 1980 — Игорь Мухинмен некеге тұруы * 1987 — подиумдағы соңғы көрсетілімі * 6 наурыз 1989 — қайтыс болуы * 8 наурыз 1989 — жерлеу рәсімі == Дереккөздер == # Christian DIOR. ''Christian DIOR et moi''. Paris, 2011. # Emmanuelle Bosc. ''Qui étaient les muses de Christian Dior ?'' L’Officiel, 19.10.2017. # Frédéric Mitterrand. ''Christian Dior, La France''. Деректі фильм, 2018. == Әдебиет == Иришев, Б. ''Муза Dior. История Аллы Ильчун''. Алматы: Coz, 2019. Иришев, Б. ''Муза Диора. Загадка Аллы Ильчун''. Москва: Этерна, 2020. Irishev, Berlin. ''L’Enigme d’Alla. Muse de Dior''. Paris–Madrid: Dix7, 2021. Pfaff, Soizic. «Letter to Berlin Irishev», Dior Heritage Archives. Bosc, Emmanuelle. ''L’Officiel'', 2017. == Суреттері == <gallery perrow="5" widths="200px" heights="160px"> Сурет:Alla Ilchun3.jpeg Сурет:Alla Ilchun4.jpeg Сурет:Alla Ilchun5.jpeg Сурет:Alla Ilchun6.jpeg|Кристиан Диормен бірге </gallery> == Сілтеме == * [https://www.youtube.com/watch?v=Oz7q1JUkLFs ''«Алла — Восточная Жемчужина Dior».'' Деректі фильм. Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF), жоба жетекшісі - Берлин Иришев, 2020.] * [https://www.france-kazakhstan.fr Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF)] * [https://www.youtube.com/watch?v=Eb6Gq4T_IgM «Dior музасы. Алла Илчунның тарихы» кітабының тұсаукесері] * [https://www.youtube.com/watch?v=1UijBcBQvOg Алла Илчун туралы Revue бағдарламасында] {{ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ttW3Guy4mYk Кристиан Диор мен Ив Сен Лоранның музасы – қазақ қызы Алла Илчун жайлы.] Astana арнасында {{ref-kz}} * [https://www.youtube.com/watch?v=4y1UDE4Uv74 Кристиан Диордың жүрегін жаулаған қазақ қызы.] Hit tv channel арнасында {{ref-kz}} * [https://allailchun.com/ Аллаға қатысты сайт] * [https://www.instagram.com/alla.dior/ Аллаға байланысты инстаграм парақшасы] [[Санат:Модельдер]] f5xz7l0a6koqa8omj19jurzp78c984f 3576993 3576991 2026-04-05T05:21:39Z Казанова Анель Абдурахмановна 177581 3576993 wikitext text/x-wiki {{Фотомодель |есімі = Алла Елшін |шынайы есімі = |сурет = Alla Ilchunnun syreti.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Алла Елшін |лақап аты = |туған күні = 10 желтоқсан 1926 жыл |туған жері = {{туғанжері|Харбин|Харбинде}}, [[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытай Республикасы]] |қайтыс болған күні = 6 наурыз 1989 жыл |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}} |азаматтығы = {{FRA}} |белсенді жылдары = 1947-1967 |жұбайы = 1-күйеуі: Майк де Дюлмен <br /> 2-күйеуі: Игорь Мухин |бойы = 168 |салмағы = 46 |кеудесі = 91,5 |белі = 47 |бөксесі = 49 |шашы = |көзі = |киім өлшемі = |аяқ киім өлшемі = |агенттігі = [[Christian Dior|Christian Dior SE]] <br /> [[Yves Saint Laurent]] |imdb_id = |сайты = |ортаққор = }} '''Алла Елшін''' (фр. ''Alla Ilchun''; 1926 жылғы 10 желтоқсан, Харбин - 1989 жылғы 6 наурыз, Париж) - қазақ текті аңызға айналған париждік манекенші, Кристиан Диордың музасы, жоғары сән тарихындағы алғашқы азиялық модель. 1947 жылдан бастап Christian Dior сән үйінде жұмыс істеді, ал кутюрье қайтыс болғаннан кейін Ив Сен-Лоранмен жұмыс істеп, сән көрсетілімдеріне қатысты. Алла Елшін Кристиан Диормен шығармашылық серіктестікте 1940–1960 жылдардағы сән индустриясының дамуына елеулі ықпал етті. Оның бейнесі мен шығармашылық жолы халықаралық сән басылымдарында кеңінен көрініс тапты. == Өмірбаянын зерттеу және қалпына келтіру тарихы == Алла Елшіннің өмір жолы мен тұлғасы туралы толық мəліметтер жұртшылыққа Берлин Иришев пен оның Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF) командасының зерттеу жұмыстарының нəтижесінде кеңінен таныла бастады. Зерттеу барысында оның өмірі мен мансабына қатысты деректер, соның ішінде архивтік материалдар, сирек фотосуреттер, сұхбаттар жəне ұлы Марк де Дюльменнің отбасылық архивіндегі құжаттар жинақталды. Берлин Иришевтің айтуынша, зерттеу жұмыстары жеті жылға созылып, AKF мүшелері мен əртүрлі елдерден қатысқан энтузиастардың ынтымақтастығы арқасында жүзеге асырылды. Сонымен қатар жобаға Dior сəн үйінің Dior Héritage бөлімі жəне Алла Елшінді жеке таныған адамдар қолдау көрсетті. Алла Елшіннің өмірбаянын зерттеудің басталуына Париждегі Монсо паркінде өткен антикварлық көрмеде «Бейтаныс əйел» портретін сатып алу себеп болды. Аталған картинаны Берлин Иришевтің сатып алуы AKF тарапынан жүргізілген кейінгі зерттеулердің басталуына себеп болды. Бұл зерттеулердің мақсаты Алла Елшіннің өмірбаянын қалпына келтіру жəне құжаттау болды. Зерттеу барысында жиналған материалдар бұрын фрагментті түрде сақталған өмірбаяндық деректерді жүйелеуге мүмкіндік берді. Атқарылған жұмыстың нəтижесінде 2020 жылы ''«Алла'' — ''Восточная Жемчужина Dior»'' атты деректі фильм түсірілді. Фильм Бас продюсер Берлин Иришевтің ұлдары - Азамат, Алмаз жəне Аланның қаржылық қолдауымен жүзеге асырылды. == Өмірбаяны == ==== Ерте жылдары ==== Алла Елшін 1926 жылғы 10 желтоқсанда Харбинде (Қытай) теміржол инженері Қуантхан Елшін мен опера əншісі Тамара Михайлова отбасында дүниеге келді. Ол орыс-қазақ аралас отбасынан шыққан: анасы орыс, əкесі қазақ болған. Алланың əкесі Қуантхан Елшін Верный қаласында (қазіргі Алматы) туған. Бұл қала сол кезеңде Түркістан өлкесінің құрамына кірген. Алланың анасы, Петербург тумасы Тамара Михайлова, көрнекті вокалдық қабілетімен ерекшеленіп, фортепианода ойнаған жəне қызының музыкалық тəрбиесіне ерте жастан көңіл бөлген. Аймақтағы саяси өзгерістер мен Маньчжуриядағы тұрақсыздық отбасы тағдырына тікелей əсер етті. 1936 жылы жапон интервенциясы кезеңінде отбасы Харбиннен Шанхайға қоныс аударды. Кейін Қуантхан Елшін жұбайы мен қызын норвегиялық жолаушылар кемесіне отырғызып, Парижге жіберді. Қуантхан Елшіннің кейінгі өмірі туралы мəліметтер шектеулі. Оның Қытай-Шығыс теміржолының басқару құрылымында экономикалық бөлім бойынша қызмет атқарғаны белгілі. Кейбір деректерге сəйкес, отбасын Парижге аттандырғаннан кейін ол Қытайда қалып, Шанхай маңындағы əскери институтта орыс тілі кафедрасын басқарған. Ұзақ əрі күрделі сапардан кейін Алла мен Тамара Парижге қоныстанды. Париж Алла Елшіннің тұлғалық жəне кəсіби қалыптасуында маңызды орын алды. Францияға көшкен соң Тамара Михайлова музыкалық білімін жалғастырып, Париж консерваториясын тəмамдады, бұл отбасының француз астанасының мəдени жəне көркем ортасына бейімделуіне ықпал етті. Алла интеллектуалдық жəне шығармашылық ортада өсіп, еуропалық мəдениетпен ерте танысты, бұл оның кейінгі өмір жолы мен кəсіби бейнесінің қалыптасуына əсер етті. ==== Қазақ тегі ==== [[Сурет:Alla Ilchun2.jpg|thumb|right|200px|Алла]] Алла Елшіннің қазақ тегі туралы мәліметтер оның өмірі мен мансабына арналған бірқатар зерттеулер мен биографиялық еңбектерде көрініс тапқан. Оның шығу тегі жөніндегі деректер сән тарихшыларының жарияланымдарында, биографиялық зерттеулерде және отбасы мүшелерінің куәліктерінде келтіріледі. Олардың қатарында Эммануэль Босктың мақаласы (''L’Officiel'', 2017), сән тарихшысы Александр Васильевтің материалдары, жазушы Жан-Ноэль Лионың кітабы (1996), сондай-ақ ұлы Марк де Дюльменнің куәліктері бар. Берлин Иришевтің кітабы үшін арнайы жазылған мақалада сән тарихшысы Александр Васильев былай деп атап өтеді:<blockquote>''«Ол орыс және қазақ секілді екі ұлы халықтың мақтанышы әрі сүйсінуіне әбден лайық.»''</blockquote>Сол мәтінде ол нақтылай түседі:<blockquote>''«Әкесі жағынан ол жартылай қазақ, анасы жағынан жартылай орыс болды. Екі мәдениеттің тоғысуы әлемге есімі жоғары сән тарихына мәңгілікке енген дарынды модельді сыйлады.»''</blockquote> == Dior сəн үйіндегі мансабы == ==== '''Dior сəн үйіндегі қызметінің басталуы''' ==== Францияға қоныс аударғаннан кейін Алла Елшіннің өмірі оңай болған жоқ. Анасы Тамара Михайлова Париждегі кабарелердің бірінде əн айтып, күн көріп, жиі гастрольдік сапарларға шығып тұрған. Осы кезеңде Алла көбіне жалғыз қалып, балалық шағындағы құрбысы Элен жəне оның отбасымен көп уақыт өткізді. Бұл жылдар соғыс кезеңімен тұспа-тұс келді. Кейін Алла Париж мейрамханаларының бірінде ыдыс жуушы болып жұмыс істеді. Оның өміріндегі шешуші бетбұрыс 1947 жылы орын алып, кездейсоқ жағдайлармен байланысты болды. Алла Елшін жас кутюрье Кристиан Диордың сəн үйіндегі кастингке іріктеуге қатысу үшін емес, шақырту алған құрбысын қолдау мақсатында келген. Сəн үйінің дəлізінде күтіп отырған сəтте ол Кристиан Диордың назарын аударды. Алла киіп көру бөлмесіне шақырылып, оған көйлек кигізілді, бас киім тағылды, макияж жасалып, кейін залға шығарылды. Диор оның сымбаты мен шамамен 47 сантиметр болған жіңішке беліне тəнті болып, оны дефилеге қатысуға шақырды. Көп ұзамай Алла Елшін Диордың негізгі музаларының біріне айналды. Осылайша, Алла Елшін Dior сəн үйі құрылғаннан кейін көп өтпей манекеншілердің негізгі құрамына енді. Осы кезеңнен бастап оның кəсіби модельдік мансабы басталып, ол париждік жоғары сəн тарихындағы алғашқы азиялық модель əрі келесі онжылдықтағы Dior көрсетілімдерінің маңызды тұлғасына айналды. == Dior сəн үйіндегі рөлі == Кристиан Диор өзінің ''Christian Dior et moi'' атты мемуарында Алла Елшін туралы былай деп жазған:<blockquote>''«Сахнада асқақ әрі әрдайым аздап құпия болып көрінетін манекенші көрермен назарын баурай білуі тиіс. Дәл осы театрлық әсерлі болмысы мен айқын харизмасы үшін мен Алланы таңдадым. Ол — өз ісіне табиғи бейімділігі бар сирек манекеншілердің бірі. Алла жартылай орыс болғанымен, оның келбетінен Шығыстың барша жұмбағы мен тылсымын аңғаруға болады.»''</blockquote>Алла Елшін Dior сән үйінің манекеншілері арасында тез арада маңызды орынға ие болып, ұзақ жылдар бойы көрсетілімдердің негізгі тұлғаларының қатарында болды. 1940-жылдардың соңынан бастап оның фотосуреттері Франциядағы және халықаралық сән басылымдарында тұрақты жарияланып отырды. Оның бейнесі Франция, Ұлыбритания, АҚШ, Бразилия, Жапония және Австралия журналдарында көрініс тапты. Еуропалық мүсін мен азиялық бет-пішіннің үйлесімі Dior сән үйінің айрықша визуалдық белгілерінің біріне айналды. Алла Елшін қатысқан топтамалар елеулі коммерциялық табысқа жетті. Ол сән көрсетілімдерінде көрсеткен үлгілерді Марлен Дитрих секілді танымал актрисалар, сондай-ақ монархиялық әулеттер мен жоғары қоғам өкілдері, соның ішінде ханшайым Маргарет пен Элизабет Тейлор сатып алған. Фредерик Миттеран ''Christian Dior, La France'' (2018) атты деректі фильмінде Алла Елшінді былай сипаттаған:<blockquote>''«Ол — азиялық манекеншілер арасындағы мақтанышпен аталған алғашқы тұлғалардың бірі. Құдды ара ұясындағыдай, ол — ханшайым... Ол аз сөйлейді, бірақ барлық тілде сөйлей алатындай әсер қалдырады. Салмақты, құпиялы, сабырлы. Егер онымен қақтығыс іздемесе, сенімді дос.»''</blockquote>2017 жылы ''L’Officiel'' журналы Эммануэль Босктың «Кристиан Диордың музалары - олар кімдер?» атты мақаласын жариялады. Мақалада былай деп атап өтілді:<blockquote>''«Олардың есімдері Алла, Лаки, Пралин, Таня, Рене еді. Олар Кристиан Диор “перілер” деп атаған, оның талисман-манекеншілері әрі мәңгілік музаларының қатарында болды. Алғашқылардың бірі Алла Елшін биік бет сүйектерімен, сирек кездесетін әсем күлкісімен және қарындашпен сызылған айқын “мысық көздерімен” ерекшеленді... Оның жартылай славян, жартылай азиялық келбеті орыс анасы мен қазақ әкесінен дарыған. Ол басқа манекеншіні алмастыру үшін келген сәтте-ақ кутюрье оны бірден таңдады - назар тарту қабілеті үшін... Тұйық әрі жұмбақ болмысымен, Парижге ажырамас серігіне айналған иті арқылы кеңінен танылған Алла сән үйінде екі онжылдықтан астам уақыт еңбек етті. Ол өзінің подиумдағы ұстамды әрі сабырлы жүрісімен Кристиан Диорды ғана емес, оның ізбасарларын да тәнті етті.»''</blockquote>Замандастары Алла Елшіннің жоғары кəсіби деңгейін ерекше атап өтті. Оның айрықша қырларының бірі - алты тілді (ағылшын, француз, неміс, итальян, испан жəне орыс тілдерін) еркін меңгеруі болды. Ол сəн көрсетілімдерінде киімдерді көрсетуімен қатар, олардың пішімі, тігілу ерекшеліктері жəне сəн үрдістері туралы да түсініктеме бере алған. Кейінірек Алла Елшін Еуропада көзге сызылатын айқын сызықтар сəнінің таралуымен байланыстырылып, «мысық көздері» стилінің қалыптасуына ықпал еткен тұлға ретінде аталды. Алла Елшін Кристиан Диордың ең сүйікті әрі жоғары бағаланған модельдерінің бірі ретінде танылды. Берлин Иришевтің айтуынша, ол ұлы кутюрьенің музасы ғана емес, сонымен қатар «New Look» стилінің символы мен айрықша келбетіне айналды. Алла Елшін подиумға бұрын еуропалық сәнде сирек кездескен айқын бет-пішін, нәзік сымбат және келісті осанка үйлесімін алып келді. Оның подиумдағы бейнесін дене бітімінің ерекшеліктері толықтырды: Алла Елшіннің белі шамамен 47 сантиметрді құраған және модельдік мансабы барысында небәрі екі сантиметрге жуық қана өзгерген. Сән тарихын зерттеушілер былай деп атап өткен:<blockquote>''«Жиналған фотосуреттерге көз жүгіртіп, оның жоғары сән туындыларын қандай әсемдікпен алып жүргенін көргенде, Кристиан Диордың оны не себепті музасы етіп таңдағаны түсінікті болады.»''</blockquote>1957 жылы Кристиан Диордың кенеттен қайтыс болуынан кейін Алла Елшін модельдік мансабын жалғастырып, Ив Сен-Лоранның туындыларын подиумда ұсынды. Ол шамамен тағы он жыл бойы подиумда өнер көрсетіп, кейін есейген шағында белсенді мансабын аяқтады және саналы түрде көпшілік назарынан әрі сұхбаттардан бас тартты. == Жеке өмірі == 1953 жылы Алла Елшін поляк фотографы Майк де Дюльменге (Mieczysław Antoni Józst de Dulmen) тұрмысқа шықты. Майк де Дюльмен граф дворяндық титулына ие болып, саяси жəне экономикалық ғылымдар докторы дəрежесін алған. Неке қиылғаннан кейін Алла Елшін графиня титулын иеленді. Бұл некеде ұлы Марк де Дюльмен дүниеге келді. Ерлі-зайыптылар 1961 жылы ажырасқан. 1980 жылы Алла Елшін фотограф Игорь Мухинмен екінші рет некеге тұрды. == Кейінгі жылдары == 1967 жылы Алла Елшін белсенді модельдік мансабын аяқтады. Кейінгі жылдары ол жабық өмір салтын ұстанып, сұхбаттардан бас тартты және көпшілік алдына сирек шықты. 1987 жылы Dior сән үйінің 40 жылдығына орай Алла Елшін соңғы рет сән көрсетіліміне қатысты. Алла Елшін 1989 жылғы 6 наурызда Парижде жүрек талмасынан 63 жасында қайтыс болды. Оның бүкіл өміріндегі кәсіби қызметі жоғары сән подиумдарында әйел сұлулығының идеалын бейнелеумен тығыз байланысты болды. Алла Елшіннің жерлеу рәсімі 1989 жылғы 8 наурыз - Халықаралық әйелдер күні өтті. Бұл дата кейін зерттеушілер мен замандастары тарапынан оның бейнесі мен әйелдік және сән тарихына қосқан үлесімен символдық тұрғыда сабақтас күн ретінде аталды. == Мәдениеттегі бейнесі == Алла Елшін жоғары сән саласында Еуропада кең халықаралық танымалдыққа ие болған азиялық келбеттегі алғашқы модель ретінде мойындалды. Мәдени және тарихи тұрғыда ол Кристиан Диордың музасы әрі символдық тұлғасы ретінде сипатталып, соғыстан кейінгі еуропалық сәндегі әйелдік жаңа бейненің қалыптасуымен байланыстырылды. Алла Елшіннің тұлғасы ХХ ғасырдағы сән тарихы мен визуалдық мәдениетке арналған зерттеулерде қарастырылды. Профессор әрі зерттеуші Альберт Фишлер Берлин Иришевтің кітабы туралы пікір білдіре отырып, былай деп жазған:<blockquote>''«Тарих - қайта жаңғыру. Берлин Иришевтің кітабы тағдыры әлемдік тарихтағы күрделі әрі бетбұрысты кезеңдермен астасқан ерекше әйел - Алла Елшіннің өмір жолын баяндайды... Ол Диордың сүйікті модельдерінің бірі болды, ал оның шығыстық сұлулығы мен айрықша болмысы әлемді тәнті етті.»''</blockquote> == Мұрасы == Алла Елшін халықаралық сұлулықтың және Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени диалогтың символына айналды. Оның бейнесі деректі киноөнерде де көрініс тапты. 2020 жылы Берлин Иришевтің жетекшілігімен Франциядағы қазақстандықтар қауымдастығы Алла Елшіннің өмірі мен мансабына арналған ''«Алла'' ''— Восточная Жемчужина Dior»'' атты деректі фильмді ұсынды. Фильм халықаралық кинофестивальдерде алты марапатқа ие болып, оның мәдени мұрасын қайта жаңғырту мен кеңінен танытуға елеулі үлес қосты. Фильм сценарийінің негізіне Қазақстан, Ресей, Франция, Қытай және АҚШ-та жарық көрген бес кітап арқау болды. Бұл зерттеу жұмысының халықаралық ауқымын айқындай түседі. Алла Елшіннің есімін ұлықтауға бағытталған бастамалардың жалғасы ретінде Алматы қаласында ескерткіш орнату жобасы қолға алынды. Ескерткіштің ашылуы 2026 жылдың мамырына жоспарланған. Жоба Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF) тарапынан Берлин Иришевтің жетекшілігімен жүзеге асырылып, Алла Елшіннің әлемдік сәнге қосқан үлесіне арналған. == Алла Елшіннің өмірбаяны (даталар) == * 10 желтоқсан 1926 — Алла Елшіннің Харбинде дүниеге келуі * 1926–1935 — Харбиндегі өмірі * 1936 — Шанхайға қоныс аударуы * 8 тамыз 1936 — Алла Елшіннің анасымен бірге жолаушылар кемесімен Еуропаға аттануы * 13 қыркүйек 1936 — Парижде тіркелуі * 1947 — Алла Елшіннің Dior сән үйіне қабылдануы * 1948 — Роберт Капамен кездесуі * 13 қараша 1953 — Майк де Дюльменмен некеге тұруы * 12 тамыз 1956 — ұлы Марктың дүниеге келуі * 11 ақпан 1959 — Майк де Дюльменмен бөлек тұра бастауы * 13 сәуір 1961 — ажырасуы * 23 қараша 1967 — Франция азаматтығын алуы * 1967 — модельдік мансабының аяқталуы * 1968–1972 — мансабы аяқталғаннан кейінгі күрделі кезең * 8 наурыз 1980 — Игорь Мухинмен некеге тұруы * 1987 — подиумдағы соңғы көрсетілімі * 6 наурыз 1989 — қайтыс болуы * 8 наурыз 1989 — жерлеу рәсімі == Дереккөздер == # Christian DIOR. ''Christian DIOR et moi''. Paris, 2011. # Emmanuelle Bosc. ''Qui étaient les muses de Christian Dior ?'' L’Officiel, 19.10.2017. # Frédéric Mitterrand. ''Christian Dior, La France''. Деректі фильм, 2018. == Әдебиет == Иришев, Б. ''Муза Dior. История Аллы Ильчун''. Алматы: Coz, 2019. Иришев, Б. ''Муза Диора. Загадка Аллы Ильчун''. Москва: Этерна, 2020. Irishev, Berlin. ''L’Enigme d’Alla. Muse de Dior''. Paris–Madrid: Dix7, 2021. Pfaff, Soizic. «Letter to Berlin Irishev», Dior Heritage Archives. Bosc, Emmanuelle. ''L’Officiel'', 2017. == Суреттері == <gallery perrow="5" widths="200px" heights="160px"> Сурет:Alla Ilchun3.jpeg Сурет:Alla Ilchun4.jpeg Сурет:Alla Ilchun5.jpeg Сурет:Alla Ilchun6.jpeg|Кристиан Диормен бірге </gallery> == Сілтеме == * [https://www.youtube.com/watch?v=Oz7q1JUkLFs ''«Алла — Восточная Жемчужина Dior».'' Деректі фильм. Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF), жоба жетекшісі - Берлин Иришев, 2020.] * [https://www.france-kazakhstan.fr Франциядағы Қазақстандықтар Қауымдастығы (AKF)] * [https://www.youtube.com/watch?v=Eb6Gq4T_IgM «Dior музасы. Алла Илчунның тарихы» кітабының тұсаукесері] * [https://www.youtube.com/watch?v=1UijBcBQvOg Алла Илчун туралы Revue бағдарламасында] {{ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ttW3Guy4mYk Кристиан Диор мен Ив Сен Лоранның музасы – қазақ қызы Алла Илчун жайлы.] Astana арнасында {{ref-kz}} * [https://www.youtube.com/watch?v=4y1UDE4Uv74 Кристиан Диордың жүрегін жаулаған қазақ қызы.] Hit tv channel арнасында {{ref-kz}} * [https://allailchun.com/ Аллаға қатысты сайт] * [https://www.instagram.com/alla.dior/ Аллаға байланысты инстаграм парақшасы] [[Санат:Модельдер]] fmvctm3jl0uetbhk7zi36m50zhrf0er 0 662163 3576865 3468437 2026-04-04T19:40:03Z Сәуір 1 61115 3576865 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakhstan-Army-OF-10.svg|thumb|150px|Жоғарғы Бас қолбасшының иық белгісі]] '''Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар''' — «Әскери міндеттілік және әскери қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен белгіленеген Қарулы Күштердегі, басқа әскерлердегі және әскери құрамалардағы әскери атақтар. == Дәрежелік құрылым == Қарулы Күштердегі, басқа әскерлердегі және әскери құрамалардағы құрамдар бөлінеді: * [[Сарбаз|сарбаз]] ([[Матрос|теңізші]]); * сержант (старшина) * офицер Сержанттар (старшиналар) құрамының шені құрамы тағы үш санатқа бөлінеді: * кіші сержант құрамы * аға сержант құрамы * жоғарғы сержант құрамы Офицер құрамының шені құрамы тағы үш санатқа бөлінеді: * кіші офицер құрамы * аға офицер құрамы * жоғарғы офицер құрамы Сондай-ақ, барлық атақтар әскери және кемелік (флотта) болып бөлінеді. Медициналық немесе заңгерлік мамандықтары бар офицерлер үшін әскери атауларға сәйкесінше «медициналық қызмет», «әділет» деген сөздер қосылады. Жоғарғы авиация офицер құрамы (ұшу, инженер, инженерлі-авиациялық даярлығы бар) әскери атақтарына «авиация» сөзі қосылады. «Запастағы» деген сөздер запастағы азаматтардың әскери шендеріне, ал зейнетке шыққандар - «зейнетте» деген сөздермен толықтырылады. Қысқартылған ауызекі атауларды (мысалы, «кавторанг», «старли» және т.б.) қолдануға жол берілмейді. == Айырмашылық белгісі == Әскери атақтар иық белгілерімен — погондармен көрсетіледі. Олар бөлінеді: мақсаты бойынша — салтанатқа, бекіту әдісі бойынша күнделікті — жапсырмалы, тігілген, алынбалы (муфталарда), теңіз офицерлерінде дәстүр бойынша салтанатты және күнделікті формада, олар толықтырылады дәрежеге сәйкес жеңдегі оқамен толықтырылады. Далалық және жұмыс формаларына ілгектер, сондай-ақ айырым белгілері бар жең және кеудеге арналған жапсырмалар беріледі. Сондай-ақ, қызметтік жолмен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Басқолбасшысына арналған погондар, ілмектер мен жапсырмалар орнатылды, бірақ бұл әскери атақтар жүйесіне кірмейді. Сарбаздардың (матростардың) және сержанттардың (старшиналардың) погондарында (ілмектер, жапсырмалар) тігілген немесе ашық ұшымен иыққа бағытталған темір жапсырма-бұрыштықтар болады. Қатардағы сарбаздар мен матростарда бұрыштықтар болмайды. Ефрейторлар, кіші сержанттар және сержанттар сәйкесінше бір, екі, үш жіңішке бұрыштықтар киеді; аға сержанттар бір кең бұрыштық киеді, 3, 2 және 1-сынып сержанттары үшін сәйкесінше бір, екі және үш жіңішке бұрыштықтар жалпақ бұрыштыққа қосылады. Штаб-сержантта екі жалпақ бұрыштық, ал шебер-сержантта бір жіңішке бұрыштық қосылады. Ұқсас жүйе теңіз шендеріне де қатысты. Кіші офицерлер құрамында погондардың сыртқы ұшында бір (ілмектер, жапсырмалар), ал аға офицерлер құрамында екі көлденең жолақ болады. «К» әрпі курсанттардың погондарына (ілмектер, жолақтар), кадет корпусы тәрбиеленушілеріне — «КК» әріптері, «Жас Ұлан» мектебінің тәрбиеленушілеріне — «ЖҰ» әріптері қосымша орналастырылады. == Дәрежелер мен айырым белгілері кестелері == === Офицерлік құрам === <noinclude> {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" {{НАТО-ға мүше емес елдердің қарулы күштерінің дәрежелері мен айырым белгілері/OF/Бос}} </noinclude> |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Kazakhstan Armed Forces Flag.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы Құрлық күштері|ҚР Құрлық күштері]] | colspan=2| [[File:Kazakhstan-Army-OF-10.svg|50px]] | colspan=2| [[File:20-RKGF-GEN.svg|50px]] | colspan=2| [[File:19-RKGF-CG.svg|50px]] | colspan=2| [[File:18-RKGF-LG.svg|50px]] | colspan=2| [[File:17-RKGF-MG.svg|50px]] | colspan=2| [[File:16-RKGF-COL.svg|50px]] | colspan=2| [[File:15-RKGF-LTC.svg|50px]] | colspan=2| [[File:14-RKGF-MAJ.svg|50px]] | colspan=2| [[File:13-RKGF-CAPT.svg|50px]] | colspan=3| [[File:12-RKGF-SELT.svg|50px]] | colspan=3| [[File:11-RKGF-LT.svg|50px]] | colspan=12| [[File:Kazakhstan-Army-OF-(D).svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=2| [[Қазақстан Республикасының Президенті|Жоғарғы Бас қолбасшы]] | colspan=2| [[Армия генералы]] | colspan=2| [[Генерал-полковник]] | colspan=2| [[Генерал-лейтенант]] | colspan=2| [[Генерал-майор]] | colspan=2| [[Полковник]] | colspan=2| [[Подполковник]] | colspan=2| [[Майор]] | colspan=2| [[Капитан (әскери атақ)|Капитан]] | colspan=3| [[Аға лейтенант]] | colspan=3| [[Лейтенант]] | colspan=12| Курсант |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Naval Ensign of Kazakhstan.svg|23px]]<br /> [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ҚР Әскери-теңіз күштері]] | colspan=2 rowspan=2| '''''Эквивалент жоқ''''' | colspan=2| [[Сурет:20-RKN-FA.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:19-RKN-CG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:18-RKN-LG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:17-RKN-MG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:16-RKN-CAPT1STRANK.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:15-RKN-LTC.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:14-RKN-MAJ.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:13-RKN-CAPT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:12-RKN-SELT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:11-RKN-LT.svg|50px]] | colspan=12| |- style="text-align:center;" | colspan=2| [[Флот адмиралы]] | colspan=2| [[Адмирал]] | colspan=2| [[Вице-адмирал]] | colspan=2| [[Контр-адмирал]] | colspan=2| [[Бірінші дәрежелі капитан]] | colspan=2| [[Екінші дәрежелі капитан]] | colspan=2| [[Үшінші дәрежелі капитан]] | colspan=2| [[Капитан-лейтенант]] | colspan=3| [[Аға лейтенант]] | colspan=3| [[Лейтенант]] | colspan=12| Курсант |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Ensign of Kazakhstan Air Force.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ҚР Әуе қорғаныс күштері]] | colspan=2 rowspan=2| '''''Эквивалент жоқ''''' | colspan=2| [[Сурет:20-RKAF-GEN.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:19-RKAF-CG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:18-RKAF-LG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:17-RKAF-MG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:16-RKAF-COL.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:15-RKAF-LTC.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:14-RKAF-MAJ.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:13-RKAF-CAPT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:12-RKAF-SELT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:11-RKAF-LT.svg|50px]] | colspan=12| |- style="text-align:center;" | colspan=2| [[Армия генералы]] | colspan=2| [[Генерал-полковник]] | colspan=2| [[Генерал-лейтенант]] | colspan=2| [[Генерал-майор]] | colspan=2| [[Полковник]] | colspan=2| [[Подполковник]] | colspan=2| [[Майор]] | colspan=2| [[Капитан (әскери атақ)|Капитан]] | colspan=3| [[Аға лейтенант]] | colspan=3| [[Лейтенант]] | colspan=12| Курсант |} === Сарбаздар мен сержанттардың (матростар мен старшиналар) құрамы === <noinclude> {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" {{НАТО-ға мүше емес елдердің қарулы күштерінің дәрежелері мен айырым белгілері/OR/Бос}} </noinclude> |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Kazakhstan Armed Forces Flag.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|ҚР Құрлық күштері]] | colspan=3| [[Сурет:10-RKGF-MSG.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:09-RKGF-SSG.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:08-RKGF-SFC.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:07-RKGF-S2C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:06-RKGF-S3C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:05-RKGF-SSGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:04-RKGF-SGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:03-RKGF-CPL.svg|50px]] | colspan=4| [[Сурет:02-RKGF-SPV.svg|50px]] | colspan=10| [[Сурет:01-RKGF-PV.svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=3| [[Шебер-сержант]] | colspan=3| [[Штаб-сержант]] | colspan=1| [[Бiрiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Екiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Үшiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Аға сержант]] | colspan=6| [[Сержант]] | colspan=6| [[Кiшi сержант]] | colspan=4| [[Ефрейтор]] | colspan=10| [[Қатардағы сарбаз]] |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Naval Ensign of Kazakhstan.svg|23px]]<br /> [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ҚР Әскери-теңіз күштері]] | colspan=3| [[Сурет:10-RKN-MSG.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:09-RKN-SSG.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:08-RKN-SFC.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:07-RKN-S2C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:06-RKN-S3C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:05-RKN-SSGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:04-RKN-SGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:03-RKN-CPL.svg|50px]] | colspan=4| [[Сурет:02-RKN-SPV.svg|50px]] | colspan=10| [[Сурет:01-RKN-PV.svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=3| [[Шебер-старшина]] | colspan=3| [[Штаб-старшина]] | colspan=1| [[Бiрiншi сыныпты старшина]] | colspan=1| [[Екiншi сыныпты старшина]] | colspan=1| [[Үшiншi сыныпты старшина]] | colspan=1| [[Бас старшина]] | colspan=6| [[Бiрiншi сатылы старшина]] | colspan=6| [[Екiншi сатылы старшина]] | colspan=4| [[Аға матрос]] | colspan=10| [[Матрос]] |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Ensign of Kazakhstan Air Force.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ҚР Әуе қорғаныс күштері]] | colspan=3| [[Сурет:10-RKAF-MSG.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:09-RKAF-SSG.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:08-RKAF-SFC.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:07-RKAF-S2C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:06-RKAF-S3C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:05-RKAF-SSGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:04-RKAF-SGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:03-RKAF-CPL.svg|50px]] | colspan=4| [[Сурет:02-RKAF-SPV.svg|50px]] | colspan=10| [[Сурет:01-RKAF-PV.svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=3| [[Шебер-сержант]] | colspan=3| [[Штаб-сержант]] | colspan=1| [[Бiрiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Екiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Үшiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Аға сержант]] | colspan=6| [[Сержант]] | colspan=6| [[Кiшi сержант]] | colspan=4| [[Ефрейтор]] | colspan=10| [[Қатардағы сарбаз]] |} Әскери оқу орындарының курсанттары аға сержанттың (бас старшина) шені болуы мүмкін. 2006 жылдан бастап қарулы күштердің бас сержанттары, қолбасшылығы, сондай-ақ бас әскери, бригадир, полк, батальон және взвод сержанты үшін арнайы лауазымдар енгізілді. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] * [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ҚР әуе қорғаныс күштері]] * [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ҚР әскери-теңіз күштері]] * [[Арыстан (арнайы бөлімше)]] == Сілтеме == * [http://asker.kz Қазақстан әскері. Қазақстан әскери қауымдастығы] * [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1200000561 Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы.Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 16 ақпандағы № 561-IV Заңы.] * [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 25 тамыздағы № 144 Жарлығы.] * [https://web.archive.org/web/20091104003953/http://www.minjust.kz/node/10859 Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының жалпы әскери ережелерін бекіту туралы] * [http://military-kz.ucoz.org/index/voinskie_zvanija/0-26 ҚР ҚК әскери атақтар туралы барлық ақпарат] {{ref-ru}} * [http://www.caravan.kz/article/9427 Погондардағы жұлдыздар: лейтенантты генералдан қалай ажыратуға болады?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503041458/http://www.caravan.kz/article/9427 |date=2015-05-03 }} {{ref-ru}} [[Санат:Қазақстан Қарулы Күштерінің әскери атақтары]] [[Санат:Елдер бойынша айырмашылық белгілері]] iaxj8l0p4yxpprhx5cdp7bhmn13ne3w 3576867 3576865 2026-04-04T19:40:22Z Сәуір 1 61115 3576867 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakhstan-Army-OF-10.svg|thumb|150px|Жоғарғы Бас қолбасшының иық белгісі]] '''Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар''' — «Әскери міндеттілік және әскери қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен белгіленеген Қарулы Күштердегі, басқа әскерлердегі және әскери құрамалардағы әскери атақтар. == Дәрежелік құрылым == Қарулы Күштердегі, басқа әскерлердегі және әскери құрамалардағы құрамдар бөлінеді: * [[Сарбаз|сарбаз]] ([[Матрос|теңізші]]); * сержант (старшина) * офицер Сержанттар (старшиналар) құрамының шені құрамы тағы үш санатқа бөлінеді: * кіші сержант құрамы * аға сержант құрамы * жоғарғы сержант құрамы Офицер құрамының шені құрамы тағы үш санатқа бөлінеді: * кіші офицер құрамы * аға офицер құрамы * жоғарғы офицер құрамы Сондай-ақ, барлық атақтар әскери және кемелік (флотта) болып бөлінеді. Медициналық немесе заңгерлік мамандықтары бар офицерлер үшін әскери атауларға сәйкесінше «медициналық қызмет», «әділет» деген сөздер қосылады. Жоғарғы авиация офицер құрамы (ұшу, инженер, инженерлі-авиациялық даярлығы бар) әскери атақтарына «авиация» сөзі қосылады. «Запастағы» деген сөздер запастағы азаматтардың әскери шендеріне, ал зейнетке шыққандар - «зейнетте» деген сөздермен толықтырылады. Қысқартылған ауызекі атауларды (мысалы, «кавторанг», «старли» және т.б.) қолдануға жол берілмейді. == Айырмашылық белгісі == Әскери атақтар иық белгілерімен — погондармен көрсетіледі. Олар бөлінеді: мақсаты бойынша — салтанатқа, бекіту әдісі бойынша күнделікті — жапсырмалы, тігілген, алынбалы (муфталарда), теңіз офицерлерінде дәстүр бойынша салтанатты және күнделікті формада, олар толықтырылады дәрежеге сәйкес жеңдегі оқамен толықтырылады. Далалық және жұмыс формаларына ілгектер, сондай-ақ айырым белгілері бар жең және кеудеге арналған жапсырмалар беріледі. Сондай-ақ, қызметтік жолмен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Басқолбасшысына арналған погондар, ілмектер мен жапсырмалар орнатылды, бірақ бұл әскери атақтар жүйесіне кірмейді. Сарбаздардың (матростардың) және сержанттардың (старшиналардың) погондарында (ілмектер, жапсырмалар) тігілген немесе ашық ұшымен иыққа бағытталған темір жапсырма-бұрыштықтар болады. Қатардағы сарбаздар мен матростарда бұрыштықтар болмайды. Ефрейторлар, кіші сержанттар және сержанттар сәйкесінше бір, екі, үш жіңішке бұрыштықтар киеді; аға сержанттар бір кең бұрыштық киеді, 3, 2 және 1-сынып сержанттары үшін сәйкесінше бір, екі және үш жіңішке бұрыштықтар жалпақ бұрыштыққа қосылады. Штаб-сержантта екі жалпақ бұрыштық, ал шебер-сержантта бір жіңішке бұрыштық қосылады. Ұқсас жүйе теңіз шендеріне де қатысты. Кіші офицерлер құрамында погондардың сыртқы ұшында бір (ілмектер, жапсырмалар), ал аға офицерлер құрамында екі көлденең жолақ болады. «К» әрпі курсанттардың погондарына (ілмектер, жолақтар), кадет корпусы тәрбиеленушілеріне — «КК» әріптері, «Жас Ұлан» мектебінің тәрбиеленушілеріне — «ЖҰ» әріптері қосымша орналастырылады. == Дәрежелер мен айырым белгілері кестелері == === Офицерлік құрам === <noinclude> {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" {{НАТО-ға мүше емес елдердің қарулы күштерінің дәрежелері мен айырым белгілері/OF/Бос}} </noinclude> |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Kazakhstan Armed Forces Flag.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|ҚР Құрлық күштері]] | colspan=2| [[File:Kazakhstan-Army-OF-10.svg|50px]] | colspan=2| [[File:20-RKGF-GEN.svg|50px]] | colspan=2| [[File:19-RKGF-CG.svg|50px]] | colspan=2| [[File:18-RKGF-LG.svg|50px]] | colspan=2| [[File:17-RKGF-MG.svg|50px]] | colspan=2| [[File:16-RKGF-COL.svg|50px]] | colspan=2| [[File:15-RKGF-LTC.svg|50px]] | colspan=2| [[File:14-RKGF-MAJ.svg|50px]] | colspan=2| [[File:13-RKGF-CAPT.svg|50px]] | colspan=3| [[File:12-RKGF-SELT.svg|50px]] | colspan=3| [[File:11-RKGF-LT.svg|50px]] | colspan=12| [[File:Kazakhstan-Army-OF-(D).svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=2| [[Қазақстан Республикасының Президенті|Жоғарғы Бас қолбасшы]] | colspan=2| [[Армия генералы]] | colspan=2| [[Генерал-полковник]] | colspan=2| [[Генерал-лейтенант]] | colspan=2| [[Генерал-майор]] | colspan=2| [[Полковник]] | colspan=2| [[Подполковник]] | colspan=2| [[Майор]] | colspan=2| [[Капитан (әскери атақ)|Капитан]] | colspan=3| [[Аға лейтенант]] | colspan=3| [[Лейтенант]] | colspan=12| Курсант |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Naval Ensign of Kazakhstan.svg|23px]]<br /> [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ҚР Әскери-теңіз күштері]] | colspan=2 rowspan=2| '''''Эквивалент жоқ''''' | colspan=2| [[Сурет:20-RKN-FA.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:19-RKN-CG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:18-RKN-LG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:17-RKN-MG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:16-RKN-CAPT1STRANK.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:15-RKN-LTC.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:14-RKN-MAJ.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:13-RKN-CAPT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:12-RKN-SELT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:11-RKN-LT.svg|50px]] | colspan=12| |- style="text-align:center;" | colspan=2| [[Флот адмиралы]] | colspan=2| [[Адмирал]] | colspan=2| [[Вице-адмирал]] | colspan=2| [[Контр-адмирал]] | colspan=2| [[Бірінші дәрежелі капитан]] | colspan=2| [[Екінші дәрежелі капитан]] | colspan=2| [[Үшінші дәрежелі капитан]] | colspan=2| [[Капитан-лейтенант]] | colspan=3| [[Аға лейтенант]] | colspan=3| [[Лейтенант]] | colspan=12| Курсант |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Ensign of Kazakhstan Air Force.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ҚР Әуе қорғаныс күштері]] | colspan=2 rowspan=2| '''''Эквивалент жоқ''''' | colspan=2| [[Сурет:20-RKAF-GEN.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:19-RKAF-CG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:18-RKAF-LG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:17-RKAF-MG.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:16-RKAF-COL.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:15-RKAF-LTC.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:14-RKAF-MAJ.svg|50px]] | colspan=2| [[Сурет:13-RKAF-CAPT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:12-RKAF-SELT.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:11-RKAF-LT.svg|50px]] | colspan=12| |- style="text-align:center;" | colspan=2| [[Армия генералы]] | colspan=2| [[Генерал-полковник]] | colspan=2| [[Генерал-лейтенант]] | colspan=2| [[Генерал-майор]] | colspan=2| [[Полковник]] | colspan=2| [[Подполковник]] | colspan=2| [[Майор]] | colspan=2| [[Капитан (әскери атақ)|Капитан]] | colspan=3| [[Аға лейтенант]] | colspan=3| [[Лейтенант]] | colspan=12| Курсант |} === Сарбаздар мен сержанттардың (матростар мен старшиналар) құрамы === <noinclude> {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" {{НАТО-ға мүше емес елдердің қарулы күштерінің дәрежелері мен айырым белгілері/OR/Бос}} </noinclude> |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Kazakhstan Armed Forces Flag.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|ҚР Құрлық күштері]] | colspan=3| [[Сурет:10-RKGF-MSG.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:09-RKGF-SSG.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:08-RKGF-SFC.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:07-RKGF-S2C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:06-RKGF-S3C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:05-RKGF-SSGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:04-RKGF-SGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:03-RKGF-CPL.svg|50px]] | colspan=4| [[Сурет:02-RKGF-SPV.svg|50px]] | colspan=10| [[Сурет:01-RKGF-PV.svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=3| [[Шебер-сержант]] | colspan=3| [[Штаб-сержант]] | colspan=1| [[Бiрiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Екiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Үшiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Аға сержант]] | colspan=6| [[Сержант]] | colspan=6| [[Кiшi сержант]] | colspan=4| [[Ефрейтор]] | colspan=10| [[Қатардағы сарбаз]] |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Naval Ensign of Kazakhstan.svg|23px]]<br /> [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ҚР Әскери-теңіз күштері]] | colspan=3| [[Сурет:10-RKN-MSG.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:09-RKN-SSG.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:08-RKN-SFC.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:07-RKN-S2C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:06-RKN-S3C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:05-RKN-SSGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:04-RKN-SGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:03-RKN-CPL.svg|50px]] | colspan=4| [[Сурет:02-RKN-SPV.svg|50px]] | colspan=10| [[Сурет:01-RKN-PV.svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=3| [[Шебер-старшина]] | colspan=3| [[Штаб-старшина]] | colspan=1| [[Бiрiншi сыныпты старшина]] | colspan=1| [[Екiншi сыныпты старшина]] | colspan=1| [[Үшiншi сыныпты старшина]] | colspan=1| [[Бас старшина]] | colspan=6| [[Бiрiншi сатылы старшина]] | colspan=6| [[Екiншi сатылы старшина]] | colspan=4| [[Аға матрос]] | colspan=10| [[Матрос]] |- style="text-align:center;" | rowspan=2| [[Сурет:Ensign of Kazakhstan Air Force.svg|23px]]<br />[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ҚР Әуе қорғаныс күштері]] | colspan=3| [[Сурет:10-RKAF-MSG.svg|50px]] | colspan=3| [[Сурет:09-RKAF-SSG.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:08-RKAF-SFC.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:07-RKAF-S2C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:06-RKAF-S3C.svg|50px]] | colspan=1| [[Сурет:05-RKAF-SSGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:04-RKAF-SGT.svg|50px]] | colspan=6| [[Сурет:03-RKAF-CPL.svg|50px]] | colspan=4| [[Сурет:02-RKAF-SPV.svg|50px]] | colspan=10| [[Сурет:01-RKAF-PV.svg|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=3| [[Шебер-сержант]] | colspan=3| [[Штаб-сержант]] | colspan=1| [[Бiрiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Екiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Үшiншi сыныпты сержант]] | colspan=1| [[Аға сержант]] | colspan=6| [[Сержант]] | colspan=6| [[Кiшi сержант]] | colspan=4| [[Ефрейтор]] | colspan=10| [[Қатардағы сарбаз]] |} Әскери оқу орындарының курсанттары аға сержанттың (бас старшина) шені болуы мүмкін. 2006 жылдан бастап қарулы күштердің бас сержанттары, қолбасшылығы, сондай-ақ бас әскери, бригадир, полк, батальон және взвод сержанты үшін арнайы лауазымдар енгізілді. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] * [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ҚР әуе қорғаныс күштері]] * [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ҚР әскери-теңіз күштері]] * [[Арыстан (арнайы бөлімше)]] == Сілтеме == * [http://asker.kz Қазақстан әскері. Қазақстан әскери қауымдастығы] * [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1200000561 Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы.Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 16 ақпандағы № 561-IV Заңы.] * [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 25 тамыздағы № 144 Жарлығы.] * [https://web.archive.org/web/20091104003953/http://www.minjust.kz/node/10859 Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының жалпы әскери ережелерін бекіту туралы] * [http://military-kz.ucoz.org/index/voinskie_zvanija/0-26 ҚР ҚК әскери атақтар туралы барлық ақпарат] {{ref-ru}} * [http://www.caravan.kz/article/9427 Погондардағы жұлдыздар: лейтенантты генералдан қалай ажыратуға болады?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503041458/http://www.caravan.kz/article/9427 |date=2015-05-03 }} {{ref-ru}} [[Санат:Қазақстан Қарулы Күштерінің әскери атақтары]] [[Санат:Елдер бойынша айырмашылық белгілері]] kg4k4tfxuzxhv1ixp1blf1ctz1f4o1u 0 664640 3576986 3320647 2026-04-05T05:01:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576986 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Дилраба Дилмурат |шынайы есімі = دىلرەبا دىلمۇرات |сурет = 迪麗熱巴20200802上海腾讯视频推介会.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі =迪丽热巴·迪力木拉提 |туған күні = 03.06.1992 |туған жері = [[Үрімжі]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актриса|Қытай Халық Республикасы}}, [[әнші]], модель |азаматтығы = Қытай |белсенді жылдары = 2013-жылдын бастап |бағыты = |киностудия = |марапаттары =China TV Golden Eagle |imdb_id = |сайты = |ортаққор =熱 巴 20200802 上海 腾讯 视频 推介 会 .jpg }} '''Дилраба Дилмурат''' ({{lang-ug|دىلرەبا دىلمۇرات}} {{lang-zh|迪丽热巴}}; [[3 маусым]] [[1992 жыл|1992]], [[Үрімжі]], [[ШҰАР]]) — Қытай [[актриса]]сы, [[әнші]] және модель, ұлты [[ұйғыр]]. == Жастық шағы == Дилраба Дилмурат кішкене кезінен бастап шығармашылық пен өнерге деген ерекше сүйіспеншілігімен ерекшеленді. Оның өзі сұхбатында айтқандай, бәрі әкесіне байланысты болған. Оның әкесі өзінің туған жеріндегі ән-би ансамблінің солисі болған, ал оның кішкене қызы оның жұмысына жастайынан бірге араласқан. Ол бес жасында музыкалық аспаптарда ойнауға ниет еткен. Бастапқыда бұл [[гитара]] сабақтарын үйрене бастады. Кейін Дилраба [[фортепиано]]ны игеруге бел буады. Фортепиано ойнауды игергеннен кейін, [[скрипка]] ойнауды үйреніп, болашақта оның рөлдердің біріне пайдалы болды. Дилраба Дилмурат тоғыз жасында би бөліміне арналған өнер мектебіне түседі. Алты жылдық табанды және қажырлы жаттығулардан, қойылымдардан және жарыстардағы көптеген жеңістерден кейін Дилраба өнер мектебін үздік бағамен бітіреді. Содан кейін бір жыл бойы ол Солтүстік-Шығыс педагогикалық университетінің студенті болды. Бірақ бір жыл оқығаннан кейін ол актриса болғысы келетінін түсінеді. Өйткені, сыныптастары бірнеше рет оны қытайлық қыздар үшін ерекше келбеті, керемет дене бітімімен ерекшеленетінін айтқан болатын. Нәтижесінде, ол университеттегі оқуын тоқтатып, құжаттарды басқа оқу орнына - Шанхай академиясына тапсырады. Қабылдау емтихандарында ол өзін жақсы жақтарынан көрсетіп, Шанхай академиясының театр факультетінің студенті атанады.<ref>https://stars-top.ru/dilraba-dilmurat-biografiya-kitajskij-aktrisy/ Дильраба Дильмурат: биография китайский актрисы</ref> == Өнер жолы == Экрандағы дебюттік көрініс 2013 жылы "Анэрхан" телехикаясында орын алды, онда Дилрабаны белгілі [[продюсер]]лер байқап, жас актрисаны өз жобаларында түсіру үшін ұсыныстарын берді. Алайда, Дилраб Дилмурат нағыз танымалдылық пен даңққа екі жылдан кейін "Гауһар махаббат" телехикаясында басты рөлдердің бірін ойнаған кезде ие болды. Сериал прокатқа шыққаннан кейін Дилраба Қытай байқауында "Үздік бастаушы актриса" номинациясы бойынша марапатқа ие болды. Оған жарнамалық акцияларға немесе әйгілі сән журналдарына арналған ұсыныстар түсе бастады. Сонымен, Дилрабаның модельдік мансабы кинодағы сәттіліктен басталды. Оның Dolce & Gabbana және L'Oréal сияқты корпорациялармен келісім шарттары бар. Көптеген жылдар бойы Дилраба Дилмурат Қытайдағы ең әйгілі және сәтті актрисалар мен модельдердің ондығының тізіміне енеді. Ұсыныстар мен келісімшарттар легі әлі күнге дейін жалғасуда. Оны мемлекеттік және ойын-сауық ток-шоуларында, модельдік және жарнамалық журналдардың мұқабаларында жиі көруге болады.<ref>https://gayazovblog.ru/dilraba-dilmurat-biografiya-foto-lichnaya-zhizn Дильраба Дильмурат: биография, фото, личная жизнь</ref> 2014 жылы актриса әр түрлі жобаларға қатысады, мысалы: "Шөл туралы баллада" тарихи шытырман оқиғалы сериясы, "Ежелгі қылыш туралы аңыз" фантастикалық драма, "Махаббаттың кішкентай дәуірі" романтикалық [[комедия]]лық сериясы сияқты әр түрлі жобаларда ойнады. Осыдан кейін «Бан Шу туралы аңыз» (2015) тарихи-роман-драмасына түсіп, үлкен экранда Ли И Фэн, Ян Ми және Чжан Юнь Лун мен бірге «Жұлдыз сияқты ғашық болу» фильмінде дебют жасады. Келесі жылы актриса "Ыстық қыз" шытырман оқиғалы сериясында, "Махаббат баспалдақтары" мелодрамалық сериясында (2016), "Алты бөлім" романтикалық детективтік драмасында ойнады. 2017 жыл жас және талантты Дилраба үшін мансап тұрғысынан өте табысты болды. Жыл басында ол "Тамаша Ли Хуэй Чжэнь" романтикалық комедиялық драмасында ойнады, онда Шэн И Лунь мен Чжан Бинь Бинь оның серіктестері болады. Содан кейін "Цин дәуірінің жарқын сұлулығы" тарихи мелодрамалық сериясындағы жұмыс. Дилраба басты ролде ойнаған «Жугэ жалыны сияқты» романтикалық фантастикалық драмасы 2018 жылы экрандарға шықты. 2019 жылы дильраба актер Шон Доумен бірге "Күн мен ай" фантастикалық комедиясындаойнады.<ref>https://vsedoramy.net/7207-dilraba-dilmurat-dilraba-dilmurat.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183033/https://vsedoramy.net/7207-dilraba-dilmurat-dilraba-dilmurat.html |date=2021-07-09 }} Дильраба Дильмурат / Dilraba Dilmurat</ref> == Фильмография == * 2015: Жұлдыздай ғашық болу * 2017: Мистер Прайд Мисс Предубеждениеге қарсы * 2017: Намия * 2018: 21 карат * 2019: Жарық дастаны '''Телешоулар''' * 2013 Анэрхан * 2014 Ежелгі қылыш туралы аңыз * 2014 V Махаббат * 2014 Cosmetology High * 2014 Шөл туралы баллада * 2015 Махаббат нұры * 2015 Гауһар махаббат * 2016 Бан Шу туралы аңыз * 2016 Махаббат баспалдақтары * 2016 Алты бөлім * 2016 Ыстық қыз * 2017 Әдемі Ли Хуйчжэнь * 2017 Мәңгілік махаббат * 2017 Корольдің әйелі * 2018 Жалынның қызы * 2018 Тәтті армандар * 2019 Үш өмір, үш әлем * 2020 Advanced Love Customization * 2021 Ханшайым Чангге == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8tztq8646pa0rslio0my6uw42m5edau 0 666528 3576853 3497182 2026-04-04T19:19:32Z Орел Карл 81620 /* Соғыстан кейінгі тарихы */ 3576853 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қабанбай батыр атындағы 11-танк бригадасы | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = 250px | Сурет атауы = | Күндер = 1942 — 2003 <br /> 2005—қаз. уақ. | Таратылды = | Елі = {{USSR}} <br /> {{KAZ}} | Бағынышты = | Кіреді = [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО ҚК]] <br /> [[32-армия|32-ші ОА]] [[Орта Азия әскери округі|ОАӘО]] <br /> [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР ҚК]] <br /> [[«Шығыс» өңірлік қолбасшылығы]] <br /> '''(11-тбр)''' | Түрі = КСРО ҚК [[Сауытты танк әскерлері|танк]] [[Дивизия|дивизиясы]]<br /> [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|ҚР ҚК]] танк бригадасы (2007 бастап) | Тармағы = | Рөлі = | Көлемі = | Штаб-пәтері = [[Аягөз]], [[Абай облысы]] | Штаб-пәтерінің түрі = Орналасуы | Лақап аты = | Сәруары = Қабанбай батыр | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = [[Ұлы Отан соғысы]] | Шайқас түрі = | Марапаттары = {{Қызыл Ту ордені|түрі=әскери бөлім}} | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = | Айқындау белгісі = | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қабанбай батыр атындағы 11-танк бригадасы''' ('''11-тбр''') — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] Құрлық әскерлері мен [[КСРО Қарулы Күштері]] Құрлық әскерлерінің ('''Невел Қызылтулы 78-танк дивизиясы''' — '''78-тд''') құрамасы. == Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жауынгерлік жолы == {{main|78-танк бригадасы}} 78-тд-ның алдыңғы нұсқасы — 1942 жылы ақпанда құрылған 78-танк Невел Қызылтулы бригадасы (78-тбр). Ол 1942 жылы 17 қаңтардан 14 ақпанға дейін Мәскеу әскери округінде құрылды. 1942 жылы 10 ақпанға қарай полк 32 танкпен қаруланған, оның ішінде 10 КВ-1, 22 Т-34. Бастапқыда, Иваново облысының Владимир қаласында, ал 1942 жылы 6 ақпанда Мәскеуге көшірілді. Бригада 1942 жылдың 28 қаңтарында дайын болды. 14-атты әскер корпусына арналған. 1942 жылы 20 ақпанда құрылғаннан кейін Калинин майданының 4-соққы беретін әскердің қарамағына өтті. 1943 жылы 6 қаңтарда 4-соққы беретін әскердің құрамынан шығарылып, Великие Луки қаласындағы Калинин майданының 3-соққы беретін әскердің қарамағына ауыстырылды. 1943 жылдың күзінде Невел шабуыл операциясына қатысты. Осы операция кезіндегі шайқастардағы үздіктілігі үшін Жоғарғы Бас қолбасшының бұйрығымен 1943 жылы 7 қыркүйекте бригадаға «Невел» құрметті атауы берілді. 1944 жылы 4 сәуірде 2-Балтық майданының 10-гвардия әскерінің қарамағына ауыстырылды. 1945 жылы 10 ақпанда 10-гвардия әскерінен шығарылып, 2-Балтық майданының 42-әскерге бағындырылды. 1945 жылы 14 ақпанда 2-Балтық майданының 1-соққы беретін армиясының құрамына қайта бағындырылды. 1945 жылы 1 наурызда 2-Балтық майданындағы 22-армиясының қолбасшылығына өтті. 1945 жылы 27 наурызда Ленинград майданының резервіне шығарылды. Соғыстың соңына қарай 78-тбр № 010/500-010/506 штатқа сәйкес келесі құрамға ие болды: * Штаб * басқарма рота * 1-жеке танк батальоны * 2-жеке танк батальоны * 3-жеке танк батальоны * автоматшылардың моторландырылған батальоны * зенитті-пулемет ротасы * техникалық қолдау ротасы == Соғыстан кейінгі тарихы == 1945 жылы 30 маусымда 78-Невел Қызылтулы танк бригадасы 78-Невел Қызылтулы танк полкі (78-тп) болып қайта құрылып, 63-Корсун Қызылтулы атты әскер дивизиясынан құрылған 12-механикаландырылған дивизияның (12-мехд) құрамына қосылды. 1947 жылдың ақпанында 78-тп 12-механикаландырылған дивизиядан шығарылып, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР-да]] орналастырылып, онда 201-атқыштар дивизиясының құрамына енді. 1947 жылдың жазында 201-атқыштар дивизиясы жеке 325-атқыштар бригадасы (325-атбр) болып қайта құрылды. 1948 жылы 325-атбр 201-таулы атқыштар дивизиясына (201-татд) айналдырылды. Осы қайта құруға байланысты 78-танк дивизиясы 201-таулы атқыштар дивизиясының құрамынан шығарылып, 1949 жылы 23 тамызда [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР-нің]] Тежен қаласында жаңадан құрылған 15-танк дивизиясының (15-тд) құрамына енді. 50-жылдардың аяғында 15-тд 78-жеке танк полкіне (78-жтп) дейін қысқартылды. 1962 жылы 78-жтп қайтадан 15-тд айналдырылды. 1965 жылы 11 қаңтарда 15-танк дивизиясы 78-тд болып өзгертіліп, штаб-пәтері Ашхабад қаласында орналасқан 1-армия корпусының (1-АК) құрамына енді. 78-тд басқа 1-АК құрамына 5-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясы да кірді. Осы сәттен бастап бөлімшенің толық атауы: '''78-Невел Қызылтулы танк дивизиясы'''. 60-жылдардың аяғында [[Кеңес-Қытайдың жікке бөлінуі|кеңес-қытай қатынастарының]] нашарлауына байланысты [[Орта Азия әскери округі]] қайта құрылып, жаңа округ үшін жаңа құрамалар құрылды. 1969 жылы [[Түркістан әскери округі|ТүркӘО]] құрамынан [[Орта Азия әскери округі|ОАӘО]] құрамына 1-АК және 78-тд басқармалары жіберілді. 1-АК бақылауының негізінде ОАӘО-ға бағынатын құрлық әскерлерінің негізі болатын [[32-жалпыәскери армиясы]] (32-ЖА) құрылды. 78-тд [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР-нің]] [[Аягөз]] қаласына орналастырылды. Жаңа мотоатқыштар дивизиясын құру қажеттілігіне байланысты 374-Стрьевский Богдан Хмельницкий орденді мотоатқыштар полкі (1957 жылға дейін — 15-танк дивизиясының 139-механикаландырылған полкі) Шығыс Қазақстан облысына 78-тд-дан жіберіліп, оның негізінде [[155-мотоатқыш дивизиясы|155-мотоатқыштар дивизиясы]] құрылды. 78-тд-дан шыққан 374-полктің орнына 5-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясынан дивизияға 369-гвардиялық мотоатқыштар полкі (369-гв. мап) берілді. Кеткен 369-гвардиялық мотоатқыштар полкінің орнына 5-гвардиялық мотоатқыштар полкінің құрамына Ленинград әскери округінде 45-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының негізінде құрылған 101-мотоатқыштар полкі кірді. 1987 жылға қарай 78-тд құрамы<ref>{{кітап |авторы =Феськов В.И., Голиков В.И., Калашников К.А., Слугин С.А.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы =«Вооружённые Силы СССР после Второй мировой войны: от Красной Армии к Советской. Часть 1: Сухопутные войска».|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Томбы|баспасы = Издательство Томского университета|жыл = 2013|томы = |беттері =551-554|барлық беті = 640|сериясы = |isbn = 978-5-89503-530-6|тиражы = }}</ref>: * 78-тд басқармасы — 05325 ә/б, [[Аягөз]] * 143-танк полкі — 01287 ә/б, [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] ([[Т-62]]) * 156-танк полкі — 01221 ә/б, [[Аягөз]] (Т-62) * 180-танк полкі — 10810 ә/б, [[Аягөз]] (Т-62) * 369-гвардиялық Прагалы 2-дәрежелі Кутузов орденді мотоатқыштар полкі — 40398 ә/б, [[Үшарал (қала)|Үшарал]] және [[Достық (Алакөл ауданы)|Достық]] (БМП-1) * 1030-өздігінен жүретін артиллериялық полк — 10181 ә/б, [[Үшарал (қала)|Үшарал]] (2С3 және БМ-21) * 1144-зенитті зымыран полкі — 20709 ә/б, [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] («Куб» ЗЗК) * 345-жеке зымыран дивизиясы — 67734 ә/б, Аягөз («Луна-М» 9К52) * 103-жеке инженерлі-саперлік батальон — 30624 ә/б, Аягөз * 194-жеке байланыс батальоны — 21106 ә/б, Аягөз * 85-жеке барлау батальоны – 21035 ә/б, Аягөз * жеке жөндеу-қалпына келтіру батальоны – 62983 ә/б, Аягөз * жеке материалмен қамтамасыз ету батальоны – 10984 ә/б, Аягөз * 546-жеке химиялық қорғаныс батальоны — 11573 ә/б, Аягөз * жеке автокөлік батальоны – 31431 ә/б, Аягөз * жеке медициналық батальон – 30697 ә/б, Ақтоғай * 248-басқарма және артиллериялық барлау батареясы – Аягөз * коменданттық рота — Аягөз '''Ескертпе:''' 369-гвардиялық мотоатқыштар полкінің 1-мотоатқыштар батальоны 1969 жылдың мамыр айынан бастап Кеңес Одағы кезінде шекара бөлімшелерін нығайту арқылы [[Қытай|Қытаймен]] шекарадағы [[Достық (Алакөл ауданы)|Достық]] елді мекенінде орналасты<ref>{{Cite web |url=http://shieldandsword.mozohin.ru/library/anichkin.htm |title=Даманский, Дулаты, Жаланашколь — неизвестные страницы истории советско-китайского конфликта |access-date=2014-09-25 |archive-date=2014-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210859/http://shieldandsword.mozohin.ru/library/anichkin.htm}}</ref>. == Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі құралым == [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік байрағы<br />Астанадағы шеру. 2015 жыл 7 мамыр]] 1992 жылы 7 мамырда 78-тд Қазақстанның құзырына өтті. 1999 жылы 14 мамырда дивизия 78-танк дивизиясынан 3-механикаландырылған дивизия болып қайта құрылды. Қайта құрылғаннан кейінгі дивизияның толық атауы: '''3-механикаландырылған Невел Қызылтулы дивизиясы'''. Бұл ретте 180-танк полкі (18010 ә/б) 31-танк полкі болып өзгертілді. 2000 жылғы 20 қазанда [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Республикасы Үкіметінің]] «Қазақстан Республикасының білім беру және мәдениет ұйымдарына, сондай-ақ әскери бөлімдеріне атаулар беру және қайта атау туралы» № 1576 қаулысы шығып, онда Невел Қызылтулы механикаландырылған бөлімшеге (05325 ә/б) [[Қабанбай батыр|Қабанбай батырдың]] есімі беріледі деп бөлек тармақта жазылған<ref>{{Cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001576_|title=Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2000 жылғы 20 қазан №1576|publisher=adilet.zan.ks|lang=kk|archivedate=2015-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117230511/http://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001576_}}</ref>. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі Құрлық әскерлерінің бригадалық құрамға көшуіне байланысты 2003 жылы 3-мд таратылды. 2005 жылы 15 мамырда 31-танк полкі 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. 2007 жылдың 1 желтоқсанында 11-жеке механикаландырылған бригада 11-танк бригадасы болып қайта құрылды. Таратылған 78-танк дивизиясының негізінде 3 бригада құрылды (жақшада алдыңғы полктер көрсетілген): * 3-жеке гвардиялық Прагалы 2-дәрежелі Кутузов орденді механикаландырылған бригада (3-жмехбр — бұрынғы 369-гв. мап) — 40398 ә/б, [[Үшарал (қала)|Үшарал]] * 11-Қабанбай батыр атындағы танк бригадасы (11-тбр — бұрынғы 180-тп және 156-тп) — 10810 ә/б, [[Аягөз]] * 34-артиллериялық бригада (34-абр — бұрынғы 1030-өздігінен жүретін артиллериялық полк) — 10181 ә/б, [[Үшарал (қала)|Үшарал]] '''Ескертпе:''' 180-тп негізінде 11-танк бригадасы құрылды, оның құрамына таратылған 156-танк полкінің бөлімшелері кірді, нәтижесінде бригаданың құрамына 5 танк батальоны, 1 мотоатқыштар батальоны, 3 артиллериялық батальон және 1 зениттік зымыранды-артиллериялық дивизион кірді. 11-тбр 78-танк дивизиясының мұрагері болып саналады. Мемлекеттік тілдегі толық атауы: '''''11-Қабанбай батыр атындағы танк бригадасы (11-тбр).''''' == 78-дивизияның қолбасшылары == [[Сурет:Телегусов Махмут Утегенович.jpg|thumb|right|200px|Махмұт Өтегенұлы Телегусов]] 78-дивизия қолбасшыларының толық емес тізімі: * Лобанов — 1973 дейін; * Суятинов Алексей Фёдорович — 1973—1974; * Огородник Сергей Васильевич — 1977—1979; * Исупов Виктор Васильевич — 1979—1982; * [[Анатолий Васильевич Квашнин|Квашнин Анатолий Васильевич]] — 1982—1987; * [[Әлихан Бірімжанұлы Жарболов|Жарболов Әлихан Бірімжанұлы]] — 1992—1995; * [[Манас Қамардинұлы Сиқымов|Сиқымов Манас Қамардинұлы]] — 1995—1997; * [[Махмұт Өтегенұлы Телегусов|Телегусов Махмұт Өтегенұлы]] — 1997—2000. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орта Азия әскери округі]] 0bbrjtwit5q6gjv6qy3onblqhyxi17r 0 673046 3576992 2943191 2026-04-05T05:21:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576992 wikitext text/x-wiki '''Динамо''' — [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]] қаласындағы [[Су добы|ватерпол]] клубы. [[1923 жыл|1923 жылы]] құрылған. == Жетістіктері == * КСРО чемпионатының 11 дүркін жеңімпазы (1955, 1957, 1958, 1960, 1961, 1962, 1968, 1969, 1985, 1986, 1987) * КСРО кубогының 6 дүркін иегері (1949, 1986, 1988, 1990, 1991). * Ресейдің 9 дүркін чемпионы (1994, 1995, 1996, 1998, 2000, 2001, 2002, 2018, 2019). * Екі рет Чемпиондар лигасында топ жарған (1969, 1986). * Екі рет Еуропа кубок иелері кубогының жеңімпазы атанды: 1985, 2000 жылдары == Сілтемелер == * [https://wp-dynamo.ru/history Тарихы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алфавит бойынша ватерпол клубтары]] [[Санат:Ресей ватерпол клубтары]] [[Санат:1923 жылы құрылған ватерпол клубтары]] 3jclalmbkfw2u25a7btnx9mqntwsica 4 675070 3577035 3576477 2026-04-05T07:00:39Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3577035 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120020||88069||2860||393||23683||189||54||4350||1453 |- |2||3||{{u|Kasymov}}||94849||75392||10962||226||3363||234||109||5772||738 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86142||80567||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68900||1239||147||11309||15||0||1695||24 |- |5||4||{{u|Мағыпар}}||79773||74895||728||589||37||361||0||2876||37 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55493||30539||3585||368||5770||944||2229||4767||5177 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48026||39423||1747||102||626||17||9||4383||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41111||38502||884||90||357||62||0||785||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23978||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |11||11||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |12||14||{{u|Bolatbek}}||21868||13880||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |13||10||{{u|Орел Карл}}||21182||19930||747||39||120||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|1nter pares}}||19508||18344||120||6||285||60||0||1122||108 |- |15||20||{{u|Nurken}}||17200||8268||1268||38||6641||80||2||408||47 |- |16||17||{{u|Kaiyr}}||16890||11949||212||7||132||162||8||2485||355 |- |17||13||{{u|Batyrbek.kz}}||16065||14056||411||16||1017||73||1||537||299 |- |18||15||{{u|Sagzhan}}||14814||13779||241||34||178||10||0||307||86 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14707||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13715||12968||207||1||183||2||0||215||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9856||1161||116||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11024||6739||498||0||100||508||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||9809||7670||1211||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||31||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||34||{{u|Nurtenge}}||7886||5400||960||137||625||58||22||527||187 |- |30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |31||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6915||0||0||0||0||0||2||0 |- |32||35||{{u|TheNomadEditor}}||7404||5178||27||2||1761||135||0||159||40 |- |33||33||{{u|Ashina}}||7024||5521||189||79||63||74||3||383||320 |- |34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |35||29||{{u|SSE}}||6974||6258||254||109||0||1||0||126||23 |- |36||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |37||39||{{u|TalgatSnow}}||6569||4699||381||94||690||0||10||83||66 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||37||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7 |- |42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||32||{{u|Aghia7}}||6046||5596||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||38||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4359||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4291||3771||4||0||11||7||0||395||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4159||2875||188||63||33||24||0||592||101 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138 |- |55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |58||52||{{u|Makenzis}}||3324||3267||5||0||0||0||0||46||5 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||97||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |70||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |71||77||{{u|ShadZ01}}||2752||2212||283||52||105||0||0||4||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |74||76||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30 |- |75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0 |- |78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |82||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2 |- |83||82||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35 |- |84||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |85||95||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |86||80||{{u|Egorkz}}||2232||2059||0||64||0||0||0||0||2 |- |87||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |88||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0 |- |89||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |90||93||{{u|MuratbekErkebulan}}||2176||1511||249||0||69||6||0||277||4 |- |91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1105||132||43||47||101||0||580||48 |- |92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5 |- |93||83||{{u|Unknown Alash}}||1959||1897||1||0||0||0||0||0||0 |- |94||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |95||90||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |96||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |97||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |98||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |99||92||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29 |- |100||89||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |101||98||{{u|RaiymbekZh}}||1670||1471||6||0||12||0||0||65||67 |- |102||94||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |103||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |104||91||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||100||{{u|Rasulbek Adil}}||1610||1419||1||0||0||1||0||141||34 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1596||1339||1||0||101||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1516||1331||0||0||7||0||0||117||8 |- |109||96||{{u|Gliwi}}||1497||1491||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1100||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||119||{{u|Gulnar7}}||1178||1084||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |129||121||{{u|Ziv}}||1128||1057||58||0||0||2||0||9||2 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |141||151||{{u|Wikuiser}}||983||695||136||0||62||0||43||18||3 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||810||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||148||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||150||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||149||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |182||157||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |184||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |185||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||158||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||654||649||0||1||0||0||0||4||0 |- |187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13 |- |193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12 |- |195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |196||184||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |199||180||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |203||182||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |210||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2 |- |211||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0 |- |213||185||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||553||541||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||181||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||392||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||183||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] s94y90ypp5gxy6em8de3alzek7vbstc 4 675089 3577162 3576616 2026-04-05T11:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3577162 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515645||380122||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145863||131239||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131657||127451||532||15||62||17||10||2859||686 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||119||{{u|New user message}}||112286||1||0||0||0||0||0||112285||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105855||88199||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86992||86992||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79348||79333||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50484||50191||232||3||53||0||0||4||1 |-style="background-color:#ccf" |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26587||22814||42||0||3648||2||0||59||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14445||13468||426||1||0||83||0||388||40 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |-style="background-color:#ccf" |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |-style="background-color:#ccf" |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9131||9131||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7916||5400||960||137||625||40||22||527||187 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||121||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |-style="background-color:#ccf" |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||80||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |-style="background-color:#ccf" |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||127||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||97||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||82||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||81||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |86||86||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |87||79||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |88||87||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |89||94||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |90||83||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |91||84||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |92||85||{{u|Kasymovbot}}||170||166||2||0||0||1||0||1||0 |- |93||126||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |94||128||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |95||88||{{u|KiranBOT}}||150||148||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |96||89||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |98||93||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |99||92||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |100||102||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |101||91||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |102||95||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |104||98||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |105||99||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |106||100||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |107||101||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |108||103||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |109||124||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |110||104||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |111||109||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |112||106||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |113||105||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |114||129||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |115||107||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||111||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||110||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||131||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |120||112||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |121||114||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||113||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||133||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |124||116||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |125||135||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |126||123||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |127||115||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |128||134||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |129||117||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |130||122||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |131||125||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |132||130||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |133||120||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |134||118||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |135||132||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] rhqcx23ntvn6t96c4vkkuuf2k8atig1 4 675116 3576670 3576110 2026-04-04T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3576670 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8246||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7820||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7261||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2431||41||0||54||33||547||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2248||103||10||196||84||0||56||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2189||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1312||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |16||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |17||{{u|Орел Карл}}||1273||310||1||304||80||24||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||631||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |28||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |29||{{u|Nurkhan}}||909||99||13||336||4||25||0||1||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||862||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||861||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7595||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||522||186||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |51||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||487||453||3||627||4548||29||0||1||4 |- |53||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |55||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |56||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |57||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |58||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |59||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |60||{{u|1nter pares}}||413||292||0||0||144||3||0||0||4 |- |61||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |62||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |63||{{u|Sagzhan}}||406||76||1||11||133||28||0||0||0 |- |64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |68||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |69||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |71||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |74||{{u|TheNomadEditor}}||342||33||0||0||1497||1||0||0||0 |- |75||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |76||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |77||{{u|Ashina}}||321||158||3||56||22||41||21||0||21 |- |78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||499||7||1||0||0 |- |79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |83||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |84||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |85||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |88||{{u|TalgatSnow}}||267||122||3||84||311||52||0||5||0 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||227||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||226||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||225||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||218||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |121||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Coffee86}}||185||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|ShadZ01}}||158||22||0||32||81||40||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Ali.otkelbayev}}||155||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |140||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |141||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Mukhin}}||141||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||74||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0 |- |271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||659||7||2970||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||497||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |309||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |313||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |315||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |316||{{u|RaiymbekZh}}||61||35||3||1||4||0||0||0||1 |- |317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |332||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |334||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |340||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |341||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |345||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |351||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |355||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |357||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |359||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |362||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |369||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |374||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Meryuert.tk.nis}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|MuratbekErkebulan}}||39||17||0||46||63||0||1||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Егор Шевченко}}||39||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |400||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |401||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |404||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |409||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |431||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |432||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||32||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||31||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1 |- |482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Rasulbek Adil}}||23||3||0||0||0||0||1||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |527||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|ErnatPointmakker}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |539||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |542||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |543||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |544||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |555||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |558||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |560||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0 |- |568||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |570||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |574||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |575||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |582||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |584||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |592||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |598||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |600||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |604||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |624||{{u|Carlos186}}||12||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |644||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |648||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |655||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |659||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |660||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Мақпал гидролог}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|212.154.231.78}}||9||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |675||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |682||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |683||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |686||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Жанна Ж}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |702||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |709||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |714||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|TrueNomadEditor}}||8||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|ABYLAI NIS}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |750||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |764||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Torekhan Rysgul}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |778||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |780||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |788||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |794||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |806||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |819||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |820||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |824||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |827||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |828||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |829||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |830||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |837||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |841||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |846||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |928||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |929||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |939||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |947||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |948||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |970||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |978||{{u|Abayconvict}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |987||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |990||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |999||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1002||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1010||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1017||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1031||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||4||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1039||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1047||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Бексұлтан Алмас}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Нұрлы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1073||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1074||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1076||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1086||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1090||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1118||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1126||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1158||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1165||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1167||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1182||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1186||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1193||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Wikuiser}}||3||8||2||47||29||0||0||23||0 |- |1223||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Zhandos M}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1245||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1247||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1273||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1282||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1382||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1410||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1412||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1413||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1425||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1426||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1442||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1445||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1469||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Kvazimodo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1497||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1514||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1532||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1533||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1540||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1659||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1672||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1677||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1682||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||174||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] hozwdzwtdngc7vwqojbq9h7a8xawd4l 0 677663 3576929 3576503 2026-04-04T22:24:46Z Айбаса 128901 3576929 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі. Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1997– 2023 жылдардан бастап, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] pkqog9nzjwyy1hg342lxa41tyff0mh1 3576930 3576929 2026-04-04T22:25:41Z Айбаса 128901 /* Марапаттары */ 3576930 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі. Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1997– 2023 жылдардан бастап, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. ==Марапаттары== *Парасат ордені иегері. * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). Парасат == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] 5qrprwcvmxnd162r8chct99sfp1ioba 3576933 3576930 2026-04-04T22:36:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айбаса|Айбаса]] ([[User talk:Айбаса|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3576287 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1997– 2023 жылдардан бастап, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] pu8ll4iislwu95ozn0nv8osxmefx65w 3577194 3576933 2026-04-05T11:29:02Z Айбаса 128901 3577194 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі.Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1997– 2023 жылдардан бастап, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] mp9pjf9beqsua9h2mv4gx1irp0r6fqt 3577195 3577194 2026-04-05T11:30:52Z Айбаса 128901 /* Шығармашылығы */ 3577195 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі.Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1997– 2023 жылдардан бастап, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. 2025 жылы Президенттің жарлығымен Парасат орденін алды. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] azgbs3k45ioyuzxx3o3c8dv9d36gtzo 3577197 3577195 2026-04-05T11:32:17Z Айбаса 128901 3577197 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі.Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 1997– 2023 жылдардан бастап, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. 2025 жылы Президенттің жарлығымен Парасат орденін алды. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). * Президенттің жарлығымен ,,Парасат,, орденін иегері атанды (2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] 8h558f1rs1jw7jp1g1pfefkpr4i23rw 3577199 3577197 2026-04-05T11:33:25Z Айбаса 128901 /* Білімі және қызметі */ 3577199 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі.Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 2025-жылц Президенттің жарлығымен ,,Парасат,, орденін иегері атанды (2025) 1997– 2026 жылдар аралығы, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. 2025 жылы Президенттің жарлығымен Парасат орденін алды. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). * Президенттің жарлығымен ,,Парасат,, орденін иегері атанды (2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] 84rfl3qdmzrjoi247dsx7ual1bpdpa0 3577203 3577199 2026-04-05T11:34:35Z Айбаса 128901 /* Білімі және қызметі */ 3577203 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Айгүл Елшібаева |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева |Туған күні = 2.5.1977 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[терме]]ші, [[жыр]]шы |Дауыс түрі = сопрано |Аспабы =Домбыра |Жанры = |Лақап аттары = |Ұжымы =Қазақконцерт бірлестігі, Өнер университеті |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Айгүл Иманқұлқызы Елшібаева''' ([[1977 жыл]]ы туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[терме|жыршы]], домбырашы, музыкант, өнер зерттеушісі.Парасат ордені иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. Шалқар ауданының құрметті азаматы. ==Білімі және қызметі== 1999 жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясын]] әнші, оқытушы, домбырашы мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірген. 2001 жылы Президенттің гранты бойынша аталған консерваторияның аспирантурасын бітірген. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы «Қазақтың жыраулық-жыршылық дәстүрінің орындалу ерекшеліктері». 1999-2002 жж. Алматы қаласында «[[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]]<nowiki/>» ансамблінде қызмет атқарған. 2002-2009 жылдары Астана қаласының [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] оқытушы болып істеген. 2009 жылдың сәуірінен бастап ҚР Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарады. 1997 жылы Батыс аймақтық конкурстың лауреаты. 1997 жылы Франция мемлекетінің Париж, Ренн, Рюей-Мальмезон, Фаентенбло т.б. қалаларында .М. Әуезовтың 100 жылдық мерейтойында, ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерінің концертінде өнер көрсетті. 2000 жылы «Шабыт» фестивалінің лауреаты. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2005 жылы К. Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2006 жылы «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты. 2007 жылы Францияның астанасы Париж қаласында өткен «Айтыс» бағдарламасы аясында Қазақстанның дәстүрлі өнер шеберлерімен бірге өнер көрсетті. Сүгір жыраудың термесіне бейне баян түсіріп, эстрада саласында этнофольклор жанрымен халықтың ыстық ықыласына бөленді. 2011жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлекетіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. Астана қаласының мерекелік концерттеріне жиі қатысып, өзіндік үлесін қосып, аянбай еңбек етіп келеді. 2018 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болды. 2019 жылы Шалқар ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызмет атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметінде. 2022 жылы, мамыр айында Қырғызстанда өткен Ұлттық музыка мерекесінде өнер көрсетіп, қырғыз ұлты қазақтың жыр термесіне ыстық ықыластарын білдіріп, құрметін көрсетті. 2022 жылы, қыркүйек айында, Ресейдегі Қазақстан күндері аясында өткен, қазақстан өнер шеберлерінің концертінде Астрахань, Қазан қалаларында қазақтың жыраулық өнерін дәріптеп, Ресейлік көрермендердің ыстық ықыласына бөленді. 2025-жылы Президенттің жарлығымен ,,Парасат,, орденін иегері атанды (2025) 1997– 2026 жылдар аралығы, шет мемлекеттер мен Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Шымкент, Орал, Қарағанды, Маңғыстау Атырау облыстары мен аудандарында жеке концертін өткізіп, дәстүрлі өнерді паш етіп келеді. ==Шығармашылығы== 1997 жылы Франция елінің Париж, Ренн, Рью-Мальмезон, Фаентенбло қалаларында М.Әуезовтың 100 жылдық мерейтойын ЮНЕСКО көлемінде атап өтілген Қазақстан өнер шеберлерімен өнер көрсетті. 2001 жылы Израиль мемлекетінде Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесінде өнер көрсетті. 2006 жылы Қазақстан елшілігі Чехия мемлекетінде өткізген «Наурыз мерекесінде» өнер көрсетті. 2009 жылдың сәуірінен бастап Қазақстан Президенттік мәдениет орталығында театр және концерт қызметінің театр солисі болып қызмет атқарды. 2011 жылы «Қазақтың жыр мақамдары» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты, қазақ ұлттық музыка өнерінің жыраулық дәстүрінің теориясын жазды. Қазақтың дәстүрлі 50 жыр-термесін нотаға түсірген. 2012 жылы Англия мемлектіне, Кембридж университетінің шақыруымен, Түркі халықтарының музыкасындағы арналған конференциясында «Қазақтың жыр мақамдары» кітабының тұсаукесерін жасап, баяндама жасап, өнер шеберлерімен өнер көрсеткен. 2019 жылдан бастап, Астанадағы Өнер университетінде ұстаздық қызметін атқарады. 2020 жылдан Қазақконцерт бірлестігінде әнші-солист қызметін атқарады. 2025 жылы Президенттің жарлығымен Парасат орденін алды. ==Марапаттары== * Батыс аймақтық конкурстың лауреаты (1997).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2000). * К.Әзірбаев атындағы конкурстың лауреаты (2005). * «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын]]<nowiki/>» мемлек<nowiki/>еттік сыйлығының лауреаты (2006) * «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2018). * «Шалқар ауданының құрметті азаматы» (2019). * Президенттің жарлығымен ,,Парасат,, орденін иегері атанды (2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] nezy7oxnzfgdv0ejmf7x6nak5xzd95o 0 682228 3576696 3088658 2026-04-04T14:20:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576696 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі=Беделл Грейс |Туған күні=4.11.1848 |Туған жері=Альбион, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні=2.11.1936 |Қайтыс болған жері=Дельфос, [[Канзас]], АҚШ |Азаматтығы={{USA}} |Мансабы=жазушы}} '''Грейс Беделл''' ({{lang-en|Grace Greenwood Bedell}}, тұрмыста ''Billings''; [[1848]]—[[1936]]) — 11 жасында [[АҚШ президенті]] [[Авраам Линкольн|Авраам Линкольнға]] хат жазған американдық. Линкольн кейін Беделлмен 1861 жылдың ақпанында кездескен болатын. [[Сурет:Grace-bedell.jpg|нобай|1870-жылдардағы Грейс]] == Өмірбаяны == 1848 жылы 4 қарашада Нью-Йорк штатының Альбион ауылында дүниеге келген. Отбасында тағы екі бауыры - Элис пен Хелен атты қыздар болған. Беделл балалық шағын Уэстфилд ауылында өткізген<ref name="rogerjnorton">[http://rogerjnorton.com/Lincoln50.html ABRAHAM LINCOLN’S BEARD: THE IDEA OF AN 11-YEAR-OLD GIRL] {{ref-en}}</ref>. === Линкольнға хат жазу === {{External media |image1=[http://www.loc.gov/loc/lcib/0903/images/expand-letter02.jpg Грейс Беделл хаты] |image2=[http://www.loc.gov/loc/lcib/0903/images/expand-letter03.jpg Авраам Линкольн хаты] }} 1860 жылдың 15 қазан күні, Линкольн АҚШ президенті болып сайланғанға дейін Грейс Беделл үміткерге сақалын өсіруі туралы өтініш жазып, хат жіберген болатын. Қыздың хатында сақал Линкольнның сыртқы келбетін жақсартатынын, әрі өзінің ағаларымен үміткер сақал өсірсе, олар өз дауысын береді деген пари жасағаны айтылды<ref>[http://www.abrahamlincolnonline.org/lincoln/speeches/gracebedell.htm Grace Bedell’s Letter to Lincoln] {{ref-en}}</ref>. 4 күннен соң, 19 қазанда келген жауапты хатта Линкольн қыздың өтінішін орындауға уәде бермесе де<ref>[http://www.abrahamlincolnonline.org/lincoln/speeches/gracebedell.htm Letter to Grace Bedell] {{ref-en}}</ref>, бір ай ішінде сақалын өсірген. Президент болып сайланғаннан соң Америка бойынша турне өткізу кезінде жаңа басшы Грейс тұрған қалашықта болып, оны тапқаннан кейін өзінің сақалы үшін алғыс білдірді. Осы оқиға туралы 1861 жылдың 19 ақпанындағы номерінде New York World газеті хабарлады. Ал 1878 жылы жергілікті газетке берген сұхбатында Грейс Беделл-Биллингс американдықтарға оны хат жазуға не итермелегенін еске салдырып өтті. Қазіргі таңда Грейс Беделл хатының түпнұсқасы {{lang-en2|Detroit Public Library}} кітапханасындағы<ref>[http://www.detroit.lib.mi.us/featuredcollection/burton-historical-collection Burton Historical Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112162110/http://www.detroit.lib.mi.us/featuredcollection/burton-historical-collection |date=2015-01-12 }} {{ref-en}}</ref> {{lang-en2|Burton Historical Collection}} коллекциясында сақталған. Линкольнның жауапты хаты 1990-жылдардың басында 1,000,000 доллар бағасымен сатылымға шығарылып, оны белгісіз жеке коллекционер сатып алған<ref name="rogerjnorton"/>. 2007 жылы зерттеушілер Грейстің Линкольнға жазған тағы да бір хатын тапқан болатын, ол жерде Беделл өз ата-анасы үшін қаржылық көмек сұраған. Хат 1864 жылы 15 жасар Грейспен жазылған<ref>[http://www.gracebedellfoundation.org/grace_secondletter.htm Grace Bedell — Second Letter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420211137/http://www.gracebedellfoundation.org/grace_secondletter.htm |date=2017-04-20 }} {{ref-en}}</ref>. === Жеке өмірі === Грейс 17 жасында АҚШ Азамат соғысының қатысушысы - [[Сержант|сержант]] Джордж Ньютон Биллингсқа тұрмысқа шығып, олар Канзас штатының Дельфос қаласына көшкен. Дельфоста ерлі-зайыптылар 1 ұл сүйген. Грейс Беделл 1936 жылы өзінің 88-ші туған күніне дейін 2 күн жетпей, 2 қарашада қайтыс болып, жергілікті зиратта жерленген<ref>[https://www.findagrave.com/memorial/9761299 Grace Bedell Billings]</ref>. == Линкольн суреттері == {{Gallery |title= Әртүрлі уақыттағы Линкольнның келбеті |width=200 | height=300 | lines=3 |align=center |File:Abraham Lincoln O-36 by Butler, 1860-crop.jpg|13 тамыз, 1860<br>Линкольнның сақалсыз соңғы суреті. |File:1860 Abraham Lincoln O-40.png|25 қараша, 1860<br>Беделл хатынан 1 ай өткен соң. |File:Abraham Lincoln O-43 by German, 1861.jpg|9 ақпан, 1861<br>Беделлді Уэстфилде кездестіруге дейін 10 күн қалғанда. }} == Естелік == [[Сурет:Lincoln Bedell statue.jpg|нобай|Уэстфилдтегі ескерткіш]] * 1999 жылы Уэстфилд ауылында Линкольн мен Беделлге арналған ескерткіш қойылған<ref>[http://www.kshs.org/kansapedia/grace-bedell/17779 Grace Bedell] {{ref-en}}</ref>. * Грейс Беделл қайтыс болған қалада оның ескерткіші қойылған<ref>[http://www.roadsideamerica.com/story/20422 «Grow a Beard, Abe» Girl Monument] {{ref-en}}</ref>. * Оқиғаның 150 жылдық мерейтойын тойлау кезінде (2010 жыл) сценарист Марк Эсслингер мен режиссер Эрик Бёрдетт "Грейс Беделл" атты қысқа метражды фильм түсірген<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1520907/?ref_=nm_ov_bio_lk1 Grace Bedell (2010)] {{ref-en}}</ref>, фильмде басты рөлді жас актриса Лана Эсслингер сомдаған<ref>[http://www.imdb.com/name/nm3361017/ Lana Esslinger] {{ref-en}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.loc.gov/loc/lcib/0903/letter.html The Advice of a Little Girl] {{ref-en}} * [http://www.ext.nodak.edu/extnews/newsrelease/2004/020504/04plains.htm Plains Folk: President’s Day]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150920195715/http://www.history-illustrated.ru/article_8207.html Елизавета Муромская — «Как стать президентом, или История Грейс Беделл» (Қалай президент атануға болады немесе Грейс Беделл оқиғасы)] {{ref-ru}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Авраам Линкольн]] nz350b9j5nyut2h1bfm46bmsc8ym8n5 0 691144 3577018 3558359 2026-04-05T06:34:08Z Psubhashish 12419 бейне 3577018 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Савара |төл атауы = сора, саора, соура, сабара |сурет = A Lanjia Saura couple.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 340 000 |аймақ = {{Байрақ|Үндістан}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[савари тілі]] |діні = дәстүрлі сенімдер |этникалық топтары = |ескертпелер = }} [[File:OpenSpeaks-srb-Ramani Dalbehera-OG-Aadhaar Experience 01.webm|thumb|Сора тілінің Ланьцзя диалектісінде сөйлейтін адам 2019 жылы Аадхармен тәжірибесін бөліседі]] [[File:OpenSpeaks-srb-Idital-Opino Gomango-Namad Dalbehera-Intro.webm|thumb|Үнді суретшісі Намад Далбехера Сора тілінде идитал кескіндемесі туралы айтып жатыр]] '''Савара''' (''сора'', ''саора'', ''соура'', ''сабара'') — [[Үндістан]]ның [[Орисса]] штатында тұратын халық.<ref>{{cite web|url=https://slovaronline.com/browse/809a6b0a-645f-33cb-bc17-1cf4413949d7/%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0|title=Савара|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> Шағын топтары Бихар, Мадхья-Прадеш және Махараштра штаттарында тұрады. Жалпы саны 340 мың адам.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/679141|title=Савара|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> Саваралар Орталық Үнді тауларының ең ежелгі тұрғындарының бірі болып табылады, олар мунда тілінде сөйлейтін басқа халықтармен туыс.<ref>{{cite web|url=https://gufo.me/dict/history_encyclopedia/%D0%A1%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%90|title=Кеңестік тарихи энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Тілі == Тілі - [[савари тілі]], мунда тілдерінің отбасына кіреді.<ref>{{cite web|url=https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0|title=Үлкен Кеңестік Энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.<ref>{{cite web|url=http://www.xn--80aacc4bir7b.xn--p1ai/%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (құрғақ [[күріш]], [[жүгері]], [[тары]], бұршақ дақылдары). Көптеген саваралар жалдамалы жұмыс істейді, соның ішінде ауыл шаруашылығында. Бұрын кең тараған аңшылық қосымша кәсіпке айналды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=SAVA|title=Әлем халықтары/Савара|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Өмір салты == Руға бөліну (биринда) сақталды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]], көп әйел алушылық бар. Материалдық мәдениеті жағынан [[Мунда (халық)|мундаларға]] жақын.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=465|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Lanjia Saura House at 'State Tribal Fair-2020' , Bhubaneswar,India.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі тұрғын үйі]] Елді мекендері – тайпалық бірлестіктері қоныстанған кварталдардан тұратын ауыл. Сызықтық орналасу тән. Бір бөлмелі, тастан салынған және сазбен сыланған, төбесі саманмен жабылған. Негізгі тұрғын үйден басқа, саваралар егістік алқаптарының жанында шағын тұрғын үй құрылымдары бар, олар онда егіс және егін жинау кезінде тұрады. === Дәстүрлі киімдері === Дәстүрлі киімдері: ер адамдар денеге оралған ұзын ақ мата доти киеді, ұзын белбеумен белдікпен байланады, оның ұштары артқы жағында салбырап тұрады. Әйелдер сари киеді. Әйелдер сонымен қатар моншақтармен, өсімдік талшықтарынан жасалған білезіктермен, металл қоңыраулармен безендірілген.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4)|title=Савара|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Үндістан этникалық топтары]] q7qsm2gqglefgd897vy7kjlge6qfpq2 0 702234 3576923 3523148 2026-04-04T21:56:03Z Casserium 68287 3576923 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ермек Беделбайұлы Көшербаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Көшербаев, 2020 жыл | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] | Ту = MFA emblem.png | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 26 қыркүйек 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''Премьер-министрдің орынбасары — Сыртқы істер министрі ретінде [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]]'' | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 14 ақпан | Басқаруын аяқтады_2 = 26 қыркүйек 2025 | Ізашары_2 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Ізбасары_2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысы әкімі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 16 маусым 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 14 ақпан 2025 | Ізашары_3 = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | Ізбасары_3 = [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 =[[Қазақстан елшілерінің тізімі#Ресей|Қазақстанның Ресейдегі Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 =Flag of Russia.svg | Ту2_4 =Flag of Kazakhstan.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 =29 қаңтар 2020 | Басқаруын аяқтады_4 =16 маусым 2023 | Ізашары_4 =[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағанбетов]] | Ізбасары_4 =[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 2.5.1965 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = 1) [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]<br>2) [[Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы|КСРО сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы]] | Мамандығы = шет тілінде сабақ беретін тарих пәнінің мұғалімі | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} }} '''Ермек Беделбайұлы Көшербаев''' ([[2 мамыр]] [[1965 жыл]], [[Алматы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, дипломат, 2025 жылдан бастап Сыртқы істер министрі. Бұрын [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның әкімі (2023—2025), Қазақстанның [[Ресей]]дегі елшісі (2020—2023) сияқты лауазымдар атқарған. == Өмірбаяны == 1965 жылы 2 мамырда [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. [[Арғын]]ның ішінде [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] Есбалақ руынан шыққан. Қазақ, орыс, ағылшын, кәріс тілдерін біледі. 1988 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін]] тарих мамандығы бойынша, шет тілінде сабақ беретін тарих пәнінің мұғалімі, ал 1993 жылы сәуірде КСРО Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы халықаралық қатынастар және сыртқы саясат мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолын 1988 жылдың тамыз айында [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігінде]] жасырын іс жүргізу жөніндегі аға инспектор болып бастады. 1988 жылдың қыркүйегінен 1989 жылдың қазанына дейін — Қазақ КСР Сыртқы істер министрінің көмекшісі болды. 1989 жылдың қарашасынан 1990 жылдың маусымына дейін — Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігі Баспасөз және ақпарат басқармасының бірінші хатшысы болды. 1990 жылдың маусымынан 1991 жылдың қыркүйегіне дейін — Қазақ КСР Сыртқы істер министрлігі Консулдық бөлімнің бірінші хатшысы. 1993 жылдың мамырынан тамызына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Азия елдері басқармасының бірінші хатшысы. 1993 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Мемлекеттік хаттама басқармасының бірінші хатшысы. 1993 жылдың желтоқсанынан 1994 жылдың маусымына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Мемлекеттік хаттама басқармасының бөлім меңгерушісі. 1994 жылдың маусымынан 1996 жылдың қаңтарына дейін — Қазақстан Республикасы Президенті Аппараты басқармасының халықаралық бөлімінің кеңесшісі. 1996 жылдың қаңтарынан сәуіріне дейін — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Хаттама қызметі басшысының міндетін атқарушысы. 1996 жылдың сәуірінен 1997 жылдың тамызына дейін — [[Берн]] қаласындағы Қазақстан Республикасының [[Швейцария|Швейцария Конфедерациясындағы]] Елшілігінің бірінші хатшысы. 1997 жылдың тамызынан қазанына дейін — Алматы қаласындағы көпжақты ынтымақтастық департаментінің Азиялық қауіпсіздік бөлімінің меңгерушісі. 1997 жылдың қазанынан 1999 жылдың қарашасына дейін — [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі|Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі]] [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаевтың]] көмекшісі. 2000 жылдың қаңтар-мамыр аралығында — «Нұрсұлтан Назарбаев Білім қоры» қоғамдық қоры директорының коммерциялық және жалпы мәселелер жөніндегі орынбасары. 2000 жылдың мамырынан қазанына дейін — «Нұрсұлтан Назарбаев Білім қоры» қоғамдық қоры директорының бірінші орынбасары. 2000 жылдың қазанынан 2001 жылдың қаңтарына дейін — «ҚазТрансОйл» Ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы» жабық акционерлік қоғамының баспасөз қызметінің жетекшісі. 2001 жылдың қаңтарынан маусымына дейін — «[[ҚазТрансОйл]]» Ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы» жабық акционерлік қоғамы президенті аппаратының жетекшісі. 2001 жылдың маусымынан 2002 жылдың наурызына дейін — «Мұнай және газ тасымалдау» ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының аппарат басшысы. 2002 жылдың наурызынан 2003 жылдың желтоқсанына дейін «[[ҚазМұнайГаз]]» Ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамының бірінші вице-президенті [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаевтың]] кеңесшісі және компания президенті аппаратының жетекшісі болып жұмыс істеді. 2003 жылдың желтоқсанынан 2004 жылдың мамырына дейін — «Рауан Медиа Групп» акционерлік қоғамының бас директоры.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://rus.team/people/kosherbaev-ermek-bedelbaevich|title=Көшербаев Ермек Беделбайұлы - Қазақстанның Ресейдегі елшісі — Өмірбаяны|website=rus.team|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610180655/https://rus.team/people/kosherbaev-ermek-bedelbaevich|deadlink=no}}</ref> 2004 жылдың мамырынан тамызына дейін — [[Аманат (партия)|«Отан»]] Республикалық саяси партиясы Орталық аппараты басшысының бірінші орынбасары. 2004 жылдың тамызынан 2005 жылдың сәуіріне дейін — «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы президенті кеңсесінің меңгерушісі. 2005 жылдың сәуірінен 2006 жылдың мамырына дейін — «Атамекен» Қазақстан кәсіпкерлері мен жұмыс берушілерінің ұлттық одағы» заңды тұлғалар бірлестігі атқарушы директорының бірінші орынбасары. 2006 жылдың мамырынан 2007 жылдың ақпанына дейін — «Отан» республикалық саяси партиясы орталық аппаратының жетекшісі. 2007 жылдың ақпанынан шілдеге дейін — «Бүркіт» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің қаржылық-өндірістік тобының директоры. 2007 жылдың қарашасынан 2008 жылдың сәуіріне дейін — [[Kazenergy|«Kazenergy» Қазақстанның мұнай-газ және энергетикалық кешен ұйымдарының қауымдастығының]] атқарушы директоры, Астана қ. 2008 жылдың сәуірінен 2009 жылдың ақпанына дейін — «Рауан Медиа Групп» АҚ бас продюсері, Астана қ. 2009 жылдың ақпанынан 2010 жылдың шілдесіне дейін — «Ертіс» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамының басқарма төрағасы. 2010 жылдың шілдесінен қыркүйекке дейін — Шығыс Қазақстан облысы әкімі орынбасарының міндетін атқарушысы. 2010 жылдың қыркүйегінен 2012 жылдың қазанына дейін — [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімінің орынбасары. 2012 жылдың қазанынан 2014 жылдың желтоқсанына дейін — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары. 2014 жылдың желтоқсанынан 2016 жылдың қазанына дейін — Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы вице-министрі. 2016 жылдың қазан – 2018 жылдың мамыр аралығында — [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің жауапты хатшысы. 2018 жылдың мамырынан 2019 жылдың қаңтарына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің жауапты хатшысы. 2019 жылдың қаңтарынан 2020 жылдың қаңтарына дейін — Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары.<ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-ermek-bedelbaiuly-kosherbaev-kazakstan-respublikasy-syrtky-ister-ministrinin-orynbasary-kyzmetinen-bosatyldy|title=Мемлекет басшысының Өкімімен Ермек Беделбайұлы Көшербаев Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметінен босатылды — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610180647/https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-ermek-bedelbaiuly-kosherbaev-kazakstan-respublikasy-syrtky-ister-ministrinin-orynbasary-kyzmetinen-bosatyldy}}</ref> 2020 жылдың 29 қаңтарынан 2023 жылдың 16 маусымына дейін — Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31116613|title=Көшербаев Ермек Беделбайұлы (жеке анықтама)|website=ПАРАГРАФ Ақпараттық жүйеcі|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610131942/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31116613|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192713|title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610180645/https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343189755|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=kz|url=https://www.akorda.kz/kz/eb-kosherbaev-turaly-165300|title=Е.Б. Көшербаев туралы — Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты|website=Akorda.kz|access-date=2023-06-16}}</ref> 2023 жылдың 16 маусымынан 2025 жылдың 14 ақпанына дейін — Шығыс Қазақстан облысының әкімі. 2025 жылдың 14 ақпанынан бастап 2025 жылдың 26 қыркүйегіне дейін — Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары. 2025 жылдың 26 қыркүйегінен бастап — Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі. == Отбасы == * Әйелі: Шайжүнісова Динара Мәркенқызы — 1998—2000 жылдары [[Семей]]дің әкімі болған [[Мәркен Жақияұлы Шайжүнісов|Мәркен Шайжүнісовтің]] қызы. * Балалары: ұлы — Дастан (1988), қызы — Дәмелі (1993). Дастан Көшербаев 2024 жылдан бастап [[Қазатомөнеркәсіп]] компаниясында стратегия және халықаралық даму жөніндегі бас директор болып қызмет етеді.<ref>[https://www.kazatomprom.kz/ru/page/pravlenie Казатомпром. Правление]</ref> Көшербаев Қазақстанның тұңғыш президентінің үлкен қызы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваға]] құда болып келеді: Динара Шайжүнісованың інісі Дален Шайжүнісов 2018 жылы Дариға Назарбаеваның қызы Венераға үйленген.<ref>[https://abai.kz/post/170053 Көшербаев: Ескі құда - жаңа әкім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстанның Ресейдегі елшілері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары]] gl6liexn3ug41x9n02i19mu0t4reo5k 0 712768 3576836 3473510 2026-04-04T19:08:37Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576836 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Марат Рақымұлы Құсайынов|Ту=Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|Титулы=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] 11-[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]]|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=6 қыркүйек 2021|Басқаруын аяқтады=15 қаңтар 2024|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Ізбасары=[[Сұлтан Бүркітбайұлы Қамалетдинов|Сұлтан Қамалетдинов]]|тақырыпша1=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Министр]]|мәтін1=[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br> [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]<br> [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]]|Титулы_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысының]] бірінші орынбасары|Ту_2=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=9 қараша 2020|Басқаруын аяқтады_2=6 қыркүйек 2021|Президент_2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_3=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлерінің]] 6-бас қолбасшысы|Ту_3=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 мамыр 2019|Басқаруын аяқтады_3=9 қараша 2020|Президент_3=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_3=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Ізбасары_3=[[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Талғат Қойбақов]]|Титулы_4=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы]]|Ту_4=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_4=мамыр 2016|Басқаруын аяқтады_4=6 мамыр 2019|Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_4=[[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Талғат Қойбақов]]|Ізбасары_4=[[Қайдар Сәмиғоллаұлы Қарақұлов|Қайдар Қарақұлов]]|Білімі=1) [[Челябі жоғары танк командалық училищесі]]<br>2) Қарулы Күштердің Әскери академиясы<br>3) [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]|Туған жері=[[Амантау (ауыл)|Амантау]], {{туғанжері|Нұра ауданы (Қарағанды облысы){{!}}Нұра ауданы|Нұра ауданында (Қарағанды облысы)}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Туған күні=20.05.1967|Атағы=[[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]]<br>[[Генерал-лейтенант]]|Қызмет еткен жылдары=1988—2024|Әскер түрі=[[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]|Марапаттары={{Қатар |{{1 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР ҚК 10 жыл}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР ІӘ 20 жыл төс белгісі}} }}|тақырыпша1_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|Басшы]]|мәтін1_2=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]}} '''Марат Рақымұлы Құсайынов''' ([[20 мамыр]] [[1967 жыл|1967]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық әскери қайраткер, шенеунік және генерал-лейтенант. 2021—2024 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]] болды. Одан бұрын 2019—2020 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлеріне]] бас қолбасшылық етті. == Өмірбаяны == 1967 жылы 20 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], [[Амантау (ауыл)|Амантау ауылында]] дүниеге келді. 1988 жылы [[Челябі жоғары танк командалық училищесі|Челябі жоғары танк қолбасшылық училищесін]] бітірді. Офицерлік қызметін [[Беларусь]] әскери округінде взвод командирі болып бастады. 1993 жылдың қаңтарынан маусымына дейін — танк дивизиясының танк полкінің танк ротасының командирі болды. 1993 жылдың маусымынан 1994 жылдың шілдесіне дейін — танк дивизиясы танк полкінің оқу-танк батальонының командирі болды. 1994 жылдың шілдесінен 1997 жылдың шілдесіне дейін — Ресей Қарулы Күштерінің құрышты танк күштері Әскери академиясының тыңдаушысы болды. 1997 жылы Ресей Қарулы Күштерінің құрышты танк күштерінің Әскери академиясын бітірді. 1997—2000 жылдары мотоатқыштар бригадасы командирдің орынбасары — штаб басшысы; 2000—2002 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] Әскери-ғылыми орталығының әскери-арнайы зерттеулер бөлімінің басшысы; 2002—2003 жылдары — мотоатқыштар бригадасының командирі; 2003—2004 мотоатқыштар бригадасы командирдің орынбасары — штаб басшысы; 2004—2005 жылдары жағалау қорғанысы бригадасының командирі; 2005—2006 жылдары механикаландырылған бригаданың техника және қару-жарақ сақтау бөлімінің басшысы болып қызмет атқарды. Бұдан кейін Құсайынов [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|өңірлік қолбасшылықтарда]] ірі қызметке тағайындалды. 2006—2008 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Шығыс өңірлік қолбасшылығы]] әскерлері қолбасшысы басқармасы штаб басшысының жедел жұмыс жөніндегі орынбасары — жедел басқармасының басшысы болып тағайындалды. 2008—2010 жылдары [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]ның тыңдаушысы болды. 2010 жылы [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]н үздік тәмамдады. 2010—2013 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Батыс]], 2013—2014 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Шығыс]], 2014—2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығы]] қолбасшысының бірінші орынбасары — өңірлік қолбасшылығы басқармасының штаб басшысы болды. 2016 жылғы маусымда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] Өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығының]] қолбасшысы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067611 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-06-02|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2019 жылы лауазымынан босатылысымен-ақ [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] Өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлерінің]] бас қолбасшысы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067630 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2019-05-04|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rahymuly-kusaiynov-kazakstan-respublikasynyn-karuly-kushteri-kurlyk-askerlerinin-bas-kolbasshysy-kyzmeti |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рахымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы қызметінен босатылды |date=2020-11-05|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2020 жылы лауазымынан босатылғаннан кейін 3 күннен соң [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштері Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/119086?lang=kk |title= ҚР Қорғаныс министрі ҚР ҚК Бас штабы бастығының бірінші орынбасарын тағайындады |date= 2020-11-06 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2021 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] 11-[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rakymuly-kusayynov-kazakstan-respublikasy-korganys-ministrinin-birinshi-orynbasary-kazakstan-respublikasy-karuly-kushteri-bas-shtabynyn-bastygy-lauazymyna-tagayyndaldy-68947 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рақымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы лауазымына тағайындалды. |date=2021-09-06|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rakymuly-kusayynov-kr-korganys-ministrinin-birinshi-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-1505030 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рақымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы лауазымынан босатылды |date=2024-01-15|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> == Бас штаб басшысы == 2022 жылғы сәуірде делегациямен бірге [[Пәкістан президенті]] [[Ариф Алви]]мен, Штабтар бастықтары біріккен комитетінің төрағасы генерал Надим Разамен, Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Камар Джавед Баджвамен кездесті.Қазақстандық делегация Ұлттық қорғаныс университетінде болып, Пәкістанның халықаралық бейбітшілік және тұрақтылық орталығының (CIPS) қызметімен танысты. Қорғаныс экспортын ілгерілету жөніндегі ұйымда (DEPO) Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығына Пәкістанның қорғаныс-өнеркәсіп кешенінің өнімі көрсетілді.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/354926?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Пәкістан Президентімен кездесті |date= 2022-04-12 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/news/newsid_273557/amp |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Пәкістан Президентімен кездесті |date= 2022-04-13 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2022 жылғы мамырда делегациямен бірге [[Доһа|Доха қаласында]] өткен “DIMDEX-2022” теңіз қорғанысы халықаралық көрмесіне қатысты. Көрме барысында [[Қатар|Катар]] Қарулы күштері Бас штабының басшысы Әл-Нәбит және Катардың «Bаrzan Holdings» Ұлттық қорғаныс-өнеркәсіп холдингінің президенті және бас директоры Әл-Наймимен кездесті.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/345928?lang=kk |title= Қазақстанның әскери делегациясы Катарда өткен халықаралық көрмеге қатысып қайтты |date= 2022-03-25 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/news/newsid_272283 |title= Казахстанская военная делегация посетила международную выставку в Катаре |date= 2022-03-26 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-05-18}}</ref> Келесі айда [[Түркия|Түркияға]] “Эфес-2022” көпұлтты жаттығуын бақылауға барды. Бұл жаттығуға 37 елдің әскери қызметшілері, соның ішінде [[Қазақстан әскері]] қатысуда. Жаттығулар [[Измир]] [[Измир|қаласына]] жақын орналасқан «Доганбей» полигонында өтуде және арнайы операция күштерінің өзара әрекеттесуін жетілдіруге, жауынгерлік шеберлікті арттыруға бағытталған. Қазақстандық әскери қызметшілер теңізден десант түсу, парашютпен секіру, снайперлік атыс жүргізу және әуе күштерін басқару тапсырмаларын орындады. Сапар барысында Түркияның қорғаныс министрі мен Бас штаб бастығымен жұмыс кездесулерін өткізді және Жаттығу басқару орталығы мен қорғаныс өнеркәсібі көрмесін аралады. 5 күннен кейін Астанаға 2 күндік сапармен келген [[Түркия]] Әскери-әуе күштерінің қолбасшысы генерал Хасан Кючюкакюзбен кездесті. <ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/386351?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Түркияға барды |date= 2022-06-09 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.kt.kz/rus/state/_1377934903.html |title= Начальник Генерального штаба Вооруженных сил РК посетил Турцию Читать: https://www.kt.kz/rus/state/_1377934903.html |date= 2022-06-09 |lang=ru|work= Kazakhstan Today|accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/388196?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Түркия Республикасы Әскери-әуе күштерінің қолбасшысымен кездесті |date= 2022-06-14 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> == Марапаттары == * I дәрежелі [[Даңқ ордені]] (2023)<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/550534?lang=kk |title= Ақордада Президент бірқатар офицерлерге мемлекеттік наградалар мен генералдық погондар табыс етті |date= 2023-0505 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> * II дәрежелі [[Даңқ ордені]] * Мерейтойлық медалдар * Ұзақ қызмет үшін берілген медалдар == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Қазақстан әскерилері]] ikhj82j3nzioeo0l8kt3qk0hzvrnd3y 3576837 3576836 2026-04-04T19:09:21Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576837 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Марат Рақымұлы Құсайынов|Ту=Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|Титулы=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] 11-[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]]|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=6 қыркүйек 2021|Басқаруын аяқтады=15 қаңтар 2024|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Ізбасары=[[Сұлтан Бүркітбайұлы Қамалетдинов|Сұлтан Қамалетдинов]]|тақырыпша1=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Министр]]|мәтін1=[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br> [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]<br> [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]]|Титулы_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысының]] бірінші орынбасары|Ту_2=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=9 қараша 2020|Басқаруын аяқтады_2=6 қыркүйек 2021|Президент_2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_3=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлерінің]] 6-бас қолбасшысы|Ту_3=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 мамыр 2019|Басқаруын аяқтады_3=9 қараша 2020|Президент_3=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_3=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Ізбасары_3=[[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Талғат Қойбақов]]|Титулы_4=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы]]|Ту_4=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_4=мамыр 2016|Басқаруын аяқтады_4=6 мамыр 2019|Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_4=[[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Талғат Қойбақов]]|Ізбасары_4=[[Қайдар Сәмиғоллаұлы Қарақұлов|Қайдар Қарақұлов]]|Білімі=1) [[Челябі жоғары танк командалық училищесі]]<br>2) Қарулы Күштердің Әскери академиясы<br>3) [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]|Туған жері=[[Амантау (ауыл)|Амантау]], {{туғанжері|Нұра ауданы (Қарағанды облысы){{!}}Нұра ауданы|Нұра ауданында (Қарағанды облысы)}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Туған күні=20.05.1967|Атағы=[[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]]<br>[[Генерал-лейтенант]]|Қызмет еткен жылдары=1988—2024|Әскер түрі=[[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]|Марапаттары={{Қатар |{{1 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР ҚК 10 жыл}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР ІӘ 20 жыл төс белгісі}} }}|тақырыпша1_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|Басшы]]|мәтін1_2=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]}} '''Марат Рақымұлы Құсайынов''' ([[20 мамыр]] [[1967 жыл|1967]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық әскери қайраткер, шенеунік және генерал-лейтенант. 2021—2024 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]] болды. Одан бұрын 2019—2020 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлеріне]] бас қолбасшылық етті. == Өмірбаяны == 1967 жылы 20 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], [[Амантау (ауыл)|Амантау ауылында]] дүниеге келді. 1988 жылы [[Челябі жоғары танк командалық училищесі|Челябі жоғары танк қолбасшылық училищесін]] бітірді. Офицерлік қызметін [[Беларусь]] әскери округінде взвод командирі болып бастады. 1993 жылдың қаңтарынан маусымына дейін — танк дивизиясының танк полкінің танк ротасының командирі болды. 1993 жылдың маусымынан 1994 жылдың шілдесіне дейін — танк дивизиясы танк полкінің оқу-танк батальонының командирі болды. 1994 жылдың шілдесінен 1997 жылдың шілдесіне дейін — Ресей Қарулы Күштерінің құрышты танк күштері Әскери академиясының тыңдаушысы болды. 1997 жылы Ресей Қарулы Күштерінің құрышты танк күштерінің Әскери академиясын бітірді. 1997—2000 жылдары мотоатқыштар бригадасы командирдің орынбасары — штаб басшысы; 2000—2002 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] Әскери-ғылыми орталығының әскери-арнайы зерттеулер бөлімінің басшысы; 2002—2003 жылдары — мотоатқыштар бригадасының командирі; 2003—2004 мотоатқыштар бригадасы командирдің орынбасары — штаб басшысы; 2004—2005 жылдары жағалау қорғанысы бригадасының командирі; 2005—2006 жылдары механикаландырылған бригаданың техника және қару-жарақ сақтау бөлімінің басшысы болып қызмет атқарды. Бұдан кейін Құсайынов [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|өңірлік қолбасшылықтарда]] ірі қызметке тағайындалды. 2006—2008 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Шығыс өңірлік қолбасшылығы]] әскерлері қолбасшысы басқармасы штаб басшысының жедел жұмыс жөніндегі орынбасары — жедел басқармасының басшысы болып тағайындалды. 2008—2010 жылдары [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]ның тыңдаушысы болды. 2010 жылы [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]н үздік тәмамдады. 2010—2013 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Батыс]], 2013—2014 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Шығыс]], 2014—2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығы]] қолбасшысының бірінші орынбасары — өңірлік қолбасшылығы басқармасының штаб басшысы болды. 2016 жылғы маусымда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] Өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығының]] қолбасшысы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067611 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-06-02|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2019 жылы лауазымынан босатылысымен-ақ [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] Өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] [[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлерінің]] бас қолбасшысы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067630 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2019-05-04|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rahymuly-kusaiynov-kazakstan-respublikasynyn-karuly-kushteri-kurlyk-askerlerinin-bas-kolbasshysy-kyzmeti |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рахымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы қызметінен босатылды |date=2020-11-05|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2020 жылы лауазымынан босатылғаннан кейін 3 күннен соң [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштері Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/119086?lang=kk |title= ҚР Қорғаныс министрі ҚР ҚК Бас штабы бастығының бірінші орынбасарын тағайындады |date= 2020-11-06 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2021 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] 11-[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rakymuly-kusayynov-kazakstan-respublikasy-korganys-ministrinin-birinshi-orynbasary-kazakstan-respublikasy-karuly-kushteri-bas-shtabynyn-bastygy-lauazymyna-tagayyndaldy-68947 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рақымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы лауазымына тағайындалды. |date=2021-09-06|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rakymuly-kusayynov-kr-korganys-ministrinin-birinshi-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-1505030 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рақымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы лауазымынан босатылды |date=2024-01-15|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> == Бас штаб басшысы == 2022 жылғы сәуірде делегациямен бірге [[Пәкістан президенті]] [[Ариф Алви]]мен, Штабтар бастықтары біріккен комитетінің төрағасы генерал Надим Разамен, Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Камар Джавед Баджвамен кездесті.Қазақстандық делегация Ұлттық қорғаныс университетінде болып, Пәкістанның халықаралық бейбітшілік және тұрақтылық орталығының (CIPS) қызметімен танысты. Қорғаныс экспортын ілгерілету жөніндегі ұйымда (DEPO) Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығына Пәкістанның қорғаныс-өнеркәсіп кешенінің өнімі көрсетілді.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/354926?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Пәкістан Президентімен кездесті |date= 2022-04-12 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/news/newsid_273557/amp |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Пәкістан Президентімен кездесті |date= 2022-04-13 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2022 жылғы мамырда делегациямен бірге [[Доһа|Доха қаласында]] өткен “DIMDEX-2022” теңіз қорғанысы халықаралық көрмесіне қатысты. Көрме барысында [[Қатар|Катар]] Қарулы күштері Бас штабының басшысы Әл-Нәбит және Катардың «Bаrzan Holdings» Ұлттық қорғаныс-өнеркәсіп холдингінің президенті және бас директоры Әл-Наймимен кездесті.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/345928?lang=kk |title= Қазақстанның әскери делегациясы Катарда өткен халықаралық көрмеге қатысып қайтты |date= 2022-03-25 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/news/newsid_272283 |title= Казахстанская военная делегация посетила международную выставку в Катаре |date= 2022-03-26 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-05-18}}</ref> Келесі айда [[Түркия|Түркияға]] “Эфес-2022” көпұлтты жаттығуын бақылауға барды. Бұл жаттығуға 37 елдің әскери қызметшілері, соның ішінде [[Қазақстан әскері]] қатысуда. Жаттығулар [[Измир]] [[Измир|қаласына]] жақын орналасқан «Доганбей» полигонында өтуде және арнайы операция күштерінің өзара әрекеттесуін жетілдіруге, жауынгерлік шеберлікті арттыруға бағытталған. Қазақстандық әскери қызметшілер теңізден десант түсу, парашютпен секіру, снайперлік атыс жүргізу және әуе күштерін басқару тапсырмаларын орындады. Сапар барысында Түркияның қорғаныс министрі мен Бас штаб бастығымен жұмыс кездесулерін өткізді және Жаттығу басқару орталығы мен қорғаныс өнеркәсібі көрмесін аралады. 5 күннен кейін Астанаға 2 күндік сапармен келген [[Түркия]] Әскери-әуе күштерінің қолбасшысы генерал Хасан Кючюкакюзбен кездесті. <ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/386351?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Түркияға барды |date= 2022-06-09 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.kt.kz/rus/state/_1377934903.html |title= Начальник Генерального штаба Вооруженных сил РК посетил Турцию Читать: https://www.kt.kz/rus/state/_1377934903.html |date= 2022-06-09 |lang=ru|work= Kazakhstan Today|accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/388196?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Түркия Республикасы Әскери-әуе күштерінің қолбасшысымен кездесті |date= 2022-06-14 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> == Марапаттары == * I дәрежелі [[Даңқ ордені]] (2023)<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/550534?lang=kk |title= Ақордада Президент бірқатар офицерлерге мемлекеттік наградалар мен генералдық погондар табыс етті |date= 2023-0505 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> * II дәрежелі [[Даңқ ордені]] * Мерейтойлық медалдар * Ұзақ қызмет үшін берілген медалдар == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Қазақстан әскерилері]] 49fxkdo5a2k13vquq7h7wpgkwzqtv1c 3576838 3576837 2026-04-04T19:10:06Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3576838 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Марат Рақымұлы Құсайынов|Ту=Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|Титулы=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] 11-[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]]|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=6 қыркүйек 2021|Басқаруын аяқтады=15 қаңтар 2024|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Ізбасары=[[Сұлтан Бүркітбайұлы Қамалетдинов|Сұлтан Қамалетдинов]]|тақырыпша1=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Министр]]|мәтін1=[[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br> [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]<br> [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]]|Титулы_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысының]] бірінші орынбасары|Ту_2=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=9 қараша 2020|Басқаруын аяқтады_2=6 қыркүйек 2021|Президент_2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_3=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлерінің]] 6-бас қолбасшысы|Ту_3=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 мамыр 2019|Басқаруын аяқтады_3=9 қараша 2020|Президент_3=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_3=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Ізбасары_3=[[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Талғат Қойбақов]]|Титулы_4=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы]]|Ту_4=Coat of arms military-of-kazakhstan.svg|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_4=мамыр 2016|Басқаруын аяқтады_4=6 мамыр 2019|Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_4=[[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Талғат Қойбақов]]|Ізбасары_4=[[Қайдар Сәмиғоллаұлы Қарақұлов|Қайдар Қарақұлов]]|Білімі=1) [[Челябі жоғары танк командалық училищесі]]<br>2) Қарулы Күштердің Әскери академиясы<br>3) [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]|Туған жері=[[Амантау (ауыл)|Амантау]], {{туғанжері|Нұра ауданы (Қарағанды облысы){{!}}Нұра ауданы|Нұра ауданында (Қарағанды облысы)}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Туған күні=20.05.1967|Атағы=[[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]]<br>[[Генерал-лейтенант]]|Қызмет еткен жылдары=1988—2024|Әскер түрі=[[Қазақстан Республикасы Әскери күштерінің Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлері]]|Марапаттары={{Қатар |{{1 дәрежелі Даңқ ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР ҚК 10 жыл}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР ІӘ 20 жыл төс белгісі}} }}|тақырыпша1_2=[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|Басшы]]|мәтін1_2=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]}} '''Марат Рақымұлы Құсайынов''' ([[20 мамыр]] [[1967 жыл|1967]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық әскери қайраткер, шенеунік және генерал-лейтенант. 2021—2024 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]] болды. Одан бұрын 2019—2020 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлеріне]] бас қолбасшылық етті. == Өмірбаяны == 1967 жылы 20 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], [[Амантау (ауыл)|Амантау ауылында]] дүниеге келді. 1988 жылы [[Челябі жоғары танк командалық училищесі|Челябі жоғары танк қолбасшылық училищесін]] бітірді. Офицерлік қызметін [[Беларусь]] әскери округінде взвод командирі болып бастады. 1993 жылдың қаңтарынан маусымына дейін — танк дивизиясының танк полкінің танк ротасының командирі болды. 1993 жылдың маусымынан 1994 жылдың шілдесіне дейін — танк дивизиясы танк полкінің оқу-танк батальонының командирі болды. 1994 жылдың шілдесінен 1997 жылдың шілдесіне дейін — Ресей Қарулы Күштерінің құрышты танк күштері Әскери академиясының тыңдаушысы болды. 1997 жылы Ресей Қарулы Күштерінің құрышты танк күштерінің Әскери академиясын бітірді. 1997—2000 жылдары мотоатқыштар бригадасы командирдің орынбасары — штаб басшысы; 2000—2002 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] Әскери-ғылыми орталығының әскери-арнайы зерттеулер бөлімінің басшысы; 2002—2003 жылдары — мотоатқыштар бригадасының командирі; 2003—2004 мотоатқыштар бригадасы командирдің орынбасары — штаб басшысы; 2004—2005 жылдары жағалау қорғанысы бригадасының командирі; 2005—2006 жылдары механикаландырылған бригаданың техника және қару-жарақ сақтау бөлімінің басшысы болып қызмет атқарды. Бұдан кейін Құсайынов [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|өңірлік қолбасшылықтарда]] ірі қызметке тағайындалды. 2006—2008 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Шығыс өңірлік қолбасшылығы]] әскерлері қолбасшысы басқармасы штаб басшысының жедел жұмыс жөніндегі орынбасары — жедел басқармасының басшысы болып тағайындалды. 2008—2010 жылдары [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]ның тыңдаушысы болды. 2010 жылы [[Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясы]]н үздік тәмамдады. 2010—2013 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Батыс]], 2013—2014 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Шығыс]], 2014—2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығы]] қолбасшысының бірінші орынбасары — өңірлік қолбасшылығы басқармасының штаб басшысы болды. 2016 жылғы маусымда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] Өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Өңірлік қолбасшылықтар|Оңтүстік өңірлік қолбасшылығының]] қолбасшысы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067611 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2016-06-02|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2019 жылы лауазымынан босатылысымен-ақ [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] Өкімімен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері|Құрлық әскерлерінің]] бас қолбасшысы болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimderimen-1339067630 |title= Мемлекет басшысының Өкімдерімен: |date=2019-05-04|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/bylaws/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rahymuly-kusaiynov-kazakstan-respublikasynyn-karuly-kushteri-kurlyk-askerlerinin-bas-kolbasshysy-kyzmeti |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рахымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы қызметінен босатылды |date=2020-11-05|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2020 жылы лауазымынан босатылғаннан кейін 3 күннен соң [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштері Бас штабының]] [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/119086?lang=kk |title= ҚР Қорғаныс министрі ҚР ҚК Бас штабы бастығының бірінші орынбасарын тағайындады |date= 2020-11-06 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2021 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] бұйрығымен [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі#Министрлер тізімі|Қорғаныс министрінің]] бірінші орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қарулы Күштер Бас штабының]] 11-[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері#Басшылық|басшысы]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rakymuly-kusayynov-kazakstan-respublikasy-korganys-ministrinin-birinshi-orynbasary-kazakstan-respublikasy-karuly-kushteri-bas-shtabynyn-bastygy-lauazymyna-tagayyndaldy-68947 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рақымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы лауазымына тағайындалды. |date=2021-09-06|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-marat-rakymuly-kusayynov-kr-korganys-ministrinin-birinshi-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-1505030 |title= Мемлекет басшысының өкімімен Марат Рақымұлы Құсайынов Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Бас штабының бастығы лауазымынан босатылды |date=2024-01-15|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-18}}</ref> == Бас штаб басшысы == 2022 жылғы сәуірде делегациямен бірге [[Пәкістан президенті]] [[Ариф Алви]]мен, Штабтар бастықтары біріккен комитетінің төрағасы генерал Надим Разамен, Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Камар Джавед Баджвамен кездесті.Қазақстандық делегация Ұлттық қорғаныс университетінде болып, Пәкістанның халықаралық бейбітшілік және тұрақтылық орталығының (CIPS) қызметімен танысты. Қорғаныс экспортын ілгерілету жөніндегі ұйымда (DEPO) Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығына Пәкістанның қорғаныс-өнеркәсіп кешенінің өнімі көрсетілді.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/354926?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Пәкістан Президентімен кездесті |date= 2022-04-12 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/news/newsid_273557/amp |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Пәкістан Президентімен кездесті |date= 2022-04-13 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-05-18}}</ref> 2022 жылғы мамырда делегациямен бірге [[Доһа|Доха қаласында]] өткен “DIMDEX-2022” теңіз қорғанысы халықаралық көрмесіне қатысты. Көрме барысында [[Қатар|Катар]] Қарулы күштері Бас штабының басшысы Әл-Нәбит және Катардың «Bаrzan Holdings» Ұлттық қорғаныс-өнеркәсіп холдингінің президенті және бас директоры Әл-Наймимен кездесті.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/345928?lang=kk |title= Қазақстанның әскери делегациясы Катарда өткен халықаралық көрмеге қатысып қайтты |date= 2022-03-25 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://forbes.kz/news/newsid_272283 |title= Казахстанская военная делегация посетила международную выставку в Катаре |date= 2022-03-26 |lang=ru|work= Forbes Kazakhstan |accessdate= 2025-05-18}}</ref> Келесі айда [[Түркия|Түркияға]] “Эфес-2022” көпұлтты жаттығуын бақылауға барды. Бұл жаттығуға 37 елдің әскери қызметшілері, соның ішінде [[Қазақстан әскері]] қатысуда. Жаттығулар [[Измир]] [[Измир|қаласына]] жақын орналасқан «Доганбей» полигонында өтуде және арнайы операция күштерінің өзара әрекеттесуін жетілдіруге, жауынгерлік шеберлікті арттыруға бағытталған. Қазақстандық әскери қызметшілер теңізден десант түсу, парашютпен секіру, снайперлік атыс жүргізу және әуе күштерін басқару тапсырмаларын орындады. Сапар барысында Түркияның қорғаныс министрі мен Бас штаб бастығымен жұмыс кездесулерін өткізді және Жаттығу басқару орталығы мен қорғаныс өнеркәсібі көрмесін аралады. 5 күннен кейін Астанаға 2 күндік сапармен келген [[Түркия]] Әскери-әуе күштерінің қолбасшысы генерал Хасан Кючюкакюзбен кездесті. <ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/386351?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Түркияға барды |date= 2022-06-09 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.kt.kz/rus/state/_1377934903.html |title= Начальник Генерального штаба Вооруженных сил РК посетил Турцию Читать: https://www.kt.kz/rus/state/_1377934903.html |date= 2022-06-09 |lang=ru|work= Kazakhstan Today|accessdate= 2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/388196?lang=kk |title= Қазақстан Қарулы күштері Бас штабының бастығы Түркия Республикасы Әскери-әуе күштерінің қолбасшысымен кездесті |date= 2022-06-14 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> == Марапаттары == * I дәрежелі [[Даңқ ордені]] (2023)<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/550534?lang=kk |title= Ақордада Президент бірқатар офицерлерге мемлекеттік наградалар мен генералдық погондар табыс етті |date= 2023-0505 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-18}}</ref> * II дәрежелі [[Даңқ ордені]] * Мерейтойлық медалдар * Ұзақ қызмет үшін берілген медалдар == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Қазақстан әскерилері]] l99pq3jqzxxxcmhyme6u07f7qo1rw2h 2 717577 3576924 3226915 2026-04-04T22:10:17Z Sagzhan 29953 "[[Қатысушы:Sagzhan/зертхана]]" бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3226915 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Жошы ұрпақтары, Жошидтар – 13-18 ғасырларда Шығыс Еуропа, Батыс Сібір және Орталық Азиядағы әртүрлі мемлекеттер мен саяси құрылымдарда билік еткен өкілдері Шыңғыс әулетінің бір тармағы. Жошының арғы атасы - Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы (? - 1226 немесе 1227), 1207–1208 жылдары Оңтүстік Сібірге жорық жасап, Тува, Хакасия, Алтайды Моңғол империясына қосып, Шыңғыс ханның Солтүстікке жасаған жорықтарына қатысты. Қытай (1211-1215), Орта Азия (1219-1222) Шығыс Дешті Қыпшақты жаулап алды. 1224 жылы әкесі оны Хорезм билеушісі етіп тағайындайды. Моңғол империясының батыс бөлігі ( Ертіс өзенінің батысындағы жерлер) мұраға алынды. Жошы түсініксіз жағдайда қайтыс болды (бәлкім ол әкесінің рұқсатымен өлтірілді). 1227 жылы Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін Жошыға әке мұрасы қалды. Олардың жерлеріне тарихнамада жиі кездесетін Ұлыс Жошы есімі берілген. Жошы иеліктерінің едәуір бөлігін олар 13 ғасырдың ортасындағы моңғол-татар шапқыншылығы кезінде жаулап алды. Жошылар Батыс Сібірді, Хорезмді, Дешті Қыпшақты және Орта Еділ бойын басқарды. Көптеген орыс княздіктерінің билеушілері Алтын Орда хандары Жочидтарға вассалдық тәуелділікте болды . Жошы ұлысының бүкіл аумағы Жошының көптеген ұлдары мен олардың ұрпақтарының бірлескен иелігіне (кейінгі иелік) айналды. Орыс қызметіне өткен жучидтердің өкілдері орыс дворяндарына қосылды, олардың арасында олардың Шыңғыс ханнан шыққан тегі жоғары бағаланды. 6l9zeevxzleixaawld3k0zqurlmxxkl 2 725520 3576827 3576620 2026-04-04T19:03:00Z 1nter pares 146705 /* Жоспар */ 3576827 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]] * [[Адольф Карл фон Ротшильд]], [[Артур де Ротшильд]] Бұхара хандары: * [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]], [[Дін Мұхаммед]], [[Нәдір Мұхаммед]], [[Әбділазиз хан (Аштархан)]], [[Сұбханқұл хан]], [[II Ұбайдулла хан]], [[Әбілпейіз хан]], [[Әбділмүмін хан]], [[III Ұбайдулла хан]], [[Әбілғазы хан (Аштархан)]], [[Фазыл би]], [[Барат сұлтан]] * [[Бақи Мұхаммед]], [[Уәли Мұхаммед]] Шайқастары: * [[Бағи-Шамал шайқасы]], [[Ташкент шайқасы (1627)]] Тарихшылар және т.б: * [[Әбдірахман-и Тали]], [[Әбдікәрім]], [[Әбділуаххаб Мырза]], [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]], [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]], [[Мырза Садық мүнши]], [[Мирий]], [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]], [[Абдалазим Сами]], [[Хумули]], [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 a1bg850uknay7s55tn2dgp2ak4k4yku 3576828 3576827 2026-04-04T19:03:11Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3576828 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]] * [[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]] * [[Адольф Карл фон Ротшильд]], [[Артур де Ротшильд]] Бұхара хандары: * [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]], [[Дін Мұхаммед]], [[Нәдір Мұхаммед]], [[Әбділазиз хан (Аштархан)]], [[Сұбханқұл хан]], [[II Ұбайдулла хан]], [[Әбілпейіз хан]], [[Әбділмүмін хан]], [[III Ұбайдулла хан]], [[Әбілғазы хан (Аштархан)]], [[Фазыл би]], [[Барат сұлтан]] * [[Бақи Мұхаммед]], [[Уәли Мұхаммед]] Шайқастары: * [[Бағи-Шамал шайқасы]], [[Ташкент шайқасы (1627)]] Тарихшылар және т.б: * [[Әбдірахман-и Тали]], [[Әбдікәрім]], [[Әбділуаххаб Мырза]], [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]], [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]], [[Мырза Садық мүнши]], [[Мирий]], [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]], [[Абдалазим Сами]], [[Хумули]], [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 gpdz99yi9nwq3buiovi3ykldu575s1s 3576882 3576828 2026-04-04T20:23:02Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3576882 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 m4ax6mzybglp0dxiaoxagyvbns13ail 3576898 3576882 2026-04-04T20:56:11Z 1nter pares 146705 3576898 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = | өкілеттігінің аяқталуы = | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | азаматтығы = | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 l0q7fjq3lqlwspl6ay9a4wytwolacbe 3576909 3576898 2026-04-04T21:14:08Z 1nter pares 146705 3576909 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = 1010 | өкілеттігінің аяқталуы = 2020 | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = 04.05.1995 | туған жері = ААААА | қайтыс болған күні = 2045 | қайтыс болған жері =ААААА | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 6mgmkprcbvl4o9677jpcsy3uoyyfsmd 3577022 3576909 2026-04-05T06:39:57Z 1nter pares 146705 3577022 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = 1010 | өкілеттігінің аяқталуы = 2035 | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = 04.05.1995 | туған жері = ААААА | қайтыс болған күні = 2045 | қайтыс болған жері =ААААА | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 h3p0rymuw7gv5cwl8i4kfhpnj0mddtk 3577114 3577022 2026-04-05T09:56:33Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3577114 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = 1010 | өкілеттігінің аяқталуы = 2035 | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = 04.05.1995 | туған жері = ААААА | қайтыс болған күні = 2045 | қайтыс болған жері =ААААА | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 n3hy30qj0afj6gbgxozu13fq4yriku9 3577133 3577114 2026-04-05T10:19:05Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3577133 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = 1010 | өкілеттігінің аяқталуы = 2035 | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = 04.05.1995 | туған жері = ААААА | қайтыс болған күні = 2045 | қайтыс болған жері =ААААА | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]], [[Әбдірахым би]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 c7q5m7ele3zgdk63q5iykg50bjkhq9u 3577182 3577133 2026-04-05T11:21:25Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3577182 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = 1010 | өкілеттігінің аяқталуы = 2035 | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = 04.05.1995 | туған жері = ААААА | қайтыс болған күні = 2045 | қайтыс болған жері =ААААА | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]], [[Әбдірахым би]], [[Әбдікәрім би]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 fe6ldouvch7gipjuoleo5hguxes1ewz 3577187 3577182 2026-04-05T11:25:03Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3577187 wikitext text/x-wiki {{Ректор | аты = ААААА | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = ААААА | университет = ААААА | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = 1010 | өкілеттігінің аяқталуы = 2035 | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = 04.05.1995 | туған жері = ААААА | қайтыс болған күні = 2045 | қайтыс болған жері =ААААА | азаматтығы = {{KAZ}} | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]], [[Әбдірахым би]], [[Әбдікәрім би]], [[Бобобек]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 cnivryjl6w9b5hkef4ot5oxraj0wo5t 0 735772 3576971 3563225 2026-04-05T02:11:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576971 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы=Джек Лондон өзені |Сурет=Озеро_Джека_Лондона.jpg |Төл атауы={{Lang-ru|Озеро Джека Лондона}} |Суды жинау ауданы=(85 шаршы миль) 221 |Ұзындығы=10 км (6,2 миль) |Ені=2 км (1,2 мили) |Ауданы=14,4 км 2 (5,6 шаршы миль) |Орташа тереңдігі=(160 фут) 50 |Құятын өзендер=Пурга өзені |Шығатын өзендер=Кюель-Сиен → Колыма өзені |Тереңдігі=803 |Ел=Ресей |Орналасуы=Магадан облысы, Ягоднин ауданы |Ортаққордағы санаты=Lake Jack London |Координаттары=62/04/49/N/149/31/43/E |lat_deg=62 |lon_deg=149 }} '''Джек Лондон көлі''' — Ресейдің Магадан облысының Ягоднин ауданында орналасқан 14,5 км² (5,6 шаршы миль) тау көлі.<ref>Илья Ковякин. https://web.archive.org/web/20160403131002/http://askmagadan.com/answer/how-to-get-to-jack-london-lake-lake-of-dancing-graylings-in-magadan-oblast/ Askmagadan.com.</ref> == Көл атауы == Джек Лондон көлі — Қиыр Шығыстағы ең әдемі және экзотикалық көлдердің бірі. Кей адамдардың айтуынша көл өз атауын «ашушылар» тауып алған ерекше олжаның — Джек Лондонның «Мартин Эден» кітабының арқасында алған.<ref>https://russia.rin.ru/guides/6388.html</ref> Алайда, бұл атаудың көлде пайда болуының тағы бір нұсқасы бар. Көптеген геологтар Джек Лондонның шығармаларын жақсы көрген. Мұнда Алтын ашқан Колымадағы алғашқы геологиялық экспедицияның жетекшісі Ю. А. Билибин солтүстік-шығыстағы географиялық нысандардың бірін Лондонның атымен атау туралы ой білдірген. 1932 жылы солтүстік-шығыстағы ең әдемі көлдердің бірінде жұмыс істеген геолог П.И. Скорняков көлді Американдық жазушы, журналист және қоғамдық қайраткер Джек Лондонның құрметіне атаған. Орыс геологы П. Скорняков Колымаға алғашқы геологиялық экспедицияның жетекшісі Ю. Билибиннің өтініші бойынша келген соң, 1932 жылы көлдің аты Джек Лондон деп атаған, ол сондай-ақ жазушының атымен қиыр солтүстік-шығыстың әлі атаусыз географиялық орындарының бірін атау идеясын білдірді.<ref>http://www.rosnedra.gov.ru/article/2261.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240110054921/https://www.rosnedra.gov.ru/article/2261.html |date=2024-01-10 }}</ref> == География == [[Сурет:Jack_London_Lake_by_bartosh.jpg|нобай|350px|Джек Лондон көлінің көрінісі]] Көл теңіз деңгейінен 803 метр (2635 фут) биіктікте, батысында Ангачак жотасы мен шығысында Уаза-Ина, Колыма бассейнінің жоғарғы жағында орналасқан . Өзен саласы —Кюель-Сиен, өзен алабы — Колыма өзені.<ref>http://textual.ru/gvr/index.php?card=264247</ref> Көл төрт аралдан тұрады. Орталық Арал — ең кішісі, көлді екі бөлікке бөледі — Кіші Джек және үлкен Джек. Көлдің солтүстік бөлігінде орналасқан Вера аралында метеостанция орналасқан.<ref>http://geophoto.ru/?action=collection&id=309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160814043155/http://geophoto.ru/?action=collection&id=309 |date=2016-08-14 }}</ref> Көл аймағы қорғалатын аймақ Джек Лондон табиғи саябағының (ұлттық саябақ) бөлігі. Жағалаулары төмен, көбінесе балқарағай орманымен немесе балқарағай ағаштарымен өседі. Жағалауларда құмды жағажайлар бар. Көлге бірнеше көркем мүйістер шығады. Тар ұзартылған көл Норвегияның фордтарына ұқсайды. Шілденің аяғына дейін көлде мұздар жүзеді,бірақ жағалауларда су +10–12 °C дейін қызады. Көл қазан айының ортасында қатып қалады. Мұздың қалыңдығы мамыр айының соңына қарай 120-150 см жетеді, кейбір жылдары ол 2 м-ге жеткен.<ref>''СВТГУ.'' Гидрогеология СССР / под ред. О. Н. Толстихина. — Москва: Недра, 1972. — Т. XXVI. — С. 47. — 297 с. — 1500 экз.</ref> == Климат == Ауданның климаты күрт континенталды, қатал. Қаңтардағы ауаның орташа температурасы -33 °C дейін төмендейді. Қыс айларында қар көшкіні қаупі жоғары. Жаз аңғарларда салыстырмалы түрде жылы, тауларда салқын. Шілдедегі орташа ауа температурасы +12 °C. Жаздың басында және соңында аяз болады, тауларда қар жауады. Өзендерде су тасқынын тудыратын жаңбыр жиі кездеседі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Джек Лондон}} [[Санат:Джек Лондон]] [[Санат:Ресей көлдері]] fd80s39x52qnx1rl9ecu4zzm30djvk0 0 746501 3577188 3390231 2026-04-05T11:25:28Z Rasulbek Adil 176232 3577188 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 7.12.1991 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, Қазақстан |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = [[Актерлік өнер|актер]] |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = 2005 — әлі күнге дейін |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы]] (2020) |imdb_id = 6144722 |сайты = |ортаққор = }} '''Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков''' ([[7 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]], [[Алматы]]) — қазақстандық кино және театр актері. [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» Мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты (2020)<ref>{{Cite web |url=https://kaz.orda.kz/maksim-spotkaj-men-julija-galysheva-daryn-memlekettik-zhastar-syjly-yny-laureattaryn-atandy/|title=«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаттары атанды|publisher=ORDA.kz|date=2020-11-25|accessdate=2024-10-12}}</ref>. == Өмірбаяны == 1991 жылы 7 желтоқсанда Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі — Әбунасыр Серіков (1965 ж. т.) — қазақ актері, әзілкеш. «Нысана» миниатюра театрының директоры және көркемдік жетекшісі. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты (1995). Анасы — Лиза Серікова (1971 ж. т.) – Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актрисасы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. 2009 жылы Алматы қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы №128 мектепті бітіріп, сол жылы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] (ҚазҰАИ) театр факультетіне оқуға түсіп, 2013 жылы бітірді. (КСРО еңбек сіңірген әртісі, профессор Рахилям Машурованың курсы). 2013-2015 жылдары — [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ. Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] актері (Алматы қ.). Сахнадағы бастапқы рөлі драматург М. Қабанбайдың «Жиһангез Тити» ертегісіндегі бас кейіпкер – Тити. 2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін — [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры|Қуанышбаев атындағы Қазақ мемлекеттік музыкалық-драма театрының]] актері (Астана қ.)<ref>{{Cite web |url=https://kaztheatre.kz/ru/collective/серіков-әбілмансұр-абдунасырұлы-2/|title=Серіков Әбілмансұр Абдунасырұлы|publisher=Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ ұлттық музыкалық драма театры|accessdate=2024-10-04}}</ref>. == Шығармашылығы == === Театрдағы рөлдері === ;[[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры|Қ. Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры]] * ''«Тыраулап ұшқан тырналар»'', реж: [[Талғат Досымғалиұлы Теменов|Талғат Теменов]] — Пернебек (Петр); * ''«Аққудың көз жасы...»'', реж: Талғат Теменов — Садық; * ''«Қызыл орамалды шынарым»'', [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]], реж: Талғат Теменов — Ілияс; * ''«Отелло»'', [[Уильям Шекспир|У.Шекспир]], — Родриго; * ''«Ақ жауын»'', А.Вампилов, — Ромео-Рамазан; * ''«Байланыс аясы»'', Ф.Болонья — Козимо; * ''«Абай»'', [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], — Мес; * ''«Қараш-Қараш»'', [[Қалихан Ысқақұлы Ысқақ|Қ.Ысқақ]] — Содар; === Фильмографиясы === {| class="wikitable" |- ! !! Жылы !! !! Атауы !! Рөлі !! Режиссері |- |1||2005|| ф ||«Шолпанның күнәсі» ||актер || Болат Шәріпов |- |2||2007|| х || «Ангелочек» || актер|| [[Рымбек Нығметұлы Әлпиев|Рымбек Әлпиев]], Эля Гильман |- |3||2009|| ф ||«Біржан сал» || Мамай|| [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов|Досқан Жолжақсынов]] |- |4||2011|| ф ||«[[Балалық шағымның аспаны]]» || Нұрсұлтан мектептегі кезі || [[Рүстем Жарасқанұлы Әбдірашев|Рүстем Әбдірашев]] |- |5||2011|| ф ||«[[Жаужүрек мың бала]]» || Қасым ханның жауынгері || [[Ақан Қарғамбайұлы Сатаев|Ақан Сатаев]] |- |6||2013|| х ||«Вопреки всему» || Рүстем || Айдын Сахаман |- |7||2014|| х ||«Одноклассники» || Камок|| |- |8||2014|| х ||«Сұрбойдақ» ||актер|| Асқар Ұзабаев |- |9||2014|| х ||«Жедел жәрдем-2» ||актер||Серікбол Өтепбергенов |- |10||2014|| х ||«Ұлжан» ||актер|| Серікбол Өтепбергенов |- |11||2015|| х ||«Несломленный»||Дос|| Виржиния Восгиморукян |- |12||2015|| х ||«Кеңесшілер»||Арман|| Қанағат Мұстафин |- |13||2015|| ф ||«Махаббат көктемі»||актер|| К. Абылов |- |14||2015|| х ||«Жібек» ||Мирас ''басты рөл''|| Айдын Сахаманов |- |15||2015|| х ||«Таңдау» ||Алдияр ''басты рөл''|| Нұрғиса Әлмұратов, Айдын Сахаманов |- |16||2016|| х ||«Сүйе білсең» ||Бауыржан|| Ернар Нұрғалиев |- |17||2019|| ф ||«Ва-банк» ||Артур||[[Әлішер Әлібекұлы Өтев|Әлішер Өтев]] |- |18||2021|| х ||«[[5:32]]» ||Шалқар||Әлішер Өтев |- |19||2021|| ф ||«Дос-Мұқасан» ||Жарас Бақтиярұлы||Айдын Сахаман |- |20||2022|| х ||«Игрок» ||Данияр||Диас Бертис |- |21||2022|| х ||«Ауыл мұғалімі» ||Данияр||Ернар Нұрғалиев |- |22||2022|| ф ||«Маған назар аудар» ||Парктегі жігіт||Абдусаид Шайхисламұлы |- |23||2023|| ф ||«Жол» ||Шоқан||Бақыт Қадер |- |24||2024|| ф ||«Қораға кірдік»<ref>{{Cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2023-08-16/pelmenirabstvo-11836|title=Әбілмансұр Серіков адамдарды құлдықта ұстап, заңсыз бизнес жасап жүр ма?|publisher=НТК телеарнасы|date=2023-08-16|accessdate=2024-10-12}}</ref> ||Тука||Олжас Нұрбай |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаттары]] rhk24a0ie8od985by6qcagpknrgtd5v 3577189 3577188 2026-04-05T11:25:40Z Rasulbek Adil 176232 3577189 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 7.12.1991 |туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, Қазақстан |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = [[Актерлік өнер|актер]] |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = 2005 — әлі күнге дейін |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығы]] (2020) |imdb_id = 6144722 |сайты = |ортаққор = }} '''Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков''' ([[7 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]], [[Алматы]]) — қазақстандық кино және театр актері. [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|ҚР Үкіметінің «Дарын» Мемлекеттік жастар сыйлығының]] лауреаты (2020)<ref>{{Cite web |url=https://kaz.orda.kz/maksim-spotkaj-men-julija-galysheva-daryn-memlekettik-zhastar-syjly-yny-laureattaryn-atandy/|title=«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаттары атанды|publisher=ORDA.kz|date=2020-11-25|accessdate=2024-10-12}}</ref>. == Өмірбаяны == 1991 жылы 7 желтоқсанда Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі — Әбунасыр Серіков (1965 ж. т.) — қазақ актері, әзілкеш. «Нысана» миниатюра театрының директоры және көркемдік жетекшісі. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты (1995). Анасы — Лиза Серікова (1971 ж. т.) – Ғ. Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актрисасы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. 2009 жылы Алматы қаласындағы Мұхтар Әуезов атындағы №128 мектепті бітіріп, сол жылы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының]] (ҚазҰАИ) театр факультетіне оқуға түсіп, 2013 жылы бітірді. (КСРО еңбек сіңірген әртісі, профессор Рахилям Машурованың курсы). 2013-2015 жылдары — [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғ. Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының]] актері (Алматы қ.). Сахнадағы бастапқы рөлі драматург М. Қабанбайдың «Жиһангез Тити» ертегісіндегі бас кейіпкер – Тити. 2015 жылдан қазіргі уақытқа дейін — [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры|Қуанышбаев атындағы Қазақ мемлекеттік музыкалық-драма театрының]] актері (Астана қ.)<ref>{{Cite web |url=https://kaztheatre.kz/ru/collective/серіков-әбілмансұр-абдунасырұлы-2/|title=Серіков Әбілмансұр Абдунасырұлы|publisher=Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ ұлттық музыкалық драма театры|accessdate=2024-10-04}}</ref>. == Шығармашылығы == === Театрдағы рөлдері === ;[[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры|Қ. Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры]] * ''«Тыраулап ұшқан тырналар»'', реж: [[Талғат Досымғалиұлы Теменов|Талғат Теменов]] — Пернебек (Петр); * ''«Аққудың көз жасы...»'', реж: Талғат Теменов — Садық; * ''«Қызыл орамалды шынарым»'', [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]], реж: Талғат Теменов — Ілияс; * ''«Отелло»'', [[Уильям Шекспир|У.Шекспир]], — Родриго; * ''«Ақ жауын»'', А.Вампилов, — Ромео-Рамазан; * ''«Байланыс аясы»'', Ф.Болонья — Козимо; * ''«Абай»'', [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], — Мес; * ''«Қараш-Қараш»'', [[Қалихан Ысқақұлы Ысқақ|Қ.Ысқақ]] — Содар; === Фильмографиясы === {| class="wikitable" |- ! !! Жылы !! !! Атауы !! Рөлі !! Режиссері |- |1||2005|| ф ||«Шолпанның күнәсі» ||актер || Болат Шәріпов |- |2||2007|| х || «Ангелочек» || актер|| [[Рымбек Нығметұлы Әлпиев|Рымбек Әлпиев]], Эля Гильман |- |3||2009|| ф ||«Біржан сал» || Мамай|| [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов|Досқан Жолжақсынов]] |- |4||2011|| ф ||«[[Балалық шағымның аспаны]]» || Нұрсұлтан мектептегі кезі || [[Рүстем Жарасқанұлы Әбдірашев|Рүстем Әбдірашев]] |- |5||2011|| ф ||«[[Жаужүрек мың бала]]» || Қасым ханның жауынгері || [[Ақан Қарғамбайұлы Сатаев|Ақан Сатаев]] |- |6||2013|| х ||«Вопреки всему» || Рүстем || Айдын Сахаман |- |7||2014|| х ||«Одноклассники» || Камок|| |- |8||2014|| х ||«Сұрбойдақ» ||актер|| Асқар Ұзабаев |- |9||2014|| х ||«Жедел жәрдем-2» ||актер||Серікбол Өтепбергенов |- |10||2014|| х ||«Ұлжан» ||актер|| Серікбол Өтепбергенов |- |11||2015|| х ||«Несломленный»||Дос|| Виржиния Восгиморукян |- |12||2015|| х ||«Кеңесшілер»||Арман|| Қанағат Мұстафин |- |13||2015|| ф ||«Махаббат көктемі»||актер|| К. Абылов |- |14||2015|| х ||«Жібек» ||Мирас ''басты рөл''|| Айдын Сахаманов |- |15||2015|| х ||«Таңдау» ||Алдияр ''басты рөл''|| Нұрғиса Әлмұратов, Айдын Сахаманов |- |16||2016|| х ||«Сүйе білсең» ||Бауыржан|| Ернар Нұрғалиев |- |17||2019|| ф ||«Ва-банк» ||Артур||[[Әлішер Әлібекұлы Өтев|Әлішер Өтев]] |- |18||2021|| х ||«[[5:32]]» ||Шалқар||Әлішер Өтев |- |19||2021|| ф ||«Дос-Мұқасан» ||Жарас Бақтиярұлы||Айдын Сахаман |- |20||2022|| х ||«Игрок» ||Данияр||Диас Бертис |- |21||2022|| х ||«Ауыл мұғалімі» ||Данияр||Ернар Нұрғалиев |- |22||2022|| ф ||«Маған назар аудар» ||Парктегі жігіт||Абдусаид Шайхисламұлы |- |23||2023|| ф ||«Жол» ||Шоқан||Бақыт Қадер |- |24||2024|| ф ||«Қораға кірдік»<ref>{{Cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2023-08-16/pelmenirabstvo-11836|title=Әбілмансұр Серіков адамдарды құлдықта ұстап, заңсыз бизнес жасап жүр ма?|publisher=НТК телеарнасы|date=2023-08-16|accessdate=2024-10-12}}</ref> ||Тука||Олжас Нұрбай |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаттары]] hnj6ehldo17mqeksb9cgdbu1k7cvztq 2 747228 3576723 3576224 2026-04-04T15:19:54Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3576723 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[37]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[37]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> cfzliex1fmarpo8z5ke3421it6nabby 3576724 3576723 2026-04-04T15:20:56Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3576724 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[37]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> qq9skvpttkbl4vqhf4a25fypwbpkeeu 3576810 3576724 2026-04-04T18:42:58Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3576810 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[37]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> emtes4jrq4lcv5yw805ip2aww284tph 3576814 3576810 2026-04-04T18:51:25Z MuratbekErkebulan 162992 /* ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ */ 3576814 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[37]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> efe9kcqspgoebsu1z7pkrw717dg6fab 3576815 3576814 2026-04-04T18:51:38Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3576815 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[39]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> dpslwyels6s86ehqrkw2xie99vnqb42 3576829 3576815 2026-04-04T19:03:28Z MuratbekErkebulan 162992 /* ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ */ 3576829 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[39]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Исфахан останы Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> e7ll9gejkaldi01d5sw27yw5og5b7e2 3576840 3576829 2026-04-04T19:13:52Z MuratbekErkebulan 162992 /* ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ */ 3576840 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[39]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Фарс облысы Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Иран Исфахан останы Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ирак Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 9nxlfgei9qhlk7gqtaqo83c17d0pg0s 3576849 3576840 2026-04-04T19:16:13Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3576849 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[39]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> p6jgr74xx6vm4svv7f54du1y7p2ert2 3576852 3576849 2026-04-04T19:17:18Z MuratbekErkebulan 162992 /* ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ */ 3576852 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[39]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> mysdyanq204i51pjse82250rpm1yike 3576855 3576852 2026-04-04T19:22:07Z MuratbekErkebulan 162992 /* ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ */ 3576855 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== [[39]] ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Алматы]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> l2bcdxik2haxpqxhpx58qp9n4hqkld1 3576856 3576855 2026-04-04T19:22:45Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3576856 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 43 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Алматы]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> ehxnxj1wnvr7zim20u5r8t6pnwifyo2 3577075 3576856 2026-04-05T09:02:34Z MuratbekErkebulan 162992 /* ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ */ 3577075 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 43 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 9a21pqxb2ymrlmmr8r40u597xar4zvr 3577076 3577075 2026-04-05T09:02:45Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3577076 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} == Мақала == [[38]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 42 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Шираз]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гераш]] - [[2026 жыл]] - [[4 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Кашан]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мосул]] - [[2026 жыл]] - [[5 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> dqpc0e1zbikpqgwdewsbyvjy6gawhkt 0 760394 3576883 3510221 2026-04-04T20:30:12Z 1nter pares 146705 3576883 wikitext text/x-wiki '''Банат көтерілісі''' ({{lang-sr|Банатски устанак}}) — 1594 жылы орын алған, серб халқының [[Осман империясы]]ның үстемдігіне қарсы бағытталған алғашқы ірі қарулы [[көтеріліс]]і. [[Сурет:Banatski ustanak-sr.png|thumb|300px|Көтеріліс кезіндегі Банат аймағы]] XVI ғасырдың соңына қарай сербтер тарихи [[Банат аймағы]]нда бір ғасырдан астам уақыт тұрып келді, оның ішінде шамамен 40 жыл ғана [[Темешвар эялеті]]нің құрамында, түріктердің билігі астында болды. Банатта халық көсемдері өмір сүріп, [[Трансильвания]]ның кінәзі [[Жигмонд Батори]]мен байланыс ұстаған. Ол, түрік вассалы болғанына қарамастан, сұлтанның христиан тақуаларын көтеріліске итермелеуге шақырған. 1593 жылы Венгрияда [[Он үш жылдық соғыс]] басталды. 1594 жылдың көктемінде түрік әскері [[Эстергом]] түбінде алыста соғысып жатқанын пайдаланып, Банат сербтері көтеріліс бастады. Аймақ бойынша гайдуктардың түріктерге жасаған шабуылдарының толқыны өтті. Кейін көтерілісшілер [[Вршац]] пен [[Панчева]]дан түрік гарнизондарын шығарып жіберді. Көтерілісшілердің саны бес мың адамға жеткен деген қауесет тарап, соның арқасында олар [[Бечкерек]]ті, кейінірек [[Бечей]] мен [[Тител]]ді басып алды. [[Дунай]]дағы Венгрияның солтүстігіндегі бекіністерді жабдықтайтын бірнеше түрік кемесі жойылды. Көтерілісшілер Венгриядағы [[империялық армия]]дан және өздерінің қожайыны деп санаған [[Трансильвания]] кінәзінен көмек сұрап, күтті. Вршацта және оның айналасында [[Владыка Феодор]] жергілікті ақсақалдармен бірге жауынгерлерді жинап, ант қабылдатты. Австрия армиясы солтүстіктегі түрік қамалдарының қоршауын алып тастағанда, ал Трансильвания кінәзі көмекті қысқартқанда, түріктер Банатқа қарай жылжып, қысқа мерзімде [[Бечкерек]] пен [[Темешвар]] түбіндегі бүлікшілерді талқандады. Қазіргі деректер бойынша бұл оқиғалар 1594 жылдың көктемінде Белград маңындағы Врачар төбесінде [[Әулие Савва]]ның мүрдесін өрттеумен байланысты болды. == Әдебиет == * [[Чиркович Сима]]. ''Сербтер тарихы''. — М.: Весь мир, 2009. — 448 б. — ISBN 978-5-7777-0431-3. == Сыртқы сілтемелер == * {{cite web |url=http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/6_5.html |title=Преокрет у држању Срба |publisher= |accessdate=2016-07-06 |lang=sr}} [[Санат:Сербиядағы көтерілістер]] [[Санат:Осман империясындағы көтерілістер]] 45b1hqicxcvu4ve784rcc7k24kf8y9w 0 762082 3576972 3487668 2026-04-05T02:30:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576972 wikitext text/x-wiki {{Жеңіл атлетші |есімі = Джесси Оуэнс |шынайы есімі = Jesse Owens |суреті = Jesse Owens 1936.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = 1936 жылғы суретте |толық есімі = James Cleveland Owens |туған кездегі есімі = |лақап аты = Buckeye Bullet |азаматтығы = {{USA}} |клубы = |туған күні = 12.09.1913 |туған жері = [[Оквилл (Алабама)|Оквилл]], [[Алабама]] |қайтыс болған күні = 31.03.1980 |қайтыс болған жері = [[Тусон]], [[Аризона]] |мансап жылдары = |бапкерлері = |бойы = 180 |салмағы = 75 |50м = |60м = |100м = 10,2 (1936) |200м = 20,7 (1936) |300м = |400м = |500м = |600м = |800м = |1000м = |1500м = |1миль = |2000м = |3000м = |5000м = |5км = |10000м = |10км = |6миль = |15км = |20000м = |20км = |жарты марафон = |25000м = |25км = |30000м = |30км = |марафон = |50км = |100км = |100миль = |тәулік = |1сағат = |6сағат = |12сағат = |80мбж = |100мбж = |110мбж = |200мбж = |300мбж = |400мбж = |2000мкж = |3000мкж = |биіктік = |сырық = |ұзындық = 8,13 м (1935) |үштік = |ядро = |диск = |найза = |шарбалға = |бессайыс = |жетісайыс = |сегізсайыс = |онсайыс = |медальдары = {{Азаттық президенттік медалі}} |марапаттары = |ортаққор = Jesse Owens }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{MedalCountry|{{USA}}}} {{ОО-спорт | Жеңіл атлетика, ерлер}} {{турнир|[[Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Алтын|[[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1936 Берлин]]|100 м}} {{медаль|Алтын|[[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1936 Берлин]]|200 м}} {{медаль|Алтын|[[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1936 Берлин]]|Эстафета 4×100 м}} {{медаль|Алтын|[[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1936 Берлин]]|Ұзындыққа секіру}} }} '''Джеймс Кливленд (Джесси) Оуэнс''' (12.09.1913–31.03.1980) — АҚШ [[жеңіл атлетика|жеңіл атлеті]], [[Спринт (жеңіл атлетика)|спринтер]] және ұзындыққа секіруші, төрт мәрте Олимпиада чемпионы. [[Нацистік Германия|Нацистік]] [[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Берлинде]] Олимпиада қаһарманы атанып, Джесси Оуэнс «жалғыз өзі Гитлердің арийлер басымдылығы туралы сандырағын быт-шыт қылды».<ref name=Schwartz>{{cite web|url=https://www.espn.com/sportscentury/features/00016393.html|title=Owens Pierced a Myth|last=Schwartz|first=Larry|publisher=ESPN Internet Ventures|year=2000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20000706211910/http://espn.go.com/sportscentury/features/00016393.html|archive-date=July 6, 2000}}</ref> 100 және 200 метрге жүгіру, эстафета мен ұзындыққа секіруде алтын медальдар жеңіп, ол осы сайыстың төртеуінде де жаңа олимпиялық рекорд орнатты. 2012 жылы оның есімі [[ИААФ Даңқ залы]]на енгізілді. == Өмірбаяны == Джеймс Генри және Мэри жанұясындағы он баланың кенжесі болған. Тоғыз жасында жанұясы [[Қара миграция|Ұлы миграцияға]] қосылып, [[Алабама]]дан [[Огайо]]ға көшіп кетеді. Жаңа мектепте оның есімін сұрағанда, ол өз инициалдарын «J. C.» деп атайды, бірақ мұғалім «Джесси» деп естиді; содан оны бәрі солай атап кетеді. Мектепте ол өзінің болашақ әйелімен танысады. Рут есімді қызға 1935 жылы үйленеді, үш қыз бала табады. 1933 жылы ол студенттік чемпионатта 100 [[ярд]]ты әлем рекордымен тең уақытта жүгіріп, өзіне жанкүйерлердің назарын аудартады. 1935 жылы Джесси Оуэнс солтүстік-шығыс штаттарының ірі университеттерін біріктіретін [[Big Ten Conference]] чемпионатына қатысады. Сонда 25 мамыр күні ол 45 минуттың ішінде 5 әлем рекордын орнатты және тағы бір әлем рекордымен тең түсті.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-25-sp-15641-story.html#:~:text=May%2025%2C%201935%2C%20was%20a,long%20jumper%20in%20the%20world.|title=The Greatest Day in Track & Field: 50 Years Ago, Jesse Owens Had an Afternoon Like No One Else|work=Los Angeles Times|date=1985-05-25|access-date=2025-07-11}}</ref> [[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|1936 жылы]] Олимпиадаға қатысады. 3 тамызда [[Олимпиада ойындарындағы 100 метрге жүгіру|100 метрді]] 10,3 секундта жүгіріп өтеді. 4 тамызда [[Олимпиада ойындарындағы ұзындыққа секіру|ұзындыққа секіруде]] 8,06 метрді бағындырады. 5 тамызда [[Олимпиада ойындарындағы 200 метрге жүгіру|200 метрді]] 20,7 секунд ішінде жүгіріп өтеді. 9 тамызда [[Ральф Меткалф]], [[Фой Дрэпер]] және [[Фрэнк Викофф]]пен бірге [[Олимпиада ойындарындағы 100 метрлік эстафета|100 метрлік эстафетада]] жеңіп шығады. 39,8 секунд көрсеткішпен олар жаңа әлем рекордын орнатады. [[Адольф Гитлер]] өз үйінде өткізген Ойындарда немістер бәріне үстемдік көрсете алатынына сенген, бірақ Джесси Оуэнстің жетістіктері нацистердің көңіліне жаңа үрей ұялатты.<ref>{{cite book|last=Bachrach|first=Susan D. |url=https://archive.org/details/naziolympicsberl00bach|title=The Nazi Olympics: Berlin 1936|year=2000 |publisher=Little, Brown, and Company |isbn=0-316-07087-4|url-access=registration}}</ref> Алайда АҚШ-қа оралысымен даңқты спортшы әлі де нәсілдік дискриминацияға және қиын қаржылық жағдайға тап болып жүрген. Тек [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың аяқталуымен оны өз елінде қошеметтей бастаған. <gallery mode="packed" heights=170> Bundesarchiv Bild 183-R96374, Berlin, Olympiade, Jesse Owens beim Weitsprung crop.jpg|Ұзындыққа секіруі Bundesarchiv Bild 183-G00630, Sommerolympiade, Siegerehrung Weitsprung.jpg|Секіргеннен кейінгі марапаттау Jesse Owen's Room in Berlin 1936 Olympic Village.jpg|Берлиндегі бөлмесі </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.jesseowens.com/ Джесси Оуэнске арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010720225751/http://www.jesseowens.com/ |date=2001-07-20 }} * [http://www.jesseowensmuseum.org/ Мұражайының сайты] [[Санат:АҚШ жеңіл атлеттері]] [[Санат:АҚШ Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] osghc8sxv1qwx4ooyzye730o8yq5lq9 10 764845 3576822 3576246 2026-04-04T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3576822 json application/json { "articles": 243004, "pages": 664532, "edits": 3573105, "users": 175943, "activeusers": 444, "admins": 15, "files": 8678 } 20uftnio20cgyljnaqvdijvb0hvzx2s 0 765262 3576707 3509785 2026-04-04T14:38:02Z Coffee86 27186 3576707 wikitext text/x-wiki '''Лабубу''' ({{Lang-zh|拉布布}},{{lang-en|Labubu}}, <small>[[Халықаралық фонетикалық әліпби|IPA]]{{Ref-en}} :</small> {{Audio|Labubu.ogg|/ləˈbuːbuː/}}) [[Жұмсақ ойыншықтар|—]] [[Гонконг|гонконгтық]] дизайнер Лонг Касин (кант. Лабубу (龍家昇)<ref name="inv-lung">{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/auction-lot/kasing-lung-hong-kong-311-c-a8747dcb6a|title=Lot 311: 龍家昇 Kasing Lung(Hong Kong)|work=Invaluable|accessdate=2025-05-28|lang=en}}</ref>. Ойыншықтар тек Қытайдың Pop Mart бөлшек сауда желісінде сатылады<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/what-are-labubu-dolls|title=“I was told they were sold out. I wanted one immediately”: Why countless guys are obsessed with those weird and wild Labubu dolls|lang=en|author=Cheung|first=Adam.|work=British GQ|date=2025-04-30|accessdate=2025-04-30}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/all-you-need-to-know-labubu-hottest-collectible-right-no|title=All You Need to Know:Labubu 'hottest collectible' right now|lang=en|author=Tabiolo|first=Jewil Anne M.|work=SunStar Publishing Inc.|date=2024-10-19|accessdate=2024-11-19}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://tribune.net.ph/2024/10/22/labubu-mania-sweeps-the-philippines-celebrities-cant-get-enough-of-these-whimsical-toys|title=Labubu mania sweeps the Philippines: Celebrities can’t get enough of these whimsical toys|lang=en|author=Fernando|first=Jeff|work=Daily Tribune|date=2024-10-23|accessdate=2024-11-19}}</ref>. Лабубу да сериалдың басты кейіпкерінің есімі. Лабубу кейіпкері жігіті бар қыз: Тайкоко, [[Вегетарианшылық|вегетарианшы]], [[Қаңқа|сүйекті]] [[Құбыжықтар|құбыжық]]. Лабубу «[[Эльфтер|эльф тәрізді жаратылыс]]<nowiki/>» ретінде сипатталады және Поп Марттың айтуынша, «оның бұзық келбетіне қарамастан, ол мейірімді және әрқашан көмектескісі келеді, бірақ көбінесе кездейсоқ керісінше жасайды». Ол кішкентай және қорқынышты көрінуі мүмкін, бірақ ол жақсы білдіреді<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/select/shopping/what-is-a-labubu-rcna210622|title=Что такое Лабубу? Почему она так популярна?|lang=en|author=Ребекка Родригес|work=NBC Select|date=2025-06-03}}</ref> . == Тарихы == [[Сурет:Labubu_pop-up_store_at_Beijing-20250617.png|нобай|Labubu ойыншықтары Pop Mart дүкенінде 2019 жылдан бері сатылуда.]] Лабубуды бастапқыда [[Нидерланд|Голландияда]] өскен Гонконгта туған суретші Лонг Касин<ref name="kkg-lung">{{Cite web|url=https://en.gallery-kaikaikiki.com/2020/10/bio_kasing-lung/|title=Kasing Lung Biography|work=Kaikai Kiki Gallery|accessdate=2025-05-28|lang=en}}</ref> (龍家昇) жасаған. Лабубу скандинавиялық фольклор<ref name="CNA">{{Cite web|url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/trending/things-know-about-labubu-pop-mart-409246|title=4 things to know about Labubu, the popular Pop Mart figure with fans including Blackpink's Lisa|author=Sukri|first=Hazeeq|date=2024-09-26|publisher=CNA Lifestyle|accessdate=2025-05-18|lang=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.prestigeonline.com/my/lifestyle/culture-plus-entertainment/what-is-labubu-faq-where-to-buy-origins-price-kasing-lung-lalisa-manobal/|title=Decoding the Labubu hype from its origins to creator and celebrity endorsements|lang=en-MY|author=Surbano|first=Eric E.|work=Prestige Online - Malaysia|date=2024-09-21|accessdate=2024-11-19}}</ref> және бала кезінде оны қызықтырған мифологиясы<ref name=":2">{{Cite web|url=https://tribune.net.ph/2024/10/22/labubu-mania-sweeps-the-philippines-celebrities-cant-get-enough-of-these-whimsical-toys|title=Labubu mania sweeps the Philippines: Celebrities can’t get enough of these whimsical toys|lang=en|author=Fernando|first=Jeff|work=Daily Tribune|date=2024-10-23|accessdate=2024-11-19}}</ref> әсер еткен Лонгтың «Құбыжықтар» қысқа әңгімелерінің бір бөлігі болды. Laboobu алғаш рет 2015 жылы<ref name=":2">{{Cite web|url=https://tribune.net.ph/2024/10/22/labubu-mania-sweeps-the-philippines-celebrities-cant-get-enough-of-these-whimsical-toys|title=Labubu mania sweeps the Philippines: Celebrities can’t get enough of these whimsical toys|lang=en|author=Fernando|first=Jeff|work=Daily Tribune|date=2024-10-23|accessdate=2024-11-19}}</ref> How2Work<ref name="kkg-lung">{{Cite web|url=https://en.gallery-kaikaikiki.com/2020/10/bio_kasing-lung/|title=Kasing Lung Biography|work=Kaikai Kiki Gallery|accessdate=2025-05-28|lang=en}}</ref> шығарған Monsters фигураларымен таныстырылды; ойыншық 2019 жылы Pop Mart<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/what-are-labubu-dolls|title=“I was told they were sold out. I wanted one immediately”: Why countless guys are obsessed with those weird and wild Labubu dolls|lang=en|author=Cheung|first=Adam.|work=British GQ|date=2025-04-30|accessdate=2025-04-30}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|url=https://jingdaily.com/posts/from-bangkok-to-la-how-the-world-caught-labubu-mania|title=Blackpink’s Lisa’s favorite Pop Mart toy Labubu causes global mania {{!}} Jing Daily|lang=en|author=Bargeron|first=Sadie|work=jingdaily.com|accessdate=2024-11-19}}</ref> ынтымақтастығынан кейін кеңінен танымал болды. Бұл серіктестік Laboobu-ның коллекционерлер арасында танымалдылығын арттырды. Уолл-стриттің мәліметінше, Laboubu ойыншықтарын шығаратын Pop Mart компаниясының негізін қалаушы 38 жастағы Ван Нин Forbes журналының Қытайдың ең бай адамдарының тізіміне енген. Оның байлығы шамамен 23 миллиард долларға бағаланады. 300-ден астам түрлі Labubu фигуралары шығарылды, олардың мөлшері мен бағасы әртүрлі, үш дюймдік винил фигурасы үшін 15 доллардан 31 дюймдік «мега» нұсқасы үшін 960 долларға дейін. 2025 жылдың маусымында Бейжіңде өткен бірінші ресми Лабубу аукционында жалбыз тәрізді төрт футтық Лабубу фигурасы 170 000 долларға сатылды<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.thecut.com/article/labubu-doll-auction-beijing-china.html|title=Would You Pay $170,000 for a Labubu?|lang=en|first=Elizabeth|last=Gulino|work=The Cut|date=2025-06-11|accessdate=2025-06-19}}</ref>. == Дизайн == Лабубус ойнақы, бірақ аздап жауыз көрінетін, дөңгелек, жүнді денелері, кең ашылған көздері, сүйір құлақтары<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/inside-rise-labubu-monsters-popmart-toy-adults-china-sold-out-2024-11|title=A fluffy, $85 toy is taking Asia by storm and sparking legions of knockoffs. Inside the meteoric rise of Labubu.|lang=en-US|author=Bharade|first=Aditi|work=Business Insider|date=2024-11-15|accessdate=2024-11-19}}</ref> және тентек күлімсіреу<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/all-you-need-to-know-labubu-hottest-collectible-right-no|title=All You Need to Know:Labubu 'hottest collectible' right now|lang=en|author=Tabiolo|first=Jewil Anne M.|work=SunStar Publishing Inc.|date=2024-10-19|accessdate=2024-11-19}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.prestigeonline.com/my/lifestyle/culture-plus-entertainment/what-is-labubu-faq-where-to-buy-origins-price-kasing-lung-lalisa-manobal/|title=Decoding the Labubu hype from its origins to creator and celebrity endorsements|lang=en-MY|author=Surbano|first=Eric E.|work=Prestige Online - Malaysia|date=2024-09-21|accessdate=2024-11-19}}</ref> қалыптастыратын тоғыз өткір тістері бар тіршілік иелері ретінде сипатталған. Лабубу фигуралары көбінесе капсула ойыншықтары ретінде сатылады: сауда автоматтары тақырыптық қатарларға орналастырылған кездейсоқ фигуралар бар капсулалармен жүктеледі<ref name="Vogue">{{Cite web|url=https://www.voguebusiness.com/story/fashion/labubus-jellycats-and-crybaby-why-are-toys-going-viral-in-2025|title=Labubus, Jellycats and Crybaby: Why are toys going viral in 2025?|author=Maguire|first=Lucy|date=2025-04-30|publisher=Vogue Business|accessdate=2025-05-18|lang=en}}</ref>. Жарнамаланған нұсқалардан басқа, серияда сирек кездесетін «құпия» фигура жиі кездеседі<ref name="mash-bell-25">{{Cite web|url=https://mashable.com/article/labubu-internet-craze-community|title=The cult and community of Labubu|author=Bell|first=Crystal|date=2025-05-22|publisher=Mashable|accessdate=2025-05-28|lang=en}}</ref>. Pop Mart сонымен қатар әртүрлі брендтермен ынтымақтаса отырып, 2024 жылдың аяғында [[Кока-кола|Coca-Cola]] тақырыбына арналған он бір Labubu фигурасының қысқы сериясын<ref name="sd-james-24">{{Cite web|url=https://stupiddope.com/2024/12/pop-mart-and-coca-cola-unite-for-the-monsters-collection-a-must-have-for-collectors/|title=POP MART and Coca-Cola Unite for THE MONSTERS Collection: A Must-Have for Collectors|author=James|first=Jesse|work=Stupid Dope|date=2024-12-09|accessdate=2025-05-27|lang=en}}</ref> және 2025 жылдың басында<ref name="prestige-muliani-25">{{Cite web|url=https://www.prestigeonline.com/id/pursuits/entertainment/labubu-and-the-monsters-one-piece-collaboration-2025/|title=How to purchase the Monsters x “One Piece” and Labubu collection in Singapore|author=Muliani|first=Johanna|work=Prestige|date=2025-03-10|accessdate=2025-05-27|lang=en}}</ref> манга мен аниме ''One Piece'' кейіпкерлері бар 13 фигураның сериясын шығарды. Басқа фигуралар тек қана әртүрлі мұражайларда шығарылды<ref name="mash-bell-25">{{Cite web|url=https://mashable.com/article/labubu-internet-craze-community|title=The cult and community of Labubu|author=Bell|first=Crystal|date=2025-05-22|publisher=Mashable|accessdate=2025-05-28|lang=en}}</ref>, мысалы, Париждегі [[Лувр|Луврдағы]] Pop Mart дүкенінде ғана сатылатын бір серия<ref name="pop-mart-pr-24">{{Cite web|url=https://en.prnasia.com/releases/global/pop-mart-unveiling-an-innovative-retail-experience-at-the-louvre-455761.shtml|title=POP MART: Unveiling an Innovative Retail Experience at the Louvre|date=2024-07-30|publisher=Pop Mart|accessdate=2025-05-28|lang=en}}</ref>. Ресейде Лабубу мен Чебурашканың ұқсастығы талқыланды<ref>{{Cite web|date=2025-06-03|title=«С Чебурашкой сходство и правда есть»: композер «Киберслава» поставила точку в спорах о плагиате в истории с Лабубу|url=https://www.kinoafisha.info/articles/schitali-labubu-deshevoy-kopiey-cheburashki-a-zrya--kompozer-kiberslava-obyasnila-pochemu-kukla--ne-prosto-klon_id107989_a15787707/|accessdate=2025-07-03|lang=ru}}</ref>. == Танымалдық == Ойыншыққа 2024 жылдың сәуір айында оңтүстіккореялық [[Black Pink|Blackpink]] [[K-pop]] қыздар тобының мүшесі Лиза сөмкесінде Labubu салпыншақ тағып тұрғанын байқағаннан кейін көпшіліктің назарын аударды.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/what-are-labubu-dolls|title=“I was told they were sold out. I wanted one immediately”: Why countless guys are obsessed with those weird and wild Labubu dolls|lang=en|author=Cheung|first=Adam.|work=British GQ|date=2025-04-30|accessdate=2025-04-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/business/story/2024-11-05/labubu-craze|title=Overnight lines, mall fights and instant sellouts: Labubu toy mania comes to America|lang=en-US|author=Chang|first=Andrea|work=Los Angeles Times|date=2024-11-05|accessdate=2024-11-19}}</ref> Бұл [[Тайланд|Таиландта]], [[Сингапур|Сингапурда]] және басқа [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс]] және [[Шығыс Азия]] елдерінде оның тез танымал болуына ықпал еткен трендті тудырды.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/all-you-need-to-know-labubu-hottest-collectible-right-no|title=All You Need to Know:Labubu 'hottest collectible' right now|lang=en|author=Tabiolo|first=Jewil Anne M.|work=SunStar Publishing Inc.|date=2024-10-19|accessdate=2024-11-19}}</ref> Таиландта Лабубу вирустық танымал болғандықтан, көптеген тайлықтар Лабубу байлық пен сәттілік әкелетініне сене бастады және буддалық тұмарлар мен ойыншықтар бейнеленген басқа да діни заттарды жасай бастады.<ref>{{Cite web|url=https://www.thairath.co.th/scoop/interview/2786767|title=ยันต์ลาบูบู้ เรียกทรัพย์ เมินดราม่าสายมูต่อแถวรอสัก ย้ำซอฟต์พาวเวอร์คนจีนชอบ|lang=th|work=www.thairath.co.th|date=2024-05-19|accessdate=2025-06-25}}</ref> Мұндай ойыншықтардың Шығыс Азияда жаппай танымал болуының себебі - олар 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап, әсіресе Шығыс Азия елдерінің экономикалық өрлеуінен кейін аймақта өте танымал болған кавай стилінде жасалған.{{Дереккөзі келтірілмеген|22|07|2025}} . Лабубуға деген сұраныс веб-сайттың бұзылуына әкелді. Брендтің танымалдылығына байланысты нарықта «Lafufu» деп аталатын жалған нұсқалары пайда болды<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.thecut.com/article/labubu-doll-auction-beijing-china.html|title=Would You Pay $170,000 for a Labubu?|lang=en|first=Elizabeth|last=Gulino|work=The Cut|date=2025-06-11|accessdate=2025-06-19}}</ref>. Жасанды керек-жарақтарды онлайн сатып алуға да болады<ref name=":7">{{Cite web|url=https://nymag.com/strategist/article/labubu-explainer-2025.html|title=The Confused Aunt’s Guide to Labubu|lang=en|first=Liza|last=Corsillo|work=The Strategist|date=2025-06-12|accessdate=2025-06-25}}</ref>. Кейбір коллекционерлер бұл контрафактілерге олардың ерекше дизайнына байланысты қызығушылық танытады<ref name=":7" />. Лабубу саяси науқан үшін де қолданылады. Мысалы, [[Сингапур|Сингапурдың]] басқарушы Халықтық әрекет партиясының (PAP) мүшелері зейнеткерлерге азық-түлік тарату шарасы кезінде партияның түстеріндегі Labubu қуыршағын көрсетті, кейінірек оны [[Facebook]] пен [[TikTok|TikTok-та]] партияны жарнамалау үшін пайдаланды<ref>{{Cite web|url=https://mothership.sg/2024/09/pap-sengkang-team-labubu-doll/|title=PAP Sengkang team debuts PAP Labubu doll during senior citizen grocery drive|work=mothership.sg|accessdate=2025-06-25|lang=en}}</ref>. қазан айында фестиваля девяти богов-императоров кезінде Сингапурдағы Линг Лиан Бао Диан храмы жастарды [[даосизм]] дініне тарту үшін дәстүрлі киім киген төрт коллекциялық Лабубу мүсіншелерінің сериясын шығарды. Бұл қадам жұртшылықтың назарын аударып, әлеуметтік желіде дау тудырды. Кейбіреулер бұл идеяны сүйкімді және мәдени жаңашыл деп бағалады. Басқалары бұл құдайларды құрметтемеушілік пе деп күмәнданды. Ғибадатхана ойыншықтардың құрбандық үшін емес, тек «құрмет көрсету» үшін екенін түсіндірді, сондықтан бұл құрметсіздік емес. Іс-шараның бейнелері әлеуметтік желілерде айтарлықтай көріністерге ие болып, көптеген жастарды ғибадатханаға мүсіндерді жеке көру үшін тартты<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaone.com/singapore/labubus-appearance-nine-emperor-gods-festival-gets-internet-talking|title=Labubu's appearance in Nine Emperor Gods festival gets internet talking|work=AsiaOne|date=2024-10-07|accessdate=2025-06-25|lang=en}}</ref>. == Сын == 2025 жылы Labubu жұмсақ ойыншықтары Ресейдегі жанжалдың ортасында болды. [[Ресей Федерация Кеңесі|Федерация Кеңесінің]] Ғылым, білім және мәдениет комитеті төрағасының орынбасары Екатерина Алтабаева тістері дірілдеген құбыжықтарға ұқсайтын мүсіншелер балаларда қорқыныш тудыратынын айтты. Ол [[Санитарлық-эпидемиологиялық қызмет|Роспотребнадзор]] мен Рособрнадзорды оларға тыйым салуды қарастыруға шақырды<ref name="multiple" /><ref name="multiple">{{Cite web|url=https://kanobu.ru/news/v-rossii-predlozhili-zapretit-modnyie-figurki-labubu-senator-schitaet-ih-vrednyimi-dlya-psihiki-501216/|title=В России предложили запретить модные фигурки Лабубу — сенатор считает их вредными для психики|lang=ru|work=Kanobu.ru|date=2025-05-29|accessdate=2025-06-02}}</ref>. [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думаның]] отбасын қорғау комитеті төрағасының бірінші орынбасары Татьяна Буцкая «Лаббубу» ойыншықтары Ресейде заң талаптарын бұза отырып сатылып жатқанын мәлімдеді. Оның айтуынша, ойыншықтарда орыс тілінде бірде-бір сөз жоқ, тіпті таңбалау белгісі де орысша емес<ref>{{Cite web|url=https://www.pravilamag.ru/news/society-news/01-06-2025/750579-roskachestvo-nachalo-proverku-labubu-iz-za-ih-ogromnoi-populyarnosti-v-dume-gotovyat-zakonoproekt-o-pravilnyh-igrushkah/|title=Роскачество начало проверку Labubu. Из-за их огромной популярности в Думе готовят законопроект о «правильных игрушках»|lang=ru-RU|work=www.pravilamag.ru|accessdate=2025-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/obshchestvo/30052025/801877|title=Депутат Буцкая заявила, что игрушки Labubu продаются в РФ с нарушениями|lang=ru|work=m24.ru|accessdate=2025-06-02}}</ref>. Дегенмен, өндіруші ойыншықты балалар ойыншығы ретінде ресми түрде орналастырмайды: ол 15 жас және одан жоғары жас шектеуі бар<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.us/culture/urodskij-trend-s-parizhskimi-kornyami-kak-labubu-prodayut-na-milliardy-i-pri-chem-tut-lisa-iz-blackpink/|title=«Уродский» тренд с парижскими корнями: как Лабубу продают на миллиарды и при чем тут Лиса из BLACKPINK|lang=ru|work=rtvi.us|date=2025-06-01|accessdate=2025-06-02}}</ref>. Құжаттарға сәйкес, бұл ересектерге арналған коллекциялық салпыншақ қуыршақ, әйелдің сөмкесіне киетін аксессуар ретінде арналған<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/akademik-ran-onishchenko-prizval-markirovat-breloki-labubu-pometkoy-14|title=Академик РАН Онищенко призвал маркировать брелоки Лабубу пометкой «14+»|lang=ru|author=Кристина Романова|work=AIF.RU|date=2025-07-16}}</ref>. 2025 жылдың тамызында АҚШ-тың Тұтыну өнімдерінің қауіпсіздігі жөніндегі комиссиясы жалған Laboufu ойыншықтарын анықтауға арналған нұсқаулықтар шығарды, сонымен қатар кішкентай балаларға арналған жасанды ойыншықтардың қауіптілігі туралы ескерту жасады<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20250819/ssha-2036215392.html|title=Американцев призвали избегать поддельных игрушек Лабубу|description=новость|publisher=ria.ru|lang=ru|accessdate=2025-09-12}}</ref>. Сарапшылар тәуекелді контрафактілі нұсқаның (Lafufu) кішігірім өлшемді болуымен немесе сынған кезде кішкене бөліктерге ыдырауымен байланыстырады, олар жұтылған жағдайда тыныс алу жолын жауып тастауы мүмкін<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/24816969|title=В США предупредили об опасности поддельных игрушек Лабубу|description=новость|publisher=tass.ru|lang=ru|accessdate=2025-09-12}}</ref>. Қыркүйектің өзінде АҚШ-тың кеден және шекараны қорғау қызметі Сиэтл-Такома халықаралық әуежайында жалпы болжамды бөлшек сауда құны $513,937<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2025/09/03/26641730.shtml|title=В США изъяли более 11 тысяч поддельных лабубу на более $500 млн|description=новость|publisher=www.gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2025-09-12}}</ref> болатын 11,134 жалған ойыншықтардың жөнелтілімін тәркілеген. == Қаржылық көрсеткіштер == Қытайлық коллекциялық ойыншықтарды өндіруші Pop Mart 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында айтарлықтай қаржылық өсім көрсетті. Компанияның қаржылық есебіне сәйкес, осы кезеңдегі кіріс 204%-ға өсті % 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 13,88 млрд юанды (шамамен 1,93 млрд АҚШ доллары) құрады. Таза пайда 397-ге өсті % құрады және 4,57 млрд юаньға (шамамен 636 млн АҚШ доллары) жетті. Сандардың айтарлықтай өсуі негізгі өнім желілерінің бірі – Labubu қуыршақтарына тұрақты жаһандық сұраныспен байланысты<ref>{{Cite web|url=https://expert.ru/news/pribyl-proizvoditelya-labubu-vyrosla-pochti-v-pyat-raz/|title=Прибыль производителя Labubu выросла почти в пять раз|lang=ru|work=Эксперт|accessdate=2025-08-20}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ойыншықтар]] 103d6bf35kbny4k6892poo016cm95nq 10 769517 3576944 3524880 2026-04-04T23:00:59Z Nurken 111493 3576944 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |дене_стиль = width: 280px; font-size:85%; line-height:130%; |үсті = {{#if:{{{юрисдикциясы|}}}|{{{юрисдикциясы}}}}} {{#if:{{{атауы|}}}|{{{атауы}}}}}{{#if:{{{шынайы атауы|}}}|<br />{{Nobold|{{{шынайы атауы}}}}}}} |үсті_стиль = background-color: {{түс|{{{елі|}}}}}; font-size: 120%; text-align: center; line-height:120%; |сурет = {{#if:{{{эмблемасы|}}}|[[Сурет:{{{эмблемасы}}}|{{#if:{{{эмблема ені|}}}|{{{эмблема ені}}}|90px}}]]}} |сурет_атауы = {{{эмблеманың аты|}}} |тақырыпша1 = {{#if:{{{қазіргі|}}}|<div style="font-weight: normal; {{#if:{{{эмблема|}}}|padding-top:0.4em; border-top:solid 1px #ccd2d9;}} padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #ccd2d9; line-height:1.4em;"> {{#if:{{{портреті|}}}|[[Сурет:{{{портреті}}}|{{#if:{{{портреттің ені|}}}|{{{портреттің ені}}}|150px}}]] <br /> {{#if:{{{портреттің тақырыбы|}}}|{{{портреттің тақырыбы}}} <br />}}}} '''Лауазымды иеленуші''' <br /> {{{қазіргі}}} {{#if:{{{тағайындалған|}}}|<br />{{{тағайындалған}}}}} </div>|}} |белгі2 = {{#if:{{{елі|}}}|Елі}} |мәтін2 = {{{елі|}}} |белгі3 = {{#if:{{{аймағы|}}}|Аймағы}} |мәтін3 = {{{аймағы|}}} |белгі4 = {{#if:{{{шіркеуі|}}}|Шіркеуі}} |мәтін4 = {{{шіркеуі|}}} |белгі5 = {{#if:{{{митрополиясы|}}}|Митрополиясы}} |мәтін5 = {{{митрополиясы|}}} |белгі6 = {{#if:{{{шіркеу провинциясы|}}}|Шіркеу провинциясы}} |мәтін6 = {{{шіркеу провинциясы|}}} |белгі7 = {{#if:{{{епархиялары-суффрагандары|}}}|Епархиялары-суффрагандары}} |мәтін7 = {{{епархиялары-суффрагандары|}}} |белгі8 = {{#if:{{{архидиаконаттары|}}}|Архидиаконаттары}} |мәтін8 = {{{архидиаконаттары|}}} |белгі9 = {{#if:{{{салты|}}}|Салты}} |мәтін9 = {{{салты|}}} |белгі10 = {{#if:{{{құрылғаны|}}}|Құрылғаны}} |мәтін10 = {{{құрылғаны|}}} |белгі11 = {{#if:{{{ыдырағаны|}}}|Ыдырағаны}} |мәтін11 = {{{ыдырағаны|}}} |белгі12 = {{#if:{{{ізашары|}}}|Ізашары}} |мәтін12 = {{{ізашары|}}} |белгі13 = {{#if:{{{бас қаласы|}}}|Бас қаласы}} |мәтін13 = {{{бас қаласы|}}} |белгі14 = {{#if:{{{кафедралы соборы|}}}|Кафедралы соборы}} |мәтін14 = {{{кафедралы соборы|}}} |белгі15 = {{#if:{{{иерархы|}}}|Иерархы}} |мәтін15 = {{{иерархы|}}} |белгі16 = {{#if:{{{викарий епископтары|}}}|Викарий епископтары}} |мәтін16 = {{{викарий епископтары|}}} |белгі17 = {{#if:{{{благочинный|}}}|[[Благочинный]]сы}} |мәтін17 = {{{благочинный|}}} |белгі18 = {{#if:{{{махаллалары|}}}|Махаллалары}} |мәтін18 = {{{махаллалары|}}} |белгі19 = {{#if:{{{храмдары|}}}|Храмдары}} |мәтін19 = {{{храмдары|}}} |белгі20 = {{#if:{{{монастырьлары|}}}|Монастырьлары}} |мәтін20 = {{{монастырьлары|}}} |белгі21 = {{#if:{{{қызметкерлері|}}}|Қызметкерлері}} |мәтін21 = {{{қызметкерлері|}}} |белгі22 = {{#if:{{{епархия ауданы|}}}|Епархия ауданы}} |мәтін22 = {{{епархия ауданы|}}} |белгі23 = {{#if:{{{епархия халқы|}}}|Епархия халқы}} |мәтін23 = {{{епархия халқы|}}} |белгі24 = {{#if:{{{махалла саны|}}}|Махалла саны}} |мәтін24 = {{{махалла саны|}}} |белгі25 = {{#if:{{{махалла үлесі|}}}|Махалла үлесі}} |мәтін25 = {{{махалла үлесі|}}} |белгі26 = {{{қосымша белгі1|}}} |мәтін26 = {{{қосымша мәтін1|}}} |белгі27 = {{{қосымша белгі2|}}} |мәтін27 = {{{қосымша мәтін2|}}} |белгі28 = {{#if:{{{сайты|}}}|Сайты}} |мәтін28 = {{{сайты|}}} <!-- Карта --> |-{{Инфобокс/Қосымша жолақ | {{{карта атауы|}}} | {{{карта|}}} | ccf | | 6 }} {{#if:{{{карта|}}} |{{#ifexist: Media:{{{карта|}}} |{{!}} colspan="12" style=" text-align:center;"{{!}} [[Сурет:{{{карта}}}|{{#if:{{{карта өлшемі|}}}|{{{карта өлшемі}}}|200px}}|{{PAGENAME}}]]| |{{Инфобокс/Қосымша жол|{{{карта|}}}}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{карта шарты1|}}} | <nowiki/> }} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> 2msuhyfjd4lctkv22ka60n9j5yytnsc 0 769714 3576922 3571477 2026-04-04T21:51:50Z Casserium 68287 3576922 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әсел Жұбанышқызы Жанасова | Шынайы есімі = | Суреті = Assel Zhanasova (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Жанасова, 2020 жыл | Титулы = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = 10 желтоқсан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 8 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 10 желтоқсан 2025 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Қазпошта]] акционерлік қоғамының басқарма төрағасы | Ту_3 = QazPost logo.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 3 қазан 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 8 маусым 2025 | Ізашары_3 = Серік Саудабаев | Ізбасары_3 = Бекежан Жакеев | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Туған күні = 08.07.1987 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Туған кездегі есімі = Әсел Жұбанышқызы Жиенбаева | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Кәрім Жанасов (1981 ж.т.)<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33670613 Жанасова Асель Жубанышевна (персональная справка)]</ref> | Балалары = 2 | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Кембридж университеті]], [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әсел Жұбанышқызы Жанасова''' (қыз кезінде — '''Жиенбаева''';<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36892755 |title= Жиенбаева Асель Жубанышевна (персональная справка)|language=ru |work=zakon.kz |accessdate=2026-04-05}}</ref> [[8 шілде]] [[1987 жыл|1987]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, топ-менеджер, 2025 жылдан бастап [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]]. [[Қазпошта]] акционерлік қоғамының бұрынғы басшысы (2022—2025). == Өмірбаяны == 1987 жылы [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. 2005 жылы [[Республикалық физика-математика мектебі]]н «Алтын белгімен» аяқтаған.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201604080024 Кадровые перестановки. Новые назначения в холдинге "Зерде" и финансовых организациях]</ref> 2010 жылы «Болашақ» халықаралық бағдарламасы бойынша [[Кембридж университеті]]нде білім алған (компьютерлік ғылымдар саласы). 2014 жылы Кембридж университетінде магистратураны тәмамдаған. Сол жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде «Executive Management» бағдарламасы бойынша оқыған. 2010—2014 жылдары [[Лондон]] қаласындағы Eurasian Natural Resources Corporation PLC компаниясының ақпараттық технологиялар жөніндегі маманы, Ақпараттық технологиялар басқармасының менеджері, Киберқауіпсіздік департаментінің директоры лауазымдарында қызмет атқарды. 2014—2016 жылдары [[Қазақстан Ұлттық банкі]]нде жұмыс істеді: «Ұлттық банктің Банктік сервис бюросы» директорының кеңесшісі, Ұлттық банктің Цифрлық технологиялар департаменті директорының орынбасары болды. 2016—2017 жылдары [[Зерде (холдинг)|«Зерде»]] ұлттық басқарушы холдингі» акционерлік қоғамына басшылық етті. 2017—2020 жылдары «Астана» халықаралық қаржы орталығында жұмыс істеді: 2017—2018 жылдары орталықтың басқарушысы [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетовтің]] кеңесшісі, 2018—2020 жылдары орталықтың цифрлық технологиялар жөніндегі басқарушы директоры болды. 2020—2022 жылдары Сауда және интеграция министрінің орынбасары болды. 2022—2025 жылдары [[Қазпошта|«Қазпошта»]] акционерлік қоғамын басқарды. Әсел Жанасованың басшылығы тұсында «Қазпошта» бірнеше жылдан бері алғаш рет шығыннан арылып, таза табысқа шықты.<ref>[https://politico.kz/article/qazposhtany-dagdarystan-suyryp-algan-menedzher-aqordada-zhauapty-qyzmetke-keldi Қазпоштаны дағдарыстан суырып алған менеджер Ақордада жауапты қызметке келді]</ref> 2025 жылғы 8 маусымда Президенттің кеңесшісі, сол жылы 10 желтоқсанда Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-zhanasova-asel-zhubanyshkyzy-1011126 Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары Жанасова Әсел Жұбанышқызы]</ref> Ол көлік-логистика саласының дамуына жауап береді. == Отбасы == Тұрмыста, 2019 жылы туған Ибрагим, 2022 жылы туған Әлім атты екі ұлы бар.<ref>[https://kase.kz/files/emitters/AIRA/aira_af_2_2024.pdf АО "Эйр Астана" список аффилированных лиц на 1 июля 2024 года]</ref> * Күйеуі Кәрім Ғабитханұлы Жанасов — кәсіпкер, 1981 жылы туған. 2021 жылдан бастап квазимемлекеттік «Тау-кен Самұрық» компаниясының тәуелсіз директоры және директорлар кеңесінің төрағасы. Мәскеу мемлекеттік геологиялық барлау университеті мен [[Оксфорд университеті]]нің түлегі.<ref>[https://tks.kz/ru/directors/zhanasov-karim-gabithanovich/ Карим Габитханович Жанасов]</ref> Кен өндірумен айналысатын «South mining» компаниясы бар.<ref>[https://orda.kz/serik-saudabaev-pokinul-sovet-pravleniya-i-sovet-direktorov-kazpochty/ Серик Саудабаев покинул совет правления и совет директоров «Казпочты»]</ref> Анасы Сайра Жиенбаева (1962 жылы туған) — педагогика ғылымдарының докторы, профессор.<ref>[https://qyzpu.edu.kz/ru/a/news/493-izpu-di-tanimal-alimdari-sajra-zhienbaeva «Известные ученые ЖенПУ»: Сайра Жиенбаева]</ref> Әкесі Жұбаныш Жиенбаев 2004 жылы ұшақ апатынан қайтыс болған.<ref>[https://regnum.ru/news/276208 В Казахстане скончался пострадавший в результате падения самолета Ан-2]</ref> * Әкесінің бауыры [[Қуаныш Жиенбай]] (1952 жылы туған) — журналист, жазушы, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] kle918qavconiiqy65vdma8oyq0jzgd 3 772784 3576974 3576178 2026-04-05T03:20:14Z RaiymbekZh 170385 /* Шың аты */ жаңа бөлім 3576974 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Rasulbek Adil}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) 70721ai6sci6hhm62iiryl5wt4984dd 0 773158 3576776 3576064 2026-04-04T17:53:27Z RaiymbekZh 170385 3576776 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Ақмола апаты}} {{шатастырмаңыз|Ақмола апаты (1995){{!}}1995 жылғы Ақмола апатымен}} {{Апат|event='''Ақмоладағы көпірдің құлауы'''|title=Ақмолалық апат|дата=[[14 маусым]] (2 тамыз) [[1959]]|орны=[[Ақмола]], [[Қазақ КСР]]|қайтыс болғандар=6 (Ресми түрде) 140-тан астам (Куәгерлер бойынша)|нәтижесі=Көпірдің құлауы, жаңа көпірдің салынуы|белгілер=[[Нұрмұхамбет Қожахметов]] – сол күнгі адамдарды құтқарған, милиционер|image_name=|image= }} '''Ақмола апаты''' — [[1959 жыл]]ғы [[14 маусым]]<ref name=":2">[[iarchive:message_genprokurora_ussr_19590615|1959 жылғы 15 маусымда жазылған КСРО-ның Генералды Прокурордың хаты]]</ref> (2 тамыз) күні болған, [[Ақмола]] қаласындағы ірі апат.<ref name=":0">[https://tengrinews.kz/tv/novosti/proisshestviya/8524/ ТРАГЕДИЯ АКМОЛИНСКА]</ref> 2026 жылдың Наурыз айындағы жағдай бойынша бұл апат [[Астана]] қаласының тарихындағы ең ірі апат болып қала береді. == Көпір == {{Көпір|Көпірдің атауы=Есіл|Орны=[[Астана|Ақмола]]|Жалпы ұзындығы=132 м.|Жабылған күні=[[1959]]|Ашылған күні=[[1914]]|Материал=Ағаш|Көпір ені=2,3 м.|Қолдану аясы=Жаяу жүргіншілер жолы|Қиып өтеді=[[Есіл]] өзенің|Сурет=|Сурет атауы=Есілдің суреті (1951 жыл)}} == Оқиғалар хронологиясы == 1959 жылғы [[13 маусым]] (1 тамыз) күні – Ақмола қаласына бүкіл облыстың жастары мерекелік іс-шараларға келді. Облыстық жастар фестиваль өткен еді. Фестивальдің екінші күніне – [[14 маусым]] (2 тамыз) күні, жергілікті сағатпен 13:46-да Есіл өзені арқылы өтетін көпір жүктемені көтере алмады да, құлады. Сол күні өз жұбайымен бірге болған екі милиционерлердің бірі – [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] суға батып бара жатқан адамдарды құтқара бастады.<ref>[https://biography.wikireading.ru/amp5223 Көк шинель (1988)]</ref> Мұның бәрі мерекелік шаралар кезінде болғаннан, адамдар алдарындағы көпірдің қалай құлағанын бірден байқамады. Нұрмұхамбеттің әріптесі – (аты белгісіз қалды) оның судан шығарған адамдарға бірінші көмекті көрсетті. Ақмоланың сол жағалауына бару іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, жедел жәрдем көліктері мен төтенше жағдайлар қызметі тек оң жағалаудан келді.<ref name=":1">[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/strasnaia-taina-mosta-esile-stolice-etoi-tragedii-molcali-50-383858/ Ақмола трагедиясы (1959)]</ref> {{Quote|text=''…Облыстық жастар фестивалі өтіп жатқан еді. Нұрмұхамбет пен Соня фестиваль қалашығында болып, саябақта серуендеді. Үйге қайтып келе жатқанда, Есіл өзені үстіндегі көпірде қайғылы жағдай орын алды: адамдардың көптігінен көпірдің бір бөлігі опырылып түсті. Аласапыран шудан ештеңе түсіну мүмкін болмады. Адамдар суға құлап жатты. Соня да құлады. Оның жарқыраған ашық түсті көйлегі бір сәтке көзге шалынып өтті..''|sign=<small>Көк шинель</small>}} == Құпияландыру == Кеңес үкіметі мұндай апаттың үлкен мерекелер аясында болуы баспасөз үшін орынсыз болады деп шешті. Олар бұл апат туралы барлық ақпаратты құпияландырды.<ref name=":0" /> == Қайтыс болғандар == Кеңес өкіметі деректерді құпияландырғандықтан, қаза тапқандардың нақты саны әлі белгісіз. Куәгерлердің көмегімен жасалған есептеулерге сәйкес, қаза тапқандар саны шамамен 143 адамды құраған.<ref name=":1" /> 1959 жылғы 15 маусым күнгі генеральды прокурордың хаты бойынша, қаза тапқан саны – 6 адам.<ref name=":2" /> == Салдары == * 1959 жылы Ақмола жол учаскесінің бастығы [[Мельчиков]] және жол стансиясының бастығы [[Бақаев]] қылмыстық жауапкершілікке тартылды; * 1960 жылы Қазақ КСР басшысы [[Николай Беляев]] жұмыстан шығарылды; * 1961 жылы [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталды; * 1963 жылы ескі көпірдің орнына жаңа [[Бетон|бетонды]] көпір салынды. == Мәдениетте == * [[1988 жыл|1988 жылы]] шыққан «[[Көк шинель]]» атты кітаптың “[[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)|Қожахметов көшесі]]” бөлімінде; * [[2023 жыл|2023 жылы]] «Апатты тергеулер» телесериалында “Ақмола көпірі” хиякаясында бейнеленген. == Тағы қараңыз == * [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Апаттар]] [[Санат:Астанадағы оқиғалар]] c2rxt9f61o5yytyvvwwqi4p30bz8l64 2 773613 3576884 3566237 2026-04-04T20:31:56Z 1nter pares 146705 3576884 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ғасыр ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>XII<center> |[[Глогув қоршауы]] |<center>1<center> |- |<center>XIV<center> |[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]] |<center>2<center> |- |<center>XV<center> |[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]] |<center>2<center> |- |<center>XVI<center> |[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]] |<center>3<center> |- |<center>XVII<center> |[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]] |<center>5<center> |- |<center>XVIII<center> |[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]] |<center>3<center> |- |<center>XIX<center> |[[Мишар шайқасы]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] |<center>6<center> |- |<center>XX<center> |[[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]] |<center>9<center> |- |<center>XXI<center> |'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]<br>'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]<br>'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]<br>'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]<br>'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]<br>'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]<br>'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]<br>'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]<br>'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]<br>'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]<br>'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] |<center>?<center> |} === Аумақтар === : [[Сирия Палестиналық]] • [[Тартус]] • [[Дейр-эз-Зор]] • [[Төменгі Бавария]] • [[Швабия]] • [[Магдебург]] • [[Турда шатқалы]] • [[Пэдуря Домняскэ]] • [[Джурджулешты (порт)]] • [[Кагул]] • [[Григориополь]] • [[Комрат Республикасы]] • [[Турианчай қорығы]] • [[Махмудчала]] • [[Торағай]] • [[Язы-дюзю]] • [[1-Айлы болысы]] • [[2-Айлы болысы]]<br>'''Ғимараттар:''' [[Ескі мешіт (Едирне)]] • [[Едирне музейі]] • [[Анкира монументі]] • [[Асланхан мешіті]] • [[Шишли мешіті]] • [[Измир Ататүрік]] • [[Көк медресе (Сивас)]] • [[Ильяс-бей мешіті]] • [[Гүл пасажы]] • [[Аккёпрю көпірі]] • [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] • [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] • [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] • [[Узункёпрю көпірі]] • [[Әулие Вукол шіркеуі]] • [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] • [[Измит сағат мұнарасы]] • [[Мраморье]] === Саясат === : [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]] === Тұлғалар === : [[Артур Кёстлер]] • [[Робин Джордж Коллингвуд]] • [[Овидий Котруш]] • [[Василе Кристя]] • [[Вадим Пистринчук]] • [[Эракле Арион]] • [[Лука Арбор]] • [[Крин Антонеску]] • [[Джордже Симион]] • [[Каролина Витгенштейн]] • [[Михайло Милованович]] • [[Любомир Иванович]] • [[Милош Джурич]] • [[Миша Анастасиевич]] • [[Ларри Финк]] • [[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Эдин Дэвид Росс]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] * [[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]] Бұхара хандары: * [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]], [[Дін Мұхаммед]], [[Нәдір Мұхаммед]], [[Әбділазиз хан (Аштархан)]], [[Сұбханқұл хан]], [[II Ұбайдулла хан]], [[Әбілпейіз хан]], [[Әбділмүмін хан]], [[III Ұбайдулла хан]], [[Әбілғазы хан (Аштархан)]], [[Фазыл би]], [[Барат сұлтан]] * [[Бақи Мұхаммед]], [[Уәли Мұхаммед]] Тарихшылар және т.б: * [[Әбдірахман-и Тали]], [[Әбдікәрім]], [[Әбділуаххаб Мырза]], [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]], [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]], [[Мырза Садық мүнши]], [[Мирий]], [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]], [[Абдалазим Сами]], [[Хумули]], [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] === Басқа === : [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Молдова Ұлттық банкі]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] • [[Grokipedia]] • [[Grok]] • [[Gemini]] • [[DeepSeek]] • [[OpenAI o1]] • [[OpenAI o3]] • [[Qwen]] • [[LaMDA]] • [[Ernie Bot]] • [[GPT-4]] • [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] • [[Генеративті жасанды интеллект]] • [[Claude]] • [[Меркалли шкаласы]] • [[Рихтер шкаласы]] • [[BlackRock]] • [[The Vanguard Group]] • [[Sora]] • [[WeChat]] • [[Жасанды интеллект бумы]] • [[DALL-E]] • [[Брейнрот]] • [[Сигма-еркек]] • [[Figure AI]] • [[Figure 01 (робот)]] • [[Кисмет (робот)]] • [[GigaChat]] • [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] // [[Маңғышлақ хан]] // [[Әлиреза Арафи]] {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ұлт ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>Еврейлер<center> |[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] |<center>?<center> |- |<center>Қазақтар<center> |[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] • [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] |<center>?<center> |- |<center>Хиуалықтар<center> |[[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] |<center>14<center> |- |<center>Түрікмендер<center> |[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]] |<center>8<center> |} g13ufydw47jzkw1jy1wh23b0ehkw1z4 2 774528 3576703 3576552 2026-04-04T14:32:28Z Rasulbek Adil 176232 3576703 wikitext text/x-wiki Шынайы есімім Әділ. * Туған жерім:Атырау қаласы {{Quote|text=Оқу — білім бұлағы, білім — өмір шырағы.|sign=[[Ахмет Байтұрсынұлы]]}} == Қорапшаларым == {| id="mp-banner" style="width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;" | class="MainPageBG" style="text-align:center; padding:0,2em; background-color:#E0FFFF; border:1px solid #F5F5F5; color:#000; font-size:90%;" |'''Қызығушылықтарым'''{{Қатысушы:Box/Windows 10 қолданушысы}}{{Қатысушы:Box/Уикипедиялық мақтанышы}}{{User:Box/Уикипедия - игілік орта}}{{User:Box/Қызығушылық:Тарих}}{{User en-4}}{{User ru-2}}{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}{{User kk|male}} |} it2xp13cygf4wk6yuvt3z5keiy0747n 3576706 3576703 2026-04-04T14:36:15Z Rasulbek Adil 176232 3576706 wikitext text/x-wiki Шынайы есімім Әділ. * Туған жерім:Атырау қаласы {{Quote|text=Оқу — білім бұлағы, білім — өмір шырағы.|sign=[[Ахмет Байтұрсынұлы]]}} == Қорапшаларым == {| id="mp-banner" style="width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;" | class="MainPageBG" style="text-align:center; padding:0,2em; background-color:#E0FFFF; border:1px solid #F5F5F5; color:#000; font-size:90%;" |'''Қызығушылықтарым'''{{Қатысушы:Box/Қызығушылық:География}}{{Қатысушы:Box/Windows 10 қолданушысы}}{{Қатысушы:Box/Уикипедиялық мақтанышы}}{{User:Box/Уикипедия - игілік орта}}{{User:Box/Қызығушылық:Тарих}}{{User en-4}}{{User ru-2}}{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}{{User kk|male}} |} 19rez43cuf9hhnx0tcm2vb19skfh79l 4 775564 3576973 3576414 2026-04-05T03:05:31Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3576973 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 37805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 97578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 354850] |- |2 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 16938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 28371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 63436] |- |3 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 17250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 42924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 290978] |- |4 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 16421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 31783] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 315802] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 39585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 68288] |- |7 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131656] |- |8 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61881] |- |9 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 40403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 123730] |- |10 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 9381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 9393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 9427] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 140797] |- |12 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 7480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 9035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 20069] |- |13 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44684] |- |14 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 90125] |- |15 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23604] |- |16 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 108275] |- |17 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 23694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 89087] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 96629] |- |19 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 144069] |- |20 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 5622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 9026] |- |21 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 24099] |- |22 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 24484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 140776] |- |23 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 22211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 72439] |- |24 |[[Қадір түні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 4732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5842] |- |25 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 23559] |- |26 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 81552] |- |27 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30783] |- |28 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42797] |- |29 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5209] |- |30 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 28621] |- |31 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 65410] |- |32 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65544] |- |33 |[[Көрісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 3953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5047] |- |34 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54771] |- |35 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5501] |- |36 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 26984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 72058] |- |37 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27918] |- |38 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18380] |- |39 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 3572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 15942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 87968] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51846] |- |41 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28487] |- |42 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 31759] |- |43 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8330] |- |44 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47946] |- |45 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 25033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 46028] |- |46 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7459] |- |47 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42954] |- |48 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 21157] |- |49 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6488] |- |50 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 12778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 32367] |- |51 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63778] |- |52 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 69235] |- |53 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21753] |- |54 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 9176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 35763] |- |55 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23908] |- |56 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 41545] |- |57 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 8147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 36621] |- |58 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42021] |- |59 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61982] |- |60 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 6849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 56411] |- |61 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37088] |- |62 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 4633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 11106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 33138] |- |63 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 44627] |- |64 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44608] |- |65 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36055] |- |66 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27183] |- |67 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 8054] |- |68 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 4147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10323] |- |69 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 5067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 21355] |- |70 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 37591] |- |71 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28210] |- |72 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13148] |- |73 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 53154] |- |74 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 40154] |- |75 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27651] |- |76 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 9698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 53160] |- |77 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38274] |- |78 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 39356] |- |79 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 6126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 40007] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 62504] |- |81 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 48968] |- |82 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 24692] |- |83 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8290] |- |84 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 67393] |- |85 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22128] |- |86 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10982] |- |87 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15090] |- |88 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16123] |- |89 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59994] |- |90 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32397] |- |91 |[[Жарапазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6990] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 49702] |- |93 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32327] |- |94 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38468] |- |95 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 29181] |- |96 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 30006] |- |97 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34617] |- |98 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 7398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25913] |- |99 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31673] |- |100 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23240] |- |101 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27735] |- |102 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 39201] |- |103 |[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6877] |- |104 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24296] |- |105 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8974] |- |106 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40709] |- |107 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 4088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 4504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 11089] |- |108 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35443] |- |109 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25248] |- |110 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8571] |- |111 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31154] |- |112 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30508] |- |113 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47788] |- |114 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 31046] |- |115 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25282] |- |116 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17157] |- |117 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17744] |- |118 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 6080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 27600] |- |119 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29674] |- |120 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6983] |- |121 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34714] |- |122 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33747] |- |123 |[[Түйе мұрындық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5186] |- |124 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 15126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 34318] |- |125 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22143] |- |126 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 28386] |- |127 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17370] |- |128 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26965] |- |129 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 30098] |- |130 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28926] |- |131 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24810] |- |132 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 26332] |- |133 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 6465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 21810] |- |134 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36476] |- |135 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33929] |- |136 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17658] |- |137 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 33251] |- |138 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 35112] |- |139 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33987] |- |140 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18614] |- |141 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 7931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30517] |- |142 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33862] |- |143 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 8259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 26710] |- |144 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26816] |- |145 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18302] |- |146 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 13030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 75196] |- |147 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 31401] |- |148 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26739] |- |149 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 15562] |- |150 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45075] |- |151 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 28838] |- |152 |[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4473] |- |153 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24727] |- |154 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28252] |- |155 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28521] |- |156 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17364] |- |157 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6834] |- |158 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8314] |- |159 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 5736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25168] |- |160 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7152] |- |161 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15698] |- |162 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18803] |- |163 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22366] |- |164 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 14064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27493] |- |165 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22728] |- |166 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21387] |- |167 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12255] |- |168 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16115] |- |169 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6912] |- |170 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17685] |- |171 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 16882] |- |172 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 19853] |- |173 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14454] |- |174 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 11310] |- |175 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28634] |- |176 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 6330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 28961] |- |177 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 26943] |- |178 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 19326] |- |179 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 26016] |- |180 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9519] |- |181 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18921] |- |182 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34569] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 30213] |- |184 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23045] |- |185 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23626] |- |186 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27917] |- |187 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21633] |- |188 |[[Алатау таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5973] |- |189 |[[Дуадақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3569] |- |190 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 6286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 32569] |- |191 |[[Әли Хаменеи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2272] |- |192 |[[Кіндік шеше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5921] |- |193 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 5688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26193] |- |194 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20726] |- |195 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31208] |- |196 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18512] |- |197 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 6238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 25338] |- |198 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19657] |- |199 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28995] |- |200 |[[Табалдырық аттау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 4227] |- |201 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 33992] |- |202 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7334] |- |203 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28974] |- |204 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8195] |- |205 |[[Жарыс қазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4821] |- |206 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 11087] |- |207 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 19872] |- |208 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20634] |- |209 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 42700] |- |210 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32467] |- |211 |[[Қыз айттыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4595] |- |212 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16419] |- |213 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29759] |- |214 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26391] |- |215 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 8103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 18718] |- |216 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22910] |- |217 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 21058] |- |218 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20052] |- |219 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 17097] |- |220 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3966] |- |221 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13166] |- |222 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17466] |- |223 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8128] |- |224 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11586] |- |225 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 42291] |- |226 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 28115] |- |227 |[[Әт-Тариқ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2727] |- |228 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7764] |- |229 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15176] |- |230 |[[Қыдыр ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4916] |- |231 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7748] |- |232 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 4133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17051] |- |233 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 22017] |- |234 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 4034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 18206] |- |235 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20404] |- |236 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 12291] |- |237 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18912] |- |238 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14020] |- |239 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21543] |- |240 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13470] |- |241 |[[Сансызбай Сарғасқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4443] |- |242 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13005] |- |243 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13071] |- |244 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 5403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20323] |- |245 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18508] |- |246 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8948] |- |247 |[[Өңір салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3166] |- |248 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28650] |- |249 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23904] |- |250 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 21614] |- |251 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18431] |- |252 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 5311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 22450] |- |253 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19016] |- |254 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15980] |- |255 |[[Референдум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2652] |- |256 |[[Ауызашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2922] |- |257 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 9128] |- |258 |[[Оразақын Асқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8295] |- |259 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 33790] |- |260 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20999] |- |261 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38147] |- |262 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14034] |- |263 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13093] |- |264 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19458] |- |265 |[[Пітір садақа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2484] |- |266 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20112] |- |267 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21209] |- |268 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19610] |- |269 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 15155] |- |270 |[[Есік ашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 4237] |- |271 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 35850] |- |272 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28577] |- |273 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 4715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 20758] |- |274 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 29639] |- |275 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24517] |- |276 |[[Сәлем салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5131] |- |277 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 20251] |- |278 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13838] |- |279 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19141] |- |280 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12854] |- |281 |[[Құрсақ той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 5123] |- |282 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16481] |- |283 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12248] |- |284 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39740] |- |285 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27919] |- |286 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5880] |- |287 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 3028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13179] |- |288 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 22754] |- |289 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15567] |- |290 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21528] |- |291 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16366] |- |292 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16592] |- |293 |[[Израиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 6072] |- |294 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18217] |- |295 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19181] |- |296 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20012] |- |297 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 9709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 61877] |- |298 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13078] |- |299 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7358] |- |300 |[[Шашбау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2481] |- |301 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5503] |- |302 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19969] |- |303 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 26010] |- |304 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15173] |- |305 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20378] |- |306 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18677] |- |307 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 33054] |- |308 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15987] |- |309 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7948] |- |310 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17058] |- |311 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5203] |- |312 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19237] |- |313 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18786] |- |314 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16548] |- |315 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19318] |- |316 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39013] |- |317 |[[Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3557] |- |318 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9807] |- |319 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20589] |- |320 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7332] |- |321 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14189] |- |322 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9628] |- |323 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19743] |- |324 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32944] |- |325 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13650] |- |326 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25396] |- |327 |[[Израиль-Иран соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2379] |- |328 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20765] |- |329 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13600] |- |330 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 43796] |- |331 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 6546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 32955] |- |332 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30574] |- |333 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16016] |- |334 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9171] |- |335 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 17097] |- |336 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15092] |- |337 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15998] |- |338 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9469] |- |339 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14892] |- |340 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26839] |- |341 |[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5138] |- |342 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 3110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 13228] |- |343 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 15290] |- |344 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10833] |- |345 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 17195] |- |346 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15890] |- |347 |[[Қалмақан Әбдіқадыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3523] |- |348 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15608] |- |349 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 18037] |- |350 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16145] |- |351 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12408] |- |352 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12133] |- |353 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14911] |- |354 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13844] |- |355 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26520] |- |356 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14758] |- |357 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13713] |- |358 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10696] |- |359 |[[Құда түсу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4300] |- |360 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 32037] |- |361 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 6800] |- |362 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16803] |- |363 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15670] |- |364 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16023] |- |365 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18772] |- |366 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27427] |- |367 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14378] |- |368 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18250] |- |369 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10947] |- |370 |[[Эндокриңді бездер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6412] |- |371 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3087] |- |372 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14850] |- |373 |[[Аққулар ұйықтағанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7512] |- |374 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13899] |- |375 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12576] |- |376 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 15671] |- |377 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23379] |- |378 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16561] |- |379 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 30562] |- |380 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15308] |- |381 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18213] |- |382 |[[Қарқаралы петициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5085] |- |383 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13816] |- |384 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8811] |- |385 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25649] |- |386 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13125] |- |387 |[[Геосаясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5200] |- |388 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9450] |- |389 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5778] |- |390 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 6052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 25294] |- |391 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19666] |- |392 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6717] |- |393 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 46005] |- |394 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19774] |- |395 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8994] |- |396 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13416] |- |397 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10347] |- |398 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19887] |- |399 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19713] |- |400 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8276] |- |401 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13981] |- |402 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13582] |- |403 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12094] |- |404 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8652] |- |405 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11279] |- |406 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13190] |- |407 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9543] |- |408 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14279] |- |409 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9058] |- |410 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11353] |- |411 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26309] |- |412 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 4029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 19436] |- |413 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20722] |- |414 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11964] |- |415 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4165] |- |416 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15410] |- |417 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12485] |- |418 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1586] |- |419 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17823] |- |420 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8327] |- |421 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14235] |- |422 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11996] |- |423 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 13919] |- |424 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17888] |- |425 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14398] |- |426 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14979] |- |427 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18537] |- |428 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4206] |- |429 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27906] |- |430 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25461] |- |431 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9344] |- |432 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10048] |- |433 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 8039] |- |434 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9961] |- |435 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24433] |- |436 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5529] |- |437 |[[Пайдалы қазбалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8057] |- |438 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13963] |- |439 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13055] |- |440 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10007] |- |441 |[[Арқан тартыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4721] |- |442 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6504] |- |443 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5895] |- |444 |[[Джеффри Эпштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2198] |- |445 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8754] |- |446 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15244] |- |447 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9741] |- |448 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25393] |- |449 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6086] |- |450 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9575] |- |451 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 24210] |- |452 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22074] |- |453 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11775] |- |454 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 25366] |- |455 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9906] |- |456 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18098] |- |457 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 5581] |- |458 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15837] |- |459 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20259] |- |460 |[[Пәкістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4948] |- |461 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 18291] |- |462 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13618] |- |463 |[[Таяу Шығыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 5080] |- |464 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15701] |- |465 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12846] |- |466 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11384] |- |467 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10984] |- |468 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9189] |- |469 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13673] |- |470 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17123] |- |471 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 9047] |- |472 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22457] |- |473 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7591] |- |474 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 10287] |- |475 |[[Шииттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3099] |- |476 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16202] |- |477 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 9104] |- |478 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11801] |- |479 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17773] |- |480 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 8024] |- |481 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 13059] |- |482 |[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7873] |- |483 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10529] |- |484 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6042] |- |485 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9630] |- |486 |[["Шақан шері" романы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |- |487 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9434] |- |488 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10502] |- |489 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11191] |- |490 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 3412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14844] |- |491 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5592] |- |492 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 17442] |- |493 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 5065] |- |494 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13963] |- |495 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9412] |- |496 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8671] |- |497 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12922] |- |498 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 21898] |- |499 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15949] |- |500 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12958] |- |501 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6303] |- |502 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12167] |- |503 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10262] |- |504 |[[Асық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8908] |- |505 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16184] |- |506 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10914] |- |507 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 4997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 26344] |- |508 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9604] |- |509 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16247] |- |510 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9112] |- |511 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7747] |- |512 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10597] |- |513 |[[Марат Қабанбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3820] |- |514 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 63127] |- |515 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7202] |- |516 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18121] |- |517 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5290] |- |518 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 3178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16633] |- |519 |[[Киіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3497] |- |520 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13063] |- |521 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5528] |- |522 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 10126] |- |523 |[[Селт еткізер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1365] |- |524 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8470] |- |525 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10837] |- |526 |[[Жасау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2993] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12693] |- |528 |[[Төркіндеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2993] |- |529 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26450] |- |530 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9265] |- |531 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7720] |- |532 |[[Алтыбақан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3724] |- |533 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 8044] |- |534 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13774] |- |535 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1142] |- |536 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7231] |- |537 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13109] |- |538 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 4270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14834] |- |539 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9618] |- |540 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 821] |- |541 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 15230] |- |542 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22285] |- |543 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 14470] |- |544 |[[Қазақ ұлттық ырымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6683] |- |545 |[[Хан талапай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5597] |- |546 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15892] |- |547 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 3156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 19143] |- |548 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27679] |- |549 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 14049] |- |550 |[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7739] |- |551 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8474] |- |552 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24073] |- |553 |[[Жәдидшілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5426] |- |554 |[[Дельфин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2844] |- |555 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11766] |- |556 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11449] |- |557 |[[Арша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3673] |- |558 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7180] |- |559 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9938] |- |560 |[[Беташар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6546] |- |561 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16230] |- |562 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12567] |- |563 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10765] |- |564 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7367] |- |565 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 12428] |- |566 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18130] |- |567 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3921] |- |568 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9012] |- |569 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3203] |- |570 |[[Бастаңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1854] |- |571 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12128] |- |572 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9600] |- |573 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11944] |- |574 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9713] |- |575 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 14716] |- |576 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6024] |- |577 |[[Төрт түлік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8557] |- |578 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 16980] |- |579 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 6095] |- |580 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12757] |- |581 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10801] |- |582 |[[Танакөз Ілиясова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 823] |- |583 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10980] |- |584 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11904] |- |585 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11055] |- |586 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9203] |- |587 |[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4879] |- |588 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 9230] |- |589 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6757] |- |590 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4475] |- |591 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13349] |- |592 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11670] |- |593 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12616] |- |594 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 4021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15624] |- |595 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11124] |- |596 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9830] |- |597 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20639] |- |598 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8234] |- |599 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14910] |- |600 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 17960] |- |601 |[[Наурыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2543] |- |602 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14798] |- |603 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6909] |- |604 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 3248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19638] |- |605 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15819] |- |606 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5433] |- |607 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7777] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7476] |- |609 |[[Айт намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1463] |- |610 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6549] |- |611 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13214] |- |612 |[[Табақ тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4908] |- |613 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7649] |- |614 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10793] |- |615 |[[Акула]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2750] |- |616 |[[Күрделі зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2798] |- |617 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11122] |- |618 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8368] |- |619 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 9149] |- |620 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7854] |- |621 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8443] |- |622 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11169] |- |623 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14399] |- |624 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 12020] |- |625 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5333] |- |626 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6873] |- |627 |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6417] |- |628 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7043] |- |629 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22555] |- |630 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7798] |- |631 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15651] |- |632 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5515] |- |633 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18223] |- |634 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16921] |- |635 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10562] |- |636 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 13921] |- |637 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12510] |- |638 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9399] |- |639 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8416] |- |640 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6333] |- |641 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7513] |- |642 |[[Арқан тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3509] |- |643 |[[Еврейлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3885] |- |644 |[[Ғұсыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 8249] |- |645 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12818] |- |646 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9327] |- |647 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7562] |- |648 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9986] |- |649 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6564] |- |650 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 42453] |- |651 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9790] |- |652 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 5561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15941] |- |653 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4736] |- |654 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8960] |- |655 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11165] |- |656 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6514] |- |657 |[[Қоянды жәрмеңкесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4255] |- |658 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8146] |- |659 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17193] |- |660 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 8055] |- |661 |[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1838] |- |662 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9256] |- |663 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 3467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 10272] |- |664 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21836] |- |665 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15269] |- |666 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8807] |- |667 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6889] |- |668 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10137] |- |669 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9291] |- |670 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12840] |- |671 |[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 7292] |- |672 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 11038] |- |673 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12678] |- |674 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13582] |- |675 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12468] |- |676 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7581] |- |677 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13843] |- |678 |[[Аюлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 7165] |- |679 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5369] |- |680 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9888] |- |681 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8409] |- |682 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5339] |- |683 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10731] |- |684 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13722] |- |685 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8534] |- |686 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6993] |- |687 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11848] |- |688 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4653] |- |689 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7557] |- |690 |[[Баққожа Мұқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6219] |- |691 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7792] |- |692 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16994] |- |693 |[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681] |- |694 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 11254] |- |695 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4424] |- |696 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8377] |- |697 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 13260] |- |698 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6416] |- |699 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5680] |- |700 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13312] |- |701 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 942] |- |702 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13177] |- |703 |[[:Санат:Тағамдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 4630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 27116] |- |704 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7378] |- |705 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6581] |- |706 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5368] |- |707 |[[Бестас (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4674] |- |708 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 13218] |- |709 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7779] |- |710 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17930] |- |711 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7530] |- |712 |[[Ормуз бұғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1069] |- |713 |[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3757] |- |714 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 8089] |- |715 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11440] |- |716 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6095] |- |717 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7121] |- |718 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 22314] |- |719 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10001] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13323] |- |721 |[[Ораза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3352] |- |722 |[[Сүйек жаңғырту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3463] |- |723 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8857] |- |724 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7445] |- |725 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3523] |- |726 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10400] |- |727 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11936] |- |728 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10304] |- |729 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13825] |- |730 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5877] |- |731 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9634] |- |732 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11574] |- |733 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10282] |- |734 |[[Ораза айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1105] |- |735 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 12202] |- |736 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9005] |- |737 |[[Жәрмеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3758] |- |738 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12472] |- |739 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8050] |- |740 |[[Қыз алып қашу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 3029] |- |741 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 4301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 16223] |- |742 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8919] |- |743 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 4069] |- |744 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8726] |- |745 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6572] |- |746 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8427] |- |747 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6470] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5277] |- |749 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15944] |- |750 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15935] |- |751 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6687] |- |752 |[[Бүйрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 3018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 11183] |- |753 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 18514] |- |754 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5540] |- |755 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11778] |- |756 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15582] |- |757 |[[Ерулік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2795] |- |758 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5683] |- |759 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7935] |- |760 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5872] |- |761 |[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4779] |- |762 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 4728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 14114] |- |763 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3445] |- |764 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15410] |- |765 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9306] |- |766 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11123] |- |767 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7630] |- |768 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 11031] |- |769 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 15099] |- |770 |[[Отпантау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1393] |- |771 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6797] |- |772 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8606] |- |773 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6399] |- |774 |[[Махатма Ганди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4376] |- |775 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6886] |- |776 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 8368] |- |777 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11233] |- |778 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 10074] |- |779 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2006] |- |780 |[[Автомобиль маркаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10602] |- |781 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 2106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 16745] |- |782 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 6019] |- |783 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12597] |- |784 |[[Тәтіқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4424] |- |785 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4340] |- |786 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9654] |- |787 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6145] |- |788 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 10157] |- |789 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10899] |- |790 |[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9404] |- |791 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8231] |- |792 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 14616] |- |793 |[[Инфрақызыл сәуле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 2231] |- |794 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11716] |- |795 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4616] |- |796 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12738] |- |797 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9581] |- |798 |[[Ақ сүйек (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3012] |- |799 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5911] |- |800 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4047] |- |801 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7226] |- |802 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 13093] |- |803 |[[Неке қияр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3477] |- |804 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 6283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11384] |- |805 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6715] |- |806 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10422] |- |807 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10364] |- |808 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18051] |- |809 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12195] |- |810 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13733] |- |811 |[[Зекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3218] |- |812 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8771] |- |813 |[[Ауыз бекіту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3743] |- |814 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7950] |- |815 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17784] |- |816 |[[Оразкелді (Қоңырат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3473] |- |817 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10428] |- |818 |[[Ислам пайғамбарлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5990] |- |819 |[[Мендель заңдылықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8344] |- |820 |[[Еуропа одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8863] |- |821 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11618] |- |822 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13904] |- |823 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3466] |- |824 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14176] |- |825 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6984] |- |826 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7216] |- |827 |[[Әбілқайыр Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7502] |- |828 |[[Солтүстік Корея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4573] |- |829 |[[Екінті намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 8037] |- |830 |[[Оразаның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2577] |- |831 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5951] |- |832 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 7869] |- |833 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7006] |- |834 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8380] |- |835 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2601] |- |836 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5912] |- |837 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12708] |- |838 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4960] |- |839 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7551] |- |840 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4552] |- |841 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12124] |- |842 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9759] |- |843 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 7031] |- |844 |[[Әл-Фалақ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4873] |- |845 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4789] |- |846 |[[Сахабалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4845] |- |847 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10919] |- |848 |[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9353] |- |849 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 9054] |- |850 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7247] |- |851 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7217] |- |852 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13554] |- |853 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5867] |- |854 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9375] |- |855 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15763] |- |856 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 11160] |- |857 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16593] |- |858 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13483] |- |859 |[[Тоқымқағар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2108] |- |860 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7888] |- |861 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3236] |- |862 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 3130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 20056] |- |863 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9652] |- |864 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16355] |- |865 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15865] |- |866 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8084] |- |867 |[[Қазақ күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7177] |- |868 |[[Когурё]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3239] |- |869 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10222] |- |870 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19050] |- |871 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11550] |- |872 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7408] |- |873 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10527] |- |874 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3605] |- |875 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6216] |- |876 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9230] |- |877 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6087] |- |878 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11718] |- |879 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9322] |- |880 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12666] |- |881 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14773] |- |882 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 7958] |- |883 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7110] |- |884 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20766] |- |885 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 7120] |- |886 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 7310] |- |887 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6605] |- |888 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8104] |- |889 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5996] |- |890 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6835] |- |891 |[[Әл-Қадр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1524] |- |892 |[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5190] |- |893 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10278] |- |894 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13736] |- |895 |[[Қырымның қырық батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3136] |- |896 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 7484] |- |897 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4852] |- |898 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4822] |- |899 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11490] |- |900 |[[Онлайн Мектеп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7445] |- |901 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6853] |- |902 |[[Шаңырақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 4125] |- |903 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7841] |- |904 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2465] |- |905 |[[Бесік жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7352] |- |906 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 8132] |- |907 |[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4037] |- |908 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8276] |- |909 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7302] |- |910 |[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4814] |- |911 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5903] |- |912 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7100] |- |913 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4648] |- |914 |[[Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1253] |- |915 |[[Ашамайға мінгізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1393] |- |916 |[[Жер сағаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 953] |- |917 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 14048] |- |918 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6007] |- |919 |[[Адольф Гитлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3485] |- |920 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10360] |- |921 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7674] |- |922 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10570] |- |923 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6311] |- |924 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3175] |- |925 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5674] |- |926 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 6006] |- |927 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9441] |- |928 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 26432] |- |929 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7514] |- |930 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6299] |- |931 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10959] |- |932 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17885] |- |933 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8084] |- |934 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7750] |- |935 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8863] |- |936 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7957] |- |937 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5296] |- |938 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18881] |- |939 |[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2159] |- |940 |[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8443] |- |941 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9842] |- |942 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10516] |- |943 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7500] |- |944 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8967] |- |945 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6373] |- |946 |[[Қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10726] |- |947 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4352] |- |948 |[[Теңге ілу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2551] |- |949 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8812] |- |950 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6181] |- |951 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4808] |- |952 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 11021] |- |953 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7289] |- |954 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7379] |- |955 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8649] |- |956 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3182] |- |957 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 7755] |- |958 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5708] |- |959 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 13273] |- |960 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5745] |- |961 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8477] |- |962 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5934] |- |963 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6073] |- |964 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9917] |- |965 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13003] |- |966 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10366] |- |967 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10717] |- |968 |[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9402] |- |969 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5927] |- |970 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5053] |- |971 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9657] |- |972 |[[Тыштырма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2070] |- |973 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5353] |- |974 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 9267] |- |975 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4492] |- |976 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4930] |- |977 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13547] |- |978 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8372] |- |979 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11926] |- |980 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 3223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 12297] |- |981 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6416] |- |982 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12024] |- |983 |[[Ұйқыашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 972] |- |984 |[[Бала құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 8336] |- |985 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12703] |- |986 |[[Байғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3117] |- |987 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7725] |- |988 |[[ВКонтакте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2383] |- |989 |[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3897] |- |990 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6218] |- |991 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3161] |- |992 |[[Асық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5461] |- |993 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5788] |- |994 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7863] |- |995 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5459] |- |996 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6291] |- |997 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6261] |- |998 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 12133] |- |999 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15156] |- |1000 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6105] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} ojnu8mme9lsj197yiliheumj98k6gmm 4 776056 3576762 3576460 2026-04-04T17:18:39Z Rasulbek Adil 176232 /* Қатысушылар */ 3576762 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]] |13 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]] |10 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] fmoptcldv9jmqobpcwx164s53gvruac 0 776459 3577083 3574731 2026-04-05T09:26:17Z RaiymbekZh 170385 3577083 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|маңыздылығы төмен. Орыс актрисасы орыс уикипедиясында жоқ екен[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:36, 2026 ж. наурыздың 15 (+05)}}{{Қарсылық}}{{Тұлға|Есімі=Анна Немченко|Толық есімі=Анна Александровна Немченко|Туған күні=31.05.1991|Туған жері=Снежное ауылы, [[Донецк облысы]], [[Украина]]|Белсенді жылдары=2011 - қ.ж.|Не үшін белгілі=Актриса|Марапаттары=Оскар|Серігі=Дмитрий Меняйло}} '''Анна Александровна Немченко''' ([[31 мамыр]] [[1991 жыл|1991]], Снежное) — украин және ресейлік актриса, әнші және блогер.<ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/ros/545981/bio/ Анна Немченко]</ref> Анна Немченко 2026 жылдың наурыз айында өз «Некеде» ({{Lang-ru|Замужем}})<ref>[https://zvuk.com/track/171301857 НЕ-КЕ-ДЕ! (ЗА-МУ-ЖЕМ!) – Анна Немченко] </ref> және «Махаббат бізбен не істейді» ({{Lang-ru|Чё с нами делает любовь}}) әндерінің арқасында танымал болды.<ref>[https://zvuk.com/artist/213704373 Анна Немченко — ӘНШІЛЕР]</ref> == Өмірбаяны == Анна Александровна Немченко 1991 жылы 31 мамырда [[Украина]]ның [[Донецк облысы]]ндағы Снежное қаласында дүниеге келген. Балалық шағынан өнерге қызығып, ән айту мен би үйірмелеріне қатысқан. Бастауыш сыныптан бастап хореографиямен айналысып, би өнерімен шамамен он жыл шұғылданған. Мектепті аяқтағаннан кейін Киев қаласына көшіп, Р. М. Глиэр атындағы Киев музыка институтында білім алған. === Шығармашылық жолы === Анна Немченко актриса ретінде телехикаялар мен фильмдерге түсіп танылды. Кейіннен ол музыкамен де айналыса бастады. Оның «Танцпол везде» және «Замужем» атты әндері интернетте танымал болды. 2026 жылы «Оскар» номинациясы.<ref>[https://v1.ru/text/entertainment/2026/03/15/76312728/ Анна Немченко Голливудты жаулап жатыр]</ref> === Жеке өмірі === Анна Немченко тұрмыста, бір баласы бар. == Фильмография == * 2021, Бірінші реттіктер (сериал) — Алена; * 2021, Регби (сериал) — Катя; * 2021, Аспаным-ау (сериал) — Аня; * 2021, Қанішер (сериал) — Света; * 2014, Интерны (сериал); * 2014, Ерекше (сериал); * 2012–2013, Құдалар-6 (сериал); * 2012, Ефросинья (сериал); * 2012, Махаббатым мені кешір (сериал); * 2012, Бардак (кино); * 2011, Отбасы мелодрамасы (сериал). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Украина актрисалары]] [[Санат:Ресей актрисалары]] [[Санат:Донецк облысында туғандар]] gv8ap2yql1c8vhrpq9kqpcjn1u3nmrp 0 777758 3577071 3576387 2026-04-05T09:00:11Z Tuttiorchestra687 173049 3577071 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. <ref>https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref>'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/2089/ZHENSHHINYI-DIRIZHERYI%20SIMFONICHESKIH%20I%20TEATRAL'NYIH%20ORKESTRO.pdf?sequence=1</ref> # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf <ref>https://oro.open.ac.uk/72365/1/Women%20on%20the%20Podium%20-%20Issues%20and%20Strategies%20of%20Women%20Conductors%2C%20Article%20Version%20%28L%20Hamer%29%20.pdf</ref>'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991<ref>https://womeninmusic.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/123/2017/12/Lawson-Women-Conductors.pdf</ref>'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 <ref>https://thesis.eur.nl/pub/44685/Zhang-450143.pdf</ref>'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' <references /> [[Санат:Әйел дирижёрлер]] kc4qrcbk4vfmgguw2kr93a6w6lwm99g 3577079 3577071 2026-04-05T09:16:00Z Tuttiorchestra687 173049 3577079 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * Анюта Николаевна Иванова (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * Дебра Чеверино (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * Инджи Ëздиль (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * Сперанца Скаппуччи (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. <ref>https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref>'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/2089/ZHENSHHINYI-DIRIZHERYI%20SIMFONICHESKIH%20I%20TEATRAL'NYIH%20ORKESTRO.pdf?sequence=1</ref> # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf <ref>https://oro.open.ac.uk/72365/1/Women%20on%20the%20Podium%20-%20Issues%20and%20Strategies%20of%20Women%20Conductors%2C%20Article%20Version%20%28L%20Hamer%29%20.pdf</ref>'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991<ref>https://womeninmusic.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/123/2017/12/Lawson-Women-Conductors.pdf</ref>'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 <ref>https://thesis.eur.nl/pub/44685/Zhang-450143.pdf</ref>'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' <references /> [[Санат:Әйел дирижёрлер]] 8m6v20ep0duuj8mo3ifejs140ik4f0a 3577081 3577079 2026-04-05T09:22:33Z Tuttiorchestra687 173049 3577081 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * Дебра Чеверино (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. <ref>https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref>'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/2089/ZHENSHHINYI-DIRIZHERYI%20SIMFONICHESKIH%20I%20TEATRAL'NYIH%20ORKESTRO.pdf?sequence=1</ref> # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf <ref>https://oro.open.ac.uk/72365/1/Women%20on%20the%20Podium%20-%20Issues%20and%20Strategies%20of%20Women%20Conductors%2C%20Article%20Version%20%28L%20Hamer%29%20.pdf</ref>'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991<ref>https://womeninmusic.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/123/2017/12/Lawson-Women-Conductors.pdf</ref>'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 <ref>https://thesis.eur.nl/pub/44685/Zhang-450143.pdf</ref>'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' <references /> [[Санат:Әйел дирижёрлер]] o290m5y4gynltqn3a89lh8v39natyee 3577082 3577081 2026-04-05T09:24:58Z Tuttiorchestra687 173049 3577082 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. <ref>https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref>'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/2089/ZHENSHHINYI-DIRIZHERYI%20SIMFONICHESKIH%20I%20TEATRAL'NYIH%20ORKESTRO.pdf?sequence=1</ref> # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf <ref>https://oro.open.ac.uk/72365/1/Women%20on%20the%20Podium%20-%20Issues%20and%20Strategies%20of%20Women%20Conductors%2C%20Article%20Version%20%28L%20Hamer%29%20.pdf</ref>'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991<ref>https://womeninmusic.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/123/2017/12/Lawson-Women-Conductors.pdf</ref>'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 <ref>https://thesis.eur.nl/pub/44685/Zhang-450143.pdf</ref>'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' <references /> [[Санат:Әйел дирижёрлер]] 19710s8xt6xgu6j1yvzvdy9pmcn9jhg 3577084 3577082 2026-04-05T09:28:30Z Tuttiorchestra687 173049 3577084 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. <ref>https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref>'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''<ref>http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/2089/ZHENSHHINYI-DIRIZHERYI%20SIMFONICHESKIH%20I%20TEATRAL'NYIH%20ORKESTRO.pdf?sequence=1</ref> # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf <ref>https://oro.open.ac.uk/72365/1/Women%20on%20the%20Podium%20-%20Issues%20and%20Strategies%20of%20Women%20Conductors%2C%20Article%20Version%20%28L%20Hamer%29%20.pdf</ref>'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991<ref>https://womeninmusic.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/123/2017/12/Lawson-Women-Conductors.pdf</ref>'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 <ref>https://thesis.eur.nl/pub/44685/Zhang-450143.pdf</ref>'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] h0fmz03che67w9uzaqte3qzavdrgohf 3577093 3577084 2026-04-05T09:37:33Z Tuttiorchestra687 173049 3577093 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] sxwatdwsxgninleukhw0vob6ym7b088 3577101 3577093 2026-04-05T09:42:33Z Tuttiorchestra687 173049 3577101 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.''<ref>https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref> # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] popp91lcwvxjpen8hjt8ie0ymj35k8h 3577104 3577101 2026-04-05T09:43:51Z Tuttiorchestra687 173049 3577104 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] sxwatdwsxgninleukhw0vob6ym7b088 3577106 3577104 2026-04-05T09:47:06Z Tuttiorchestra687 173049 3577106 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.''<ref name=":0">https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref> # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == <ref name=":0" /> # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] hyg7atot9bwwb57cno4sprh2mjnyub0 3577107 3577106 2026-04-05T09:50:36Z Tuttiorchestra687 173049 3577107 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] sxwatdwsxgninleukhw0vob6ym7b088 3577108 3577107 2026-04-05T09:50:48Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Әйел дирижёрлер|Әйел дирижёрлер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3577108 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' nltp0e2wcc9sxrwrcr8lrj3v5brw3h4 3577109 3577108 2026-04-05T09:52:19Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Ресей әйел дирижёрлері|Ресей әйел дирижёрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3577109 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (Қазақстан) * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Ресей * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Ресей әйел дирижёрлері]] eoa955dr04kpr0xzy4dfndoqcho65mg 3577126 3577109 2026-04-05T10:13:57Z Tuttiorchestra687 173049 3577126 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Беларусь * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.''<ref name=":0">https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref> # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == <ref name=":0" /> # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Әйел дирижёрлер]] pg9j79qt2r2p71ecu9zz1fuu0smvaej 3577131 3577126 2026-04-05T10:18:05Z Tuttiorchestra687 173049 «[[Санат:Әйел дирижёрлер|Әйел дирижёрлер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3577131 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Беларусь * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.''<ref name=":0">https://kino.rambler.ru/movies/52871699-zhenschina-tozhe-dirizher-kniga-dmitriya-orlova-zhenschiny-dirizhery-v-orkestrah-stran-mira/</ref> # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == <ref name=":0" /> # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' ra1zb14nzjpdog3eve8jgmn4vb5kbt1 3577132 3577131 2026-04-05T10:18:37Z Tuttiorchestra687 173049 3577132 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Беларусь * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' ap95jeud8qvkf8x1uvzo4t5xco58dmb 3577135 3577132 2026-04-05T10:19:49Z Tuttiorchestra687 173049 3577135 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында опералық, симфониялық, халық аспаптары, хор, камералық, үрмелі, әскери және эстрадалық музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' '''А''' * [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) АҚШ * [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] (Ресей) * [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) Эстония * [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) Мексика * [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей) * [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) КСРО, Ресей, Германия * [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] (Татарстан) * [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей) * [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) Швеция, Финляндия * [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, Украина * [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) Чехия * [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) Польша * [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) Франция * [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) Британия * [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] (Қарақалпақстан) * [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] (Якутия) '''Ә''' * [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] (Қазақстан) '''Б''' * [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада * [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан) * [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль '''В''' * [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей * [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей * [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей) * [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь) * [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия * [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия '''Г''' * [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) * [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей * [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия * [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания * [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ '''Д''' * [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей * [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан * [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ * [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия * [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания) * [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан * [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ * [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг) * [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей * [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия * [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия * [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан * [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия) '''Е''' * [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей * [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай * [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан * [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей) '''Ë''' * [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония '''Ж''' * [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ * [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия * [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция '''З''' * [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция * [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан * [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан) '''И''' * [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия * [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания * [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия) '''Й''' * [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия * [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия '''К''' * [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ * [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия * [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей) * [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция * [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония * [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ * [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария '''Л''' * [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина) * [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей * [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция) * [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ * [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова * [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей) * [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия '''М''' * [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ * [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия * [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей * [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей * [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь) * [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва * [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания * [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция * [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия * [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия * [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция * [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния) * [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ * [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы) * [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан '''Н''' * [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия) * [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан * [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан * [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия) * [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей * [https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан) * [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция * [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия) * [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран) * [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия * [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия * [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан) '''О''' * [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей * [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей * [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей) * [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина * [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина) * [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы '''П''' * [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина) * [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран) '''Р''' * [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан * [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия * [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан * [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария '''С''' * [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей * [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария * [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея * [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина * [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей * [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия * [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия * [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия * [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия * [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия) * [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ) * [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан * [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия) '''Т''' * [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Беларусь * [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия) * [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония '''Ф''' * [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды * [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия * [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния * [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ * [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия * [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан '''Х''' * [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея * [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция * [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы * [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам '''Ч''' * [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай * [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) КХДР '''Ш''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия '''Э''' * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг * [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды * [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия * [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия * [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция * [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия == Әдебиет == # ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.'' # ''Т.Н.Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.'' # ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' # ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991'' # ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' == Сілтемелер == # ''Antonia Brico | American Female Conductor & Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico'' # ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/'' # ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html'' # ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/'' # ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952'' # ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/'' # ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm'' # ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/'' # ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417'' # ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/'' # ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal'' # ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html'' # ''Home https://alicefarnham.com/'' # ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru'' # ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' # ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html'' # ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/'' # ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin'' # ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606'' # ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece'' # ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy'' # ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html'' # ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/'' # ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra'' # ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor'' # ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711'' # ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria'' # ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/'' # ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/'' # ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna'' # ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/'' # ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/'' # ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en'' # ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html'' # ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423'' # ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020'' # ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/'' # ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor'' # ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/'' # ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/'' # ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw=='' # ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402'' # ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/'' # ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/'' # ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth'' # ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004'' # ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie'' # ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/'' # ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin'' # ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/'' # ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru'' # ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/'' # ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048'' # ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/'' # ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/'' # ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe'' # ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi'' # ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023'' # ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952'' # ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/'' # ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/'' # ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/'' # ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf'' # ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html'' # ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/'' # ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/'' # ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault'' # ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/'' # ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/'' # ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html'' # ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en'' # ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996'' # ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/'' # ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/'' # ''Любовь Носова — Дирижер<nowiki/>https://liubov-nosova.com/ru'' # ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/'' # ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799'' # ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999'' # ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025'' # ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor'' # ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/'' # ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/'' # ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary'' # ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac'' # ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420'' # ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/'' # ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz'' # ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure'' # ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets & Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en'' # ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/'' # ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/'' # ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/'' # ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html'' # ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)'' # ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/'' # ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf'' # ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor'' # ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82'' # ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html'' # ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/'' # ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/'' # ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/'' # ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/'' # ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti'' # ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080'' # ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/'' # ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992'' # ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991'' # ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/'' # ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en'' # ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en'' # ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/'' # ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/'' # ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget'' # ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0'' # ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj'' # ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/'' # ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/'' # ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/'' # ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher'' # ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/'' # ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/'' # ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/'' # ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia<nowiki/>https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' # ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony'' # ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá'' # ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F'' # ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/'' # ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/'' # ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html'' # ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/'' # ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/'' # ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/'' # ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/'' # ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en'' # ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/'' # ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh'' # ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/'' # ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/'' # ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu'' # ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke'' # ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/'' # ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/'' # ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691'' # ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/'' # ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/'' # ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/'' # ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com<nowiki/>https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' # ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska'' # ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown'' # ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist & Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/'' # ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/'' # ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/'' # ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба<nowiki/> https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/'' # ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]<nowiki/>[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]'' # ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/'' # ''Интернет штурмуе<nowiki/>м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/'' # ''Inma Shara I Dir<nowiki/>ector and composer https://inmashara.com/en/home/'' # ''Аксенова Лидия В<nowiki/>алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya'' # ''Lisa-Xa<nowiki/>nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]<nowiki/>[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]'' # ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/'' # ''Наргиза Курманова » Союз <nowiki/>Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]<nowiki/>[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]'' # ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является<nowiki/> служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007'' # ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''<nowiki/>[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]'' # ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html'' # ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html'' # ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326'' # ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/'' # ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm'' # ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru'' # ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/'' [[Санат:Ресей әйел дирижёрлері]] 7tvwntj1skq0qebyup60ozw2d4henll 0 777859 3576675 3574796 2026-04-04T13:44:45Z Rasulbek Adil 176232 3576675 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Наргиз Пашаева|Шынайы есімі={{Lang-az|Nərgiz Arif qızı Paşayeva}}|Суреті=Presenting Russian state decorations to foreign citizens. Rector of Baku branch of Moscow State University Nargiz Pashayeva Azerbaijan receives the Order of Friendship.jpeg|Туған күні=13.12.1962|Туған жері=[[Баку]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{AZE}}|Ғылыми аясы=әдебиеттанушы, филолог|Жұмыс орны=М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Баку филиалы|Ғылыми дәрежесі=филология ғылымдары докторы|Commons=Nargiz Pashayeva|Альма-матер=[[Баку мемлекеттік университеті]]|Ғылыми атағы=профессор|Марапаттары={{Достық ордені (Ресей)}} {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}}}} '''Наргиз Ариф қызы Пашаева''' ({{Lang-az|Nərgiz Arif qızı Paşayeva}}; [[13 желтоқсан]] [[1962 жыл|1962]], [[Баку]]) — филология ғылымдарының докторы, [[профессор]], М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Баку филиалының ректоры, [[Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясы]] вице-президенті, академияның толық мүшесі (2017 жыл 2 мамыр),<ref>{{Cite web |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2020-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}</ref> «Англо-әзербайжан қайырымдылық қоғамының» тең төрайымы, Оксфорд университеті жанындағы Низами Гәнжауи атындағы Әзербайжан және Кавказтану ғылыми орталығының жетекшісі.<ref>{{Cite web |url=http://turkustan.info/3324-N%C9%99rgiz-Pa%C5%9Fayeva-R%C9%99sulzad%C9%99-haqq%C4%B1nda-bu-s%C3%B6zl%C9%99ri-dedi.html |title=Nərgiz Paşayeva Rəsulzadə haqqında bu sözləri dedi |accessdate=2022-07-23 |archivedate=2016-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412221957/http://turkustan.info/3324-N%C9%99rgiz-Pa%C5%9Fayeva-R%C9%99sulzad%C9%99-haqq%C4%B1nda-bu-s%C3%B6zl%C9%99ri-dedi.html |url-status=live }}</ref> 2009 жылы Әзербайжанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері атағын алған. == Өмірбаяны == Наргиз Пашаева 1962 жылғы 13 желтоқсанда Баку қаласында туған. Әкесі — Ариф Мир-Джалал оғлы Пашаев. Анасы — Аида Насир қызы Имангулиева. Наргиз Пашаеваның туған әпкесі — Мехрибан Алиева, мемлекет, саяси және қоғам қайраткері, [[Әзербайжан вице-президенті]]. 1968–1978 жылдары Бюльбюль атындағы орта арнаулы музыкалық мектепте оқыды. 1978 жылы [[Баку мемлекеттік университеті|Әзербайжан мемлекеттік университетінің]] филология факультетінің күндізгі бөліміне түсіп, 1983 жылы оны үздік бітірді. 1983 жылы күндізгі аспирантураға түсіп, «М. Ә. Сабирдің жаңашылдығы» тақырыбындағы диссертациясын мерзімінен бұрын аяқтап, сәтті қорғады. 1987 жылғы 23 қыркүйекте филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1987 жылдың наурыз айынан бастап Баку мемлекеттік университетінің филология факультетіндегі «Әзербайжан әдебиетінің тарихы» кафедрасында ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 1994–2008 жылдары Баку музыкалық академиясының «Тіл және әдебиет» кафедрасын басқарды. 2004 жылы «Қазіргі әзербайжан әдебиетіндегі адамның көркем-эстетикалық дарыны (халық жазушысы Эльчиннің шығармашылығы негізінде)» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 2005 жылғы 11 ақпанда филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін, 2005 жылғы 30 наурызда профессор ғылыми атағын алды. 2006–2008 жылдары Баку мемлекеттік университетінде халықаралық байланыстар жөніндегі проректор қызметін атқарды. 2007 жылдан бастап Әзербайжан Жазушылар одағының мүшесі. 2008 жылғы 23 маусымда Әзербайжан Республикасы Президенті [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Алиев]] №2886 өкімімен М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Баку филиалының ректоры болып тағайындалды. 2009 жылдың қазан айынан бастап Баку мемлекеттік университетінің «Классикалық әзербайжан әдебиеті» кафедрасын басқарады. 2014 жылғы 30 маусымда Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. 2017 жылғы 2 мамырда осы академияның толық мүшесі (академигі) болып сайланды. 2018 жылғы 8 маусымда Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті болып сайланды.<ref>{{Cite web |url=http://modern.az/az/news/167962#gsc.tab=0 |title=Nərgiz Paşayeva və daha 6 alim AMEA-nın vitse-prezidenti seçildi |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2019-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501040512/http://modern.az/az/news/167962#gsc.tab=0 |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 27 ақпанда Наргиз Пашаева академик В. Садовничийдің ұсынысы бойынша Ресей білім академиясының академигі (шетелдік мүше) болып сайланды.<ref>AMEA-nın həqiqi üzvü Nərgiz Paşayeva Rusiya Təhsil Akademiyasının akademiki (xarici üzvü) seçilib //Azərbaycan müəllimi.- 2019.- 7 mart.- s. 4.</ref> Наргиз Пашаева отбасылы, жұбайы белгілі суретші Алтай Садыхзаде. Екі қызы бар: Аида (1982 жыл 10 қаңтар) және Ұльвия (1985 жыл 13 қаңтар). == Белсенділігі == 2012 жылы Наргиз Пашаева Ұлыбритания Парламенті Төменгі палатасының «Черчилль» залында баяндама жасады. 2013 жылы Ұлыбританияның [[Оксфорд университеті]]нде «Низами Гәнжауидің шығармашылығы және ғылыми мұрасы» тақырыбында баяндама жасады. Наргиз Пашаеваның бастамасымен «Молла Насреддин» журналы қайта басылып шықты, «Самед Вургуннің естеліктері» кітабы дайындалып, жарық көрді, «Әзербайжан халық аспаптары» каталогы жасалды. 2013 жылы Оксфорд университеті Шығыстану департаментінде «Оксфорд университеті жанындағы Низами Гәнжауи атындағы Әзербайжан және Кавказтану ғылыми орталығы» құрылуының бастамашысы ретінде меморандумға қол қойды. «Әзербайжан мәдениеті достары» қайырымдылық қорының басқарма мүшесі болып табылады. 2006 жылдан бастап «ÜNS» шығармашылық сахнасының авторы және көркем жетекшісі.<ref>{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/exo/2011/aprel/170810.htm |title=Театр Uns отметил юбилей |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2020-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200115163521/http://www.anl.az/down/meqale/exo/2011/aprel/170810.htm |url-status=live }}</ref> 2007 жылдан бері «Англо-әзербайжан қайырымдылық қоғамының» тең төрайымы.<ref>[http://anl.az/down/meqale/exo/2014/noyabr/400566.htm «Цель Общества Англия-Азербайджан заключается в содействии сближению гражданских обществ двух стран»]</ref> Наргиз Пашаева «Қарабах-наме» операсының [[либретто]]сының авторы болып табылады. == Марапаттары == * «Театр қайраткері» алтын медалі (2007, Әзербайжан театр қайраткерлері одағы). * «Достыққа қосқан үлесі үшін» белгісі (2008 жыл 18 қараша) — Ресей мен Әзербайжан арасындағы достық және ынтымақтастыққа қосқан үлесі үшін.<ref>Удостоверение № 1213 от 18 ноября 2008 года</ref> * Әзербайжанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (2009 жыл 30 қазан) — Әзербайжанда білім беру мен ғылымды дамытудағы еңбегі үшін.<ref>[https://azertag.az/xeber/457851 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики о присвоении почётных званий сотрудникам Бакинского государственного университета]</ref> * «Мәдениет алуандығы» медалі (2011 жыл сәуір, ЮНЕСКО) — мәдениет саласындағы еңбегі үшін. * Достық ордені (2011 жыл 20 сәуір, Ресей) — Ресей мен Әзербайжан арасындағы мәдени байланыстарды дамытуға және орыс өнерін шетелде насихаттауға қосқан үлесі үшін.<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/32994 Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2011 года № 483 «О награждении орденом Дружбы Пашаевой Н. А.»]</ref><ref>[http://eng.kremlin.ru/news/2434 Dmitry Medvedev presented Russian state decorations to foreign citizens for their great contribution to building friendship and cooperation with Russia] {{Wayback|url=http://eng.kremlin.ru/news/2434 |date=20140724071523 }}. kremlin.ru {{en}}</ref> * Құрметті командорлық крест, Еңбегі ордені (2012 жыл 11 наурыз, [[Мажарстан]]). * «Еуропалық сауда, коммерция және өнеркәсіп палатасының» алтын ордені (2012 жыл).<ref>{{Cite web |url=https://vestikavkaza.ru/news/Professor-Nargiz-Pashaeva-nagrazhdena-Zolotym-ordenom-Evropeyskoy-ekonomicheskoy-palaty-Torgovli-Kom.html |title=Профессор Наргиз Пашаева награждена Золотым орденом Европейской экономической палаты Торговли, Коммерции и Промышленности |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2013-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130317025219/http://www.vestikavkaza.ru/news/Professor-Nargiz-Pashaeva-nagrazhdena-Zolotym-ordenom-Evropeyskoy-ekonomicheskoy-palaty-Torgovli-Kom.html |url-status=live }}</ref> * Академиялық пальмалар орденінің офицері (2013 жыл, Франция) — Әзербайжан мен Франция арасындағы ынтымақтастықты дамытудағы жемісті қызметі үшін.<ref>[https://vestikavkaza.ru/news/Frantsiya-nagradila-Nargiz-Pashaevu-Ordenom-Akademicheskikh-Palm-ofitserskoy-stepeni.html Франция наградила Наргиз Пашаеву Орденом Академических Пальм офицерской степени]</ref> * Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессоры дипломы (2015 жыл 26 қаңтар). * Молдова ғылым академиясының дипломы (2015).<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/ru/xeber/rektor_bakinskogo_filiala_mgu_professor_nargiz_pashaeva_nagrazhdena_diplomom_an_moldovy-873147 |title=Ректор Бакинского филиала МГУ, профессор Наргиз Пашаева награждена дипломом АН Молдовы |accessdate=2024-04-06 |archivedate=2015-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150728074328/http://azertag.az/ru/xeber/Rektor_Bakinskogo_filiala_MGU_professor_Nargiz_Pashaeva_nagrazhdena_diplomom_AN_Moldovy-873147 |url-status=live }}</ref> * Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының Низами Гәнжауи атындағы алтын медалі (2017 жыл 19 сәуір) — Оксфорд университетінде халықаралық ғылыми-білім жобасы ретінде жұмыс істейтін Низами Гәнжауи атындағы Әзербайжан және Кавказтану ғылыми орталығын құру және тиімді қызметін қамтамасыз етудегі ерекше еңбегі үшін.<ref>[https://vestikavkaza.ru/news/Nargiz-Pashaeva-TSentr-Nizami-v-Oksfordskom-universitete-sostoyalsya.html Наргиз Пашаева: Центр Низами в Оксфордском университете]</ref> * Низами атындағы алтын медаль (2017 жыл, Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясы).<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/ru/xeber/v_londone_sostoyalas_prezentaciya_pervogo_perevoda_na_angliiskii_yazyk_knigi_ebertelsa_velikii_azerbaidzhanskii_poet_nizami-1069068 |title=В Лондоне состоялась презентация первого перевода на английский язык книги Е.Бертельса «Великий азербайджанский поэт Низами» |accessdate=2024-04-26 |archivedate=2019-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107031714/https://azertag.az/ru/xeber/V_Londone_sostoyalas_prezentaciya_pervogo_perevoda_na_angliiskii_yazyk_knigi_EBertelsa_Velikii_azerbaidzhanskii_poet_Nizami-1069068 |url-status=live }}</ref> * ТМД арасындағы «Бірлік жұлдыздары» мемлекетаралық сыйлығы (2017).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://massa.az/news/ru/1412/nargiz-pashaeva-nagrajdena-premiej-zvezdy-sodrujestva|title=Наргиз Пашаева награждена премией «Звезды Содружества».|website=massa.az|accessdate=2022-12-23|archivedate=2022-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221225023043/http://massa.az/news/ru/1412/nargiz-pashaeva-nagrajdena-premiej-zvezdy-sodrujestva|url-status=live}}</ref> * «Даңқ» ордені (2019 жыл 25 қараша) — Баку мемлекеттік университетінің 100 жылдығына орай және Әзербайжанда білім беру мен ғылымды дамытудағы еңбегі үшін.<ref>[https://ru.president.az/articles/34954 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики o награждении сотрудников Бакинского государственного университета]</ref><ref>[https://moscow- baku.ru/news/novosti_azerbaydzhana/ilkham_aliev_nagradil_vitse_prezidenta_natsionalnoy_akademii_nauk_nargiz_pashaevu_ordenom_shokhrat/Ректор Бакинского филиала МГУ Наргиз Пашаева награждена орденом «Шохрат»]</ref> * «Құрмет» ордені (2022 жыл 13 желтоқсан) — Әзербайжан Республикасында ғылым мен білімді дамытудағы елеулі еңбегі үшін.<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/ru/xeber/Rasporyazhenie_Prezidenta_Azerbaidzhanskoi_Respubliki__O_nagrazhdenii_NAPashaevoi_ordenom_SHaraf-2407055 |title=Распоряжение Президента Азербайджанской Республики О награждении Н.А.Пашаевой орденом «Шараф» |accessdate=2022-12-14 |archivedate=2022-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221219231925/http://azertag.az/ru/xeber/Rasporyazhenie_Prezidenta_Azerbaidzhanskoi_Respubliki__O_nagrazhdenii_NAPashaevoi_ordenom_SHaraf-2407055 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ректорлар]] [[Санат:Бакуде туғандар]] [[Санат:Әзербайжан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әзербайжан профессорлары]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:Баку мемлекеттік университеті түлектері]] dberef4oyd1pjlo5j3kxye92j0frisn 3576676 3576675 2026-04-04T13:45:10Z Rasulbek Adil 176232 3576676 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Наргиз Пашаева|Шынайы есімі={{Lang-az|Nərgiz Arif qızı Paşayeva}}|Суреті=Presenting Russian state decorations to foreign citizens. Rector of Baku branch of Moscow State University Nargiz Pashayeva Azerbaijan receives the Order of Friendship.jpeg|Туған күні=13.12.1962|Туған жері=[[Баку]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{AZE}}|Ғылыми аясы=әдебиеттанушы, филолог|Жұмыс орны=М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Баку филиалы|Ғылыми дәрежесі=филология ғылымдары докторы|Commons=Nargiz Pashayeva|Альма-матер=[[Баку мемлекеттік университеті]]|Ғылыми атағы=профессор|Марапаттары={{Достық ордені (Ресей)}} {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}}}} '''Наргиз Ариф қызы Пашаева''' ({{Lang-az|Nərgiz Arif qızı Paşayeva}}; [[13 желтоқсан]] [[1962 жыл|1962]], [[Баку]]) — филология ғылымдарының докторы, [[профессор]], М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті Баку филиалының ректоры, [[Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясы]] вице-президенті, академияның толық мүшесі (2017 жыл 2 мамыр),<ref>{{Cite web |url=http://www.science.gov.az/news/open/5580 |title=AMEA-nın həqiqi və müxbir üzvlüyünə keçirilən seçkilərin nəticələri açıqlanıb |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2020-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028213805/http://www.science.gov.az/news/open/5580 |url-status=live }}</ref> «Англо-әзербайжан қайырымдылық қоғамының» тең төрайымы, Оксфорд университеті жанындағы Низами Гәнжауи атындағы Әзербайжан және Кавказтану ғылыми орталығының жетекшісі.<ref>{{Cite web |url=http://turkustan.info/3324-N%C9%99rgiz-Pa%C5%9Fayeva-R%C9%99sulzad%C9%99-haqq%C4%B1nda-bu-s%C3%B6zl%C9%99ri-dedi.html |title=Nərgiz Paşayeva Rəsulzadə haqqında bu sözləri dedi |accessdate=2022-07-23 |archivedate=2016-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412221957/http://turkustan.info/3324-N%C9%99rgiz-Pa%C5%9Fayeva-R%C9%99sulzad%C9%99-haqq%C4%B1nda-bu-s%C3%B6zl%C9%99ri-dedi.html |url-status=live }}</ref> 2009 жылы Әзербайжанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері атағын алған. == Өмірбаяны == Наргиз Пашаева 1962 жылғы 13 желтоқсанда Баку қаласында туған. Әкесі — Ариф Мир-Джалал оғлы Пашаев. Анасы — Аида Насир қызы Имангулиева. Наргиз Пашаеваның туған әпкесі — Мехрибан Алиева, мемлекет, саяси және қоғам қайраткері, [[Әзербайжан вице-президенті]]. 1968–1978 жылдары Бюльбюль атындағы орта арнаулы музыкалық мектепте оқыды. 1978 жылы [[Баку мемлекеттік университеті|Әзербайжан мемлекеттік университетінің]] филология факультетінің күндізгі бөліміне түсіп, 1983 жылы оны үздік бітірді. 1983 жылы күндізгі аспирантураға түсіп, «М.Ә. Сабирдің жаңашылдығы» тақырыбындағы диссертациясын мерзімінен бұрын аяқтап, сәтті қорғады. 1987 жылғы 23 қыркүйекте филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1987 жылдың наурыз айынан бастап Баку мемлекеттік университетінің филология факультетіндегі «Әзербайжан әдебиетінің тарихы» кафедрасында ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 1994–2008 жылдары Баку музыкалық академиясының «Тіл және әдебиет» кафедрасын басқарды. 2004 жылы «Қазіргі әзербайжан әдебиетіндегі адамның көркем-эстетикалық дарыны (халық жазушысы Эльчиннің шығармашылығы негізінде)» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғады. 2005 жылғы 11 ақпанда филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін, 2005 жылғы 30 наурызда профессор ғылыми атағын алды. 2006–2008 жылдары Баку мемлекеттік университетінде халықаралық байланыстар жөніндегі проректор қызметін атқарды. 2007 жылдан бастап Әзербайжан Жазушылар одағының мүшесі. 2008 жылғы 23 маусымда Әзербайжан Республикасы Президенті [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Алиев]] №2886 өкімімен М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Баку филиалының ректоры болып тағайындалды. 2009 жылдың қазан айынан бастап Баку мемлекеттік университетінің «Классикалық әзербайжан әдебиеті» кафедрасын басқарады. 2014 жылғы 30 маусымда Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. 2017 жылғы 2 мамырда осы академияның толық мүшесі (академигі) болып сайланды. 2018 жылғы 8 маусымда Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті болып сайланды.<ref>{{Cite web |url=http://modern.az/az/news/167962#gsc.tab=0 |title=Nərgiz Paşayeva və daha 6 alim AMEA-nın vitse-prezidenti seçildi |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2019-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501040512/http://modern.az/az/news/167962#gsc.tab=0 |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 27 ақпанда Наргиз Пашаева академик В. Садовничийдің ұсынысы бойынша Ресей білім академиясының академигі (шетелдік мүше) болып сайланды.<ref>AMEA-nın həqiqi üzvü Nərgiz Paşayeva Rusiya Təhsil Akademiyasının akademiki (xarici üzvü) seçilib //Azərbaycan müəllimi.- 2019.- 7 mart.- s. 4.</ref> Наргиз Пашаева отбасылы, жұбайы белгілі суретші Алтай Садыхзаде. Екі қызы бар: Аида (1982 жыл 10 қаңтар) және Ұльвия (1985 жыл 13 қаңтар). == Белсенділігі == 2012 жылы Наргиз Пашаева Ұлыбритания Парламенті Төменгі палатасының «Черчилль» залында баяндама жасады. 2013 жылы Ұлыбританияның [[Оксфорд университеті]]нде «Низами Гәнжауидің шығармашылығы және ғылыми мұрасы» тақырыбында баяндама жасады. Наргиз Пашаеваның бастамасымен «Молла Насреддин» журналы қайта басылып шықты, «Самед Вургуннің естеліктері» кітабы дайындалып, жарық көрді, «Әзербайжан халық аспаптары» каталогы жасалды. 2013 жылы Оксфорд университеті Шығыстану департаментінде «Оксфорд университеті жанындағы Низами Гәнжауи атындағы Әзербайжан және Кавказтану ғылыми орталығы» құрылуының бастамашысы ретінде меморандумға қол қойды. «Әзербайжан мәдениеті достары» қайырымдылық қорының басқарма мүшесі болып табылады. 2006 жылдан бастап «ÜNS» шығармашылық сахнасының авторы және көркем жетекшісі.<ref>{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/exo/2011/aprel/170810.htm |title=Театр Uns отметил юбилей |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2020-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200115163521/http://www.anl.az/down/meqale/exo/2011/aprel/170810.htm |url-status=live }}</ref> 2007 жылдан бері «Англо-әзербайжан қайырымдылық қоғамының» тең төрайымы.<ref>[http://anl.az/down/meqale/exo/2014/noyabr/400566.htm «Цель Общества Англия-Азербайджан заключается в содействии сближению гражданских обществ двух стран»]</ref> Наргиз Пашаева «Қарабах-наме» операсының [[либретто]]сының авторы болып табылады. == Марапаттары == * «Театр қайраткері» алтын медалі (2007, Әзербайжан театр қайраткерлері одағы). * «Достыққа қосқан үлесі үшін» белгісі (2008 жыл 18 қараша) — Ресей мен Әзербайжан арасындағы достық және ынтымақтастыққа қосқан үлесі үшін.<ref>Удостоверение № 1213 от 18 ноября 2008 года</ref> * Әзербайжанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (2009 жыл 30 қазан) — Әзербайжанда білім беру мен ғылымды дамытудағы еңбегі үшін.<ref>[https://azertag.az/xeber/457851 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики о присвоении почётных званий сотрудникам Бакинского государственного университета]</ref> * «Мәдениет алуандығы» медалі (2011 жыл сәуір, ЮНЕСКО) — мәдениет саласындағы еңбегі үшін. * Достық ордені (2011 жыл 20 сәуір, Ресей) — Ресей мен Әзербайжан арасындағы мәдени байланыстарды дамытуға және орыс өнерін шетелде насихаттауға қосқан үлесі үшін.<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/32994 Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2011 года № 483 «О награждении орденом Дружбы Пашаевой Н. А.»]</ref><ref>[http://eng.kremlin.ru/news/2434 Dmitry Medvedev presented Russian state decorations to foreign citizens for their great contribution to building friendship and cooperation with Russia] {{Wayback|url=http://eng.kremlin.ru/news/2434 |date=20140724071523 }}. kremlin.ru {{en}}</ref> * Құрметті командорлық крест, Еңбегі ордені (2012 жыл 11 наурыз, [[Мажарстан]]). * «Еуропалық сауда, коммерция және өнеркәсіп палатасының» алтын ордені (2012 жыл).<ref>{{Cite web |url=https://vestikavkaza.ru/news/Professor-Nargiz-Pashaeva-nagrazhdena-Zolotym-ordenom-Evropeyskoy-ekonomicheskoy-palaty-Torgovli-Kom.html |title=Профессор Наргиз Пашаева награждена Золотым орденом Европейской экономической палаты Торговли, Коммерции и Промышленности |accessdate=2020-09-16 |archivedate=2013-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130317025219/http://www.vestikavkaza.ru/news/Professor-Nargiz-Pashaeva-nagrazhdena-Zolotym-ordenom-Evropeyskoy-ekonomicheskoy-palaty-Torgovli-Kom.html |url-status=live }}</ref> * Академиялық пальмалар орденінің офицері (2013 жыл, Франция) — Әзербайжан мен Франция арасындағы ынтымақтастықты дамытудағы жемісті қызметі үшін.<ref>[https://vestikavkaza.ru/news/Frantsiya-nagradila-Nargiz-Pashaevu-Ordenom-Akademicheskikh-Palm-ofitserskoy-stepeni.html Франция наградила Наргиз Пашаеву Орденом Академических Пальм офицерской степени]</ref> * Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессоры дипломы (2015 жыл 26 қаңтар). * Молдова ғылым академиясының дипломы (2015).<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/ru/xeber/rektor_bakinskogo_filiala_mgu_professor_nargiz_pashaeva_nagrazhdena_diplomom_an_moldovy-873147 |title=Ректор Бакинского филиала МГУ, профессор Наргиз Пашаева награждена дипломом АН Молдовы |accessdate=2024-04-06 |archivedate=2015-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150728074328/http://azertag.az/ru/xeber/Rektor_Bakinskogo_filiala_MGU_professor_Nargiz_Pashaeva_nagrazhdena_diplomom_AN_Moldovy-873147 |url-status=live }}</ref> * Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының Низами Гәнжауи атындағы алтын медалі (2017 жыл 19 сәуір) — Оксфорд университетінде халықаралық ғылыми-білім жобасы ретінде жұмыс істейтін Низами Гәнжауи атындағы Әзербайжан және Кавказтану ғылыми орталығын құру және тиімді қызметін қамтамасыз етудегі ерекше еңбегі үшін.<ref>[https://vestikavkaza.ru/news/Nargiz-Pashaeva-TSentr-Nizami-v-Oksfordskom-universitete-sostoyalsya.html Наргиз Пашаева: Центр Низами в Оксфордском университете]</ref> * Низами атындағы алтын медаль (2017 жыл, Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясы).<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/ru/xeber/v_londone_sostoyalas_prezentaciya_pervogo_perevoda_na_angliiskii_yazyk_knigi_ebertelsa_velikii_azerbaidzhanskii_poet_nizami-1069068 |title=В Лондоне состоялась презентация первого перевода на английский язык книги Е.Бертельса «Великий азербайджанский поэт Низами» |accessdate=2024-04-26 |archivedate=2019-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107031714/https://azertag.az/ru/xeber/V_Londone_sostoyalas_prezentaciya_pervogo_perevoda_na_angliiskii_yazyk_knigi_EBertelsa_Velikii_azerbaidzhanskii_poet_Nizami-1069068 |url-status=live }}</ref> * ТМД арасындағы «Бірлік жұлдыздары» мемлекетаралық сыйлығы (2017).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://massa.az/news/ru/1412/nargiz-pashaeva-nagrajdena-premiej-zvezdy-sodrujestva|title=Наргиз Пашаева награждена премией «Звезды Содружества».|website=massa.az|accessdate=2022-12-23|archivedate=2022-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221225023043/http://massa.az/news/ru/1412/nargiz-pashaeva-nagrajdena-premiej-zvezdy-sodrujestva|url-status=live}}</ref> * «Даңқ» ордені (2019 жыл 25 қараша) — Баку мемлекеттік университетінің 100 жылдығына орай және Әзербайжанда білім беру мен ғылымды дамытудағы еңбегі үшін.<ref>[https://ru.president.az/articles/34954 Распоряжение Президента Азербайджанской Республики o награждении сотрудников Бакинского государственного университета]</ref><ref>[https://moscow- baku.ru/news/novosti_azerbaydzhana/ilkham_aliev_nagradil_vitse_prezidenta_natsionalnoy_akademii_nauk_nargiz_pashaevu_ordenom_shokhrat/Ректор Бакинского филиала МГУ Наргиз Пашаева награждена орденом «Шохрат»]</ref> * «Құрмет» ордені (2022 жыл 13 желтоқсан) — Әзербайжан Республикасында ғылым мен білімді дамытудағы елеулі еңбегі үшін.<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/ru/xeber/Rasporyazhenie_Prezidenta_Azerbaidzhanskoi_Respubliki__O_nagrazhdenii_NAPashaevoi_ordenom_SHaraf-2407055 |title=Распоряжение Президента Азербайджанской Республики О награждении Н.А.Пашаевой орденом «Шараф» |accessdate=2022-12-14 |archivedate=2022-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221219231925/http://azertag.az/ru/xeber/Rasporyazhenie_Prezidenta_Azerbaidzhanskoi_Respubliki__O_nagrazhdenii_NAPashaevoi_ordenom_SHaraf-2407055 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ректорлар]] [[Санат:Бакуде туғандар]] [[Санат:Әзербайжан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әзербайжан профессорлары]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:Баку мемлекеттік университеті түлектері]] ckb3kmg85nwrnv7ipve5rymee7gn9wr 10 777897 3576700 3576469 2026-04-04T14:26:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3576700 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Витебск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Витебск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]{{•}} [[Городок (қала, Беларусь)|Городок]]{{•}} [[Дисна (қала)|Дисна]]{{•}} [[Докшицы]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n0rc99g53efx9o6dxudeca9og2gh6y1 102 777916 3576668 3576511 2026-04-04T12:57:29Z Nurbek2007 178902 /* Қатысушылар */ 3576668 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], |1 |0 |} [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] |{{ту|АҚШ}} [[Лос Анджелес]] |1 |0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] tns5ohgl7kh2al2rnvbnfeiwtnjjl93 3576671 3576668 2026-04-04T13:27:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[User talk:Nurbek2007|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3576511 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], |1 |0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 57boqlimeti8ua458of7waeutr1466i 0 778050 3576715 3575588 2026-04-04T14:48:49Z MuratbekErkebulan 162992 3576715 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2509 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146 |ревизия = |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.02.10 |Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29 |продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y }} '''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл нұсқа 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ]</ref> == Өзгерістер == === Тіркелім өзгерістері === Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды. Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды. Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді. Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады. Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты. Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды. Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды. === Қауіпсіздік және тұрақтылық === NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады. Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді. Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін. === Жүктеу экраны === Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды. === Басқа жақсартулар === Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді. Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді. [[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] </ref><ref>VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references> </references> [[Санат: Windows XP нұсқалары]] tfdqygo83puqgtocuyza88r89ieew8p 0 778131 3576759 3576253 2026-04-04T17:06:43Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерін реформалау */ 3576759 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын Жалпы мақсаттағы Күштер құрылды. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін). Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] ni4xgt7300ih77gr1w75xfc8kjedl9t 3576761 3576759 2026-04-04T17:13:10Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерін реформалау */ 3576761 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын Жалпы мақсаттағы Күштер құрылды. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін). Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] tqdmhblo672icphzsuu5k05qwmvbr7h 3576764 3576761 2026-04-04T17:19:36Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерін реформалау */ 3576764 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] swu0xs1c3bavcynu6p59t57nk1lxdjt 3576765 3576764 2026-04-04T17:21:19Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерін реформалау */ 3576765 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] el8sbfrfsbssx8fvyxzibplw0usuomm 3576784 3576765 2026-04-04T18:07:54Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау */ 3576784 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === {{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=<center>Қазақстанның Құрлық әскерлері</center>|places= {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]<br><small>([[Қарағанды]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}<br><small>([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}<br><small>([[Приозёрск]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]<br>{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}<br><small>([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]<br><small>([[Өскемен]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]<br>{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}<br>{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br>{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}<br><small>([[Семей]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]<br><small>([[Аягөз]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Ақтөбе]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br><small>([[Атырау]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Бейнеу]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&nbsp;<small>([[Тараз]] қ.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]<br><small>([[Шымкент]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} <small>([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]<br>{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}<br>{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}<br><small>([[Гвардейский]] кенті)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&nbsp;<small>(г.&nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} }} 2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды: * Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында; * Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында; * Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында; * Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды. Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды. Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды. 2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты. 2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді: * «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан; * «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан; * «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан; * «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан. Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде. 2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды. Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды. == Құрлық әскерлерінің қолбасшылары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] q5yxoa44f8ypdu3xj8bwsrzu2v5amav 3576792 3576784 2026-04-04T18:24:19Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерінің қолбасшылары */ 3576792 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === {{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=<center>Қазақстанның Құрлық әскерлері</center>|places= {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]<br><small>([[Қарағанды]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}<br><small>([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}<br><small>([[Приозёрск]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]<br>{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}<br><small>([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]<br><small>([[Өскемен]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]<br>{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}<br>{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br>{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}<br><small>([[Семей]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]<br><small>([[Аягөз]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Ақтөбе]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br><small>([[Атырау]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Бейнеу]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&nbsp;<small>([[Тараз]] қ.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]<br><small>([[Шымкент]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} <small>([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]<br>{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}<br>{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}<br><small>([[Гвардейский]] кенті)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&nbsp;<small>(г.&nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} }} 2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды: * Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында; * Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында; * Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында; * Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды. Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды. Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды. 2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты. 2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді: * «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан; * «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан; * «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан; * «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан. Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде. 2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды. Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды. == Құрлық әскерлерінің қолбасшылары == Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымы, сондай-ақ «Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесі 2000 жылдың 6 шілдесі мен 2002 жылдың 14 маусымы аралығында және 2004 жылдың 12 қарашасы мен 2009 жылдың 1 сәуірі аралығында болған жоқ. Осы кезеңдерде Қазақстан Құрлық әскерлерінің өздерінің орталықтандырылған басқару органы болмады. Құрлық әскерлері, аймақтық қолбасшылықтарды қоспағанда, Қарулы Күштер Штаб басшылары комитетіне бағынды. Құрлық әскерлерінің қолбасшысы: * [[Фёдор Иванович Щербаков|Щербаков Федор Иванович]] — 1994 жылдың ақпаны – 1997 жылдың 17 қарашасы. Жалпы мақсаттағы күштердің қолбасшысы: * Щербаков Федор Иванович — 1997 жылдың 17 қарашасы – 2000 жылдың 6 шілдесі. Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы: * ? — 2002 жылдың 14 маусымы — 2003 жылдың 15 қыркүйегі; * [[Нұрлан Айтманұлы Жоламанов|Жоламанов Нұрлан Айтманұлы]] — 2003 жылдың 15 қыркүйегі – 2004 жылдың 12 қарашасы; * [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2009 жылдың 1 сәуірі – 2010 жылдың 11 наурызы; * [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2010 жылдың 11 наурызы — 2016 жылдың 28 қыркүйегі; * [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Бектанов Мұрат Кәрібайұлы]] — 2016 жылдың 28 қыркүйегі — 2019 жылдың 4 мамыры; * [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Құсайынов Марат Рақымұлы]] — 2019 жылдың 4 мамыры — 2020 жылдың 5 қарашасы; * [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Қойбақов Талғат Мамыртайұлы]] — 2020 жылдың 5 қарашасы — 2023 жылдың 25 қыркүйегі; * [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Жүсіпов Асан Қуанышұлы]] — 2023 жылдың 25 қыркүйегі — 2024 жылдың 26 қарашасы; * Көшекбаев Мереке — 2024 жылдың 26 қарашасынан бастап. == Құрлық әскерлерінің оқу орындары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] 3gbd3lzzmgf9pbifqvx088iyfooql9y 3576806 3576792 2026-04-04T18:40:23Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерінің оқу орындары */ 3576806 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === {{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=<center>Қазақстанның Құрлық әскерлері</center>|places= {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]<br><small>([[Қарағанды]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}<br><small>([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}<br><small>([[Приозёрск]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]<br>{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}<br><small>([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]<br><small>([[Өскемен]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]<br>{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}<br>{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br>{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}<br><small>([[Семей]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]<br><small>([[Аягөз]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Ақтөбе]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br><small>([[Атырау]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Бейнеу]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&nbsp;<small>([[Тараз]] қ.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]<br><small>([[Шымкент]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} <small>([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]<br>{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}<br>{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}<br><small>([[Гвардейский]] кенті)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&nbsp;<small>(г.&nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} }} 2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды: * Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында; * Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында; * Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында; * Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды. Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды. Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды. 2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты. 2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді: * «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан; * «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан; * «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан; * «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан. Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде. 2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды. Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды. == Құрлық әскерлерінің қолбасшылары == Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымы, сондай-ақ «Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесі 2000 жылдың 6 шілдесі мен 2002 жылдың 14 маусымы аралығында және 2004 жылдың 12 қарашасы мен 2009 жылдың 1 сәуірі аралығында болған жоқ. Осы кезеңдерде Қазақстан Құрлық әскерлерінің өздерінің орталықтандырылған басқару органы болмады. Құрлық әскерлері, аймақтық қолбасшылықтарды қоспағанда, Қарулы Күштер Штаб басшылары комитетіне бағынды. Құрлық әскерлерінің қолбасшысы: * [[Фёдор Иванович Щербаков|Щербаков Федор Иванович]] — 1994 жылдың ақпаны – 1997 жылдың 17 қарашасы. Жалпы мақсаттағы күштердің қолбасшысы: * Щербаков Федор Иванович — 1997 жылдың 17 қарашасы – 2000 жылдың 6 шілдесі. Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы: * ? — 2002 жылдың 14 маусымы — 2003 жылдың 15 қыркүйегі; * [[Нұрлан Айтманұлы Жоламанов|Жоламанов Нұрлан Айтманұлы]] — 2003 жылдың 15 қыркүйегі – 2004 жылдың 12 қарашасы; * [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2009 жылдың 1 сәуірі – 2010 жылдың 11 наурызы; * [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2010 жылдың 11 наурызы — 2016 жылдың 28 қыркүйегі; * [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Бектанов Мұрат Кәрібайұлы]] — 2016 жылдың 28 қыркүйегі — 2019 жылдың 4 мамыры; * [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Құсайынов Марат Рақымұлы]] — 2019 жылдың 4 мамыры — 2020 жылдың 5 қарашасы; * [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Қойбақов Талғат Мамыртайұлы]] — 2020 жылдың 5 қарашасы — 2023 жылдың 25 қыркүйегі; * [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Жүсіпов Асан Қуанышұлы]] — 2023 жылдың 25 қыркүйегі — 2024 жылдың 26 қарашасы; * Көшекбаев Мереке — 2024 жылдың 26 қарашасынан бастап. == Құрлық әскерлерінің оқу орындары == === Кіші офицерлік құрамды даярлау === {{main|Құрлық әскерлерінің әскери институты}} Құрлық әскерлері үшін офицерлерді дайындайтын әскери оқу орындарының ішінен Қазақстан Республикасы КСРО ыдырағаннан кейін [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Кеңес Одағының Маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебін]] немесе қысқаша АЖЖҚМ мұра етті. 1970 жылы құрылған бұл оқу орны курсанттарды мотоатқыштар взводының қолбасшылары болу үшін 4 жылда дайындады, оны бітіргеннен кейін лейтенант шенін берді. Республикада басқа әскери оқу орындарының болмауына және құрлық әскерлерінің басқа түрлері (танкшілер, артиллерияшылар, саперлер және т.б.) үшін офицерлерді дайындау қажеттілігіне байланысты оқу орны 1990-жылдары оқытуды әртараптандырып, оннан астам басқа мамандықтар бойынша офицерлерді дайындай бастады. Сондай-ақ, оқу орны құрлық әскерлерінің жоғары офицерлерінің біліктілігін арттыру курстарын өткізді, осыған байланысты 1997 жылы оның атауы ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы'' болып өзгертілді. 2002 жылы Әскери академия былай бөлінді: жоғары офицерлерді даярлау үшін [[Щучинск]] қаласында Әскери академия құрылды, ал кіші офицерлерді даярлау үшін бұрынғы ''АЖЖҚМ'' орнында ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Алматы жоғары әскери мектебі'' құрылды. 2003 жылы ҚР ҚК Алматы жоғары әскери мектебі ''Құрлық әскерлерінің әскери институты'' болып өзгертілді. Қазіргі уақытта институт Құрлық әскерлері үшін 13 әскери-есептік мамандық бойынша мамандар дайындайды. === Аға офицерлік құрамын қайта даярлау === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] 1zritonzv2g2aof32jlteb1gt8x7wwe 3576823 3576806 2026-04-04T19:02:00Z Орел Карл 81620 /* Аға офицерлік құрамын қайта даярлау */ 3576823 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор Мереке Көшекбаев | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === {{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=<center>Қазақстанның Құрлық әскерлері</center>|places= {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]<br><small>([[Қарағанды]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}<br><small>([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}<br><small>([[Приозёрск]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]<br>{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}<br><small>([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]<br><small>([[Өскемен]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]<br>{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}<br>{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br>{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}<br><small>([[Семей]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]<br><small>([[Аягөз]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Ақтөбе]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br><small>([[Атырау]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Бейнеу]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&nbsp;<small>([[Тараз]] қ.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]<br><small>([[Шымкент]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} <small>([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]<br>{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}<br>{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}<br><small>([[Гвардейский]] кенті)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&nbsp;<small>(г.&nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} }} 2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды: * Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында; * Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында; * Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында; * Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды. Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды. Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды. 2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты. 2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді: * «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан; * «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан; * «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан; * «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан. Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде. 2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды. Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды. == Құрлық әскерлерінің қолбасшылары == Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымы, сондай-ақ «Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесі 2000 жылдың 6 шілдесі мен 2002 жылдың 14 маусымы аралығында және 2004 жылдың 12 қарашасы мен 2009 жылдың 1 сәуірі аралығында болған жоқ. Осы кезеңдерде Қазақстан Құрлық әскерлерінің өздерінің орталықтандырылған басқару органы болмады. Құрлық әскерлері, аймақтық қолбасшылықтарды қоспағанда, Қарулы Күштер Штаб басшылары комитетіне бағынды. Құрлық әскерлерінің қолбасшысы: * [[Фёдор Иванович Щербаков|Щербаков Федор Иванович]] — 1994 жылдың ақпаны – 1997 жылдың 17 қарашасы. Жалпы мақсаттағы күштердің қолбасшысы: * Щербаков Федор Иванович — 1997 жылдың 17 қарашасы – 2000 жылдың 6 шілдесі. Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы: * ? — 2002 жылдың 14 маусымы — 2003 жылдың 15 қыркүйегі; * [[Нұрлан Айтманұлы Жоламанов|Жоламанов Нұрлан Айтманұлы]] — 2003 жылдың 15 қыркүйегі – 2004 жылдың 12 қарашасы; * [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2009 жылдың 1 сәуірі – 2010 жылдың 11 наурызы; * [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2010 жылдың 11 наурызы — 2016 жылдың 28 қыркүйегі; * [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Бектанов Мұрат Кәрібайұлы]] — 2016 жылдың 28 қыркүйегі — 2019 жылдың 4 мамыры; * [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Құсайынов Марат Рақымұлы]] — 2019 жылдың 4 мамыры — 2020 жылдың 5 қарашасы; * [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Қойбақов Талғат Мамыртайұлы]] — 2020 жылдың 5 қарашасы — 2023 жылдың 25 қыркүйегі; * [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Жүсіпов Асан Қуанышұлы]] — 2023 жылдың 25 қыркүйегі — 2024 жылдың 26 қарашасы; * Көшекбаев Мереке — 2024 жылдың 26 қарашасынан бастап. == Құрлық әскерлерінің оқу орындары == === Кіші офицерлік құрамды даярлау === {{main|Құрлық әскерлерінің әскери институты}} Құрлық әскерлері үшін офицерлерді дайындайтын әскери оқу орындарының ішінен Қазақстан Республикасы КСРО ыдырағаннан кейін [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Кеңес Одағының Маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебін]] немесе қысқаша АЖЖҚМ мұра етті. 1970 жылы құрылған бұл оқу орны курсанттарды мотоатқыштар взводының қолбасшылары болу үшін 4 жылда дайындады, оны бітіргеннен кейін лейтенант шенін берді. Республикада басқа әскери оқу орындарының болмауына және құрлық әскерлерінің басқа түрлері (танкшілер, артиллерияшылар, саперлер және т.б.) үшін офицерлерді дайындау қажеттілігіне байланысты оқу орны 1990-жылдары оқытуды әртараптандырып, оннан астам басқа мамандықтар бойынша офицерлерді дайындай бастады. Сондай-ақ, оқу орны құрлық әскерлерінің жоғары офицерлерінің біліктілігін арттыру курстарын өткізді, осыған байланысты 1997 жылы оның атауы ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы'' болып өзгертілді. 2002 жылы Әскери академия былай бөлінді: жоғары офицерлерді даярлау үшін [[Щучинск]] қаласында Әскери академия құрылды, ал кіші офицерлерді даярлау үшін бұрынғы ''АЖЖҚМ'' орнында ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Алматы жоғары әскери мектебі'' құрылды. 2003 жылы ҚР ҚК Алматы жоғары әскери мектебі ''Құрлық әскерлерінің әскери институты'' болып өзгертілді. Қазіргі уақытта институт Құрлық әскерлері үшін 13 әскери-есептік мамандық бойынша мамандар дайындайды. === Аға офицерлік құрамын қайта даярлау === {{main|Ұлттық қорғаныс университеті}} 1997 жылдан 2002 жылға дейін құрлық әскерлерінің аға офицерлерінің біліктілігін арттыру (қайта даярлау) бұрынғы Алматы жоғары жалпыәскери қолбасшылық мектебінде жүргізілді, ол сол кезде Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы деп аталды. 2002 жылы Әскери академия Ақмола облысының Щучинск қаласына көшірілді. 2014 жылы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы Щучинск қаласынан мемлекет астанасы Астанаға көшіріліп, [[Ұлттық қорғаныс университеті]] болып өзгертілді. Құрлық әскерлерінің аға офицерлерін қайта даярлау үшін Ұлттық қорғаныс университетінде мамандандырылған кафедралар (жедел-тактикалық дайындық кафедрасы, әскерлерді және жалпыәскерлер штабының қызметін басқару, зымыран әскерлері мен артиллерия кафедрасы) және батальон қолбасшысынан бастап жоғары лауазымдарды иеленуге мүмкіндік беретін курстары бар біліктілікті арттыру кафедрасы (батальон қолбасшыларына арналған курстар, бригада штабының офицерлеріне арналған курстар, бригада қолбасшыларының орынбасарларына арналған курстар, Өңірлік қолбасшылықтардың штаб офицерлеріне арналған курстар) бар. === Сержанттық құрамды даярлау === {{main|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі}} 1996 жылы Қазақстан Қарулы Күштерінің басшылығы мерзімді әскери қызметшілерге сержант шендерін берудің кеңестік тәжірибесінен біртіндеп бас тартып, кәсіби сержанттар институтына жүйелі түрде көшу қажеттілігін түсінді. Осыған байланысты 1996 жылдың жазында Щучинск қаласында [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі|Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Кадет корпусы]] құрылды. Оның міндеті Құрлық әскерлері үшін мотоатқыштар бөлімшесінің қолбасшылары мамандығы бойынша кәсіби сержанттарды даярлау болды. Оқу мерзімі — 1 жыл 10 ай болды. === Кіші мамандарды даярлау === Құрлық әскерлері үшін әскери-есептік мамандықтар бойынша қатардағы құрамның кіші мамандарын даярлау келесі оқу орталықтарында жүзеге асырылады: * ''Қарасай батыр атындағы Құрлық әскерлерінің оқу орталығы'' (30212 әскери бөлімі) — Жамбыл облысының [[Гвардейский]] елді мекеніндегі 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы басқармасы негізінде құрылды. * ''Құрлық әскерлерінің кіші мамандары мен резервтеріне арналған жауынгерлік дайындық орталығы'' (32356 әскери бөлімі) - Қарағанды ​​облысының Спасск елді мекенінде орналасқан. 2010 жылы бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының үлгілік жаттығу полигонының негізінде құрылған. == Қаруландыру және әскери техникасы == Қазақстан Республикасының құрлық әскерлері танктермен, жаяу әскерлердің жауынгерлік машиналарымен, бронетранспортерлермен, әртүрлі сыйымдылықтағы және мақсаттағы артиллериямен, танкке қарсы зымыран жүйелерімен, зениттік зымыран жүйелерімен, басқару жүйелерімен және автоматты атыс қаруымен қаруланған. 2023 жылғы жағдай бойынша негізінен ресейлік және кеңестік дәуірдегі жабдықтармен қаруланған, ал Ресей қару-жарақтың жетекші жеткізушісі болып қала береді, осыған орай қарулы күштер соңғы жылдары Ресейден айтарлықтай көлемде жаңа және жаңғыртылған жабдықтар алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] qas42lxqicgv8blpquubn89phxe5yjp 3576830 3576823 2026-04-04T19:04:18Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576830 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор [[Мереке Мәтімұлы Көшекбаев|Мереке Көшекбаев]] | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === {{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=<center>Қазақстанның Құрлық әскерлері</center>|places= {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]<br><small>([[Қарағанды]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}<br><small>([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}<br><small>([[Приозёрск]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]<br>{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}<br><small>([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]<br><small>([[Өскемен]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]<br>{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}<br>{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br>{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}<br><small>([[Семей]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]<br><small>([[Аягөз]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Ақтөбе]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br><small>([[Атырау]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Бейнеу]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&nbsp;<small>([[Тараз]] қ.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]<br><small>([[Шымкент]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} <small>([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]<br>{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}<br>{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}<br><small>([[Гвардейский]] кенті)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&nbsp;<small>(г.&nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} }} 2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды: * Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында; * Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында; * Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында; * Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды. Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды. Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды. 2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты. 2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді: * «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан; * «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан; * «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан; * «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан. Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде. 2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды. Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды. == Құрлық әскерлерінің қолбасшылары == Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымы, сондай-ақ «Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесі 2000 жылдың 6 шілдесі мен 2002 жылдың 14 маусымы аралығында және 2004 жылдың 12 қарашасы мен 2009 жылдың 1 сәуірі аралығында болған жоқ. Осы кезеңдерде Қазақстан Құрлық әскерлерінің өздерінің орталықтандырылған басқару органы болмады. Құрлық әскерлері, аймақтық қолбасшылықтарды қоспағанда, Қарулы Күштер Штаб басшылары комитетіне бағынды. Құрлық әскерлерінің қолбасшысы: * [[Фёдор Иванович Щербаков|Щербаков Федор Иванович]] — 1994 жылдың ақпаны – 1997 жылдың 17 қарашасы. Жалпы мақсаттағы күштердің қолбасшысы: * Щербаков Федор Иванович — 1997 жылдың 17 қарашасы – 2000 жылдың 6 шілдесі. Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы: * ? — 2002 жылдың 14 маусымы — 2003 жылдың 15 қыркүйегі; * [[Нұрлан Айтманұлы Жоламанов|Жоламанов Нұрлан Айтманұлы]] — 2003 жылдың 15 қыркүйегі – 2004 жылдың 12 қарашасы; * [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2009 жылдың 1 сәуірі – 2010 жылдың 11 наурызы; * [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2010 жылдың 11 наурызы — 2016 жылдың 28 қыркүйегі; * [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Бектанов Мұрат Кәрібайұлы]] — 2016 жылдың 28 қыркүйегі — 2019 жылдың 4 мамыры; * [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Құсайынов Марат Рақымұлы]] — 2019 жылдың 4 мамыры — 2020 жылдың 5 қарашасы; * [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Қойбақов Талғат Мамыртайұлы]] — 2020 жылдың 5 қарашасы — 2023 жылдың 25 қыркүйегі; * [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Жүсіпов Асан Қуанышұлы]] — 2023 жылдың 25 қыркүйегі — 2024 жылдың 26 қарашасы; * Көшекбаев Мереке — 2024 жылдың 26 қарашасынан бастап. == Құрлық әскерлерінің оқу орындары == === Кіші офицерлік құрамды даярлау === {{main|Құрлық әскерлерінің әскери институты}} Құрлық әскерлері үшін офицерлерді дайындайтын әскери оқу орындарының ішінен Қазақстан Республикасы КСРО ыдырағаннан кейін [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Кеңес Одағының Маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебін]] немесе қысқаша АЖЖҚМ мұра етті. 1970 жылы құрылған бұл оқу орны курсанттарды мотоатқыштар взводының қолбасшылары болу үшін 4 жылда дайындады, оны бітіргеннен кейін лейтенант шенін берді. Республикада басқа әскери оқу орындарының болмауына және құрлық әскерлерінің басқа түрлері (танкшілер, артиллерияшылар, саперлер және т.б.) үшін офицерлерді дайындау қажеттілігіне байланысты оқу орны 1990-жылдары оқытуды әртараптандырып, оннан астам басқа мамандықтар бойынша офицерлерді дайындай бастады. Сондай-ақ, оқу орны құрлық әскерлерінің жоғары офицерлерінің біліктілігін арттыру курстарын өткізді, осыған байланысты 1997 жылы оның атауы ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы'' болып өзгертілді. 2002 жылы Әскери академия былай бөлінді: жоғары офицерлерді даярлау үшін [[Щучинск]] қаласында Әскери академия құрылды, ал кіші офицерлерді даярлау үшін бұрынғы ''АЖЖҚМ'' орнында ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Алматы жоғары әскери мектебі'' құрылды. 2003 жылы ҚР ҚК Алматы жоғары әскери мектебі ''Құрлық әскерлерінің әскери институты'' болып өзгертілді. Қазіргі уақытта институт Құрлық әскерлері үшін 13 әскери-есептік мамандық бойынша мамандар дайындайды. === Аға офицерлік құрамын қайта даярлау === {{main|Ұлттық қорғаныс университеті}} 1997 жылдан 2002 жылға дейін құрлық әскерлерінің аға офицерлерінің біліктілігін арттыру (қайта даярлау) бұрынғы Алматы жоғары жалпыәскери қолбасшылық мектебінде жүргізілді, ол сол кезде Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы деп аталды. 2002 жылы Әскери академия Ақмола облысының Щучинск қаласына көшірілді. 2014 жылы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы Щучинск қаласынан мемлекет астанасы Астанаға көшіріліп, [[Ұлттық қорғаныс университеті]] болып өзгертілді. Құрлық әскерлерінің аға офицерлерін қайта даярлау үшін Ұлттық қорғаныс университетінде мамандандырылған кафедралар (жедел-тактикалық дайындық кафедрасы, әскерлерді және жалпыәскерлер штабының қызметін басқару, зымыран әскерлері мен артиллерия кафедрасы) және батальон қолбасшысынан бастап жоғары лауазымдарды иеленуге мүмкіндік беретін курстары бар біліктілікті арттыру кафедрасы (батальон қолбасшыларына арналған курстар, бригада штабының офицерлеріне арналған курстар, бригада қолбасшыларының орынбасарларына арналған курстар, Өңірлік қолбасшылықтардың штаб офицерлеріне арналған курстар) бар. === Сержанттық құрамды даярлау === {{main|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі}} 1996 жылы Қазақстан Қарулы Күштерінің басшылығы мерзімді әскери қызметшілерге сержант шендерін берудің кеңестік тәжірибесінен біртіндеп бас тартып, кәсіби сержанттар институтына жүйелі түрде көшу қажеттілігін түсінді. Осыған байланысты 1996 жылдың жазында Щучинск қаласында [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі|Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Кадет корпусы]] құрылды. Оның міндеті Құрлық әскерлері үшін мотоатқыштар бөлімшесінің қолбасшылары мамандығы бойынша кәсіби сержанттарды даярлау болды. Оқу мерзімі — 1 жыл 10 ай болды. === Кіші мамандарды даярлау === Құрлық әскерлері үшін әскери-есептік мамандықтар бойынша қатардағы құрамның кіші мамандарын даярлау келесі оқу орталықтарында жүзеге асырылады: * ''Қарасай батыр атындағы Құрлық әскерлерінің оқу орталығы'' (30212 әскери бөлімі) — Жамбыл облысының [[Гвардейский]] елді мекеніндегі 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы басқармасы негізінде құрылды. * ''Құрлық әскерлерінің кіші мамандары мен резервтеріне арналған жауынгерлік дайындық орталығы'' (32356 әскери бөлімі) - Қарағанды ​​облысының Спасск елді мекенінде орналасқан. 2010 жылы бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының үлгілік жаттығу полигонының негізінде құрылған. == Қаруландыру және әскери техникасы == Қазақстан Республикасының құрлық әскерлері танктермен, жаяу әскерлердің жауынгерлік машиналарымен, бронетранспортерлермен, әртүрлі сыйымдылықтағы және мақсаттағы артиллериямен, танкке қарсы зымыран жүйелерімен, зениттік зымыран жүйелерімен, басқару жүйелерімен және автоматты атыс қаруымен қаруланған. 2023 жылғы жағдай бойынша негізінен ресейлік және кеңестік дәуірдегі жабдықтармен қаруланған, ал Ресей қару-жарақтың жетекші жеткізушісі болып қала береді, осыған орай қарулы күштер соңғы жылдары Ресейден айтарлықтай көлемде жаңа және жаңғыртылған жабдықтар алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] bhty78618j0b9ol6j6lrsq2r87ollje 3576832 3576830 2026-04-04T19:05:07Z Орел Карл 81620 /* Құрлық әскерлерінің қолбасшылары */ 3576832 wikitext text/x-wiki {{Жауынгерлік құралым | Атауы = Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері | Шынайы атауы = | Сурет = Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 1.jpg | Сурет ені = | Сурет атауы = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің жеңге тағатын белгісі | Күндер = 1993 ж. 9 сәуірден бастап | Таратылды = | Елі = {{Байрақ|Қазақстан}} | Бағынышты = Қазақстан Қорғаныс министрлігі | Кіреді = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Түрі = [[Құрлық әскерлері]] | Тармағы = | Рөлі = Мемлекетті қорғау | Көлемі = 20 000–25 000 (2024 ж.) – 47 000 | Штаб-пәтері = [[Астана]] қаласы, [[Жеңіс даңғылы (Астана)|Жеңіс даңғылы]], 44, Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы | Штаб-пәтерінің түрі = | Лақап аты = | Сәруары = | Ұраны = | Реңкі = | Маршы = | Бойтұмары = | Жабдығы = | Жабдық түрі = | Шайқастары = | Шайқас түрі = | Ізашары = | Ізбасары = | Марапаттары = | Сайты = | ортаққордағы санаты = <!-- Басшылығы --> | Командирі1 = генерал-майор [[Мереке Мәтімұлы Көшекбаев|Мереке Көшекбаев]] | Командир атағы1 = | Командирі2 = | Командир атағы2 = | Командирі3 = | Командир атағы3 = | Командирі4 = | Командир атағы4 = | Командирі5 = | Командир атағы5 = | Командирі6 = | Командир атағы6 = | Командирі7 = | Командир атағы7 = | Командирі8 = | Командир атағы8 = | Командирі9 = | Командир атағы9 = <!-- Айрықшалау белгісі --> | Айқындау белгісінің түрі = ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің туы | Айқындау белгісі = [[Сурет:Flag of Kazakhstan Army.svg|150px]] | Айқындау белгісінің түрі_2 = | Айқындау белгісі_2 = | Айқындау белгісінің түрі_3 = | Айқындау белгісі_3 = | Айқындау белгісінің түрі_4 = | Айқындау белгісі_4 = | Айқындау белгісінің түрі_5 = | Айқындау белгісі_5 = | Айқындау белгісінің түрі_6 = | Айқындау белгісі_6 = }} '''Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Құрлық әскерлері''' — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің бір түрі. Олар 1993 жылы 9 сәуірде құрылды. == Кеңес мұрасы == [[Сурет:Знамя ГК СВ ВС РК.jpg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Құрлық әскерлері Бас қолбасшысының жауынгерлік туы. Астана. 2025 жылғы 7 мамыр]] 1969 жылға дейін [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] аумағы әскери басқарма жоспарында [[Түркістан әскери округі|Түркістан әскери округіне]] (бұдан әрі — ТүрӘО) кірді. Республикада салыстырмалы түрде аз әскер орналастырылды. Қиыр Шығыстағы Даман аралындағы және Қазақ КСР [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысындағы]] [[Жалаңашкөл көлінің маңындағы шекаралық қақтығыс|Жалаңашкөл көліндегі]] шекаралық қақтығыстардан кейін КОКП ОК Саяси бюросы 1929-1945 жылдар аралығында болған, жауапкершілік аймағы ТүрӘО-не берілген [[Орта Азия әскери округі|Орта Азия әскери округін]] (ОӘО) қайта құру туралы шешім қабылдады. 1969 жылы 24 маусымда Қазақ КСР, Қырғыз КСР және Тәжік КСР аумақтарын қамтитын ОӘО құрылғаны жарияланды. Сол күннен бастап жаңадан құрылған округте округтік жиынтықта құрамалар мен әскери бөлімшелер құрыла бастады. Қытай мен Кеңес Одағының жікке бөлінуі әскери басшылықты 1968 жылдың өзінде құрамалар мен бөлімшелерді [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]] шекараға ауыстыруға мәжбүр етті. Орта Азия әскери округінің құрлық күштерін 32-жалпыәскери армия және 17-армия корпусы құрды. 32-жалпыәскери армия 1968 жылы ТүрӘО 1-армия корпусының негізінде құрылып, Түрікмен КСР-інен Шығыс Қазақстанға қайта орналастырылды. Сондай-ақ 1968 жылы Солтүстік Кавказ әскери округінің құрамына кірген 68-мотоатқыштар дивизиясы Волгоград облысының Урюпинскі қаласынан Талдықорғанға ауыстырылды. 17-армия корпусының басқармасы Өзбек КСР-нің Самарқан қаласынан Қырғыз КСР-нің Фрунзе қаласына ауыстырылды. Орналасқан жерін ауыстыру кезінде корпустың құрамында Тәжік КСР-нің Душанбе қаласына ауыстырмаған 201-мотоатқыштар дивизиясы, Самарқандтан Қазақ КСР Жамбыл облысындағы Отар кентіне ауыстырылған 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы және Қырғыз КСР-нің Ош қаласындағы 860-жеке мотоатқыштар полкі (орналасқан жерін өзгертпеді) қалды. Орта Азия әскери округі құрылмас бұрын, 17-армия корпусының құрамына Қарағандыда орналасқан 203-мотоатқыштар дивизиясы да кірді, ол округ құрылғаннан кейін 32-жалпыәскери армияның қол астына өтті. Тікелей Қазақ КСР-ның аумағында 374-мотоатқыштар полкінің негізінде 78-танк дивизиясының құрамынан 155-мотоатқыштар дивизиясы құрылды. Округ өскен сайын оның ішінде округтік жиынтықта жаңа әскери бөлімшелер, соның ішінде 1976 жылы 22-жеке арнайы мақсаттағы бригада және 1979 жылы 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы құрылып, екеуі де Қазақ КСР-інде орналасты. Жалпы алғанда, 1980 жылдардың соңына қарай Қазақ КСР аумағында ОАӘО құрлық әскерлерінің келесі құрамалары мен әскери бөлімшелері орналастырылды (жауынгерлік және тылдық қолдау бөлімшелерін қоспағанда): * [[4-жеке механикаландырылған бригадасы|155-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5203-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Жаңа Ахмер кенті, Шығыс Қазақстан облысы; * [[11-танк бригадасы|78-танк дивизиясы]] — Аягөз кенті, Семей облысы; * [[9-жеке механикаландырылған бригадасы|68-мотоатқыштар дивизиясы]] — Сарыөзек кенті, Талдықорған облысы; * [[7-жеке механикаландырылған бригадасы|203-мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1989 жылы қысқартылып, 5204-әскери техниканы сақтау базасына біріктірілді</ref> — Қарағынды қ.; * [[80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы]]<ref>1987 жылы 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясы құрлық әскерлерінің 210-гвардиялық округтік оқу орталығы болып қайта құрылды, бірақ ұйымдастырушылық құрылымы бойынша полктерден тұратын дивизия болып қалды.</ref> — Отар кенті, Жамбыл облысы; * 57-жеке десанттық-шабуыл бригадасы — Ақтоғай кенті, Семей облысы<ref>1990 жылдың тамыз айына дейін барлық десанттық-шабуыл бригадалары Құрлық әскерлерінің құрамында болды</ref>; * 272-зениттік-зымыран бригадасы — Аягөз кенті, Семей облысы; * 56-радиотехникалық бригада — Шымкент қ.; * 44-зымыран бригадасы (тактикалық зымырандар) — Семей; * 645-артиллериялық полк — Семей; * 962-бірдүркін атқыш реактивті артиллерия полкі — Семей. 1989 жылы ОАӘО таратылып, оған кірген барлық әскерлер ТүрӘО құрамына енгізілді. Осыған байланысты, сондай-ақ КСРО-ның қарулы күштерін қысқарту саясатына байланысты Қазақ КСР-індегі екі мотоатқыштар дивизиясы (155-ші және 203-ші) қысқартылып, әскери техниканы сақтау базаларына (ӘТСБ) айналдырылды. Сондай-ақ, округтердің бірігуімен Қазақ КСР-нің [[Ақтоғай (Абай облысы)|Ақтоғай]] кентінде орналасқан 57-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы Түрік КСР-нің Иолотан қаласында 56-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының болуына байланысты ТүрӘО округтік жиынтығына артық болғандықтан таратылды. Округтердің бірігуімен 32-жалпыәскери армиясы өзінің сериялық нөмірін өзгертіп, 40-жалпыәскери армиясы болып аталды. Бұл нөмір бұрын Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін таратылған 40-жалпыәскери армияға тиесілі болды. 1991 жылдың мамыр айында КСРО ыдырағанға дейін көп ұзамай [[35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы|35-жеке гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасы]] Германиядағы Кеңес әскерлері тобынан Қазақ КСР-іне ауыстырылды, мақсаты 1979 жылы таратылған дивизия штабы Өзбек КСР-нің Ферғана қаласында орналасқан 105-гвардиялық әуе-шабуылдау дивизиясын қайта құру. Осы кезеңде бригада десанттық-шабуылдау бригадасынан әуе-шабуылдау бригадасына өзгертілді. Осылайша, КСРО ыдыраған кезде Қазақ КСР аумағында құрлық әскерлерінен 4 мотоатқыштар дивизиясы (оның 2-уі кадрлық), 1 танк дивизиясы, 1 әуе-десант бригадасы, 1 зымыран бригадасы, 1 зениттік-зымыран бригадасы және 2 артиллериялық полк орналастырылды. == Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлерінің тарихы == === Құрлық әскерлерін құру === [[Сурет:Нарукавный шеврон Сухопутных войск ВС РК - 2.jpg|thumb|left|250px|ҚР ҚК Құрлық әскерлерінің түздік киімге арналған жең шевроны.]] [[Сурет:Нарукавный шеврон Ракетных войск и Артиллерии Казахстана.jpg|thumb|left|250px|Қазақстан Құрлық әскерлері Зымыран әскерлері мен артиллериясының жең шевроны]] 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Оларға бұрынғы Кеңес армиясының республика аумағында орналасқан барлық құрлық әскерлері де кірді. 1992 жылдың 1 қарашасында штаб-пәтері Семейде орналасқан 1-армия корпусы, сондай-ақ Шығыс Қазақстан, Семей, Қарағанды және Талдықорған облыстарында орналасқан 17 бөлімше мен құрамалар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері 78-танк дивизиясы мен 68-мотоатқыштар дивизиясы болды. Генерал-лейтенант [[Фёдор Иванович Щербаков|Федор Щербаков]] корпус қолбасшысы болып тағайындалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =РгК "Восток" - четверть века боевой готовности|url =https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023538/https://sarbaz.kz/ru/history/rgk-vostok---chetvert-veka-boevoy-gotovnosti-172991659/?sphrase_id=615089|archive-date =2019-01-15|url-status =dead}}</ref>. 1993 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» № 2108-XII Жарлыққа қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес, Құрлық әскерлері 40-жалпыәскери армиясының негізінде құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Закон Республики Казахстан от 9 апреля 1993 года № 2108-XII «Об обороне и Вооруженных Силах Республики Казахстан» (первая версия)|url =http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|publisher =www.online.zakon.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115075710/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=3001890&doc_id2=1001891#pos=5;-296&pos2=1;-353|url-status =live}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =История становления Вооруженных Сил Республики Казахстан|url =http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023423/http://sarbaz.kz/ru/armed-forces-25-years.php?ELEMENT_ID=4770|url-status =live}}</ref>. === Құрлық әскерлерін реформалау === [[Сурет:Боевое знамя 46-й мотострелковой бригады.jpg|thumb|left|250px|6-мотоатқыштар бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 31-го танкового полка ВС РК.jpg|thumb|left|250px|31-танк полкінің жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое Знамя 6-й механизированной бригады ВС Казахстана.JPG|thumb|left|250px|6-механикаландырылған бригадасының жауынгерлік туы]] [[Сурет:Боевое знамя 232-й исбр.jpg|thumb|left|250px|232-инженерлік-саперлық бригадасының жауынгерлік туы]] 1990-жылдары құрлық әскерлерінің алғашқы кезеңінде әскерлердің негізін дивизиялар құраған бұрынғы кеңестік құрылым сақталды. 1993 жылдың сәуірінде 5203-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 155-мотоатқыштар дивизиясы) негізінде 511-мотоатқыштар полкі қайта құрылып, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысындағы]] [[Қалбатау|Георгиевка]] ауылында орналасты. 1996 жылы сол кезде елдің астанасы [[Алматы|Алматыда]] орналасқан 68-мотоатқыштар дивизиясының 385-мотоатқыштар полкі негізінде 46-мотоатқыштар бригадасы құрылды. Бұл жалпыәскери құрама Қазақстанның құрлық әскерлері тарихында құрылған алғашқы және келісімшарт бойынша әскери қызметшілермен жаппай жасақталған алғашқы бригада болды, бұл БАҚ-тың оны жиі 1-мотоатқыштар бригадасы деп атауына себеп болды<ref>{{cite web|url=http://desantura.ru/articles/23/|title=История создания Аэромобильных войск Республики Казахстан. — Десантура.ру - о десанте без границ|access-date=2013-01-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnlW5QPD?url=http://desantura.ru/articles/23/|archive-date=2013-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|author =В.Пузанов, Э.Мерлинк, В.Хлюпин.|access-date =2019-01-14|title =«Армия, ВПК и система ВТС: территория хаоса или опора стабильности? Часть 1-я. Начало военного строительства». 8 мая 2002 года|url =http://www.nomad.su/?a=2-200205081022|publisher =www.nomad.su|archive-date =2018-12-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20181215222604/http://nomad.su/?a=2-200205081022|url-status =dead}}</ref>. 1997 жылы штаб-пәтері Алматыда орналасқан 2-армия корпусы құрылды, оның басқаруына Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы барлық бөлімшелер мен құрамалар берілді<ref>{{Cite web|author=Тимур Аубакиров|access-date=2019-01-10|title=«Генерал-майор Геннадий Носоновский полвека верен танкам»|url=https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|publisher=www.sarbaz.kz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110235011/https://sarbaz.kz/ru/army/general-mayor-gennadiy-nosonovskiy-polveka-veren-tankam-16911510/?sphrase_id=1003676|archive-date=2019-01-10|url-status=dead}}</ref>. 1997 жылдың 17 қарашасында 1997 жылдың 17 қарашасындағы № 3761 «ҚР Қарулы Күштерін реформалау жөніндегі одан әрі шаралар туралы» жарлығына сәйкес, Құрлық әскерлерін қамтитын ''Жалпы мақсаттағы Күштер'' құрылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Указ от 17 ноября 1997 года № 3761 «О дальнейших мерах по реформированию Вооруженных Сил Республики Казахстан»|url =http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|publisher =www.adilet.zan.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023113/http://adilet.zan.kz/rus/docs/U970003761_|url-status =live}}</ref>. 1998 жылдың соңында 511-мотоатқыштар полкі 4-жеке мотоатқыштар бригадасы болып қайта құрылды. Кейіннен 4-механикаландырылған бригада болып өзгертіліп, 2004 жылы Өскемен маңындағы [[Жаңа Ахмер]] ауылына қайта орналастырылды. 1999 жылы кейбір дивизиялар мен полктар кеңестік сериялық нөмірлерін (азаюға қарай) өзгертіп, жаңа жауынгерлік тулар алды. Осылайша, 78-Невел танк дивизиясы атауы өзгертіліп, 3-Невел механикаландырылған дивизиясы болып қайта құрылды. Оның 181-танк полкі 31-танк полкі болып қалды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =«Войсковая часть 10810 регионального командования «Восток» отметила День танкиста и 68-летие со дня образования части»|url =https://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-url =https://web.archive.org/web/20171122035308/http://sarbaz.kz/ru/sarbaz/pdf/the-newspaper-sarbaz-no-37-september-15-2017/|archive-date =2017-11-22|url-status =dead}}</ref>. 2000 жылы [[Тараз|Таразда]] 210-гвардиялық оқу орталығының әскери бөлімшелері негізінде 5-мотоатқыштар бригадасы құрылып, кейінірек 5-механикаландырылған бригада болып өзгертілді. Бригаданың кейбір батальондары облыста орналасты: [[Меркі]] елді мекенінде — мотоатқыштар батальоны; [[Луговой]] елді мекенінде — мотоатқыш, танк және барлау батальондары. 2000 жылы 35-гвардиялық десанттық-шабуылдау бригадасының негізінде ҚР ҚК Ұтқыр күштері құрылып, 2003 жылы Құрлық әскерлерінің құрамындағы Аэроұтқыр әскерлер болып өзгертілді. Аэроұтқыр әскерлерінің санын ұлғайту үшін бірнеше мотоатқыш бөлімшелер десанттық-шабуылдау бригадаларына қайта құрылды. Осылайша, бұрын 68-мотоатқыштар дивизиясының құрамына кірген 517-мотоатқыштар полкі және 46-мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 385-мотоатқыштар полкі) тиісінше 37-ші және 38-десанттық-шабуылдау бригадаларына айналды. 2017 жылы Аэроұтқыр әскерлері Десанттық-шабуылдау күштері болып өзгертілді<ref>{{Cite web|author =Александр Мироглов|access-date =2019-01-14|title =Возвращение в десантуру|url =http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|publisher =www.np.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023056/http://np.kz/last/22017-vozvraschenie-v-desanturu.html|url-status =dead}}</ref>. 2002 жылдан бастап құрлық әскерлері бригадалық құрылымға көшті. Бұл дивизиялардың таратылуына және полктерге негізделген бригадалардың құрылуына әкелді. 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 80-гвардиялық мотоатқыштар дивизиясының 55-гвардиялық оқу мотоатқыштар полкі) құрылып, сол жылы Жамбыл облысындағы Отар елді мекенінен елдің батыстағы [[Атырау]] қаласына ауыстырылды<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Кто такой морской пехотинец в Казахстане?|url =http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2017-10-10|archive-url =https://web.archive.org/web/20171010104736/http://sarbaz.kz/ru/army/kto-takoy-morskoy-pehotinets-v-kazahstane-162371708/|url-status =live}}</ref>. Сол жылы 2-жеке мотоатқыштар бригадасы (бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының бөлімшелері негізінде) құрылып, Астананың шетіне ауыстырылды. Ал келесі 2003 жылы, Аэроұтқыр әскерлеріне беріліп, 36-жеке десанттық-шабуылдау бригадасы болып қайта құрылды. Сондай-ақ, 2002 жылы құрылымдық жағынан мотоатқыштар дивизиясы (бұрынғы 80-гвардиялық оқу дивизиясы) болып қалған 210-гвардиялық оқу орталығы таратылды. Гвардейское елді мекенінде орналасқан оқу орталығының полктері мен кадрлық құрамдары негізінде 3 бригада құрылды: 12-механикаландырылған бригада (бұрынғы 269-кадрлық мотоатқыштар дивизиясы), 54-гвардиялық артиллериялық бригада (бұрынғы 171-гвардиялық оқу артиллериялық полкі) және 23-инженерлі-саперлік бригада (бұрынғы округтік бағынысты инженерлік полк (ОАӘО штабы)). 2003 жылы 68-ші мотоатқыштар дивизиясы таратылып, үш бригада құрылды: 9-жеке механикаландырылған бригадасы, 43-танк бригадасы және 44-артиллерия бригадасы. Сол жылы 3-механикаландырылған дивизия (бұрынғы 78-танк дивизиясы) таратылды. Алайда, оның 31-танк полкі екі жылдан кейін, 2005 жылы 11-жеке механикаландырылған бригада болып қайта құрылды. Сол жылы 9-жеке механикаландырылған бригада негізінде жеке атты тау-егерь батальоны құрылып, көп ұзамай [[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] ауылында орналасқан 5-механикаландырылған бригаданың құрамында Жамбыл облысына қайта орналастырылды. 2013 жылы бұл құрам жеке тау-егерь полкіне кеңейтілді<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Главное — манёвры|url =http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|publisher =www.ztgzt.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118074923/http://ztgzt.kz/actual/details/glavnoe-manyovry.html|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =Испытание горами|url =http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|publisher =www.meta.kz|archive-date =2015-11-18|archive-url =https://web.archive.org/web/20151118045249/http://www.meta.kz/533887-ispytanie-gorami.html|url-status =live}}</ref>. Сондай-ақ, 2003 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы Құрлық әскерлерінен қарулы күштердің бөлек тармағына шығарылды. 2004 жылы 2-жеке гвардиялық мотоатқыштар бригадасы 390-жеке гвардиялық жағалау қорғаныс бригадасы болып өзгертілді. 2009 жылы бригада Атыраудан [[Ақтау|Ақтауға]], Каспий теңізінің солтүстік жағалауынан шығыс жағалауына көшірілді. 2011 жылы бригада [[390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскерлері бригадасы|390-жеке гвардиялық теңіз жаяу әскер бригадасы]] болып өзгертілді. 2006 жылы 5204-әскери техниканы сақтау базасының (бұрынғы 203-мотоатқыштар бригадасы) негізінде 7-жеке механикаландырылған бригада құрылып, Қарағанды қаласының шетіндегі [[Доскей]] ауылында орналасты<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Воинская часть на «Зеленой балке» будет нести боевое дежурство|url = http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|publisher = www.nv.kz|archive-url = https://web.archive.org/web/20160221105840/http://www.nv.kz/2006/10/25/4417/|archive-date = 2016-02-21|url-status = dead}}</ref>. 2009 жылы Зымыран әскерлері мен артиллериясы қарулы күштердің жеке тармағы ретінде таратылып, Құрлық әскерлерінің құрамындағы қарулы күштердің бір тармағы болып қалды. 2011 жылы Шымкент қаласында 6-механикаландырылған бригада құрылды. Ол 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы 66-оқу мотоатқыштар полкінің белгісін алып, бөлімше шартты таңбалауын сақтап қалды (әскери бөлімшенің нөмірін)<ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Телеканал КТК: В Шымкенте сформирована специальная Шестая механизированная военная бригада. 23 января 2011 года|url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|publisher = www.ktk.kz|archive-date = 2019-01-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20190115024858/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/01/31/11298/|url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|author = |access-date = 2019-01-14|title = Назарбаев вручил боевое знамя шымкентской военной части|url = http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|publisher = www.caravan.kz|archive-date = 2016-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20161013222033/http://www.caravan.kz/news/nazarbaev-vruchil-boevoe-znamya-shymkentskojj-voennojj-chasti-302300/|url-status = live}}</ref>. Бұл бригаданың бірнеше жеке мотоатқыштар батальоны облыста орналасты: біреуі [[Жібек жолы (Сарыағаш ауданы)|Жібек Жолы]] елді мекенінде, екіншісі [[Арыс]] қаласында. 2015 жылдың соңында еліміздің батысында екі бөлек мотоатқыштар батальоны құрылды: Ақтөбе қаласында және [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысындағы]] [[Бейнеу]] елді мекенінде<ref>{{Cite web|author =|access-date =2019-01-14|title =В селе Бейнеу Мангистауской области сформирована новая войсковая часть|url =http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|publisher =www.sarbaz.kz|archive-date =2019-01-15|archive-url =https://web.archive.org/web/20190115023245/http://sarbaz.kz/ru/army/v-sele-beyneu-mangistauskoy-oblasti-sformirovana-novaya-voyskovaya-chast-foto-162641057/|url-status =live}}</ref>. 2022 жылдың сәуірінде Қазақстан Президенті [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері|Десанттық-шабуылдау әскерлері]] Құрлық әскерлерінен шығарылып, оларға қарулы күштердің жеке тармағының мәртебесі берілетіні туралы жарлық шығарды. Десанттық-шабуылдау әскерлері Жоғарғы Бас қолбасшының резервтік күшіне айналды<ref>{{Cite web|lang=kk|author=|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/585514?lang=kk|title=Қарулы күштердің Десанттық-шабуылдау әскерлеріне 23 жыл|website=gov.kz|access-date=2024-02-13|date=2023-07-06}}</ref>. === Құрлық әскерлерінің аймақтық басқармаларын құру және реформалау === {{ПозКарта+|Қазақстан|width=1100|float=center|caption=<center>Қазақстанның Құрлық әскерлері</center>|places= {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=48 |lon_deg=73 |lon_min=07 |label=[[7-жеке механикаландырылған бригадасы|7-жмехбр]]<br><small>([[Қарағанды]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=46 |lon_deg=72 |lon_min=57 |label={{comment|армбп|Арнайы мақсаттағы барлау полкі}}<br><small>([[Ақтас (Саран қалалық әкімдігі)|Ақтас]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=01 |lon_deg=73 |lon_min=42 |label={{comment|401 забр|401-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|402 реабр|402-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|403 тқабр|403-танкке қарсы артиллериялық бригада}}<br><small>([[Приозёрск]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=46 |lat_min=10 |lon_deg=80 |lon_min=56 |label=[[3-жеке гвардиялық механикаландырылған бригада|3 гв. жмехбр]]<br>{{comment|34 абр|34-артиллериялық бригада}}<br><small>([[Үшарал (қала)|Үшарал]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=49 |lat_min=57 |lon_deg=82 |lon_min=37 |label=[[4-жеке механикаландырылған бригада|4 жмехбр]]<br><small>([[Өскемен]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=24 |lon_deg=80 |lon_min=13 |label=[[8-жеке механикаландырылған бригада|8 жмехбр]]<br>{{comment|101 рбр|101-зымыран бригадасы}}<br>{{comment|102 реабр|102-реактивті артиллериялық бригада}}<br>{{comment|103 забр|103-зеңбіректі артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br>{{comment|жббр|жеке байланыс бригадасы}}<br><small>([[Семей]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=58 |lon_deg=80 |lon_min=26 |label=[[11-танк бригадасы|11 тбр]]<br><small>([[Аягөз]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=50 |lat_min=18 |lon_deg=57 |lon_min=10 |label={{comment|100 абр|100-артиллериялық бригада}}<br>{{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Ақтөбе]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=47 |lat_min=07 |lon_deg=51 |lon_min=53 |label={{comment|жбп|жеке барлау полкі}}<br><small>([[Атырау]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=45 |lat_min=19 |lon_deg=55 |lon_min=12 |label={{comment|жмаб|жеке мотоатқыш батальоны}}<br><small>([[Бейнеу]] қ.)</small>|position=right|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=53 |lon_deg=71 |lon_min=22 |label={{s|[[5-тау атқыштар бригадасы|5 табр]],&nbsp;{{comment|221 обрсв|221-жеке байланыс бригадасы}}&nbsp;<small>([[Тараз]] қ.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=18 |lon_deg=69 |lon_min=36 |label=[[6-механикаландырылған бригадасы|6 мехбр]]<br><small>([[Шымкент]] қ.)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=42 |lat_min=37 |lon_deg=70 |lon_min=45 |label={{s|{{comment|жатеп|жеке атты тау-егерь полкі}} <small>([[Бауыржан Момышұлы ауылы|Бауыржан Момышұлы]] а.)</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=43 |lat_min=33 |lon_deg=75 |lon_min=11 |label=[[12-механикаландырылған бригадасы|12 мехбр]]<br>{{comment|54 гв. абр|54-гвардиялық артиллерия бригадасы}}<br>{{comment|23 исбр|23-инженерлік-саперлық бригада}}<br><small>([[Гвардейский]] кенті)</small>|position=left|background=#FCF5E3}} {{ПозКарта~|Қазақстан|lat_deg=44 |lat_min=21 |lon_deg=77 |lon_min=58 |label={{s|[[43-танк бригадасы|43 тбр]], {{comment|44 абр|44-артиллериялық бригада}}&nbsp;<small>(г.&nbsp;[[Сарыөзек (Жетісу облысы)|Сарыөзек]])</small>}}|position=left|background=#FCF5E3}} }} 2000 жылдың 6 шілдесінде Мемлекет басшысы «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымы туралы» №417 Жарлық шығарды, оған сәйкес Жалпы мақсаттағы әскерлер таратылып, құрлықтағы әскерлерді басқару үшін ''әскери округтер'' құрылды: * Орталық әскери округ — Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарының аумағында; * Шығыс әскери округі — Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының аумағында; * Батыс әскери округі — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарының аумағында; * Оңтүстік әскери округі — Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қамтиды. Шығыс округінің басқармасы 1-армия корпусының басқармасы негізінде құрылды. Оңтүстік округі басқармасы (03858 әскери бөлімі) [[Тараз]] қаласында 2000 жылдың 15 қыркүйегінде 2-армия корпусы басқармасы мен Жалпы мақсаттағы күштер басқармасының негізінде құрылды. 2002 жылдың 14 маусымында Қазақстан Республикасы Үкіметінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы қаулысы шықты. 2003 жылдың 7 мамырында «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын одан әрі жетілдіру шаралары туралы» №1085 жарлығымен әскери округтер ''өңірлік қолбасшылықтар'' болып өзгертілді: * «Астана» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Орталық әскери округ. Штаб-пәтері Қарағанды қаласында орналасқан; * «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Шығыс әскери округі. Штаб-пәтері Семей қаласында орналасқан; * «Батыс» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Батыс әскери округі. Штаб-пәтері Атырау қаласында орналасқан; * «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы — бұрынғы Оңтүстік әскери округі. Штаб-пәтері Тараз қаласында орналасқан. Құрлықтағы күштерді аймақтық басқарудың бұл үлгісі қазіргі уақытта күшінде. 2004 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қарулы Күштерінің құрылымын жетілдірудің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығын іске асыру шаралары туралы» №1189 қаулысын шығарды, оған сәйкес Құрлық әскерлері қолбасшысы қызметі және тиісінше Құрлық әскерлері қолбасшысы лауазымы жойылды. Бес жылдан кейін құрлық әскерлерін орталықтандырылған басқаруды қайта құру туралы шешім қабылданды. 2009 жылдың 20 сәуірінде Қазақстан Республикасы Үкіметі «ҚР Қорғаныс министрлігінің «ҚР Қарулы Күштері Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы басқармасы» мемлекеттік мекемесін құру туралы» №554 қаулысын шығарды. Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы болып генерал-лейтенант [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]] тағайындалды. == Құрлық әскерлерінің қолбасшылары == Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымы, сондай-ақ «Құрлық әскерлері қолбасшысының басқармасы» мемлекеттік мекемесі 2000 жылдың 6 шілдесі мен 2002 жылдың 14 маусымы аралығында және 2004 жылдың 12 қарашасы мен 2009 жылдың 1 сәуірі аралығында болған жоқ. Осы кезеңдерде Қазақстан Құрлық әскерлерінің өздерінің орталықтандырылған басқару органы болмады. Құрлық әскерлері, аймақтық қолбасшылықтарды қоспағанда, Қарулы Күштер Штаб басшылары комитетіне бағынды. Құрлық әскерлерінің қолбасшысы: * [[Фёдор Иванович Щербаков|Щербаков Федор Иванович]] — 1994 жылдың ақпаны – 1997 жылдың 17 қарашасы. Жалпы мақсаттағы күштердің қолбасшысы: * Щербаков Федор Иванович — 1997 жылдың 17 қарашасы – 2000 жылдың 6 шілдесі. Құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы: * ? — 2002 жылдың 14 маусымы — 2003 жылдың 15 қыркүйегі; * [[Нұрлан Айтманұлы Жоламанов|Жоламанов Нұрлан Айтманұлы]] — 2003 жылдың 15 қыркүйегі – 2004 жылдың 12 қарашасы; * [[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Жасұзақов Сәкен Әділханұлы]] — 2009 жылдың 1 сәуірі – 2010 жылдың 11 наурызы; * [[Мұрат Жәлелұлы Майкеев|Майкеев Мұрат Жәлелұлы]] — 2010 жылдың 11 наурызы — 2016 жылдың 28 қыркүйегі; * [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Бектанов Мұрат Кәрібайұлы]] — 2016 жылдың 28 қыркүйегі — 2019 жылдың 4 мамыры; * [[Марат Рақымұлы Құсайынов|Құсайынов Марат Рақымұлы]] — 2019 жылдың 4 мамыры — 2020 жылдың 5 қарашасы; * [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов|Қойбақов Талғат Мамыртайұлы]] — 2020 жылдың 5 қарашасы — 2023 жылдың 25 қыркүйегі; * [[Асан Қуанышұлы Жүсіпов|Жүсіпов Асан Қуанышұлы]] — 2023 жылдың 25 қыркүйегі — 2024 жылдың 26 қарашасы; * [[Мереке Мәтімұлы Көшекбаев|Көшекбаев Мереке Мәтімұлы]] — 2024 жылдың 26 қарашасынан бастап. == Құрлық әскерлерінің оқу орындары == === Кіші офицерлік құрамды даярлау === {{main|Құрлық әскерлерінің әскери институты}} Құрлық әскерлері үшін офицерлерді дайындайтын әскери оқу орындарының ішінен Қазақстан Республикасы КСРО ыдырағаннан кейін [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|Кеңес Одағының Маршалы И.С. Конев атындағы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебін]] немесе қысқаша АЖЖҚМ мұра етті. 1970 жылы құрылған бұл оқу орны курсанттарды мотоатқыштар взводының қолбасшылары болу үшін 4 жылда дайындады, оны бітіргеннен кейін лейтенант шенін берді. Республикада басқа әскери оқу орындарының болмауына және құрлық әскерлерінің басқа түрлері (танкшілер, артиллерияшылар, саперлер және т.б.) үшін офицерлерді дайындау қажеттілігіне байланысты оқу орны 1990-жылдары оқытуды әртараптандырып, оннан астам басқа мамандықтар бойынша офицерлерді дайындай бастады. Сондай-ақ, оқу орны құрлық әскерлерінің жоғары офицерлерінің біліктілігін арттыру курстарын өткізді, осыған байланысты 1997 жылы оның атауы ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы'' болып өзгертілді. 2002 жылы Әскери академия былай бөлінді: жоғары офицерлерді даярлау үшін [[Щучинск]] қаласында Әскери академия құрылды, ал кіші офицерлерді даярлау үшін бұрынғы ''АЖЖҚМ'' орнында ''Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Алматы жоғары әскери мектебі'' құрылды. 2003 жылы ҚР ҚК Алматы жоғары әскери мектебі ''Құрлық әскерлерінің әскери институты'' болып өзгертілді. Қазіргі уақытта институт Құрлық әскерлері үшін 13 әскери-есептік мамандық бойынша мамандар дайындайды. === Аға офицерлік құрамын қайта даярлау === {{main|Ұлттық қорғаныс университеті}} 1997 жылдан 2002 жылға дейін құрлық әскерлерінің аға офицерлерінің біліктілігін арттыру (қайта даярлау) бұрынғы Алматы жоғары жалпыәскери қолбасшылық мектебінде жүргізілді, ол сол кезде Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы деп аталды. 2002 жылы Әскери академия Ақмола облысының Щучинск қаласына көшірілді. 2014 жылы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери академиясы Щучинск қаласынан мемлекет астанасы Астанаға көшіріліп, [[Ұлттық қорғаныс университеті]] болып өзгертілді. Құрлық әскерлерінің аға офицерлерін қайта даярлау үшін Ұлттық қорғаныс университетінде мамандандырылған кафедралар (жедел-тактикалық дайындық кафедрасы, әскерлерді және жалпыәскерлер штабының қызметін басқару, зымыран әскерлері мен артиллерия кафедрасы) және батальон қолбасшысынан бастап жоғары лауазымдарды иеленуге мүмкіндік беретін курстары бар біліктілікті арттыру кафедрасы (батальон қолбасшыларына арналған курстар, бригада штабының офицерлеріне арналған курстар, бригада қолбасшыларының орынбасарларына арналған курстар, Өңірлік қолбасшылықтардың штаб офицерлеріне арналған курстар) бар. === Сержанттық құрамды даярлау === {{main|Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі}} 1996 жылы Қазақстан Қарулы Күштерінің басшылығы мерзімді әскери қызметшілерге сержант шендерін берудің кеңестік тәжірибесінен біртіндеп бас тартып, кәсіби сержанттар институтына жүйелі түрде көшу қажеттілігін түсінді. Осыған байланысты 1996 жылдың жазында Щучинск қаласында [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Шоқан Уәлиханов атындағы Әскери колледжі|Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Кадет корпусы]] құрылды. Оның міндеті Құрлық әскерлері үшін мотоатқыштар бөлімшесінің қолбасшылары мамандығы бойынша кәсіби сержанттарды даярлау болды. Оқу мерзімі — 1 жыл 10 ай болды. === Кіші мамандарды даярлау === Құрлық әскерлері үшін әскери-есептік мамандықтар бойынша қатардағы құрамның кіші мамандарын даярлау келесі оқу орталықтарында жүзеге асырылады: * ''Қарасай батыр атындағы Құрлық әскерлерінің оқу орталығы'' (30212 әскери бөлімі) — Жамбыл облысының [[Гвардейский]] елді мекеніндегі 80-гвардиялық оқу мотоатқыштар дивизиясының бұрынғы басқармасы негізінде құрылды. * ''Құрлық әскерлерінің кіші мамандары мен резервтеріне арналған жауынгерлік дайындық орталығы'' (32356 әскери бөлімі) - Қарағанды ​​облысының Спасск елді мекенінде орналасқан. 2010 жылы бұрынғы 203-мотоатқыштар дивизиясының үлгілік жаттығу полигонының негізінде құрылған. == Қаруландыру және әскери техникасы == Қазақстан Республикасының құрлық әскерлері танктермен, жаяу әскерлердің жауынгерлік машиналарымен, бронетранспортерлермен, әртүрлі сыйымдылықтағы және мақсаттағы артиллериямен, танкке қарсы зымыран жүйелерімен, зениттік зымыран жүйелерімен, басқару жүйелерімен және автоматты атыс қаруымен қаруланған. 2023 жылғы жағдай бойынша негізінен ресейлік және кеңестік дәуірдегі жабдықтармен қаруланған, ал Ресей қару-жарақтың жетекші жеткізушісі болып қала береді, осыған орай қарулы күштер соңғы жылдары Ресейден айтарлықтай көлемде жаңа және жаңғыртылған жабдықтар алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрлық әскерлері]] sp9xym82vkhafhnexr45tt7jv6e8dzi 10 778138 3576850 3576219 2026-04-04T19:16:47Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] бетін [[Үлгі:ПозКарта Мумбаи]] бетіне жылжытты 3576219 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Мумбаи | top = 19.3274 | bottom = 18.8894 | left = 72.7692 | right = 73.1165 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = ҮНДІСТАН МУМБАЙ ҚАЛАСЫ КАРТА.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Үндістан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Үндістан]] </noinclude> aja0n54hjeui1ysy6htunib7l9x8suv 0 778196 3576926 3576410 2026-04-04T22:18:08Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576926 wikitext text/x-wiki {{Серия | атауы = | түпнұсқа атауы = | сериал = | сурет = | сурет сипаттамасы = | маусым = | эпизод = | нөмірі = | режиссер = | сценарист = | продюсер = | атқарушы продюсер = | композитор = | оператор = | монтаж = | шыққан күні = | ұзақтығы = | imdb = | қонақтар = | алдыңғы эпизод = | келесі эпизод = | эпизодтар тізімі = }} '''«Бастардтар шайқасы»''' ({{lang-en|Battle of the Bastards}}) — [[HBO]] арнасының фэнтези жанрндағы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] атты телехикаясының алтыншы маусымының тоғызыншы эпизоды және бүкіл сериал бойынша 59-эпизод. Эпизодтың сценарийін сериалдың авторлары Дэвид Бениоф пен Д. Б Уейсс жазған, ал режиссері — Мигель Сапочник.<ref name="season 6 directors">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|title=Game of Thrones directors revealed for mysterious season 6|last=Hibberd|first=James|date=2015-06-25|work=Entertainment Weekly|access-date=2015-06-26|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817123724/http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|url-status=live}}</ref> Премьерасы 2016 жылғы 19 маусымда өтті.<ref name="Zap">{{cite web|title=Game of Thrones: Episode Guide|url=http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|website=[[Zap2it]]|access-date=2016-04-17|archive-url=https://archive.today/20160503180851/http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> «Бастардтар шайқасы» сериалдағы барлық эпизодтардың ішінде ең жоғарғы бағаға ие болды (IMDb сайтында 100% мақұлдау алған). Сыншылар Солтүстіктегі шайқастың телевизия тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдылығын ерекше атап өтті; кейбіреулер оны [[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]] кинотрилогиясындағы шайқас көріністерімен салыстырды. Сондай-ақ рецензенттер эпизодтың басында [[Дейенерис Таргариен|Дейенеристің]] айдаһарларымен қайта қауышуын жоғары бағалап, оны «әсерлі» деп атады. Бұл эпизод арқылы Тақтар таласы сериалы «Эмми» марапатының 68-церемониясында бірнеше номинацияға ие болды. Соның ішінде: ең үздік режиссура, ең үздік сценарий (драмалық сериал үшін). Ал Кит Хариңтон (Джон Сноу) осы эпизодты өзі қатысқан «екінші пландағы үздік ер актер» номинациясына ұсынды. == Сюжет == === (Миэринде): === Миэринде Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер құл саудагерлердің флотына қарсы күрес жоспарын талқылайды. Кейін Дейенерис, Тирион, Миссандея және Сұр Құрт құл иеленушілермен кездеседі. Олар Дейенериске берілудің шарттарын ұсынады. Бірақ Дейенерис керісінше, дәл осы жерде құл иеленушілердің өздерінің берілу шарттары талқыланатынын айтады. Сол сәтте олардың жанына айдаһар Дрогон қонады. Серіктеріне ұйымдастыру жұмыстарын тапсырып, Дейенерис Дрогонның үстіне мініп, шығанаққа ұшады. Оған Рейгаль мен Визерион қосылады. Үш айдаһар Дейенеристің белгісімен құл саудагерлердің флотын өртеп жібереді. Осыдан кейін Тирион құл иеленушілерге Дейенеристің олардың біреуін қылмыстары үшін жазалау ретінде өлтіруді бұйырғанын айтады. Құл иеленушілер төмен текті болғандықтан Еззанды ұсынады. Алайда Сұр Құрт қалған екі құл иеленушіні өлтіреді, ал Тирион Еззанға басқа құл иеленушілерге Дейенеристің күшін жеткізуді бұйырады. Сол уақытта Даарио Нахарис дотракий әскерінің басында Гарпия Ұлдары тобына шабуыл жасап, оларды толық жояды. Осылайша, қаруланбаған қала тұрғындарына жасалған шабуылдар тоқтатылады. Кейін Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер Теон Грейджой мен Яра Грейджоймен кездеседі. Ағайынды екеуі Дейенериске өз флотын ұсынады: егер ол Темір таққа отырғаннан кейін оларға Эурон Грейджойды құлатуға көмектесіп, Темір аралдарға тәуелсіздік берсе. Дейенерис Яра Грейджойға көмектесуге келіседі, бірақ бір шарт қояды: темірліктер бұрынғыдай шапқыншылық жасап, зорлық-зомбылық пен тонауды тоқтатуы тиіс. Яра бұл шартқа амалсыздан келіседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] [[Санат:Ойдан шығарылған шайқастар]] kq491eme02hqtpy3p5f2f10pgowt9f2 3576937 3576926 2026-04-04T22:44:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576937 wikitext text/x-wiki {{Серия | атауы = Бастардтар шайқасы | түпнұсқа атауы = | сериал = Тақтар таласы | сурет = | сурет сипаттамасы = | маусым = 6 | эпизод = 9 | нөмірі = | режиссер = | сценарист = | продюсер = | атқарушы продюсер = | композитор = | оператор = | монтаж = | шыққан күні = | ұзақтығы = | imdb = | қонақтар = | алдыңғы эпизод = | келесі эпизод = | эпизодтар тізімі = }} '''«Бастардтар шайқасы»''' ({{lang-en|Battle of the Bastards}}) — [[HBO]] арнасының фэнтези жанрндағы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] атты телехикаясының алтыншы маусымының тоғызыншы эпизоды және бүкіл сериал бойынша 59-эпизод. Эпизодтың сценарийін сериалдың авторлары Дэвид Бениоф пен Д. Б Уейсс жазған, ал режиссері — Мигель Сапочник.<ref name="season 6 directors">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|title=Game of Thrones directors revealed for mysterious season 6|last=Hibberd|first=James|date=2015-06-25|work=Entertainment Weekly|access-date=2015-06-26|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817123724/http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|url-status=live}}</ref> Премьерасы 2016 жылғы 19 маусымда өтті.<ref name="Zap">{{cite web|title=Game of Thrones: Episode Guide|url=http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|website=[[Zap2it]]|access-date=2016-04-17|archive-url=https://archive.today/20160503180851/http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> «Бастардтар шайқасы» сериалдағы барлық эпизодтардың ішінде ең жоғарғы бағаға ие болды (IMDb сайтында 100% мақұлдау алған). Сыншылар Солтүстіктегі шайқастың телевизия тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдылығын ерекше атап өтті; кейбіреулер оны [[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]] кинотрилогиясындағы шайқас көріністерімен салыстырды. Сондай-ақ рецензенттер эпизодтың басында [[Дейенерис Таргариен|Дейенеристің]] айдаһарларымен қайта қауышуын жоғары бағалап, оны «әсерлі» деп атады. Бұл эпизод арқылы Тақтар таласы сериалы «Эмми» марапатының 68-церемониясында бірнеше номинацияға ие болды. Соның ішінде: ең үздік режиссура, ең үздік сценарий (драмалық сериал үшін). Ал Кит Хариңтон (Джон Сноу) осы эпизодты өзі қатысқан «екінші пландағы үздік ер актер» номинациясына ұсынды. == Сюжет == === (Миэринде): === Миэринде Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер құл саудагерлердің флотына қарсы күрес жоспарын талқылайды. Кейін Дейенерис, Тирион, Миссандея және Сұр Құрт құл иеленушілермен кездеседі. Олар Дейенериске берілудің шарттарын ұсынады. Бірақ Дейенерис керісінше, дәл осы жерде құл иеленушілердің өздерінің берілу шарттары талқыланатынын айтады. Сол сәтте олардың жанына айдаһар Дрогон қонады. Серіктеріне ұйымдастыру жұмыстарын тапсырып, Дейенерис Дрогонның үстіне мініп, шығанаққа ұшады. Оған Рейгаль мен Визерион қосылады. Үш айдаһар Дейенеристің белгісімен құл саудагерлердің флотын өртеп жібереді. Осыдан кейін Тирион құл иеленушілерге Дейенеристің олардың біреуін қылмыстары үшін жазалау ретінде өлтіруді бұйырғанын айтады. Құл иеленушілер төмен текті болғандықтан Еззанды ұсынады. Алайда Сұр Құрт қалған екі құл иеленушіні өлтіреді, ал Тирион Еззанға басқа құл иеленушілерге Дейенеристің күшін жеткізуді бұйырады. Сол уақытта Даарио Нахарис дотракий әскерінің басында Гарпия Ұлдары тобына шабуыл жасап, оларды толық жояды. Осылайша, қаруланбаған қала тұрғындарына жасалған шабуылдар тоқтатылады. Кейін Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер Теон Грейджой мен Яра Грейджоймен кездеседі. Ағайынды екеуі Дейенериске өз флотын ұсынады: егер ол Темір таққа отырғаннан кейін оларға Эурон Грейджойды құлатуға көмектесіп, Темір аралдарға тәуелсіздік берсе. Дейенерис Яра Грейджойға көмектесуге келіседі, бірақ бір шарт қояды: темірліктер бұрынғыдай шапқыншылық жасап, зорлық-зомбылық пен тонауды тоқтатуы тиіс. Яра бұл шартқа амалсыздан келіседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] [[Санат:Ойдан шығарылған шайқастар]] 1x9d6eyxl1xmpbtyj7o1m19fv02pc1p 3576961 3576937 2026-04-04T23:47:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576961 wikitext text/x-wiki {{Серия | атауы = Бастардтар шайқасы | түпнұсқа атауы = {{lang-en|Battle of the Bastards}} | сериал = Тақтар таласы | сурет = | сурет сипаттамасы = | маусым = 6 | эпизод = 9 | нөмірі = | режиссер = | сценарист = | продюсер = | атқарушы продюсер = | композитор = | оператор = | монтаж = | шыққан күні = | ұзақтығы = | imdb = | қонақтар = | алдыңғы эпизод = | келесі эпизод = | эпизодтар тізімі = }} '''«Бастардтар шайқасы»''' ({{lang-en|Battle of the Bastards}}) — [[HBO]] арнасының фэнтези жанрндағы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] атты телехикаясының алтыншы маусымының тоғызыншы эпизоды және бүкіл сериал бойынша 59-эпизод. Эпизодтың сценарийін сериалдың авторлары Дэвид Бениоф пен Д. Б Уейсс жазған, ал режиссері — Мигель Сапочник.<ref name="season 6 directors">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|title=Game of Thrones directors revealed for mysterious season 6|last=Hibberd|first=James|date=2015-06-25|work=Entertainment Weekly|access-date=2015-06-26|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817123724/http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|url-status=live}}</ref> Премьерасы 2016 жылғы 19 маусымда өтті.<ref name="Zap">{{cite web|title=Game of Thrones: Episode Guide|url=http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|website=[[Zap2it]]|access-date=2016-04-17|archive-url=https://archive.today/20160503180851/http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> «Бастардтар шайқасы» сериалдағы барлық эпизодтардың ішінде ең жоғарғы бағаға ие болды (IMDb сайтында 100% мақұлдау алған). Сыншылар Солтүстіктегі шайқастың телевизия тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдылығын ерекше атап өтті; кейбіреулер оны [[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]] кинотрилогиясындағы шайқас көріністерімен салыстырды. Сондай-ақ рецензенттер эпизодтың басында [[Дейенерис Таргариен|Дейенеристің]] айдаһарларымен қайта қауышуын жоғары бағалап, оны «әсерлі» деп атады. Бұл эпизод арқылы Тақтар таласы сериалы «Эмми» марапатының 68-церемониясында бірнеше номинацияға ие болды. Соның ішінде: ең үздік режиссура, ең үздік сценарий (драмалық сериал үшін). Ал Кит Хариңтон (Джон Сноу) осы эпизодты өзі қатысқан «екінші пландағы үздік ер актер» номинациясына ұсынды. == Сюжет == === (Миэринде): === Миэринде Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер құл саудагерлердің флотына қарсы күрес жоспарын талқылайды. Кейін Дейенерис, Тирион, Миссандея және Сұр Құрт құл иеленушілермен кездеседі. Олар Дейенериске берілудің шарттарын ұсынады. Бірақ Дейенерис керісінше, дәл осы жерде құл иеленушілердің өздерінің берілу шарттары талқыланатынын айтады. Сол сәтте олардың жанына айдаһар Дрогон қонады. Серіктеріне ұйымдастыру жұмыстарын тапсырып, Дейенерис Дрогонның үстіне мініп, шығанаққа ұшады. Оған Рейгаль мен Визерион қосылады. Үш айдаһар Дейенеристің белгісімен құл саудагерлердің флотын өртеп жібереді. Осыдан кейін Тирион құл иеленушілерге Дейенеристің олардың біреуін қылмыстары үшін жазалау ретінде өлтіруді бұйырғанын айтады. Құл иеленушілер төмен текті болғандықтан Еззанды ұсынады. Алайда Сұр Құрт қалған екі құл иеленушіні өлтіреді, ал Тирион Еззанға басқа құл иеленушілерге Дейенеристің күшін жеткізуді бұйырады. Сол уақытта Даарио Нахарис дотракий әскерінің басында Гарпия Ұлдары тобына шабуыл жасап, оларды толық жояды. Осылайша, қаруланбаған қала тұрғындарына жасалған шабуылдар тоқтатылады. Кейін Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер Теон Грейджой мен Яра Грейджоймен кездеседі. Ағайынды екеуі Дейенериске өз флотын ұсынады: егер ол Темір таққа отырғаннан кейін оларға Эурон Грейджойды құлатуға көмектесіп, Темір аралдарға тәуелсіздік берсе. Дейенерис Яра Грейджойға көмектесуге келіседі, бірақ бір шарт қояды: темірліктер бұрынғыдай шапқыншылық жасап, зорлық-зомбылық пен тонауды тоқтатуы тиіс. Яра бұл шартқа амалсыздан келіседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] [[Санат:Ойдан шығарылған шайқастар]] s0331gkl93v9giqb1qpf31p5368cuoz 3576962 3576961 2026-04-04T23:48:18Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576962 wikitext text/x-wiki {{Серия | атауы = Бастардтар шайқасы | түпнұсқа атауы = {{lang-en|Battle of the Bastards}} | сериал = Тақтар таласы | сурет = | сурет сипаттамасы = | маусым = 6 | эпизод = 9 | нөмірі = | режиссер = Мигель Сапочник | сценарист = | продюсер = | атқарушы продюсер = | композитор = | оператор = | монтаж = | шыққан күні = | ұзақтығы = | imdb = | қонақтар = | алдыңғы эпизод = | келесі эпизод = | эпизодтар тізімі = }} '''«Бастардтар шайқасы»''' ({{lang-en|Battle of the Bastards}}) — [[HBO]] арнасының фэнтези жанрндағы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] атты телехикаясының алтыншы маусымының тоғызыншы эпизоды және бүкіл сериал бойынша 59-эпизод. Эпизодтың сценарийін сериалдың авторлары Дэвид Бениоф пен Д. Б Уейсс жазған, ал режиссері — Мигель Сапочник.<ref name="season 6 directors">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|title=Game of Thrones directors revealed for mysterious season 6|last=Hibberd|first=James|date=2015-06-25|work=Entertainment Weekly|access-date=2015-06-26|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817123724/http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|url-status=live}}</ref> Премьерасы 2016 жылғы 19 маусымда өтті.<ref name="Zap">{{cite web|title=Game of Thrones: Episode Guide|url=http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|website=[[Zap2it]]|access-date=2016-04-17|archive-url=https://archive.today/20160503180851/http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> «Бастардтар шайқасы» сериалдағы барлық эпизодтардың ішінде ең жоғарғы бағаға ие болды (IMDb сайтында 100% мақұлдау алған). Сыншылар Солтүстіктегі шайқастың телевизия тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдылығын ерекше атап өтті; кейбіреулер оны [[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]] кинотрилогиясындағы шайқас көріністерімен салыстырды. Сондай-ақ рецензенттер эпизодтың басында [[Дейенерис Таргариен|Дейенеристің]] айдаһарларымен қайта қауышуын жоғары бағалап, оны «әсерлі» деп атады. Бұл эпизод арқылы Тақтар таласы сериалы «Эмми» марапатының 68-церемониясында бірнеше номинацияға ие болды. Соның ішінде: ең үздік режиссура, ең үздік сценарий (драмалық сериал үшін). Ал Кит Хариңтон (Джон Сноу) осы эпизодты өзі қатысқан «екінші пландағы үздік ер актер» номинациясына ұсынды. == Сюжет == === (Миэринде): === Миэринде Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер құл саудагерлердің флотына қарсы күрес жоспарын талқылайды. Кейін Дейенерис, Тирион, Миссандея және Сұр Құрт құл иеленушілермен кездеседі. Олар Дейенериске берілудің шарттарын ұсынады. Бірақ Дейенерис керісінше, дәл осы жерде құл иеленушілердің өздерінің берілу шарттары талқыланатынын айтады. Сол сәтте олардың жанына айдаһар Дрогон қонады. Серіктеріне ұйымдастыру жұмыстарын тапсырып, Дейенерис Дрогонның үстіне мініп, шығанаққа ұшады. Оған Рейгаль мен Визерион қосылады. Үш айдаһар Дейенеристің белгісімен құл саудагерлердің флотын өртеп жібереді. Осыдан кейін Тирион құл иеленушілерге Дейенеристің олардың біреуін қылмыстары үшін жазалау ретінде өлтіруді бұйырғанын айтады. Құл иеленушілер төмен текті болғандықтан Еззанды ұсынады. Алайда Сұр Құрт қалған екі құл иеленушіні өлтіреді, ал Тирион Еззанға басқа құл иеленушілерге Дейенеристің күшін жеткізуді бұйырады. Сол уақытта Даарио Нахарис дотракий әскерінің басында Гарпия Ұлдары тобына шабуыл жасап, оларды толық жояды. Осылайша, қаруланбаған қала тұрғындарына жасалған шабуылдар тоқтатылады. Кейін Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер Теон Грейджой мен Яра Грейджоймен кездеседі. Ағайынды екеуі Дейенериске өз флотын ұсынады: егер ол Темір таққа отырғаннан кейін оларға Эурон Грейджойды құлатуға көмектесіп, Темір аралдарға тәуелсіздік берсе. Дейенерис Яра Грейджойға көмектесуге келіседі, бірақ бір шарт қояды: темірліктер бұрынғыдай шапқыншылық жасап, зорлық-зомбылық пен тонауды тоқтатуы тиіс. Яра бұл шартқа амалсыздан келіседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] [[Санат:Ойдан шығарылған шайқастар]] djot8vtn291r3oeo7c38kevswtx97f3 3576963 3576962 2026-04-04T23:48:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576963 wikitext text/x-wiki {{Серия | атауы = Бастардтар шайқасы | түпнұсқа атауы = {{lang-en|Battle of the Bastards}} | сериал = Тақтар таласы | сурет = | сурет сипаттамасы = | маусым = 6 | эпизод = 9 | нөмірі = | режиссер = Мигель Сапочник | сценарист = Д. Б Уейсс | продюсер = | атқарушы продюсер = | композитор = | оператор = | монтаж = | шыққан күні = | ұзақтығы = | imdb = | қонақтар = | алдыңғы эпизод = | келесі эпизод = | эпизодтар тізімі = }} '''«Бастардтар шайқасы»''' ({{lang-en|Battle of the Bastards}}) — [[HBO]] арнасының фэнтези жанрндағы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] атты телехикаясының алтыншы маусымының тоғызыншы эпизоды және бүкіл сериал бойынша 59-эпизод. Эпизодтың сценарийін сериалдың авторлары Дэвид Бениоф пен Д. Б Уейсс жазған, ал режиссері — Мигель Сапочник.<ref name="season 6 directors">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|title=Game of Thrones directors revealed for mysterious season 6|last=Hibberd|first=James|date=2015-06-25|work=Entertainment Weekly|access-date=2015-06-26|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817123724/http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|url-status=live}}</ref> Премьерасы 2016 жылғы 19 маусымда өтті.<ref name="Zap">{{cite web|title=Game of Thrones: Episode Guide|url=http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|website=[[Zap2it]]|access-date=2016-04-17|archive-url=https://archive.today/20160503180851/http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> «Бастардтар шайқасы» сериалдағы барлық эпизодтардың ішінде ең жоғарғы бағаға ие болды (IMDb сайтында 100% мақұлдау алған). Сыншылар Солтүстіктегі шайқастың телевизия тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдылығын ерекше атап өтті; кейбіреулер оны [[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]] кинотрилогиясындағы шайқас көріністерімен салыстырды. Сондай-ақ рецензенттер эпизодтың басында [[Дейенерис Таргариен|Дейенеристің]] айдаһарларымен қайта қауышуын жоғары бағалап, оны «әсерлі» деп атады. Бұл эпизод арқылы Тақтар таласы сериалы «Эмми» марапатының 68-церемониясында бірнеше номинацияға ие болды. Соның ішінде: ең үздік режиссура, ең үздік сценарий (драмалық сериал үшін). Ал Кит Хариңтон (Джон Сноу) осы эпизодты өзі қатысқан «екінші пландағы үздік ер актер» номинациясына ұсынды. == Сюжет == === (Миэринде): === Миэринде Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер құл саудагерлердің флотына қарсы күрес жоспарын талқылайды. Кейін Дейенерис, Тирион, Миссандея және Сұр Құрт құл иеленушілермен кездеседі. Олар Дейенериске берілудің шарттарын ұсынады. Бірақ Дейенерис керісінше, дәл осы жерде құл иеленушілердің өздерінің берілу шарттары талқыланатынын айтады. Сол сәтте олардың жанына айдаһар Дрогон қонады. Серіктеріне ұйымдастыру жұмыстарын тапсырып, Дейенерис Дрогонның үстіне мініп, шығанаққа ұшады. Оған Рейгаль мен Визерион қосылады. Үш айдаһар Дейенеристің белгісімен құл саудагерлердің флотын өртеп жібереді. Осыдан кейін Тирион құл иеленушілерге Дейенеристің олардың біреуін қылмыстары үшін жазалау ретінде өлтіруді бұйырғанын айтады. Құл иеленушілер төмен текті болғандықтан Еззанды ұсынады. Алайда Сұр Құрт қалған екі құл иеленушіні өлтіреді, ал Тирион Еззанға басқа құл иеленушілерге Дейенеристің күшін жеткізуді бұйырады. Сол уақытта Даарио Нахарис дотракий әскерінің басында Гарпия Ұлдары тобына шабуыл жасап, оларды толық жояды. Осылайша, қаруланбаған қала тұрғындарына жасалған шабуылдар тоқтатылады. Кейін Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер Теон Грейджой мен Яра Грейджоймен кездеседі. Ағайынды екеуі Дейенериске өз флотын ұсынады: егер ол Темір таққа отырғаннан кейін оларға Эурон Грейджойды құлатуға көмектесіп, Темір аралдарға тәуелсіздік берсе. Дейенерис Яра Грейджойға көмектесуге келіседі, бірақ бір шарт қояды: темірліктер бұрынғыдай шапқыншылық жасап, зорлық-зомбылық пен тонауды тоқтатуы тиіс. Яра бұл шартқа амалсыздан келіседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] [[Санат:Ойдан шығарылған шайқастар]] 469rkrl8phmp6xxx7r81ik3uu4c5aff 3576964 3576963 2026-04-04T23:49:51Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3576964 wikitext text/x-wiki {{Серия | атауы = Бастардтар шайқасы | түпнұсқа атауы = {{lang-en|Battle of the Bastards}} | сериал = Тақтар таласы | сурет = | сурет сипаттамасы = | маусым = 6 | эпизод = 9 | нөмірі = | режиссер = Мигель Сапочник | сценарист = Д. Б Уейсс | продюсер = | атқарушы продюсер = | композитор = | оператор = Фабиан Вагнер | монтаж = | шыққан күні = | ұзақтығы = | imdb = | қонақтар = | алдыңғы эпизод = | келесі эпизод = | эпизодтар тізімі = }} '''«Бастардтар шайқасы»''' ({{lang-en|Battle of the Bastards}}) — [[HBO]] арнасының фэнтези жанрндағы [[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]] атты телехикаясының алтыншы маусымының тоғызыншы эпизоды және бүкіл сериал бойынша 59-эпизод. Эпизодтың сценарийін сериалдың авторлары Дэвид Бениоф пен Д. Б Уейсс жазған, ал режиссері — Мигель Сапочник.<ref name="season 6 directors">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|title=Game of Thrones directors revealed for mysterious season 6|last=Hibberd|first=James|date=2015-06-25|work=Entertainment Weekly|access-date=2015-06-26|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817123724/http://www.ew.com/article/2015/06/23/game-thrones-season-6-directors|url-status=live}}</ref> Премьерасы 2016 жылғы 19 маусымда өтті.<ref name="Zap">{{cite web|title=Game of Thrones: Episode Guide|url=http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|website=[[Zap2it]]|access-date=2016-04-17|archive-url=https://archive.today/20160503180851/http://tvschedule.zap2it.com/tv/game-of-thrones/episode-guide/EP01389809|archive-date=2016-05-03|url-status=dead}}</ref> «Бастардтар шайқасы» сериалдағы барлық эпизодтардың ішінде ең жоғарғы бағаға ие болды (IMDb сайтында 100% мақұлдау алған). Сыншылар Солтүстіктегі шайқастың телевизия тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымдылығын ерекше атап өтті; кейбіреулер оны [[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]] кинотрилогиясындағы шайқас көріністерімен салыстырды. Сондай-ақ рецензенттер эпизодтың басында [[Дейенерис Таргариен|Дейенеристің]] айдаһарларымен қайта қауышуын жоғары бағалап, оны «әсерлі» деп атады. Бұл эпизод арқылы Тақтар таласы сериалы «Эмми» марапатының 68-церемониясында бірнеше номинацияға ие болды. Соның ішінде: ең үздік режиссура, ең үздік сценарий (драмалық сериал үшін). Ал Кит Хариңтон (Джон Сноу) осы эпизодты өзі қатысқан «екінші пландағы үздік ер актер» номинациясына ұсынды. == Сюжет == === (Миэринде): === Миэринде Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер құл саудагерлердің флотына қарсы күрес жоспарын талқылайды. Кейін Дейенерис, Тирион, Миссандея және Сұр Құрт құл иеленушілермен кездеседі. Олар Дейенериске берілудің шарттарын ұсынады. Бірақ Дейенерис керісінше, дәл осы жерде құл иеленушілердің өздерінің берілу шарттары талқыланатынын айтады. Сол сәтте олардың жанына айдаһар Дрогон қонады. Серіктеріне ұйымдастыру жұмыстарын тапсырып, Дейенерис Дрогонның үстіне мініп, шығанаққа ұшады. Оған Рейгаль мен Визерион қосылады. Үш айдаһар Дейенеристің белгісімен құл саудагерлердің флотын өртеп жібереді. Осыдан кейін Тирион құл иеленушілерге Дейенеристің олардың біреуін қылмыстары үшін жазалау ретінде өлтіруді бұйырғанын айтады. Құл иеленушілер төмен текті болғандықтан Еззанды ұсынады. Алайда Сұр Құрт қалған екі құл иеленушіні өлтіреді, ал Тирион Еззанға басқа құл иеленушілерге Дейенеристің күшін жеткізуді бұйырады. Сол уақытта Даарио Нахарис дотракий әскерінің басында Гарпия Ұлдары тобына шабуыл жасап, оларды толық жояды. Осылайша, қаруланбаған қала тұрғындарына жасалған шабуылдар тоқтатылады. Кейін Дейенерис Таргариен мен Тирион Ланнистер Теон Грейджой мен Яра Грейджоймен кездеседі. Ағайынды екеуі Дейенериске өз флотын ұсынады: егер ол Темір таққа отырғаннан кейін оларға Эурон Грейджойды құлатуға көмектесіп, Темір аралдарға тәуелсіздік берсе. Дейенерис Яра Грейджойға көмектесуге келіседі, бірақ бір шарт қояды: темірліктер бұрынғыдай шапқыншылық жасап, зорлық-зомбылық пен тонауды тоқтатуы тиіс. Яра бұл шартқа амалсыздан келіседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұз бен от жыры]] [[Санат:Ойдан шығарылған шайқастар]] opv4inhlsd0jwkue971w71om2ld8bhn 0 778224 3576658 2026-04-04T12:06:17Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/149825158|Мазер, Джон (физик)]]» бетінен аударылып түзілді 3576658 wikitext text/x-wiki '''Джон Кромвелл Мазер''' ({{Lang-en|John Cromwell Mather}}; [[7 тамыз]] [[1946 жыл|1946]], Роанок, [[Вирджиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық физик, [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының лауреаты]] (2006){{Efn|«За открытие [[анизотропия|анизотропии]] и [[абсолютно чёрное тело|чёрнотельной структуры]] энергетического спектра [[реликтовое излучение|реликтового излучения]]» (совместно с [[Смут, Джордж|Джорджем Смутом]]).}}. [[НАСА|NASA]]-ның Годдард ғарыштық ұшу орталығында жұмыс істеді. [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уэбб ғарыштық телескопының]] жетекші ғалымы. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1997) және Америка философиялық қоғамының (2023<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2023<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-05-20|archivedate=2023-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520080231/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023}}</ref>) мүшесі. == Өмірбаян == * 1968 — Свартмор колледжінің физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] * 1974 — [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінің]] физика ғылымдарының [[PhD-доктор|докторы]] === COBE жобасына қатысу === [[Сурет:COBE_cmb_fluctuations.png|солға|нобай|COBE спутнигімен өлшенген реликті сәулеленудің температуралық ауытқуларының картасы.]] COBE жобасы 1000-нан астам адамды қамтыған тамаша командалық жұмыс болды. Джон Мазер бүкіл жобаны үйлестірді және CMB спектрінің қара дене спектрі екенін анықтаған экспериментке жауапты болды. Джордж Смут сәулелену температурасының шағын ауытқуларын өлшеуге жауапты болды. == Кітап == Джон Мазердің Джон Бослоумен бірлесіп жазған «Бірінші жарық: Әлемнің шығуына ғылыми саяхаттың шынайы тарихы» кітабы 1996 жылы жарық көрді және баспагерлер мен қызығушылық танытқан көпшілік арасында үлкен резонанс тудырды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|lang=en|date=2016-06-29|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|lang=en|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Марапаттар == * 1993 — астрофизика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы <ref>{{Cite web|url=https://aas.org/grants/awards.php#heineman|title=Dannie Heineman Prize for Astrophysics|lang=en|accessdate=2015-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222143439/http://www.aas.org/grants/awards.php#heineman|archivedate=2010-12-22}}</ref> * 1995 — Джон Скотт медалі * 1996 — Рамфорд сыйлығы * 1999 — Бенджамин Франклин медалі * 2006 — Грубер сыйлығы * 2006 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Notelist}}{{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://astrophysics.gsfc.nasa.gov/staff/CVs/John.Mather/ Джон Мазердің NASA Годдард орталығының сайтындағы парақшасы]{{In lang|en}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Дж.К. Мазер,'' [https://ufn.ru/ru/articles/2007/12/c/ «Үлкен жарылыстан Нобель сыйлығына дейін және одан кейінгі кезең». Нобель дәрісі] // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер, 177-том, 12-шығарылым, 2007 жылғы желтоқсан * ''Дж.К. Мазер.'' [http://elementy.ru/lib/430919 Үлкен жарылыстан Джеймс Уэбб ғарыштық телескопына және жаңа Нобель сыйлықтарына дейін] // Әулиеат қорының көпшілікке арналған дәрісі, 2009 жылғы 27 қазан, Мәскеу, РИА Новости ақпараттық агенттігінің конференц-залында {{Clear}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] g6927ftz2239lx2e778mb356rxun83p 3576662 3576658 2026-04-04T12:33:00Z Nurkhan 13652 3576662 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Кромвелл Мазер |Шынайы есімі = {{lang-en|John Cromwell Mather}} |Суреті = John-C-Mather.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Джон Мазер в NASA |Туған күні = 7.8.1946 |Туған жері = {{Туғанжері|Роанок|Роанокте (Виргиния)}} ([[Виргиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) |Ғылыми аясы = [[астрофизика]] |Жұмыс орны = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]],<br>[[Калифорния университеті, Беркли]] |Ғылыми жетекші = |Знаменитые ученики = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]]) | Сайты = }} '''Джон Кромвелл Мазер''' ({{Lang-en|John Cromwell Mather}}; [[7 тамыз]] [[1946 жыл|1946]], Роанок, [[Вирджиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық физик, [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының лауреаты]] (2006){{Efn|«[[реликті сәулелену]]дің энергия спектрінің [[анизотропия]]сы мен [[қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» ([[Джордж Смут]]пен бірлесіп).}}. [[НАСА|NASA]]-ның Годдард ғарыштық ұшу орталығында жұмыс істеді. [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уэбб ғарыштық телескопының]] жетекші ғалымы. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1997) және Америка философиялық қоғамының (2023<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2023<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-05-20|archivedate=2023-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520080231/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023}}</ref>) мүшесі. == Өмірбаян == * 1968 — Суортмор колледжінің физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] * 1974 — [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінің]] физика ғылымдарының [[PhD-доктор|докторы]] === COBE жобасына қатысу === [[Сурет:COBE_cmb_fluctuations.png|солға|нобай|COBE спутнигімен өлшенген реликті сәулеленудің температуралық ауытқуларының картасы.]] COBE жобасы 1000-нан астам адамды қамтыған тамаша командалық жұмыс болды. Джон Мазер бүкіл жобаны үйлестірді және CMB спектрінің қара дене спектрі екенін анықтаған экспериментке жауапты болды. Джордж Смут сәулелену температурасының шағын ауытқуларын өлшеуге жауапты болды. == Кітап == Джон Мазердің Джон Бослоумен бірлесіп жазған «Бірінші жарық: Әлемнің шығуына ғылыми саяхаттың шынайы тарихы» кітабы 1996 жылы жарық көрді және баспагерлер мен қызығушылық танытқан көпшілік арасында үлкен резонанс тудырды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|lang=en|date=2016-06-29|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|lang=en|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Марапаттар == * 1993 — астрофизика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы <ref>{{Cite web|url=https://aas.org/grants/awards.php#heineman|title=Dannie Heineman Prize for Astrophysics|lang=en|accessdate=2015-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222143439/http://www.aas.org/grants/awards.php#heineman|archivedate=2010-12-22}}</ref> * 1995 — Джон Скотт медалі * 1996 — Рамфорд сыйлығы * 1999 — Бенджамин Франклин медалі * 2006 — Грубер сыйлығы * 2006 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Notelist}}{{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://astrophysics.gsfc.nasa.gov/staff/CVs/John.Mather/ Джон Мазердің NASA Годдард орталығының сайтындағы парақшасы]{{In lang|en}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Дж.К. Мазер,'' [https://ufn.ru/ru/articles/2007/12/c/ «Үлкен жарылыстан Нобель сыйлығына дейін және одан кейінгі кезең». Нобель дәрісі] // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер, 177-том, 12-шығарылым, 2007 жылғы желтоқсан * ''Дж.К. Мазер.'' [http://elementy.ru/lib/430919 Үлкен жарылыстан Джеймс Уэбб ғарыштық телескопына және жаңа Нобель сыйлықтарына дейін] // Әулиеат қорының көпшілікке арналған дәрісі, 2009 жылғы 27 қазан, Мәскеу, РИА Новости ақпараттық агенттігінің конференц-залында {{Clear}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 8ee5z2lzfvsf45379f8mejgs1ewjp66 3576979 3576662 2026-04-05T04:01:30Z Nurkhan 13652 3576979 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Кромвелл Мазер |Шынайы есімі = {{lang-en|John Cromwell Mather}} |Суреті = John-C-Mather.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Джон Мазер в NASA |Туған күні = 7.8.1946 |Туған жері = {{Туғанжері|Роанок|Роанокте (Виргиния)}} ([[Виргиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) |Ғылыми аясы = [[астрофизика]] |Жұмыс орны = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]],<br>[[Калифорния университеті, Беркли]] |Ғылыми жетекші = |Знаменитые ученики = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]]) | Сайты = }} '''Джон Кромвелл Мазер''' ({{Lang-en|John Cromwell Mather}}; [[7 тамыз]] [[1946 жыл|1946]], Роанок, [[Вирджиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық физик, [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының лауреаты]] (2006){{Efn|«[[реликті сәулелену]]дің энергия спектрінің [[анизотропия]]сы мен [[абсолют қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» ([[Джордж Смут]]пен бірлесіп).}}. [[НАСА|NASA]]-ның Годдард ғарыштық ұшу орталығында жұмыс істеді. [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уэбб ғарыштық телескопының]] жетекші ғалымы. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1997) және Америка философиялық қоғамының (2023<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2023<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-05-20|archivedate=2023-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520080231/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023}}</ref>) мүшесі. == Өмірбаян == * 1968 — Суортмор колледжінің физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] * 1974 — [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінің]] физика ғылымдарының [[PhD-доктор|докторы]] === COBE жобасына қатысу === [[Сурет:COBE_cmb_fluctuations.png|солға|нобай|COBE спутнигімен өлшенген реликті сәулеленудің температуралық ауытқуларының картасы.]] COBE жобасы 1000-нан астам адамды қамтыған тамаша командалық жұмыс болды. Джон Мазер бүкіл жобаны үйлестірді және CMB спектрінің қара дене спектрі екенін анықтаған экспериментке жауапты болды. Джордж Смут сәулелену температурасының шағын ауытқуларын өлшеуге жауапты болды. == Кітап == Джон Мазердің Джон Бослоумен бірлесіп жазған «Бірінші жарық: Әлемнің шығуына ғылыми саяхаттың шынайы тарихы» кітабы 1996 жылы жарық көрді және баспагерлер мен қызығушылық танытқан көпшілік арасында үлкен резонанс тудырды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|lang=en|date=2016-06-29|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|lang=en|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Марапаттар == * 1993 — астрофизика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы <ref>{{Cite web|url=https://aas.org/grants/awards.php#heineman|title=Dannie Heineman Prize for Astrophysics|lang=en|accessdate=2015-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222143439/http://www.aas.org/grants/awards.php#heineman|archivedate=2010-12-22}}</ref> * 1995 — Джон Скотт медалі * 1996 — Рамфорд сыйлығы * 1999 — Бенджамин Франклин медалі * 2006 — Грубер сыйлығы * 2006 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Notelist}}{{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://astrophysics.gsfc.nasa.gov/staff/CVs/John.Mather/ Джон Мазердің NASA Годдард орталығының сайтындағы парақшасы]{{In lang|en}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''Дж.К. Мазер,'' [https://ufn.ru/ru/articles/2007/12/c/ «Үлкен жарылыстан Нобель сыйлығына дейін және одан кейінгі кезең». Нобель дәрісі] // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер, 177-том, 12-шығарылым, 2007 жылғы желтоқсан * ''Дж.К. Мазер.'' [http://elementy.ru/lib/430919 Үлкен жарылыстан Джеймс Уэбб ғарыштық телескопына және жаңа Нобель сыйлықтарына дейін] // Әулиеат қорының көпшілікке арналған дәрісі, 2009 жылғы 27 қазан, Мәскеу, РИА Новости ақпараттық агенттігінің конференц-залында {{Clear}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] sdo9jm53f9f0re0queovixykm5o575d 3 778225 3576659 2026-04-04T12:15:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576659 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Динара Бахытжан}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 17:15, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) qcp8xv48sdfy8val5rytp78qzdtg0s0 3 778226 3576660 2026-04-04T12:16:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576660 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ashimbahitjandinara}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 17:16, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) 2sjx0md9sowd9xl468w0voswd54flx3 3 778227 3576661 2026-04-04T12:20:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576661 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dinara Bakhitzhan}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:20, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) 44coqxzv26r2ms8c6w6jqka6xg6zf6k 3 778228 3576664 2026-04-04T12:39:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576664 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=King of la}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:39, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) bj98yzhqxauw4rxdn22dgszc4d86hra 0 778229 3576666 2026-04-04T12:53:27Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152353538|Смут, Джордж]]» бетінен аударылып түзілді 3576666 wikitext text/x-wiki '''Джордж Фицджералд Смут III''' ({{Lang-en|George Fitzgerald Smoot III}}; [[20 ақпан]] [[1945 жыл|1945]], Юкон, [[Флорида]] — [[18 қыркүйек]] [[2025]], 7-ші округ, [[Париж]]) — американдық [[Астрофизика|астрофизик]] және [[Космология|космолог]], [[2006 жыл|2006 жылы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Кромвелл Мазер|Джон К. Мазермен]] бірге) «[[Ғарыш микротолқынды фоны|ғарыштық фон сәулеленуінің]] энергетикалық спектрінің [[Анизотропия|анизотропиясы]] мен [[Абсолют қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» жеңіп алды. [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің Берклидегі]] физика профессоры болды. Оның реликті сәулелену бойынша жұмысы [[Жойқын жарылыс|Үлкен жарылыс]] теориясын растады. == Өмірбаян == [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-ке]] келмес бұрын Смут математиканы оқыды, бірақ 1966 жылы физика және математика бойынша қос [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алды. 1970 жылы ол элементар бөлшектер физикасы бойынша [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алды. Содан кейін ол космологияға ауысып, Беркли Лоуренс ұлттық зертханасына ауысты, онда ол [[Луис Альварес|Луис Альвареспен]] бірге [[HAPPE]], онда [[Жер атмосферасы|Жердің жоғарғы атмосферасындағы]] [[Антизат|антиматерияны]] [[Стратосфера|стратосфералық]] шардың көмегімен анықтау үшін, оның болуы қабылданбаған [[Стационарлы Әлем теориясы|ғаламның тұрақты күй моделін]] болжаған болатын, экспериментінде бірлесіп жұмыс істеді. Содан кейін Смут [[Арно Аллан Пензиас|Арно Пензиас]] пен [[Роберт Вудро Вильсон|Роберт Уилсон]] ашқан [[Ғарыш микротолқынды фоны|реликті сәулеленуді]] зерттеуге көшті. Сол кезде ғаламның құрылымы шешілмеген күйінде қалды. Кейбір модельдер ғаламның айналуы керек деп болжады, бұл бақылау бағытына байланысты реликті сәулелену температурасында көрініс табады. Альварес пен Ричард Мюллердің көмегімен Смут реликті сәулеленудегі екі бағыт арасындағы температура айырмашылығын 60 градус қашықтықта өлшей алатын дифференциалды [[радиометр]] жасап шығарды. Локхид U-2 ұшағына орнатылған бұл құрал ғаламның жалпы айналу жылдамдығы нөлге тең екенін (құралдың өлшеу дәлдігі шегінде) анықтауға көмектесті. Сондай-ақ, құрал реликті сәулелену температурасының [[диполь]] тәрізді өзгерісін анықтады, бұл Жердің реликті сәулелену шығаратын бетке қатысты қозғалысына байланысты [[Доплер эффекті|Доплер эффектісінің]] салдары ретінде түсіндірілді, [[Ғарыш микротолқынды фоны|бұл соңғы шашыраудың беті]] деп те аталады. Бұл Допплер эффектісі Күннің (бүкіл [[Құс жолы]] сияқты) қозғалмайтындығынан, керісінше соңғы шашыраудың бетіне қатысты шамамен 600 [[Километр|км]]/[[Секунд|с]] жылдамдықпен қозғалатындығынан туындайды. Бұл қозғалыс, ең алдымен, біздің [[галактика]] мен белгілі бір массалық шоғыр — Ұлы аттрактор арасындағы [[Гравитация|гравитациялық тартылыс күшімен]] байланысты. Ол 2025 жылы 18 қыркүйекте, 80 жасында, [[Париж|Париждегі]] үйінде қайтыс болды. == Қызықты фактілер == * «[[Үлкен жарылыс теориясы (телесериал)|Үлкен жарылыс теориясының»]] екі эпизодында — 2-маусым, 17-бөлім және 12-маусым, 18-бөлімінде өзі рөліне түсті. * Джордж Смут 2010 жылдан бері [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінде]] профессор болып жұмыс істеді, онда ол 2011 жылдың қараша айынан бастап Экстремалды Әлем зертханасын басқарды<ref>[http://www.msunews.ru/news/2850/ Первая лекция Джорджа Смута в МГУ] {{Wayback|url=http://www.msunews.ru/news/2850/|date=20121126141556}}.</ref>. * 2013 жылы Смут [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ ұлттық университетінің]] құрметті докторы атанды<ref>[http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/] {{Wayback|url=http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/|date=20131029195531}}.</ref> * Оливердің немере ағасы Оливер Смут та MIT-те оқып жүрген кезде, Оливердің бойы смуттың өлшем бірлігі ретінде таңдалды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол Нобель сыйлығының лауреаттарының [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақырған ашық хатына қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Таңдалған басылымдар == * ''Smoot G.F., Gorenstein M.V., Muller R.A.'' Detection of anisotropy in the cosmic blackbody radiation // Physical Review Letters. — 1977. — Vol. 39. — P. 898-901. — doi:10.1103/PhysRevLett.39.898. * ''Smoot G.F.'' et al. Structure in the COBE Differential Microwave Radiometer First-Year Maps // Astrophysical Journal Letters. — 1992. — Vol. 396. — P. L1-L5. — doi:10.1086/186504. * ''Smoot G.F.'', Davidson K. Wrinkles in Time: The Imprint of Creation. — William Morrow, 1994. — <nowiki>ISBN 0-380-72044-2</nowiki>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Scott D., Silk J., Broadhurst T.'' George Smoot obituary: Charismatic cosmologist who revealed ripples in the Big Bang’s afterglow // Nature. — 2025. — Vol. 647. — P. 854. — doi:10.1038/d41586-025-03719-9. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * Лоуренс Беркли ұлттық зертханасының сайтындағы [http://aether.lbl.gov/www/personnel/Smoot-bio.html өмірбаян]{{In lang|en}} {{Clear}} [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Флоридада туғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] ijq2axt6q7jc86akof6znm2lxpkynxu 3576667 3576666 2026-04-04T12:55:29Z Nurkhan 13652 3576667 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джордж Фицджеральд Смут третий |Шынайы есімі = {{lang-en|George Fitzgerald Smoot III}} |Суреті = George_Smoot.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Джордж Смут 2006 жылдың 3 қазанында Нобель сыйлығын алғанын тойлауда |Туған күні = 20.2.1945 |Туған жері = [[Юкон (Флорида)|Юкон]], [[Флорида]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 18.9.2025 |Қайтыс болған жері = 7-ші аудан, [[Париж]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|David H. Frisch||en|David H. Frisch}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Эрнест Лоуренс сыйлығы]] (1994) <br> [[Альберт Эйнштейн медалі]] (2003) <br> [[Грубер сыйлығы]] (2006) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2006) <br> [[Эрстед медалі]] (2009) | Сайты = http://physics.berkeley.edu/people/faculty/george-smoot-iii }} '''Джордж Фицджералд Смут III''' ({{Lang-en|George Fitzgerald Smoot III}}; [[20 ақпан]] [[1945 жыл|1945]], Юкон, [[Флорида]] — [[18 қыркүйек]] [[2025]], 7-ші округ, [[Париж]]) — американдық [[Астрофизика|астрофизик]] және [[Космология|космолог]], [[2006 жыл|2006 жылы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Кромвелл Мазер|Джон К. Мазермен]] бірге) «[[Ғарыш микротолқынды фоны|ғарыштық фон сәулеленуінің]] энергетикалық спектрінің [[Анизотропия|анизотропиясы]] мен [[Абсолют қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» жеңіп алды. [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің Берклидегі]] физика профессоры болды. Оның реликті сәулелену бойынша жұмысы [[Жойқын жарылыс|Үлкен жарылыс]] теориясын растады. == Өмірбаян == [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-ке]] келмес бұрын Смут математиканы оқыды, бірақ 1966 жылы физика және математика бойынша қос [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алды. 1970 жылы ол элементар бөлшектер физикасы бойынша [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алды. Содан кейін ол космологияға ауысып, Беркли Лоуренс ұлттық зертханасына ауысты, онда ол [[Луис Альварес|Луис Альвареспен]] бірге [[HAPPE]], онда [[Жер атмосферасы|Жердің жоғарғы атмосферасындағы]] [[Антизат|антиматерияны]] [[Стратосфера|стратосфералық]] шардың көмегімен анықтау үшін, оның болуы қабылданбаған [[Стационарлы Әлем теориясы|ғаламның тұрақты күй моделін]] болжаған болатын, экспериментінде бірлесіп жұмыс істеді. Содан кейін Смут [[Арно Аллан Пензиас|Арно Пензиас]] пен [[Роберт Вудро Вильсон|Роберт Уилсон]] ашқан [[Ғарыш микротолқынды фоны|реликті сәулеленуді]] зерттеуге көшті. Сол кезде ғаламның құрылымы шешілмеген күйінде қалды. Кейбір модельдер ғаламның айналуы керек деп болжады, бұл бақылау бағытына байланысты реликті сәулелену температурасында көрініс табады. Альварес пен Ричард Мюллердің көмегімен Смут реликті сәулеленудегі екі бағыт арасындағы температура айырмашылығын 60 градус қашықтықта өлшей алатын дифференциалды [[радиометр]] жасап шығарды. Локхид U-2 ұшағына орнатылған бұл құрал ғаламның жалпы айналу жылдамдығы нөлге тең екенін (құралдың өлшеу дәлдігі шегінде) анықтауға көмектесті. Сондай-ақ, құрал реликті сәулелену температурасының [[диполь]] тәрізді өзгерісін анықтады, бұл Жердің реликті сәулелену шығаратын бетке қатысты қозғалысына байланысты [[Доплер эффекті|Доплер эффектісінің]] салдары ретінде түсіндірілді, [[Ғарыш микротолқынды фоны|бұл соңғы шашыраудың беті]] деп те аталады. Бұл Допплер эффектісі Күннің (бүкіл [[Құс жолы]] сияқты) қозғалмайтындығынан, керісінше соңғы шашыраудың бетіне қатысты шамамен 600 [[Километр|км]]/[[Секунд|с]] жылдамдықпен қозғалатындығынан туындайды. Бұл қозғалыс, ең алдымен, біздің [[галактика]] мен белгілі бір массалық шоғыр — Ұлы аттрактор арасындағы [[Гравитация|гравитациялық тартылыс күшімен]] байланысты. Ол 2025 жылы 18 қыркүйекте, 80 жасында, [[Париж|Париждегі]] үйінде қайтыс болды. == Қызықты фактілер == * «[[Үлкен жарылыс теориясы (телесериал)|Үлкен жарылыс теориясының»]] екі эпизодында — 2-маусым, 17-бөлім және 12-маусым, 18-бөлімінде өзі рөліне түсті. * Джордж Смут 2010 жылдан бері [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінде]] профессор болып жұмыс істеді, онда ол 2011 жылдың қараша айынан бастап Экстремалды Әлем зертханасын басқарды<ref>[http://www.msunews.ru/news/2850/ Первая лекция Джорджа Смута в МГУ] {{Wayback|url=http://www.msunews.ru/news/2850/|date=20121126141556}}.</ref>. * 2013 жылы Смут [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ ұлттық университетінің]] құрметті докторы атанды<ref>[http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/] {{Wayback|url=http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/|date=20131029195531}}.</ref> * Оливердің немере ағасы Оливер Смут та MIT-те оқып жүрген кезде, Оливердің бойы смуттың өлшем бірлігі ретінде таңдалды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол Нобель сыйлығының лауреаттарының [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақырған ашық хатына қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Таңдалған басылымдар == * ''Smoot G.F., Gorenstein M.V., Muller R.A.'' Detection of anisotropy in the cosmic blackbody radiation // Physical Review Letters. — 1977. — Vol. 39. — P. 898-901. — doi:10.1103/PhysRevLett.39.898. * ''Smoot G.F.'' et al. Structure in the COBE Differential Microwave Radiometer First-Year Maps // Astrophysical Journal Letters. — 1992. — Vol. 396. — P. L1-L5. — doi:10.1086/186504. * ''Smoot G.F.'', Davidson K. Wrinkles in Time: The Imprint of Creation. — William Morrow, 1994. — <nowiki>ISBN 0-380-72044-2</nowiki>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Scott D., Silk J., Broadhurst T.'' George Smoot obituary: Charismatic cosmologist who revealed ripples in the Big Bang’s afterglow // Nature. — 2025. — Vol. 647. — P. 854. — doi:10.1038/d41586-025-03719-9. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * Лоуренс Беркли ұлттық зертханасының сайтындағы [http://aether.lbl.gov/www/personnel/Smoot-bio.html өмірбаян]{{In lang|en}} {{Clear}} [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Флоридада туғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] sby0s4zk8vkwva4t44m4o04b7hxx4wu 3576977 3576667 2026-04-05T03:32:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3576977 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джордж Фицджеральд Смут третий |Шынайы есімі = {{lang-en|George Fitzgerald Smoot III}} |Суреті = George_Smoot.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Джордж Смут 2006 жылдың 3 қазанында Нобель сыйлығын алғанын тойлауда |Туған күні = 20.2.1945 |Туған жері = [[Юкон (Флорида)|Юкон]], [[Флорида]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 18.9.2025 |Қайтыс болған жері = 7-ші аудан, [[Париж]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|David H. Frisch||en|David H. Frisch}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Эрнест Лоуренс сыйлығы]] (1994) <br> [[Альберт Эйнштейн медалі]] (2003) <br> [[Грубер сыйлығы]] (2006) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2006) <br> [[Эрстед медалі]] (2009) | Сайты = http://physics.berkeley.edu/people/faculty/george-smoot-iii }} '''Джордж Фицджералд Смут III''' ({{Lang-en|George Fitzgerald Smoot III}}; [[20 ақпан]] [[1945 жыл|1945]], Юкон, [[Флорида]] — [[18 қыркүйек]] [[2025]], 7-ші округ, [[Париж]]) — американдық [[Астрофизика|астрофизик]] және [[Космология|космолог]], [[2006 жыл|2006 жылы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Кромвелл Мазер|Джон К. Мазермен]] бірге) «[[Ғарыш микротолқынды фоны|ғарыштық фон сәулеленуінің]] энергетикалық спектрінің [[Анизотропия|анизотропиясы]] мен [[Абсолют қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» жеңіп алды. [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің Берклидегі]] физика профессоры болды. Оның реликті сәулелену бойынша жұмысы [[Жойқын жарылыс|Үлкен жарылыс]] теориясын растады. == Өмірбаян == [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-ке]] келмес бұрын Смут математиканы оқыды, бірақ 1966 жылы физика және математика бойынша қос [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алды. 1970 жылы ол элементар бөлшектер физикасы бойынша [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алды. Содан кейін ол космологияға ауысып, Беркли Лоуренс ұлттық зертханасына ауысты, онда ол [[Луис Альварес|Луис Альвареспен]] бірге [[HAPPE]], онда [[Жер атмосферасы|Жердің жоғарғы атмосферасындағы]] [[Антизат|антиматерияны]] [[Стратосфера|стратосфералық]] шардың көмегімен анықтау үшін, оның болуы қабылданбаған [[Стационарлы Әлем теориясы|ғаламның тұрақты күй моделін]] болжаған болатын, экспериментінде бірлесіп жұмыс істеді. Содан кейін Смут [[Арно Аллан Пензиас|Арно Пензиас]] пен [[Роберт Вудро Вильсон|Роберт Уилсон]] ашқан [[Ғарыш микротолқынды фоны|реликті сәулеленуді]] зерттеуге көшті. Сол кезде ғаламның құрылымы шешілмеген күйінде қалды. Кейбір модельдер ғаламның айналуы керек деп болжады, бұл бақылау бағытына байланысты реликті сәулелену температурасында көрініс табады. Альварес пен Ричард Мюллердің көмегімен Смут реликті сәулеленудегі екі бағыт арасындағы температура айырмашылығын 60 градус қашықтықта өлшей алатын дифференциалды [[радиометр]] жасап шығарды. Локхид U-2 ұшағына орнатылған бұл құрал ғаламның жалпы айналу жылдамдығы нөлге тең екенін (құралдың өлшеу дәлдігі шегінде) анықтауға көмектесті. Сондай-ақ, құрал реликті сәулелену температурасының [[диполь]] тәрізді өзгерісін анықтады, бұл Жердің реликті сәулелену шығаратын бетке қатысты қозғалысына байланысты [[Доплер эффекті|Доплер эффектісінің]] салдары ретінде түсіндірілді, [[Ғарыш микротолқынды фоны|бұл соңғы шашыраудың беті]] деп те аталады. Бұл Допплер эффектісі Күннің (бүкіл [[Құс жолы]] сияқты) қозғалмайтындығынан, керісінше соңғы шашыраудың бетіне қатысты шамамен 600 [[Километр|км]]/[[Секунд|с]] жылдамдықпен қозғалатындығынан туындайды. Бұл қозғалыс, ең алдымен, біздің [[галактика]] мен белгілі бір массалық шоғыр — Ұлы аттрактор арасындағы [[Гравитация|гравитациялық тартылыс күшімен]] байланысты. Ол 2025 жылы 18 қыркүйекте, 80 жасында, [[Париж|Париждегі]] үйінде қайтыс болды. == Қызықты фактілер == * «[[Үлкен жарылыс теориясы (телесериал)|Үлкен жарылыс теориясының»]] екі эпизодында — 2-маусым, 17-бөлім және 12-маусым, 18-бөлімінде өзі рөліне түсті. * Джордж Смут 2010 жылдан бері [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінде]] профессор болып жұмыс істеді, онда ол 2011 жылдың қараша айынан бастап Экстремалды Әлем зертханасын басқарды<ref>[http://www.msunews.ru/news/2850/ Первая лекция Джорджа Смута в МГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126141556/http://www.msunews.ru/news/2850/ |date=2012-11-26 }}.</ref>. * 2013 жылы Смут [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ ұлттық университетінің]] құрметті докторы атанды<ref>[http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029195531/http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/ |date=2013-10-29 }}.</ref> * Оливердің немере ағасы Оливер Смут та MIT-те оқып жүрген кезде, Оливердің бойы смуттың өлшем бірлігі ретінде таңдалды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол Нобель сыйлығының лауреаттарының [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақырған ашық хатына қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Таңдалған басылымдар == * ''Smoot G.F., Gorenstein M.V., Muller R.A.'' Detection of anisotropy in the cosmic blackbody radiation // Physical Review Letters. — 1977. — Vol. 39. — P. 898-901. — doi:10.1103/PhysRevLett.39.898. * ''Smoot G.F.'' et al. Structure in the COBE Differential Microwave Radiometer First-Year Maps // Astrophysical Journal Letters. — 1992. — Vol. 396. — P. L1-L5. — doi:10.1086/186504. * ''Smoot G.F.'', Davidson K. Wrinkles in Time: The Imprint of Creation. — William Morrow, 1994. — <nowiki>ISBN 0-380-72044-2</nowiki>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Scott D., Silk J., Broadhurst T.'' George Smoot obituary: Charismatic cosmologist who revealed ripples in the Big Bang’s afterglow // Nature. — 2025. — Vol. 647. — P. 854. — doi:10.1038/d41586-025-03719-9. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * Лоуренс Беркли ұлттық зертханасының сайтындағы [http://aether.lbl.gov/www/personnel/Smoot-bio.html өмірбаян]{{In lang|en}} {{Clear}} [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Флоридада туғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] roc3kjkmwqq6x5tkcbkrzr32tq6x6wg 0 778230 3576672 2026-04-04T13:36:04Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Геита |шынайы атауы = Geita |сурет = Geita open pit gold mine.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Танзания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сип... 3576672 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Геита |шынайы атауы = Geita |сурет = Geita open pit gold mine.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Танзания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XIX ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 361 671 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3 |DST = |телефон коды = +255 28 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Geita |сайты = |сайт тілі = }} '''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы. ==Халқы== 2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070<ref>{{https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf}}</ref> адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі. == Географиясы == * '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы) * '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы * '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай * '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай * '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде * '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м * '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық * '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км² ==Климаты== Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм). ==Тарихы== ===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)=== Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады. 1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты. Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті. ===Британдық отарлық кезең (1919–1961)=== Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті. * 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді. * 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды. ===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)=== * 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. * 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы. Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді. ===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)=== 1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді. '''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді. * 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды. * 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды. * 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды. Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген. 2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды. ==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер== Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады. Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады: * іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану; * қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады); * ормандардың жаппай кесілуі. ==Көлік== Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан. Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына. ==Көрікті жерлер== Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Geita}} [[Санат:Танзания қалалары]] fszn5ptse4rphk9nd6lwr8ouvzqh0u6 3576677 3576672 2026-04-04T13:47:51Z 1nter pares 146705 3576677 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Геита |шынайы атауы = Geita |сурет = Geita open pit gold mine.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Танзания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 52|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 13|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XIX ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 361 671 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3 |DST = |телефон коды = +255 28 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Geita |сайты = |сайт тілі = }} '''Геита''' ([[Суахили|суах]]. және [[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Geita'') — [[Танзания]]ның солтүстік-батысындағы қала, Геита облысының әкімшілік орталығы (2012 жылы наурызда құрылған). [[Алтын]] өндіру мен алтын саудасының ірі орталығы. ==Халқы== 2022 жылғы халық санағы бойынша Геита қаласының халқы 361 671 адамды құрады. Танзания Ұлттық статистика бюросының ресми жобалық есебінің (Geita Town Council Population Projections 2023–2050) деректері бойынша, 2026 жылдың ортасына қарай халық саны 423 070<ref>{{https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1764236993-25.02.Geita%20Town%20Council%20Population%20Projection%20Report%20_%202023-2050.pdf}}</ref> адам деп белгіленген. Бірқалыпты өсуді ескере отырып, 2026 жылдың басындағы болжамды халық саны шамамен 420 000 адамды құрайды. Өсу жоғары табиғи өсім қарқынымен және алтын өндірудің дамуына байланысты көші-қонмен түсіндіріледі. == Географиясы == * '''Облыс''': Геита (әкімшілік орталығы) * '''Бөлік''': Танзанияның солтүстік-батысы * '''Астанаға дейінгі қашықтық ([[Додома]])''': шамамен 500 км солтүстік-батысқа қарай * '''Мванза қаласына дейінгі қашықтық''': 80–83 км оңтүстік-батысқа қарай * '''Виктория көліне қатысты орналасуы''': көлдің оңтүстігінде * '''Теңіз деңгейінен биіктігі''': 1 224 м * '''Жер бедері''': солтүстік-шығысында төбелі, оңтүстік-батысында жазық * '''Қалалық округтің ауданы''': 1 036 км² ==Климаты== Климаты — саванналық (құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалатын тропиктік). Орташа жылдық температура +22 °C. Ең жылы ай — қыркүйек (25 °C). Ең салқын ай — сәуір (20 °C). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері — 1 221 мм. Ең ылғалды ай — қараша (198 мм). Ең құрғақ ай — шілде (3 мм). ==Тарихы== ===Неміс отарлық кезеңі (XIX ғасырдың аяғы – 1918)=== Қоныстың қашан пайда болғаны нақты белгісіз. Геитаның бүкіл тарихы алтын өндірумен тығыз байланысты. XIX ғасырдың аяғында неміс геологиялық зерттеулері аймақта бай алтын кенорындарын анықтады. Әртүрлі деректер бойынша, алғашқы ашылулар 1880-жылдарға немесе ғасырдың ең соңына жатады. 1900-жылдардың басында неміс іздеушісі болашақ қаланың төңірегіндегі төбелерден алтын тапты. Бұл ашылу «алтын безгелін» тудырды, оған неміс және африкалық іздеушілер қатысты. [[Германия]]ның отарлық билігі «Бисмарк рифі» (нем. Bismarckriff) деп аталатын кен орнын игеру үшін рудник ашты. Алтынды ірі көлемде өндіру жоспарлары [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] (1914–1918) кезінде бұзылды. Германия жеңіліске ұшырағаннан кейін Танзания аумағы (Германияның Шығыс Африка отарының құрамында болған) 1919 жылғы [[Версаль бейбіт келісімі]] бойынша Ұлыбританияның басқаруына өтті. ===Британдық отарлық кезең (1919–1961)=== Британдық биліктің алғашқы жылдарында әлемдік алтын бағасының төмендеуіне байланысты ауыл шаруашылығын дамытуға басымдық берілді. Дегенмен, 1934 жылы британдық әкімшілік рудник салды, ал 1936 жылы алтынды өнеркәсіптік масштабта өндіруді бастады. Осы кезеңде рудниктегі жұмысшылар саны 2 000 адамға жетті. * 1936–1966 жылдар аралығында Геита руднигі Шығыс Африкадағы ең ірі алтын өндіруші кәсіпорны болды. Осы уақыт ішінде 1 миллион унциядан астам алтын (31 тоннадан астам) өндірілді. * 1936–1961 жылдар аралығында (Танзания тәуелсіздік алғанға дейін) аймақта қолөнерлік (артельдік) алтын өндіруге британдық отарлық билік тыйым салған. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] (1939–1945) тау-кен өнеркәсібіне кері әсер етті: алтынды іздеу және өндіру айтарлықтай шектелді немесе уақытша тоқтатылды. ===Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1961–1990)=== * 1961 жылы Танзания Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. * 1966 жылы Геита руднигі жабылды. Жабылудың себептері — жас тәуелсіз мемлекеттегі саяси өзгерістер және әлемдік алтын бағасының құлдырауы. Алтын бағасы қайта өскеннен кейін рудник 1971 жылы қысқа уақытқа қайта ашылды, алайда ұзақ мерзімді өндіріс қалпына келмеді. ===Қазіргі кезең (1990-жылдардан бастап)=== 1990-жылдардың ортасы мен соңында Танзания үкіметі тау-кен секторын шетелдік инвестицияларға ашты. Бұл Геитаның дамуының жаңа кезеңіне әкелді. '''Ashanti Gold''' (Гана) және '''Anglo-American''' (ОАР) сияқты ірі тау-кен компаниялары қала маңайында кең ауқымды барлау жұмыстарын жүргізді. * 1996 жыл — Ashanti Gold компаниясы өндіру құқығының бақылау пакетін сатып алды. * 2000 жыл — Оңтүстік Африканың '''AngloGold''' компаниясымен серіктестік келісімі жасалып, 400 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылды. * 2002 жыл — жаңа рудникте толыққанды өндіріс басталды. Нәтижесінде қазіргі таңда '''AngloGold Ashanti''' компаниясына тиесілі Геита алтын руднигі (ағылш. '''Geita Gold Mine''') салынды. Бұл кәсіпорын Танзаниядағы ең ірі алтын өндіруші және Африкадағы ең ірілердің бірі болып табылады. 2007 жылғы деректер бойынша, рудникте 327 000 унция алтын (шамамен 10,2 тонна) өндірілген. 2012 жылдың наурызында Геита қаласы жаңадан құрылған Геита облысының әкімшілік орталығы мәртебесін алды. ==Қазіргі әлеуметтік және экологиялық мәселелер== Геита маңындағы аудандарда, әсіресе '''Рвамагаса''' (Rwamagasa) және '''Матабе''' (Matabe) маңайында «алтын безгелі» мерзімді түрде орын алып, елдің түкпір-түкпірінен ондаған мың іздеушілерді тартады. Алтынды қолөнерлік әдіспен өндіру заңсыз немесе реттелмеген режимде жүзеге асырылады. Бұл мынадай салдарға әкеп соғады: * іздеушілердің өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін қауіпті өндіру әдістерін қолдану; * қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы, оның ішінде [[сынап]]пен (алтынды амальгамациялау үшін қолданылады); * ормандардың жаппай кесілуі. ==Көлік== Геита '''B163''' жолында, шамамен '''Мванза''' және '''Бихарамуло''' қалаларының арасында орналасқан. Қала маңында '''Геита әуежайы''' (IATA: GIT, ICAO: HTGE) орналасқан. Ол 2021 жылы пайдалануға берілген, '''Air Tanzania''' ішкі әуе линиялары үшін қолданылады — Дар-эс-Салам және Мванза қалаларына. ==Көрікті жерлер== Геита қалалық округінің құрамына Виктория көлінде орналасқан «Рубондо аралы» ұлттық паркі (Rubondo Island National Park) кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Geita}} [[Санат:Танзания қалалары]] hkwttovpdy52v1iqy7coazjgct6ogc7 0 778231 3576674 2026-04-04T13:40:44Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер... 3576674 wikitext text/x-wiki '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мүсават Дервишоғлу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ecx9sqs0iibflhwg5bivazp4ajik7et 3576687 3576674 2026-04-04T14:05:54Z TheNomadEditor 120280 3576687 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Мераль Акшенер|Шынайы есімі={{lang-tr|Meral Akşener}}|Суреті=Meral Akşener, September 2021 (cropped).jpg|Сурет ені=150|Титулы=Жақсы Партия жетекшісі|Ту=Flag of the Good Party.svg|Ту2=Logo of Good Party (vertical).svg|Басқара бастады=2017 жыл 25 қазан|Титулы_2=Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасы орынбасары|Ту_2=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Ту2_2=Emblem of Turkey.svg|Басқара бастады_2=2007 жыл 10 тамыз|Басқаруын аяқтады_2=2015 жыл 7 маусым|Ізашары_2=Йылмаз Атеш|Ізбасары_2=Корай Айдын|Титулы_3=Ішкі істер министрі|Ту_3=Flag of Turkey.svg|Басқара бастады_3=1996 жыл 8 қараша|Басқаруын аяқтады_3=1997 жыл 30 маусым|Ізашары_3=Мехмет Агар|Ізбасары_3=Мурат Башесгиоглу|Титулы_4=Ұлы Ұлттық Мәжілісі депутаты|Ту2_4=Emblem of Turkey.svg|Ту_4=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Президент_4=[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]<br />[[Абдуллаһ Гүл]]<br />[[Режеп Тайып Ердоған]]|Басқара бастады_5=1995 жыл 24 желтоқсан|Басқаруын аяқтады_5=2002 жыл 3 қараша|Президент_5=[[Сүлеймен Демирел]]<br />[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]|Басқара бастады_4=2007 жыл 22 шілде|Басқаруын аяқтады_4=2015 жыл 1 қараша|Туған күні=08.07.1956|Туған жері=[[Измит]], [[Түркия]]|Туған кездегі есімі={{lang-tr|Meral Gürer}}|Партиясы=Тура жол партиясы<br />Ұлтшыл қозғалыс партиясы<br />Жақсы партия|Білімі=[[Ыстанбұл университеті]]<br />Мармара университеті|Діні=[[ислам]]|Қолтаңбасы=Signature of Meral Akşener.svg|Commons=Meral Akşener|Сайты=[https://meralaksener.com.tr/ meralaksener.com]|Азаматтығы={{TUR}}|Жұмыс істеген орны=Мармара университеті}} '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мусават Дервишоғлу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pawgp8i3bs3tv55v8zgpniwo91se527 3576690 3576687 2026-04-04T14:12:24Z TheNomadEditor 120280 3576690 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Мераль Акшенер|Шынайы есімі={{lang-tr|Meral Akşener}}|Суреті=Meral Akşener, September 2021 (cropped).jpg|Сурет ені=150|Титулы=Жақсы Партия жетекшісі|Ту=Flag of the Good Party.svg|Ту2=Logo of Good Party (vertical).svg|Басқара бастады=2017 жыл 25 қазан|Титулы_2=Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасы орынбасары|Ту_2=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Ту2_2=Emblem of Turkey.svg|Басқара бастады_2=2007 жыл 10 тамыз|Басқаруын аяқтады_2=2015 жыл 7 маусым|Ізашары_2=Йылмаз Атеш|Ізбасары_2=Корай Айдын|Титулы_3=Ішкі істер министрі|Ту_3=Flag of Turkey.svg|Басқара бастады_3=1996 жыл 8 қараша|Басқаруын аяқтады_3=1997 жыл 30 маусым|Ізашары_3=Мехмет Агар|Ізбасары_3=Мурат Башесгиоглу|Титулы_4=Ұлы Ұлттық Мәжілісі депутаты|Ту2_4=Emblem of Turkey.svg|Ту_4=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Президент_4=[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]<br />[[Абдуллаһ Гүл]]<br />[[Режеп Тайып Ердоған]]|Басқара бастады_5=1995 жыл 24 желтоқсан|Басқаруын аяқтады_5=2002 жыл 3 қараша|Президент_5=[[Сүлеймен Демирел]]<br />[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]|Басқара бастады_4=2007 жыл 22 шілде|Басқаруын аяқтады_4=2015 жыл 1 қараша|Туған күні=08.07.1956|Туған жері=[[Измит]], [[Түркия]]|Туған кездегі есімі={{lang-tr|Meral Gürer}}|Партиясы=Тура жол партиясы<br />Ұлтшыл қозғалыс партиясы<br />Жақсы партия|Білімі=[[Ыстанбұл университеті]]<br />Мармара университеті|Діні=[[ислам]]|Қолтаңбасы=Signature of Meral Akşener.svg|Commons=Meral Akşener|Сайты=[https://meralaksener.com.tr/ meralaksener.com]|Азаматтығы={{TUR}}|Жұмыс істеген орны=Мармара университеті}} '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мусават Дервишоғлу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Измитте туғандар]] [[Санат:Тура жол партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Ұлтшы қозғалыс партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Жақсы партия (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Мармара университеті түлектері]] [[Санат:Ыстанбұл университеті түлектері]] [[Санат:Мармара университеті оқытушылары]] [[Санат:Түркия президенттігіне үміткерлер]] [[Санат:Түркия ішкі істер министрлері]] [[Санат:Саясаттағы Түркия әйелдері]] [[Санат:Түркия саяси партияларының жетекшілері]] jrb17psq8804xzqmtp039ojridayywa 3576692 3576690 2026-04-04T14:13:00Z TheNomadEditor 120280 3576692 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Мераль Акшенер|Шынайы есімі={{lang-tr|Meral Akşener}}|Суреті=Meral Akşener, September 2021 (cropped).jpg|Сурет ені=150|Титулы=Жақсы Партия жетекшісі|Ту=Flag of the Good Party.svg|Ту2=Logo of Good Party (vertical).svg|Басқара бастады=2017 жыл 25 қазан|Титулы_2=Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасы орынбасары|Ту_2=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Ту2_2=Emblem of Turkey.svg|Басқара бастады_2=2007 жыл 10 тамыз|Басқаруын аяқтады_2=2015 жыл 7 маусым|Ізашары_2=Йылмаз Атеш|Ізбасары_2=Корай Айдын|Титулы_3=Ішкі істер министрі|Ту_3=Flag of Turkey.svg|Басқара бастады_3=1996 жыл 8 қараша|Басқаруын аяқтады_3=1997 жыл 30 маусым|Ізашары_3=Мехмет Агар|Ізбасары_3=Мурат Башесгиоглу|Титулы_4=Ұлы Ұлттық Мәжілісі депутаты|Ту2_4=Emblem of Turkey.svg|Ту_4=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Президент_4=[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]<br />[[Абдуллаһ Гүл]]<br />[[Режеп Тайып Ердоған]]|Басқара бастады_5=1995 жыл 24 желтоқсан|Басқаруын аяқтады_5=2002 жыл 3 қараша|Президент_5=[[Сүлеймен Демирел]]<br />[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]|Басқара бастады_4=2007 жыл 22 шілде|Басқаруын аяқтады_4=2015 жыл 1 қараша|Туған күні=08.07.1956|Туған жері=[[Измит]], [[Түркия]]|Туған кездегі есімі={{lang-tr|Meral Gürer}}|Партиясы=Тура жол партиясы<br />Ұлтшыл қозғалыс партиясы<br />Жақсы партия|Білімі=[[Ыстанбұл университеті]]<br />Мармара университеті|Діні=[[ислам]]|Қолтаңбасы=Signature of Meral Akşener.svg|Commons=Meral Akşener|Сайты=[https://meralaksener.com.tr/ meralaksener.com]|Азаматтығы={{TUR}}|Жұмыс істеген орны=Мармара университеті}} '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мусават Дервишоғлу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Измитте туғандар]] [[Санат:Тура жол партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Ұлтшы қозғалыс партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Жақсы партия (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Мармара университеті түлектері]] [[Санат:Ыстанбұл университеті түлектері]] [[Санат:Мармара университеті оқытушылары]] [[Санат:Түркия президенттігіне үміткерлер]] [[Санат:Түркия ішкі істер министрлері]] [[Санат:Саясаттағы Түркия әйелдері]] [[Санат:Түркия саяси партияларының жетекшілері]] egcu9lt50834bc07s2izmv0i4fe2bo7 3576693 3576692 2026-04-04T14:13:28Z TheNomadEditor 120280 «[[Санат:Түркия саяси партияларының жетекшілері|Түркия саяси партияларының жетекшілері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Түркия саяси партиялары жетекшілері|Түркия саяси партиялары жетекшілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3576693 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Мераль Акшенер|Шынайы есімі={{lang-tr|Meral Akşener}}|Суреті=Meral Akşener, September 2021 (cropped).jpg|Сурет ені=150|Титулы=Жақсы Партия жетекшісі|Ту=Flag of the Good Party.svg|Ту2=Logo of Good Party (vertical).svg|Басқара бастады=2017 жыл 25 қазан|Титулы_2=Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасы орынбасары|Ту_2=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Ту2_2=Emblem of Turkey.svg|Басқара бастады_2=2007 жыл 10 тамыз|Басқаруын аяқтады_2=2015 жыл 7 маусым|Ізашары_2=Йылмаз Атеш|Ізбасары_2=Корай Айдын|Титулы_3=Ішкі істер министрі|Ту_3=Flag of Turkey.svg|Басқара бастады_3=1996 жыл 8 қараша|Басқаруын аяқтады_3=1997 жыл 30 маусым|Ізашары_3=Мехмет Агар|Ізбасары_3=Мурат Башесгиоглу|Титулы_4=Ұлы Ұлттық Мәжілісі депутаты|Ту2_4=Emblem of Turkey.svg|Ту_4=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Президент_4=[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]<br />[[Абдуллаһ Гүл]]<br />[[Режеп Тайып Ердоған]]|Басқара бастады_5=1995 жыл 24 желтоқсан|Басқаруын аяқтады_5=2002 жыл 3 қараша|Президент_5=[[Сүлеймен Демирел]]<br />[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]|Басқара бастады_4=2007 жыл 22 шілде|Басқаруын аяқтады_4=2015 жыл 1 қараша|Туған күні=08.07.1956|Туған жері=[[Измит]], [[Түркия]]|Туған кездегі есімі={{lang-tr|Meral Gürer}}|Партиясы=Тура жол партиясы<br />Ұлтшыл қозғалыс партиясы<br />Жақсы партия|Білімі=[[Ыстанбұл университеті]]<br />Мармара университеті|Діні=[[ислам]]|Қолтаңбасы=Signature of Meral Akşener.svg|Commons=Meral Akşener|Сайты=[https://meralaksener.com.tr/ meralaksener.com]|Азаматтығы={{TUR}}|Жұмыс істеген орны=Мармара университеті}} '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мусават Дервишоғлу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Измитте туғандар]] [[Санат:Тура жол партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Ұлтшы қозғалыс партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Жақсы партия (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Мармара университеті түлектері]] [[Санат:Ыстанбұл университеті түлектері]] [[Санат:Мармара университеті оқытушылары]] [[Санат:Түркия президенттігіне үміткерлер]] [[Санат:Түркия ішкі істер министрлері]] [[Санат:Саясаттағы Түркия әйелдері]] [[Санат:Түркия саяси партиялары жетекшілері]] 3ejwloaazi1jbgfe259hhx2k7wkyxyw 3576694 3576693 2026-04-04T14:15:12Z TheNomadEditor 120280 3576694 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Мераль Акшенер|Шынайы есімі={{lang-tr|Meral Akşener}}|Суреті=Meral Akşener, September 2021 (cropped).jpg|Сурет ені=150|Титулы=Жақсы Партия жетекшісі|Ту=Flag of the Good Party.svg|Ту2=Logo of Good Party (vertical).svg|Басқара бастады=2017 жыл 25 қазан|Титулы_2=Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасы орынбасары|Ту_2=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Ту2_2=Emblem of Turkey.svg|Басқара бастады_2=2007 жыл 10 тамыз|Басқаруын аяқтады_2=2015 жыл 7 маусым|Ізашары_2=Йылмаз Атеш|Ізбасары_2=Корай Айдын|Титулы_3=Ішкі істер министрі|Ту_3=Flag of Turkey.svg|Басқара бастады_3=1996 жыл 8 қараша|Басқаруын аяқтады_3=1997 жыл 30 маусым|Ізашары_3=Мехмет Агар|Ізбасары_3=Мурат Башесгиоглу|Титулы_4=Ұлы Ұлттық Мәжілісі депутаты|Ту2_4=Emblem of Turkey.svg|Ту_4=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Президент_4=[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]<br />[[Абдуллаһ Гүл]]<br />[[Режеп Тайып Ердоған]]|Басқара бастады_5=1995 жыл 24 желтоқсан|Басқаруын аяқтады_5=2002 жыл 3 қараша|Президент_5=[[Сүлеймен Демирел]]<br />[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]|Басқара бастады_4=2007 жыл 22 шілде|Басқаруын аяқтады_4=2015 жыл 1 қараша|Туған күні=08.07.1956|Туған жері=[[Измит]], [[Түркия]]|Туған кездегі есімі={{lang-tr|Meral Gürer}}|Партиясы=Тура жол партиясы<br />Ұлтшыл қозғалыс партиясы<br />Жақсы партия|Білімі=[[Ыстанбұл университеті]]<br />Мармара университеті|Діні=[[ислам]]|Қолтаңбасы=Signature of Meral Akşener.svg|Commons=Meral Akşener|Сайты=[https://meralaksener.com.tr/ meralaksener.com]|Азаматтығы={{TUR}}|Жұмыс істеген орны=Мармара университеті|Басқаруын аяқтады=2024 жыл 1 мамыр|Ізбасары=Мусават Дервишоғлу}} '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мусават Дервишоглу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Измитте туғандар]] [[Санат:Тура жол партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Ұлтшы қозғалыс партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Жақсы партия (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Мармара университеті түлектері]] [[Санат:Ыстанбұл университеті түлектері]] [[Санат:Мармара университеті оқытушылары]] [[Санат:Түркия президенттігіне үміткерлер]] [[Санат:Түркия ішкі істер министрлері]] [[Санат:Саясаттағы Түркия әйелдері]] [[Санат:Түркия саяси партиялары жетекшілері]] ede2dx8n5pyippqa4zx3p9i9vs7yetc 3576695 3576694 2026-04-04T14:17:23Z TheNomadEditor 120280 3576695 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Мераль Акшенер|Шынайы есімі={{lang-tr|Meral Akşener}}|Суреті=Meral Akşener, September 2021 (cropped).jpg|Сурет ені=150|Титулы=Жақсы Партия жетекшісі|Ту=Flag of the Good Party.svg|Ту2=Logo of Good Party (vertical).svg|Басқара бастады=2017 жыл 25 қазан|Титулы_2=Ұлы Ұлттық Мәжілісі Төрағасы орынбасары|Ту_2=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Ту2_2=Emblem of Turkey.svg|Басқара бастады_2=2007 жыл 10 тамыз|Басқаруын аяқтады_2=2015 жыл 7 маусым|Ізашары_2=Йылмаз Атеш|Ізбасары_2=Корай Айдын|Титулы_3=Ішкі істер министрі|Ту_3=Flag of Turkey.svg|Басқара бастады_3=1996 жыл 8 қараша|Басқаруын аяқтады_3=1997 жыл 30 маусым|Ізашары_3=Мехмет Агар|Ізбасары_3=Мурат Башесгиоглу|Титулы_4=Ұлы Ұлттық Мәжілісі депутаты|Ту2_4=Emblem of Turkey.svg|Ту_4=Seal of the Turkish Parliament (Türkiye Büyük Millet Meclisi).svg|Президент_4=[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]<br />[[Абдуллаһ Гүл]]<br />[[Режеп Тайып Ердоған]]|Басқара бастады_5=1995 жыл 24 желтоқсан|Басқаруын аяқтады_5=2002 жыл 3 қараша|Президент_5=[[Сүлеймен Демирел]]<br />[[Ахмет Неджет Сезер|Ахмет Сезер]]|Басқара бастады_4=2007 жыл 22 шілде|Басқаруын аяқтады_4=2015 жыл 1 қараша|Туған күні=08.07.1956|Туған жері=[[Измит]], [[Түркия]]|Туған кездегі есімі={{lang-tr|Meral Gürer}}|Партиясы=Тура жол партиясы<br />Ұлтшыл қозғалыс партиясы<br />Жақсы партия|Білімі=[[Ыстанбұл университеті]]<br />Мармара университеті|Діні=[[ислам]]|Қолтаңбасы=Signature of Meral Akşener.svg|Commons=Meral Akşener|Сайты=[https://meralaksener.com.tr/ meralaksener.com]|Азаматтығы={{TUR}}|Жұмыс істеген орны=Мармара университеті|Басқаруын аяқтады=2024 жыл 1 мамыр|Ізбасары=Мусават Дервишоғлу}} '''Мерал Акшенер''' (туылғанда тегі — '''Гюрер'''; [[18 шілде]] [[1956 жыл|1956]] туған) — түрік саясаткері, мұғалім, тарихшы және академик, «Жақсы партия» негізін қалаушы.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/oppoziciya-okili-meral-akshener-erdogandy-sajlaudagy-zhenisimen-kuttyktady|title=Оппозиция өкілі Мерал Акшенер Ердоғанды сайлаудағы жеңісімен құттықтады|author=Назерке Ахметова|date=2023-05-29|work=|publisher=inbusiness.kz|accessdate=2026-04-04|lang=kk}}</ref> Акшенер алғаш рет 1995 және 1999 жылдардағы жалпы сайлауларда «Тура жол партиясы» атынан депутат болып парламентке өтті және 1996–1997 жылдары Нежметтин Ербакан құрған коалициялық үкіметте ішкі істер министрі қызметін атқарды. Коалициялық серіктесіне сенімсіздік танытып, 1997 жылғы әскери меморандум кезінде өз үкіметінің құлауында маңызды рөл атқарды.<ref>{{Cite news |title=Meral Akşener kimdir? |url=https://www.evrensel.net/haber/351647/meral-aksener-kimdir |language=tr}}</ref> Акшенер 2007, 2011 және 2015 жылғы маусымдағы жалпы сайлауларда Ұлтшыл қозғалыс партиясы атынан депутат болып парламентке сайланып, 2007–2015 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Партия жетекшісі Девлет Бахчелиімен арадағы келіспеушіліктерден кейін 2015 жылғы қарашадағы сайлауға кандидат ретінде ұсынылмады. 2016 жылы партия ішінде Бахчелиге қарсы оппозициялық топты басқарды. 2017 жылы Ұлтшыл қозғалыс партиясынан шығып, өзі жетекшілік еткен «Жақсы партия» құрды. 2018 жылғы сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды. Түркия саясатындағы маңызды оппозициялық тұлғалардың бірі ретінде танылып, халықаралық бақылаушылар тарапынан «темір ханым» деп аталды. 2024 жылғы жергілікті сайлауда партиясының жеңілісінен кейін лидерлік қызметінен кетіп, оның орнына Мусават Дервишоглу келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Измитте туғандар]] [[Санат:Тура жол партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Ұлтшы қозғалыс партиясы (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Жақсы партия (Түркия) мүшелері]] [[Санат:Мармара университеті түлектері]] [[Санат:Ыстанбұл университеті түлектері]] [[Санат:Мармара университеті оқытушылары]] [[Санат:Түркия президенттігіне үміткерлер]] [[Санат:Түркия ішкі істер министрлері]] [[Санат:Саясаттағы Түркия әйелдері]] [[Санат:Түркия саяси партиялары жетекшілері]] krxrnfqywwp46yn46wuc7szxcopt6jg 0 778232 3576698 2026-04-04T14:24:37Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 3576698 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] q93klz4qlbne5jnto8076lb6kwp7f8l 3576699 3576698 2026-04-04T14:25:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3576699 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 4fzeoa4vz29q68awyr3cngszl3lazy1 3576701 3576699 2026-04-04T14:29:02Z Мағыпар 100137 дереккөз 3576701 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 287qllznipppi1e5cea6s7v6pb0n0u6 3576702 3576701 2026-04-04T14:29:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576702 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] rhpjh5od0ln873ku5k3ffhzcv6jb0o8 3576704 3576702 2026-04-04T14:33:00Z Мағыпар 100137 дереккөз 3576704 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 1kov52fe03vh598t43a9th9ja81pf71 3576705 3576704 2026-04-04T14:35:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576705 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] ccbw80i0mh4o7l4nwe7zl4jbnqzdt0v 3576708 3576705 2026-04-04T14:38:02Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3576708 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] oavnwf1xiqkk04zq3a24wa7e5wgy2v9 3576710 3576708 2026-04-04T14:40:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576710 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] e7vuoko9y3ge61wkgj0jtxnilh666e0 3576712 3576710 2026-04-04T14:45:40Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3576712 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді. 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] n0g725ff79kgqxhbx0k90yiwu1fr92s 3576713 3576712 2026-04-04T14:46:50Z Мағыпар 100137 дереккөз 3576713 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 6pldsxxm3kzvja4tyxx1aks90oy1a0n 3576714 3576713 2026-04-04T14:47:44Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3576714 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] n96b36mk00jwae40qfw368ah3qoh5er 3576716 3576714 2026-04-04T14:53:11Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3576716 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] m5zfgl4sqttizcpb5mnm1avd5kbv14t 3576718 3576716 2026-04-04T15:01:58Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576718 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 02x1qnww6qp2neqe2dkvngws7nn0m73 3576727 3576718 2026-04-04T15:36:09Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576727 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 4yaowsbejmw8z9uhe7gtv9kvpkx8coo 3576730 3576727 2026-04-04T15:43:22Z Мағыпар 100137 /* Көрнекі орындары */ 3576730 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] cud5yz783rw5v4p21vaz3nx6x1mfp27 3576732 3576730 2026-04-04T15:44:46Z Мағыпар 100137 /* Көрнекі орындары */ дереккөз 3576732 wikitext text/x-wiki '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] rkxopmrtwn3vawuuiqef2b2ze67mece 3576733 3576732 2026-04-04T15:45:56Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3576733 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 2xwj5bam1k34xy0un5p7vl57fsghf89 3576734 3576733 2026-04-04T15:46:24Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3576734 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] fvpykx4n78ey4f90agywobvx25hk91o 3576736 3576734 2026-04-04T15:47:29Z Мағыпар 100137 үлгі 3576736 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] e9sllw2ilsns9e5cc02c88iqs2ph4cc 3576737 3576736 2026-04-04T15:48:04Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3576737 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] k6712pduockodsowv1qvgpcxnpad3wo 3576739 3576737 2026-04-04T15:48:41Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3576739 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 8j3m7oy33zc1jqft05fxx9knw6x1ux7 3576741 3576739 2026-04-04T15:49:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3576741 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 0yz36m3j8czt9akmvlz01wo3ppam2v1 3576742 3576741 2026-04-04T15:50:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3576742 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 949kufiawl9asgtbt4iddz2etzqk2d8 3576743 3576742 2026-04-04T15:51:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3576743 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 759 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 3y1jpvpxqhq95tm08ao285n9owhu4u8 3576744 3576743 2026-04-04T15:53:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3576744 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1407 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 204 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 759 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 4zjcsk13tig76jnydjr8weepe46qcaz 3576745 3576744 2026-04-04T15:55:21Z Мағыпар 100137 сурет қою 3576745 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1407 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 204 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 759 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|Қала орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] fdiu2o71c8kfua1vqvu6wlqu33uco4t 3576746 3576745 2026-04-04T15:57:11Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3576746 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1407 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 204 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 759 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|Қала орталығы Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Пресвятой Богородицы шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] rude5cnea754kopw2vz8owd5ngpwih2 3576747 3576746 2026-04-04T15:59:35Z Мағыпар 100137 сурет қою 3576747 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1407 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 204 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 759 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|Қала орталығы Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Пресвятой Богородицы шіркеуі Докшыцы. Паштовая станцыя.jpg|Пошта </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] csw0yjmgcycihpoo3f6suv2o7hb1uxx 3576748 3576747 2026-04-04T16:01:17Z Мағыпар 100137 сурет қою 3576748 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Докшицы |шынайы атауы = {{lang-be|Докшыцы}} |сурет = Dokshytsy town.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Dokšycy, Belarus.svg |ту = Flag of Dokšycy and Dokšycy Rajon.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =53 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =46 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Докшицы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1407 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 204 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 759 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2157 |пошта индексі = 211722 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Докшицы''' ({{lang-be|Докшыцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының солтүстігіндегі [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Докшицы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/dokscitsi/|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> Халық саны: 6 759 (2023 жылғы 1 қаңтар).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dokshicy.htm|title=Карта Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Витебск]]іден 200 км, [[Минск]]іден 132 км және [[Литва]] шекарасынан 128 км қашықтықта орналасқан. Қаладан бір шақырым жерде Березина өзені басталады. Докшицы арқылы келесі ұлттық автомобиль жолдары өтеді: P3 Логойск-Глубокое-Латвия шекарасы, P29 Ушачи-Вилейка және P86 Богушевск (M8 тас жолынан)-Лепель-Мядель.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=65_Dokshici|title=Города Беларуси→Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Тарихы == Докшицы туралы алғашқы деректер XV ғасырға жатады. Сол кезде Докшицы қаласы Литва Ұлы Герцогтігіне тиесілі болған. XVI ғасырда бұл аймақ Минск уезінің құрамына кірді, бірақ 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінген кезде, жерлер Ресей империясының құрамына кірді. 1918 жылдан кейін қала Польшаның құрамында болды. Батыс Беларусь аннексияланғаннан кейін ғана 1939 жылы Докшицы Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dokshitsy|title=Докшицы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 19 ғасырдың ортасына қарай Докшицыда спирт зауыты, бал зауыты, қант зауыты және бірнеше су және жел диірмендері болды. Жылына екі рет ірі жәрмеңкелер өткізілді. Ғасырдың соңына қарай қала халқы төрт жарым мыңға жетті.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9250-Dokshicy.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Докшицкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> 1941 жылдың 9 шілдесінен 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін Докшицы нацистік Германияның қол астында болды және Рейхскоммиссариат Остландиясының Бас вице-округінің құрамында болды. Немістер қаланы қиратып, әскери гарнизон құрды. 1944 жылы 2 шілдеде қаланы Қызыл Армия қайта басып алып, қала қайтадан Беларусь КСР-нің құрамына кірді. 1991 жылдан бастап ол тәуелсіз Беларусь Республикасының құрамына кірді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада «Витебсхлебпром» ААҚ-ның Докшицы нан зауытының филиалы, Докшицы жол жөндеу-құрылыс басқармасының №180 филиалы, Докшицы ПМК-52 жол құрылысы және пайдалану басқармасы т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалалық мәдени орталық, Докшицы халық театры, қолөнер үйі және екі кітапхана, орталық аурухана жұмыс жасайды. == Көрнекі орындары == Докшицы қаласының басты көрікті жері — 1900 және 1903 жылдар аралығында салынған Покров шіркеуі. Қала орталығында қиыршық тас пен кірпіштен салынған шіркеу ретроспективті орыс стиліндегі сәулет ескерткіші болып табылады. Қаланың келесі көрнекті жері жақында (1994 жылы) салынған Троица шіркеуі. Шіркеудің жанында оған қатысты тағы бірнеше ғимарат бар. Докшицыда шағын көрікті жерлердің бірі — бұрынғы 19 ғасырдағы кешеннің қалдықтары. Қалада сонымен қатар бұрынғы диірмен және 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы басқа да тарихи ғимараттар бар.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/doksz/dokshitsy|title= Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|Қала орталығы Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Пресвятой Богородицы шіркеуі Докшыцы. Паштовая станцыя.jpg|Пошта Докшыцы. Млын (03).jpg|Диірмен </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] s2t10ajtdu5nonkkegnf34o7365103m 3 778233 3576709 2026-04-04T14:38:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576709 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Maxbeirut}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 19:38, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) 7gd4dqkuol3twsc14v6nk1r980ee2bm 0 778234 3576719 2026-04-04T15:09:47Z Ashina 7704 Жаңа бетте: '''Artemis бағдарламасы''' (ағылш. ''Artemis program'') — АҚШ-тың Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы (NASA) жетекшілік ететін, Айды зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «Аполлон-17» миссиясынан кейін а... 3576719 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' (ағылш. ''Artemis program'') — АҚШ-тың Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы (NASA) жетекшілік ететін, Айды зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «Аполлон-17» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта Марсқа адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы Дональд Трамптың «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама грек мифологиясындағы ай құдайы әрі Аполлонның егіз қарындасы Артемиданың құрметіне аталған. ---- === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді Жер орбитасынан тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр зымыран-тасығыш. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – астронавттарды Ай орбитасынан бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта SpaceX (Starship HLS) және Blue Origin компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – ғарышты бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" |'''Миссия''' |'''Мерзімі''' |'''Сипаттамасы''' |'''Статусы''' |- |'''Artemis I''' |16 қараша 2022 |Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. |Сәтті аяқталды |- |'''Artemis II''' |1 сәуір 2026 |Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). |Орындалуда |- |'''Artemis III''' |2027 (болжам) |Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. |Жоспарлануда |- |'''Artemis IV''' |2028 басы |1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. |Жоспарлануда |- |'''Artemis V''' |2028 соңы |Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. |Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға Рид Уайзмен, Виктор Гловер (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), Кристина Кох (алғашқы әйел) және Джереми Хансен (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база (Artemis Base Camp) құрылысына бағыттайтынын жариялады және Lunar Gateway жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sy8aztprq33l1h7roei7j8okq4jilfn 3576725 3576719 2026-04-04T15:23:29Z Ashina 7704 3576725 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Artemis program'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-]]<nowiki/>тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. ---- === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" |'''Миссия''' |'''Мерзімі''' |'''Сипаттамасы''' |'''Статусы''' |- |'''Artemis I''' |16 қараша 2022 |Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. |Сәтті аяқталды |- |'''[[Артемида II|Artemis II]]''' |1 сәуір 2026 |Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). |Орындалуда |- |'''Artemis III''' |2027 (болжам) |Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. |Жоспарлануда |- |'''Artemis IV''' |2028 басы |1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. |Жоспарлануда |- |'''Artemis V''' |2028 соңы |Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. |Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rgrpmk5akmkuozdtw0j6db3jj8cfxnk 3576728 3576725 2026-04-04T15:36:57Z Wikuiser 172895 3576728 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. ---- === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" |'''Миссия''' |'''Мерзімі''' |'''Сипаттамасы''' |'''Статусы''' |- |'''Artemis I''' |16 қараша 2022 |Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. |Сәтті аяқталды |- |'''[[Артемида II|Artemis II]]''' |1 сәуір 2026 |Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). |Орындалуда |- |'''Artemis III''' |2027 (болжам) |Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. |Жоспарлануда |- |'''Artemis IV''' |2028 басы |1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. |Жоспарлануда |- |'''Artemis V''' |2028 соңы |Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. |Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} se1cvzq3dz2lbczrxp1gvsblktrbi3d 3576729 3576728 2026-04-04T15:41:20Z Wikuiser 172895 /* Негізгі элементтері */ 3576729 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. ---- === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" ! Миссия ! Мерзімі ! Сипаттамасы ! Статусы |- | '''Artemis&nbsp;I''' | 16 қараша 2022 | Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. | Сәтті аяқталды |- | '''[[Артемида II|Artemis&nbsp;II]]''' | 1 сәуір 2026 | Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). | Орындалуда |- | '''Artemis&nbsp;III''' | 2027 (болжам) | Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;IV''' | 2028 басы | 1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;V''' | 2028 соңы | Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. | Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lyzzunug1llu6e0tuz61ckcuk787hpe 3576731 3576729 2026-04-04T15:43:43Z Wikuiser 172895 +[[Санат:Артемида бағдарламасы]]; +[[Санат:Ғарыштық бағдарламалар]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3576731 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. ---- === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" ! Миссия ! Мерзімі ! Сипаттамасы ! Статусы |- | '''Artemis&nbsp;I''' | 16 қараша 2022 | Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. | Сәтті аяқталды |- | '''[[Артемида II|Artemis&nbsp;II]]''' | 1 сәуір 2026 | Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). | Орындалуда |- | '''Artemis&nbsp;III''' | 2027 (болжам) | Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;IV''' | 2028 басы | 1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;V''' | 2028 соңы | Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. | Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Артемида бағдарламасы| ]] [[Санат:Ғарыштық бағдарламалар]] e41z3sf2r1terg4cpxxdb7i74z1zokr 3576735 3576731 2026-04-04T15:46:36Z Ashina 7704 3576735 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. == Тарихы == Artemis бағдарламасы бұрын тоқтатылған бірнеше ірі NASA бағдарламалары мен миссияларының компоненттерін, соның ішінде ''Constellation'' бағдарламасы мен ''Asteroid Redirect Mission'' (Астероид бағытын өзгерту миссиясы) элементтерін қамтиды. Алғаш рет 2005 жылғы «NASA-ны қаржыландыру туралы» заңмен бекітілген Constellation бағдарламасы Space Shuttle шаттлдарының қызмет мерзімі аяқталуға жақындаған тұста қолға алынды. Ол '''[[Ares I]]''' және '''[[Ares V]]'''зымырандарын, сондай-ақ '''[[Orion (ғарыш кемесі)|Orion]]''' ғарыш кемесін жасауды көздеді<ref>{{cite web|last=Moskowitz|first=Clara|date=7 January 2011|title=NASA Stuck in Limbo as New Congress Takes Over|url=https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|access-date=19 October 2020|publisher=Space.com|archive-date=22 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022131707/https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|url-status=live}}</ref>. 2009 жылдың мамырында АҚШ президенті [[Барак Обама]] [[Халықаралық ғарыш станциясы|Халықаралық ғарыш станциясына]] қолдау көрсету, төмен [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерлерге (соның ішінде [[Ай (серік)|Айға]], [[Марс|Марсқа]] және [[Жер|Жерге]] жақын нысандарға) миссиялар әзірлеу және белгіленген бюджет шегінде коммерциялық ғарыш индустриясын пайдалану секілді бірнеше мақсатты қарастыру үшін [[Огастин комитеті|Огастин комитетін]] құрды. Комитет Constellation бағдарламасының айтарлықтай деңгейде жеткіліксіз қаржыландырылғанын және 2020 жылға қарай Айға қону мүмкін емес екенін мәлімдеді. Соның салдарынан Constellation бағдарламасы уақытша тоқтатылды<ref>{{cite news|last=Amos|first=Jonathan|date=11 October 2010|title=Obama signs Nasa up to new future|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|access-date=30 September 2020|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926115826/https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|url-status=live}}</ref>. 2010 жылдың 15 сәуірінде Президент Обама [[Кеннеди атындағы ғарыш орталығы|Кеннеди атындағы ғарыш орталығында]] сөз сөйлеп, әкімшіліктің NASA-ға қатысты жоспарларын жариялады және Constellation бағдарламасының «өміршең еместігін» айтып, оның Orion-нан басқа элементтерін тоқтатты. Оның орнына ол қосымша 6 миллиард АҚШ долларын бөлуді ұсынды және 2015 жылға қарай құрылысқа дайын болатын жаңа ауыр зымыран бағдарламасын әзірлеуге, сондай-ақ 2030 жылдардың ортасына қарай [[Марс орбитасы|Марс орбитасына]] басқарылатын миссиялар жіберуге шақырды. 2010 жылдың 11 қазанында Президент Обама «NASA-ны қаржыландыру туралы 2010 жылғы» заңға қол қойды. Бұл заң [[Space Shuttle]], Constellation және басқа да NASA бағдарламаларының жұмыс күшін, активтері мен мүмкіндіктерін пайдалана отырып, 2016 жылдан бастап төмен Жер орбитасынан тыс миссияларды қолдау үшін '''SLS''' зымыраны мен '''Orion''' ғарыш кемесін жедел түрде әзірлеуді талап етті. Сондай-ақ, заң ғарыш технологиялары мен [[Робототехника|робототехникаға]] инвестиция құйып, коммерциялық жүк және экипаж тасымалдау қызметтеріне (Commercial Resupply Services, Commercial Crew Development) қолдау көрсетуді қамтамасыз етті. 2017 жылдың 30 маусымында Президент Дональд Трамп вице-президент [[Майк Пенс|Майк Пенстің]] төрағалығымен '''[[Ұлттық ғарыш кеңесі (АҚШ)|Ұлттық ғарыш кеңесін]]''' қайта құру туралы жарлыққа қол қойды. Әкімшіліктің алғашқы бюджеттік сұранысы Обама дәуіріндегі адамның ғарышқа ұшу бағдарламаларын (коммерциялық тасымалдар, SLS және Orion) сақтап қалды, бірақ сонымен бірге Жер туралы ғылыми зерттеулерді азайтып, NASA-ның білім беру бөлімін жоюды талап етті<ref>{{cite web|last=Clark|first=Stephen|date=30 June 2017|title=Trump signs order reviving long-dormant National Space Council|url=https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031515/https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|archive-date=9 November 2020|access-date=30 June 2017|publisher=Spaceflight Now}}</ref>. === Жаңа атау === 2017 жылғы 11 желтоқсанда Президент Трамп '''Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директиваға''' қол қойды. Бұл құжат АҚШ-тың жетекшілігімен адамдарды Айға қайта қондыру, одан кейін Марсқа және одан да алыс кеңістіктерге миссиялар жіберу бағдарламасын бастауды талап етті. Саясат NASA әкімшісіне «Күн жүйесі бойынша адамзаттың іргесін кеңейту, сондай-ақ Жерге жаңа білім мен мүмкіндіктер әкелу үшін коммерциялық және халықаралық серіктестермен бірлесе отырып, инновациялық әрі тұрақты зерттеу бағдарламасын басқаруды» тапсырды. Бұл талпыныс адамдарды Айға қайтару және болашақта Марсты зерттеу жолында үкіметтің, жеке индустрияның және халықаралық күштерді тиімдірек ұйымдастыруды көздейді. №1 директива кейінірек '''Artemis''' деп аталған, Айға бағытталған науқанды мақұлдады. Ол Orion ғарыш капсуласы, Lunar Gateway ғарыш станциясы және Commercial Lunar Payload Services (Коммерциялық ай жүктері қызметі) сияқты АҚШ-тың бұрынғы бағдарламаларына негізделді, сонымен қатар жаңа '''Human Landing System (Адамды қондыру жүйесі)''' бағдарламасын құрды. Space Launch System (SLS) Orion үшін негізгі ұшыру аппараты болады деп күтілсе, бағдарламаның басқа элементтерін коммерциялық зымыран-тасығыштар ұшыруы тиіс еді<ref name="Verge May2019">{{cite web|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|title=NASA administrator on new Moon plan: "We're doing this in a way that's never been done before"|first=Loren|last=Grush|publisher=The Verge|date=17 May 2019|access-date=20 May 2019|archive-date=4 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live}}</ref>. 2019 жылғы 26 наурызда вице-президент Пенс NASA-ның Айға қону мақсаты төрт жылға жеделдетіліп, қону 2024 жылға жоспарланғанын жариялады<ref>{{cite news|last1=Pearlman|first1=Robert|date=14 May 2019|title=NASA Names New Moon Landing Program Artemis After Apollo's Sister|url=https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726011226/https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|archive-date=26 July 2019|access-date=14 May 2019|publisher=Space.com}}</ref>. 2019 жылғы 16 мамырда NASA әкімшісі Джим Брайденстайн жаңа бағдарламаның грек мифологиясындағы Ай құдайы, Аполлонның егіз қарындасының құрметіне '''Artemis'''(Артемида) деп аталатынын мәлімдеді (NASA-ның 1960 жылдардағы Айға қону бағдарламасы Аполлон есімімен аталған болатын)<ref name="Verge May20192">{{cite web|last=Grush|first=Loren|date=17 May 2019|title=NASA administrator on new Moon plan: "We're doing this in a way that's never been done before"|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|archive-date=4 July 2020|access-date=20 May 2019|publisher=The Verge}}</ref><ref name="NYT-20192">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=13 May 2019|title=For Artemis Mission to Moon, NASA Seeks to Add Billions to Budget|url=https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525034839/https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|archive-date=25 May 2019|access-date=21 July 2019|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331}}</ref>. 2019 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша, 2030 жылдардағы Марс миссиялары әлі де жоспарда болды. 2019 жылдың ортасында NASA 2020 қаржы жылына Artemis үшін қосымша 1,6 миллиард доллар сұрады<ref name="Harwood CBS">{{cite news|last=Harwood|first=William|url=https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|title=NASA boss pleads for steady moon mission funding|work=CBS News|date=17 July 2019|access-date=28 August 2019|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021709/https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|url-status=live}}</ref>, ал Сенаттың қаржыландыру комитеті Конгресстің бағалауы мен мақұлдауы үшін NASA-дан бес жылдық бюджет профилін талап етті<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/senate-appropriators-advance-bill-funding-nasa-despite-uncertainties-about-artemis-costs/|title=Senate appropriators advance bill funding NASA despite uncertainties about Artemis costs|website=SpaceNews|date=27 September 2019|access-date=26 June 2022}}</ref>. 2020 жылдың ақпанында Ақ үй 2021 қаржы жылының бюджеті аясында Artemis бағдарламасын қамту үшін қаржыландыруды 12%-ға арттыруды сұрады. Жалпы бюджет жылына 25,2 миллиард долларды құрап, оның 3,7 миллиард доллары Адамды қондыру жүйесіне (HLS) арналуы тиіс еді. NASA-ның бас қаржы директоры Джефф ДеУит бағдарламаға қатысты Демократтардың алаңдаушылығына қарамастан, агенттіктің бұл бюджетті Конгресс арқылы өткізуге «жақсы мүмкіндігі» бар деп есептеді<ref name="NASA puts a price on a 2024 Moon landing — US$35 billion2">{{cite web|last=Berger|first=Eric|date=11 February 2020|title=NASA puts a price on a 2024 Moon landing – US$35 billion|url=https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211004509/https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|archive-date=11 February 2020|access-date=11 February 2020|publisher=Ars Technica}}</ref>. Алайда, 2020 жылдың шілдесінде Өкілдер палатасының Ассигнованиелер комитеті Ақ үй сұраған қаржыландыру өсімін қабылдамады. Палата ұсынған заң жобасында HLS үшін тек 700 миллион доллар бөлінді, бұл сұралған сомадан 81%-ға (3 миллиард долларға) аз еді<ref>{{cite web|date=7 July 2020|title=House bill offers flat funding for NASA|url=https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|url-status=live|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20200712193948/https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|archive-date=12 July 2020|access-date=30 September 2020|publisher=SpaceNews}}</ref>. 2020 жылдың сәуірінде NASA Blue Origin, Dynetics және SpaceX компанияларына HLS-тің 10 айлық алдын ала жобалық зерттеулері үшін қаржы бөлді. 2021 жылғы 4 ақпанда '''Байден әкімшілігі''' Artemis бағдарламасын қолдады<ref name="sn20210204">{{cite news|url=https://spacenews.com/white-house-endorses-artemis-program/|title=White House endorses Artemis program|date=4 February 2021|work=[[SpaceNews]]|access-date=29 April 2021}}</ref>. Ақ үйдің баспасөз хатшысы Джен Псаки әкімшіліктің «бұл күш-жігер мен талпынысты қолдайтынын» жеткізді<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|title=Press Briefing by Press Secretary Jen Psaki and National Security Advisor Jake Sullivan, February 4, 2021|author=<!--Not stated-->|date=4 February 2021|website=[[whitehouse.gov]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311112109/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|archive-date=11 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|title=Artemis: Biden administration backs US Moon shot|last=Rincon|first=Paul|date=5 February 2021|website=[[BBC News Online]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316161046/https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|archive-date=16 March 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-access=limited|title=The Biden administration has set out to dismantle Trump's legacy, except in one area: Space|last=Davenport|first=Christian|date=2 March 2021|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=19 March 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428040540/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-status=live}}</ref>. Дегенмен, 2021 жылдың ақпан айында NASA әкімшісінің міндетін атқарушы Стив Юрчик жоба кестесіне қатысты бюджеттік мәселелерді қайта көтеріп, «2024 жылы Айға қону мақсаты енді нақты меже болмауы мүмкін» деп түсіндірді<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|title=NASA has a lot to tackle this year as Biden takes charge. Here's what the agency's acting chief has to say.|last=Bartels|first=Meghan|date=5 February 2021|website=[[Space.com]]|access-date=20 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302102328/https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|archive-date=2 March 2021}}</ref>. 2021 жылғы 16 сәуірде NASA SpaceX компаниясымен '''Starship HLS''' ай қондырғышымен екі рет Айға қону рейсін әзірлеу, жасау және ұшу туралы келісімшарт жасасты. Blue Origin және Dynetics бұл шешімге 26 сәуірде Үкіметтің есеп беру басқармасына (GAO) наразылық білдірді. GAO наразылықтарды қабылдамағаннан кейін, Blue Origin келісімшартқа байланысты NASA-ны сотқа берді. Сот процесі кезінде NASA келісімшарт бойынша жұмысты 1 қарашаға дейін тоқтатуға келісті. Судья 4 қарашада талап арызды қанағаттандырмай тастады, осыдан кейін NASA SpaceX-пен жұмысын жалғастырды<ref>{{cite news|title="Bezos' Blue Origin loses NASA lawsuit over SpaceX $2.9 billion lunar lander contract"|date=November 4, 2021|first=Michael|last=Sheetz|url=https://www.cnbc.com/2021/11/04/bezos-blue-origin-loses-lawsuit-against-nasa-over-spacex-lunar-lander.html|access-date=November 4, 2021|publisher=CNBC}}</ref>. 2021 жылғы 15 қарашада NASA Бас инспекторы кеңсесінің аудиті Artemis бағдарламасының 2025 жылға дейінгі нақты құнын шамамен 93 миллиард доллар деп бағалады<ref name="NASA OIG 2021">{{cite report|author=[[NASA Office of Inspector General]]|date=15 November 2021|title=NASA's Management of the Artemis Missions|url=https://oig.nasa.gov/docs/IG-22-003.pdf|publisher=[[NASA]]|page=21|access-date=18 January 2023|quote=To account for all Artemis costs for FYs 2021 through 2025, including Phase 2 projects like the SLS Block 1B, Mobile Launcher 2, and Gateway, we found that $25 billion should be added to the Artemis Plan's estimated costs, increasing the total costs over this 5-year period to $53 billion. Furthermore, when considering the $40 billion already spent on the Artemis mission from FYs 2012 to 2020, the total projected cost through FY 2025 becomes $93 billion.}}</ref>. SpaceX-пен жасалған алғашқы келісімшарттан бөлек, NASA 2019 жылдың мамырында және 2021 жылдың қыркүйегінде баламалы жобаларды ынталандыру мақсатында HLS-тің әртүрлі аспектілері бойынша келісімшарттардың екі кезеңін өткізді. 2022 жылдың наурызында агенттіктің тұрақтылықтың жаңа ережелерін әзірлеп жатқаны және Starship HLS-ті жаңартуды, сондай-ақ жаңа бәсекелестік балама жобаларды қарастырып жатқаны жарияланды. Бұл шешімдер Конгресс мүшелерінің бағдарламада бәсекелестік пен резервтік нұсқалардың жоқтығын сынағаннан кейін қабылданды<ref>{{cite web|date=22 May 2019|title=NASA awards US$45.5 million to 11 American companies to "advance human lunar landers"|url=https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|website=mlive.com|access-date=24 March 2022|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726111305/https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|url-status=live}}</ref>. === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" ! Миссия ! Мерзімі ! Сипаттамасы ! Статусы |- | '''Artemis&nbsp;I''' | 16 қараша 2022 | Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. | Сәтті аяқталды |- | '''[[Артемида II|Artemis&nbsp;II]]''' | 1 сәуір 2026 | Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). | Орындалуда |- | '''Artemis&nbsp;III''' | 2027 (болжам) | Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;IV''' | 2028 басы | 1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;V''' | 2028 соңы | Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. | Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Артемида бағдарламасы| ]] [[Санат:Ғарыштық бағдарламалар]] 3y7lf5yejv9p713vcncf4722sqlsmk2 3576738 3576735 2026-04-04T15:48:23Z Ashina 7704 «[[Санат:Артемида бағдарламасы|Артемида бағдарламасы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3576738 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. == Тарихы == Artemis бағдарламасы бұрын тоқтатылған бірнеше ірі NASA бағдарламалары мен миссияларының компоненттерін, соның ішінде ''Constellation'' бағдарламасы мен ''Asteroid Redirect Mission'' (Астероид бағытын өзгерту миссиясы) элементтерін қамтиды. Алғаш рет 2005 жылғы «NASA-ны қаржыландыру туралы» заңмен бекітілген Constellation бағдарламасы Space Shuttle шаттлдарының қызмет мерзімі аяқталуға жақындаған тұста қолға алынды. Ол '''[[Ares I]]''' және '''[[Ares V]]'''зымырандарын, сондай-ақ '''[[Orion (ғарыш кемесі)|Orion]]''' ғарыш кемесін жасауды көздеді<ref>{{cite web|last=Moskowitz|first=Clara|date=7 January 2011|title=NASA Stuck in Limbo as New Congress Takes Over|url=https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|access-date=19 October 2020|publisher=Space.com|archive-date=22 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022131707/https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|url-status=live}}</ref>. 2009 жылдың мамырында АҚШ президенті [[Барак Обама]] [[Халықаралық ғарыш станциясы|Халықаралық ғарыш станциясына]] қолдау көрсету, төмен [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерлерге (соның ішінде [[Ай (серік)|Айға]], [[Марс|Марсқа]] және [[Жер|Жерге]] жақын нысандарға) миссиялар әзірлеу және белгіленген бюджет шегінде коммерциялық ғарыш индустриясын пайдалану секілді бірнеше мақсатты қарастыру үшін [[Огастин комитеті|Огастин комитетін]] құрды. Комитет Constellation бағдарламасының айтарлықтай деңгейде жеткіліксіз қаржыландырылғанын және 2020 жылға қарай Айға қону мүмкін емес екенін мәлімдеді. Соның салдарынан Constellation бағдарламасы уақытша тоқтатылды<ref>{{cite news|last=Amos|first=Jonathan|date=11 October 2010|title=Obama signs Nasa up to new future|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|access-date=30 September 2020|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926115826/https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|url-status=live}}</ref>. 2010 жылдың 15 сәуірінде Президент Обама [[Кеннеди атындағы ғарыш орталығы|Кеннеди атындағы ғарыш орталығында]] сөз сөйлеп, әкімшіліктің NASA-ға қатысты жоспарларын жариялады және Constellation бағдарламасының «өміршең еместігін» айтып, оның Orion-нан басқа элементтерін тоқтатты. Оның орнына ол қосымша 6 миллиард АҚШ долларын бөлуді ұсынды және 2015 жылға қарай құрылысқа дайын болатын жаңа ауыр зымыран бағдарламасын әзірлеуге, сондай-ақ 2030 жылдардың ортасына қарай [[Марс орбитасы|Марс орбитасына]] басқарылатын миссиялар жіберуге шақырды. 2010 жылдың 11 қазанында Президент Обама «NASA-ны қаржыландыру туралы 2010 жылғы» заңға қол қойды. Бұл заң [[Space Shuttle]], Constellation және басқа да NASA бағдарламаларының жұмыс күшін, активтері мен мүмкіндіктерін пайдалана отырып, 2016 жылдан бастап төмен Жер орбитасынан тыс миссияларды қолдау үшін '''SLS''' зымыраны мен '''Orion''' ғарыш кемесін жедел түрде әзірлеуді талап етті. Сондай-ақ, заң ғарыш технологиялары мен [[Робототехника|робототехникаға]] инвестиция құйып, коммерциялық жүк және экипаж тасымалдау қызметтеріне (Commercial Resupply Services, Commercial Crew Development) қолдау көрсетуді қамтамасыз етті. 2017 жылдың 30 маусымында Президент Дональд Трамп вице-президент [[Майк Пенс|Майк Пенстің]] төрағалығымен '''[[Ұлттық ғарыш кеңесі (АҚШ)|Ұлттық ғарыш кеңесін]]''' қайта құру туралы жарлыққа қол қойды. Әкімшіліктің алғашқы бюджеттік сұранысы Обама дәуіріндегі адамның ғарышқа ұшу бағдарламаларын (коммерциялық тасымалдар, SLS және Orion) сақтап қалды, бірақ сонымен бірге Жер туралы ғылыми зерттеулерді азайтып, NASA-ның білім беру бөлімін жоюды талап етті<ref>{{cite web|last=Clark|first=Stephen|date=30 June 2017|title=Trump signs order reviving long-dormant National Space Council|url=https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031515/https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|archive-date=9 November 2020|access-date=30 June 2017|publisher=Spaceflight Now}}</ref>. === Жаңа атау === 2017 жылғы 11 желтоқсанда Президент Трамп '''Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директиваға''' қол қойды. Бұл құжат АҚШ-тың жетекшілігімен адамдарды Айға қайта қондыру, одан кейін Марсқа және одан да алыс кеңістіктерге миссиялар жіберу бағдарламасын бастауды талап етті. Саясат NASA әкімшісіне «Күн жүйесі бойынша адамзаттың іргесін кеңейту, сондай-ақ Жерге жаңа білім мен мүмкіндіктер әкелу үшін коммерциялық және халықаралық серіктестермен бірлесе отырып, инновациялық әрі тұрақты зерттеу бағдарламасын басқаруды» тапсырды. Бұл талпыныс адамдарды Айға қайтару және болашақта Марсты зерттеу жолында үкіметтің, жеке индустрияның және халықаралық күштерді тиімдірек ұйымдастыруды көздейді. №1 директива кейінірек '''Artemis''' деп аталған, Айға бағытталған науқанды мақұлдады. Ол Orion ғарыш капсуласы, Lunar Gateway ғарыш станциясы және Commercial Lunar Payload Services (Коммерциялық ай жүктері қызметі) сияқты АҚШ-тың бұрынғы бағдарламаларына негізделді, сонымен қатар жаңа '''Human Landing System (Адамды қондыру жүйесі)''' бағдарламасын құрды. Space Launch System (SLS) Orion үшін негізгі ұшыру аппараты болады деп күтілсе, бағдарламаның басқа элементтерін коммерциялық зымыран-тасығыштар ұшыруы тиіс еді<ref name="Verge May2019">{{cite web|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|title=NASA administrator on new Moon plan: "We're doing this in a way that's never been done before"|first=Loren|last=Grush|publisher=The Verge|date=17 May 2019|access-date=20 May 2019|archive-date=4 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live}}</ref>. 2019 жылғы 26 наурызда вице-президент Пенс NASA-ның Айға қону мақсаты төрт жылға жеделдетіліп, қону 2024 жылға жоспарланғанын жариялады<ref>{{cite news|last1=Pearlman|first1=Robert|date=14 May 2019|title=NASA Names New Moon Landing Program Artemis After Apollo's Sister|url=https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726011226/https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|archive-date=26 July 2019|access-date=14 May 2019|publisher=Space.com}}</ref>. 2019 жылғы 16 мамырда NASA әкімшісі Джим Брайденстайн жаңа бағдарламаның грек мифологиясындағы Ай құдайы, Аполлонның егіз қарындасының құрметіне '''Artemis'''(Артемида) деп аталатынын мәлімдеді (NASA-ның 1960 жылдардағы Айға қону бағдарламасы Аполлон есімімен аталған болатын)<ref name="Verge May20192">{{cite web|last=Grush|first=Loren|date=17 May 2019|title=NASA administrator on new Moon plan: "We're doing this in a way that's never been done before"|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|archive-date=4 July 2020|access-date=20 May 2019|publisher=The Verge}}</ref><ref name="NYT-20192">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=13 May 2019|title=For Artemis Mission to Moon, NASA Seeks to Add Billions to Budget|url=https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525034839/https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|archive-date=25 May 2019|access-date=21 July 2019|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331}}</ref>. 2019 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша, 2030 жылдардағы Марс миссиялары әлі де жоспарда болды. 2019 жылдың ортасында NASA 2020 қаржы жылына Artemis үшін қосымша 1,6 миллиард доллар сұрады<ref name="Harwood CBS">{{cite news|last=Harwood|first=William|url=https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|title=NASA boss pleads for steady moon mission funding|work=CBS News|date=17 July 2019|access-date=28 August 2019|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021709/https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|url-status=live}}</ref>, ал Сенаттың қаржыландыру комитеті Конгресстің бағалауы мен мақұлдауы үшін NASA-дан бес жылдық бюджет профилін талап етті<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/senate-appropriators-advance-bill-funding-nasa-despite-uncertainties-about-artemis-costs/|title=Senate appropriators advance bill funding NASA despite uncertainties about Artemis costs|website=SpaceNews|date=27 September 2019|access-date=26 June 2022}}</ref>. 2020 жылдың ақпанында Ақ үй 2021 қаржы жылының бюджеті аясында Artemis бағдарламасын қамту үшін қаржыландыруды 12%-ға арттыруды сұрады. Жалпы бюджет жылына 25,2 миллиард долларды құрап, оның 3,7 миллиард доллары Адамды қондыру жүйесіне (HLS) арналуы тиіс еді. NASA-ның бас қаржы директоры Джефф ДеУит бағдарламаға қатысты Демократтардың алаңдаушылығына қарамастан, агенттіктің бұл бюджетті Конгресс арқылы өткізуге «жақсы мүмкіндігі» бар деп есептеді<ref name="NASA puts a price on a 2024 Moon landing — US$35 billion2">{{cite web|last=Berger|first=Eric|date=11 February 2020|title=NASA puts a price on a 2024 Moon landing – US$35 billion|url=https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211004509/https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|archive-date=11 February 2020|access-date=11 February 2020|publisher=Ars Technica}}</ref>. Алайда, 2020 жылдың шілдесінде Өкілдер палатасының Ассигнованиелер комитеті Ақ үй сұраған қаржыландыру өсімін қабылдамады. Палата ұсынған заң жобасында HLS үшін тек 700 миллион доллар бөлінді, бұл сұралған сомадан 81%-ға (3 миллиард долларға) аз еді<ref>{{cite web|date=7 July 2020|title=House bill offers flat funding for NASA|url=https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|url-status=live|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20200712193948/https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|archive-date=12 July 2020|access-date=30 September 2020|publisher=SpaceNews}}</ref>. 2020 жылдың сәуірінде NASA Blue Origin, Dynetics және SpaceX компанияларына HLS-тің 10 айлық алдын ала жобалық зерттеулері үшін қаржы бөлді. 2021 жылғы 4 ақпанда '''Байден әкімшілігі''' Artemis бағдарламасын қолдады<ref name="sn20210204">{{cite news|url=https://spacenews.com/white-house-endorses-artemis-program/|title=White House endorses Artemis program|date=4 February 2021|work=[[SpaceNews]]|access-date=29 April 2021}}</ref>. Ақ үйдің баспасөз хатшысы Джен Псаки әкімшіліктің «бұл күш-жігер мен талпынысты қолдайтынын» жеткізді<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|title=Press Briefing by Press Secretary Jen Psaki and National Security Advisor Jake Sullivan, February 4, 2021|author=<!--Not stated-->|date=4 February 2021|website=[[whitehouse.gov]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311112109/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|archive-date=11 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|title=Artemis: Biden administration backs US Moon shot|last=Rincon|first=Paul|date=5 February 2021|website=[[BBC News Online]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316161046/https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|archive-date=16 March 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-access=limited|title=The Biden administration has set out to dismantle Trump's legacy, except in one area: Space|last=Davenport|first=Christian|date=2 March 2021|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=19 March 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428040540/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-status=live}}</ref>. Дегенмен, 2021 жылдың ақпан айында NASA әкімшісінің міндетін атқарушы Стив Юрчик жоба кестесіне қатысты бюджеттік мәселелерді қайта көтеріп, «2024 жылы Айға қону мақсаты енді нақты меже болмауы мүмкін» деп түсіндірді<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|title=NASA has a lot to tackle this year as Biden takes charge. Here's what the agency's acting chief has to say.|last=Bartels|first=Meghan|date=5 February 2021|website=[[Space.com]]|access-date=20 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302102328/https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|archive-date=2 March 2021}}</ref>. 2021 жылғы 16 сәуірде NASA SpaceX компаниясымен '''Starship HLS''' ай қондырғышымен екі рет Айға қону рейсін әзірлеу, жасау және ұшу туралы келісімшарт жасасты. Blue Origin және Dynetics бұл шешімге 26 сәуірде Үкіметтің есеп беру басқармасына (GAO) наразылық білдірді. GAO наразылықтарды қабылдамағаннан кейін, Blue Origin келісімшартқа байланысты NASA-ны сотқа берді. Сот процесі кезінде NASA келісімшарт бойынша жұмысты 1 қарашаға дейін тоқтатуға келісті. Судья 4 қарашада талап арызды қанағаттандырмай тастады, осыдан кейін NASA SpaceX-пен жұмысын жалғастырды<ref>{{cite news|title="Bezos' Blue Origin loses NASA lawsuit over SpaceX $2.9 billion lunar lander contract"|date=November 4, 2021|first=Michael|last=Sheetz|url=https://www.cnbc.com/2021/11/04/bezos-blue-origin-loses-lawsuit-against-nasa-over-spacex-lunar-lander.html|access-date=November 4, 2021|publisher=CNBC}}</ref>. 2021 жылғы 15 қарашада NASA Бас инспекторы кеңсесінің аудиті Artemis бағдарламасының 2025 жылға дейінгі нақты құнын шамамен 93 миллиард доллар деп бағалады<ref name="NASA OIG 2021">{{cite report|author=[[NASA Office of Inspector General]]|date=15 November 2021|title=NASA's Management of the Artemis Missions|url=https://oig.nasa.gov/docs/IG-22-003.pdf|publisher=[[NASA]]|page=21|access-date=18 January 2023|quote=To account for all Artemis costs for FYs 2021 through 2025, including Phase 2 projects like the SLS Block 1B, Mobile Launcher 2, and Gateway, we found that $25 billion should be added to the Artemis Plan's estimated costs, increasing the total costs over this 5-year period to $53 billion. Furthermore, when considering the $40 billion already spent on the Artemis mission from FYs 2012 to 2020, the total projected cost through FY 2025 becomes $93 billion.}}</ref>. SpaceX-пен жасалған алғашқы келісімшарттан бөлек, NASA 2019 жылдың мамырында және 2021 жылдың қыркүйегінде баламалы жобаларды ынталандыру мақсатында HLS-тің әртүрлі аспектілері бойынша келісімшарттардың екі кезеңін өткізді. 2022 жылдың наурызында агенттіктің тұрақтылықтың жаңа ережелерін әзірлеп жатқаны және Starship HLS-ті жаңартуды, сондай-ақ жаңа бәсекелестік балама жобаларды қарастырып жатқаны жарияланды. Бұл шешімдер Конгресс мүшелерінің бағдарламада бәсекелестік пен резервтік нұсқалардың жоқтығын сынағаннан кейін қабылданды<ref>{{cite web|date=22 May 2019|title=NASA awards US$45.5 million to 11 American companies to "advance human lunar landers"|url=https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|website=mlive.com|access-date=24 March 2022|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726111305/https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|url-status=live}}</ref>. === Негізгі элементтері === Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" ! Миссия ! Мерзімі ! Сипаттамасы ! Статусы |- | '''Artemis&nbsp;I''' | 16 қараша 2022 | Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. | Сәтті аяқталды |- | '''[[Артемида II|Artemis&nbsp;II]]''' | 1 сәуір 2026 | Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). | Орындалуда |- | '''Artemis&nbsp;III''' | 2027 (болжам) | Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;IV''' | 2028 басы | 1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;V''' | 2028 соңы | Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. | Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғарыштық бағдарламалар]] epmdnw99v8pnhxy8br4ip3zejtvwp5v 3576740 3576738 2026-04-04T15:49:20Z Ashina 7704 3576740 wikitext text/x-wiki '''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]<nowiki/>» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану. Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған<ref>{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}</ref>. == Тарихы == Artemis бағдарламасы бұрын тоқтатылған бірнеше ірі NASA бағдарламалары мен миссияларының компоненттерін, соның ішінде ''Constellation'' бағдарламасы мен ''Asteroid Redirect Mission'' (Астероид бағытын өзгерту миссиясы) элементтерін қамтиды. Алғаш рет 2005 жылғы «NASA-ны қаржыландыру туралы» заңмен бекітілген Constellation бағдарламасы Space Shuttle шаттлдарының қызмет мерзімі аяқталуға жақындаған тұста қолға алынды. Ол '''[[Ares I]]''' және '''[[Ares V]]'''зымырандарын, сондай-ақ '''[[Orion (ғарыш кемесі)|Orion]]''' ғарыш кемесін жасауды көздеді<ref>{{cite web|last=Moskowitz|first=Clara|date=7 January 2011|title=NASA Stuck in Limbo as New Congress Takes Over|url=https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|access-date=19 October 2020|publisher=Space.com|archive-date=22 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022131707/https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|url-status=live}}</ref>. 2009 жылдың мамырында АҚШ президенті [[Барак Обама]] [[Халықаралық ғарыш станциясы|Халықаралық ғарыш станциясына]] қолдау көрсету, төмен [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерлерге (соның ішінде [[Ай (серік)|Айға]], [[Марс|Марсқа]] және [[Жер|Жерге]] жақын нысандарға) миссиялар әзірлеу және белгіленген бюджет шегінде коммерциялық ғарыш индустриясын пайдалану секілді бірнеше мақсатты қарастыру үшін [[Огастин комитеті|Огастин комитетін]] құрды. Комитет Constellation бағдарламасының айтарлықтай деңгейде жеткіліксіз қаржыландырылғанын және 2020 жылға қарай Айға қону мүмкін емес екенін мәлімдеді. Соның салдарынан Constellation бағдарламасы уақытша тоқтатылды<ref>{{cite news|last=Amos|first=Jonathan|date=11 October 2010|title=Obama signs Nasa up to new future|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|access-date=30 September 2020|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926115826/https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|url-status=live}}</ref>. 2010 жылдың 15 сәуірінде Президент Обама [[Кеннеди атындағы ғарыш орталығы|Кеннеди атындағы ғарыш орталығында]] сөз сөйлеп, әкімшіліктің NASA-ға қатысты жоспарларын жариялады және Constellation бағдарламасының «өміршең еместігін» айтып, оның Orion-нан басқа элементтерін тоқтатты. Оның орнына ол қосымша 6 миллиард АҚШ долларын бөлуді ұсынды және 2015 жылға қарай құрылысқа дайын болатын жаңа ауыр зымыран бағдарламасын әзірлеуге, сондай-ақ 2030 жылдардың ортасына қарай [[Марс орбитасы|Марс орбитасына]] басқарылатын миссиялар жіберуге шақырды. 2010 жылдың 11 қазанында Президент Обама «NASA-ны қаржыландыру туралы 2010 жылғы» заңға қол қойды. Бұл заң [[Space Shuttle]], Constellation және басқа да NASA бағдарламаларының жұмыс күшін, активтері мен мүмкіндіктерін пайдалана отырып, 2016 жылдан бастап төмен Жер орбитасынан тыс миссияларды қолдау үшін '''SLS''' зымыраны мен '''Orion''' ғарыш кемесін жедел түрде әзірлеуді талап етті. Сондай-ақ, заң ғарыш технологиялары мен [[Робототехника|робототехникаға]] инвестиция құйып, коммерциялық жүк және экипаж тасымалдау қызметтеріне (Commercial Resupply Services, Commercial Crew Development) қолдау көрсетуді қамтамасыз етті. 2017 жылдың 30 маусымында Президент Дональд Трамп вице-президент [[Майк Пенс|Майк Пенстің]] төрағалығымен '''[[Ұлттық ғарыш кеңесі (АҚШ)|Ұлттық ғарыш кеңесін]]''' қайта құру туралы жарлыққа қол қойды. Әкімшіліктің алғашқы бюджеттік сұранысы Обама дәуіріндегі адамның ғарышқа ұшу бағдарламаларын (коммерциялық тасымалдар, SLS және Orion) сақтап қалды, бірақ сонымен бірге Жер туралы ғылыми зерттеулерді азайтып, NASA-ның білім беру бөлімін жоюды талап етті<ref>{{cite web|last=Clark|first=Stephen|date=30 June 2017|title=Trump signs order reviving long-dormant National Space Council|url=https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031515/https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|archive-date=9 November 2020|access-date=30 June 2017|publisher=Spaceflight Now}}</ref>. === Жаңа атау === 2017 жылғы 11 желтоқсанда Президент Трамп '''Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директиваға''' қол қойды. Бұл құжат АҚШ-тың жетекшілігімен адамдарды Айға қайта қондыру, одан кейін Марсқа және одан да алыс кеңістіктерге миссиялар жіберу бағдарламасын бастауды талап етті. Саясат NASA әкімшісіне «Күн жүйесі бойынша адамзаттың іргесін кеңейту, сондай-ақ Жерге жаңа білім мен мүмкіндіктер әкелу үшін коммерциялық және халықаралық серіктестермен бірлесе отырып, инновациялық әрі тұрақты зерттеу бағдарламасын басқаруды» тапсырды. Бұл талпыныс адамдарды Айға қайтару және болашақта Марсты зерттеу жолында үкіметтің, жеке индустрияның және халықаралық күштерді тиімдірек ұйымдастыруды көздейді. №1 директива кейінірек '''Artemis''' деп аталған, Айға бағытталған науқанды мақұлдады. Ол Orion ғарыш капсуласы, Lunar Gateway ғарыш станциясы және Commercial Lunar Payload Services (Коммерциялық ай жүктері қызметі) сияқты АҚШ-тың бұрынғы бағдарламаларына негізделді, сонымен қатар жаңа '''Human Landing System (Адамды қондыру жүйесі)''' бағдарламасын құрды. Space Launch System (SLS) Orion үшін негізгі ұшыру аппараты болады деп күтілсе, бағдарламаның басқа элементтерін коммерциялық зымыран-тасығыштар ұшыруы тиіс еді<ref name="Verge May2019">{{cite web|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|title=NASA administrator on new Moon plan: "We're doing this in a way that's never been done before"|first=Loren|last=Grush|publisher=The Verge|date=17 May 2019|access-date=20 May 2019|archive-date=4 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live}}</ref>. 2019 жылғы 26 наурызда вице-президент Пенс NASA-ның Айға қону мақсаты төрт жылға жеделдетіліп, қону 2024 жылға жоспарланғанын жариялады<ref>{{cite news|last1=Pearlman|first1=Robert|date=14 May 2019|title=NASA Names New Moon Landing Program Artemis After Apollo's Sister|url=https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726011226/https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|archive-date=26 July 2019|access-date=14 May 2019|publisher=Space.com}}</ref>. 2019 жылғы 16 мамырда NASA әкімшісі Джим Брайденстайн жаңа бағдарламаның грек мифологиясындағы Ай құдайы, Аполлонның егіз қарындасының құрметіне '''Artemis'''(Артемида) деп аталатынын мәлімдеді (NASA-ның 1960 жылдардағы Айға қону бағдарламасы Аполлон есімімен аталған болатын)<ref name="Verge May20192">{{cite web|last=Grush|first=Loren|date=17 May 2019|title=NASA administrator on new Moon plan: "We're doing this in a way that's never been done before"|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|archive-date=4 July 2020|access-date=20 May 2019|publisher=The Verge}}</ref><ref name="NYT-20192">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=13 May 2019|title=For Artemis Mission to Moon, NASA Seeks to Add Billions to Budget|url=https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525034839/https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|archive-date=25 May 2019|access-date=21 July 2019|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331}}</ref>. 2019 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша, 2030 жылдардағы Марс миссиялары әлі де жоспарда болды. 2019 жылдың ортасында NASA 2020 қаржы жылына Artemis үшін қосымша 1,6 миллиард доллар сұрады<ref name="Harwood CBS">{{cite news|last=Harwood|first=William|url=https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|title=NASA boss pleads for steady moon mission funding|work=CBS News|date=17 July 2019|access-date=28 August 2019|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021709/https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|url-status=live}}</ref>, ал Сенаттың қаржыландыру комитеті Конгресстің бағалауы мен мақұлдауы үшін NASA-дан бес жылдық бюджет профилін талап етті<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/senate-appropriators-advance-bill-funding-nasa-despite-uncertainties-about-artemis-costs/|title=Senate appropriators advance bill funding NASA despite uncertainties about Artemis costs|website=SpaceNews|date=27 September 2019|access-date=26 June 2022}}</ref>. 2020 жылдың ақпанында Ақ үй 2021 қаржы жылының бюджеті аясында Artemis бағдарламасын қамту үшін қаржыландыруды 12%-ға арттыруды сұрады. Жалпы бюджет жылына 25,2 миллиард долларды құрап, оның 3,7 миллиард доллары Адамды қондыру жүйесіне (HLS) арналуы тиіс еді. NASA-ның бас қаржы директоры Джефф ДеУит бағдарламаға қатысты Демократтардың алаңдаушылығына қарамастан, агенттіктің бұл бюджетті Конгресс арқылы өткізуге «жақсы мүмкіндігі» бар деп есептеді<ref name="NASA puts a price on a 2024 Moon landing — US$35 billion2">{{cite web|last=Berger|first=Eric|date=11 February 2020|title=NASA puts a price on a 2024 Moon landing – US$35 billion|url=https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211004509/https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|archive-date=11 February 2020|access-date=11 February 2020|publisher=Ars Technica}}</ref>. Алайда, 2020 жылдың шілдесінде Өкілдер палатасының Ассигнованиелер комитеті Ақ үй сұраған қаржыландыру өсімін қабылдамады. Палата ұсынған заң жобасында HLS үшін тек 700 миллион доллар бөлінді, бұл сұралған сомадан 81%-ға (3 миллиард долларға) аз еді<ref>{{cite web|date=7 July 2020|title=House bill offers flat funding for NASA|url=https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|url-status=live|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20200712193948/https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|archive-date=12 July 2020|access-date=30 September 2020|publisher=SpaceNews}}</ref>. 2020 жылдың сәуірінде NASA Blue Origin, Dynetics және SpaceX компанияларына HLS-тің 10 айлық алдын ала жобалық зерттеулері үшін қаржы бөлді. 2021 жылғы 4 ақпанда '''Байден әкімшілігі''' Artemis бағдарламасын қолдады<ref name="sn20210204">{{cite news|url=https://spacenews.com/white-house-endorses-artemis-program/|title=White House endorses Artemis program|date=4 February 2021|work=[[SpaceNews]]|access-date=29 April 2021}}</ref>. Ақ үйдің баспасөз хатшысы Джен Псаки әкімшіліктің «бұл күш-жігер мен талпынысты қолдайтынын» жеткізді<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|title=Press Briefing by Press Secretary Jen Psaki and National Security Advisor Jake Sullivan, February 4, 2021|author=<!--Not stated-->|date=4 February 2021|website=[[whitehouse.gov]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311112109/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|archive-date=11 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|title=Artemis: Biden administration backs US Moon shot|last=Rincon|first=Paul|date=5 February 2021|website=[[BBC News Online]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316161046/https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|archive-date=16 March 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-access=limited|title=The Biden administration has set out to dismantle Trump's legacy, except in one area: Space|last=Davenport|first=Christian|date=2 March 2021|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=19 March 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428040540/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-status=live}}</ref>. Дегенмен, 2021 жылдың ақпан айында NASA әкімшісінің міндетін атқарушы Стив Юрчик жоба кестесіне қатысты бюджеттік мәселелерді қайта көтеріп, «2024 жылы Айға қону мақсаты енді нақты меже болмауы мүмкін» деп түсіндірді<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|title=NASA has a lot to tackle this year as Biden takes charge. Here's what the agency's acting chief has to say.|last=Bartels|first=Meghan|date=5 February 2021|website=[[Space.com]]|access-date=20 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302102328/https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|archive-date=2 March 2021}}</ref>. 2021 жылғы 16 сәуірде NASA SpaceX компаниясымен '''Starship HLS''' ай қондырғышымен екі рет Айға қону рейсін әзірлеу, жасау және ұшу туралы келісімшарт жасасты. Blue Origin және Dynetics бұл шешімге 26 сәуірде Үкіметтің есеп беру басқармасына (GAO) наразылық білдірді. GAO наразылықтарды қабылдамағаннан кейін, Blue Origin келісімшартқа байланысты NASA-ны сотқа берді. Сот процесі кезінде NASA келісімшарт бойынша жұмысты 1 қарашаға дейін тоқтатуға келісті. Судья 4 қарашада талап арызды қанағаттандырмай тастады, осыдан кейін NASA SpaceX-пен жұмысын жалғастырды<ref>{{cite news|title="Bezos' Blue Origin loses NASA lawsuit over SpaceX $2.9 billion lunar lander contract"|date=November 4, 2021|first=Michael|last=Sheetz|url=https://www.cnbc.com/2021/11/04/bezos-blue-origin-loses-lawsuit-against-nasa-over-spacex-lunar-lander.html|access-date=November 4, 2021|publisher=CNBC}}</ref>. 2021 жылғы 15 қарашада NASA Бас инспекторы кеңсесінің аудиті Artemis бағдарламасының 2025 жылға дейінгі нақты құнын шамамен 93 миллиард доллар деп бағалады<ref name="NASA OIG 2021">{{cite report|author=[[NASA Office of Inspector General]]|date=15 November 2021|title=NASA's Management of the Artemis Missions|url=https://oig.nasa.gov/docs/IG-22-003.pdf|publisher=[[NASA]]|page=21|access-date=18 January 2023|quote=To account for all Artemis costs for FYs 2021 through 2025, including Phase 2 projects like the SLS Block 1B, Mobile Launcher 2, and Gateway, we found that $25 billion should be added to the Artemis Plan's estimated costs, increasing the total costs over this 5-year period to $53 billion. Furthermore, when considering the $40 billion already spent on the Artemis mission from FYs 2012 to 2020, the total projected cost through FY 2025 becomes $93 billion.}}</ref>. SpaceX-пен жасалған алғашқы келісімшарттан бөлек, NASA 2019 жылдың мамырында және 2021 жылдың қыркүйегінде баламалы жобаларды ынталандыру мақсатында HLS-тің әртүрлі аспектілері бойынша келісімшарттардың екі кезеңін өткізді. 2022 жылдың наурызында агенттіктің тұрақтылықтың жаңа ережелерін әзірлеп жатқаны және Starship HLS-ті жаңартуды, сондай-ақ жаңа бәсекелестік балама жобаларды қарастырып жатқаны жарияланды. Бұл шешімдер Конгресс мүшелерінің бағдарламада бәсекелестік пен резервтік нұсқалардың жоқтығын сынағаннан кейін қабылданды<ref>{{cite web|date=22 May 2019|title=NASA awards US$45.5 million to 11 American companies to "advance human lunar landers"|url=https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|website=mlive.com|access-date=24 March 2022|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726111305/https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|url-status=live}}</ref>. == Негізгі элементтері == Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады: * '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]]. * '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған. * '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған. * '''Artemis Accords''' – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған. {| class="wikitable" ! Миссия ! Мерзімі ! Сипаттамасы ! Статусы |- | '''Artemis&nbsp;I''' | 16 қараша 2022 | Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы. | Сәтті аяқталды |- | '''[[Артемида II|Artemis&nbsp;II]]''' | 1 сәуір 2026 | Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында). | Орындалуда |- | '''Artemis&nbsp;III''' | 2027 (болжам) | Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;IV''' | 2028 басы | 1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы. | Жоспарлануда |- | '''Artemis&nbsp;V''' | 2028 соңы | Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау. | Жоспарлануда |} === Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар === 2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда. 2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. === Сын және қиындықтар === Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды. Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді. Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғарыштық бағдарламалар]] 9q7cy48324c2t5qjkirvjy9d57oabgb 0 778235 3576720 2026-04-04T15:14:11Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows 95 Build 106 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Chicago |windows_нұсқасы = [[Сурет:Windows Logo (1992-2001).svg|15px]] [[Windows 95]] |құрастыру_нұсқасы = 4.00... 3576720 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows 95 Build 106 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Chicago |windows_нұсқасы = [[Сурет:Windows Logo (1992-2001).svg|15px]] [[Windows 95]] |құрастыру_нұсқасы = 4.00.106 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 4.0 |архитектура = x86 |sku = Жоқ |Құрастырылған_күні = 1994 |Мерзімі біту уақыты = Белгісіз |продукт кілті = Белгісіз }} '''Windows 95 Build 106''' — [[Microsoft]] жасаған [[Windows 95]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыру нұсқаларының бірі. Бұл нұсқа [[1994 жыл|1994–]][[1995 жыл]]дар аралығында әзірлеу кезеңінде пайдаланылған. Бұл нұсқа [[Windows 95]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму сатыларының бірі болып табылады. [[Windows 95]] ресми түрде [[1995 жыл]]ы шыққанға дейін көптеген тесттік нұсқалардан өтті. Солардың бірі — Build 106. Бұл нұсқа Windows 95 дамуының ерте кезеңін көрсетеді және тарихи тұрғыдан маңызды. [[Санат:Windows 95]] [[Санат:Microsoft Windows]] [[Санат: Windows 95 нұсқалары]] bkz95h3vs789mfoddgajwzy4zsf0ubu 3576722 3576720 2026-04-04T15:19:33Z MuratbekErkebulan 162992 3576722 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows 95 Build 106 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Chicago |windows_нұсқасы = [[Сурет:Windows Logo (1992-2001).svg|15px]] [[Windows 95]] |құрастыру_нұсқасы = 4.00.106 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 4.0 |архитектура = x86 |sku = Жоқ |Құрастырылған_күні = 1994 |Мерзімі біту уақыты = Белгісіз |продукт кілті = Белгісіз }} '''Windows 95 Build 106''' — [[Microsoft]] жасаған [[Windows 95]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыру нұсқаларының бірі. Бұл нұсқа [[1994 жыл|1994–]][[1995 жыл]]дар аралығында әзірлеу кезеңінде пайдаланылған. Бұл нұсқа [[Windows 95]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму сатыларының бірі болып табылады. [[Windows 95]] ресми түрде [[1995 жыл]]ы шыққанға дейін көптеген тесттік нұсқалардан өтті. Солардың бірі — Build 106. Бұл нұсқа Windows 95 дамуының ерте кезеңін көрсетеді және тарихи тұрғыдан маңызды.<ref>86Box бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 01-11</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Windows 95]] [[Санат:Microsoft Windows]] [[Санат: Windows 95 нұсқалары]] h16j8p9xr2ggn53iw3mgcohfb29bvph 14 778236 3576721 2026-04-04T15:14:42Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Санат: Windows нұсқалары]] 3576721 wikitext text/x-wiki [[Санат: Windows нұсқалары]] colcwn24k6kys0ipxif0vmkoh89l3ga 3 778237 3576726 2026-04-04T15:35:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576726 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ketsudekaeru}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:35, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) jlra9ahsumq5hhxuqs28gmk2m0hplsu 3 778238 3576752 2026-04-04T16:53:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576752 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Xin23Đan++}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:53, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) f01ccsarbwmz1map7sv0ab38mu2q7qe 0 778239 3576754 2026-04-04T17:00:21Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Батыс майданда өзгеріс жоқ |Шынайы атауы = {{lang-en|All Quiet on the Western Front}} |Суреті = All Quiet on the Western Front (1930 film) poster.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[әскери фильм]]<br>[[эпопея]]<br>[[драма]] |Режиссёрі... 3576754 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Батыс майданда өзгеріс жоқ |Шынайы атауы = {{lang-en|All Quiet on the Western Front}} |Суреті = All Quiet on the Western Front (1930 film) poster.jpg |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[әскери фильм]]<br>[[эпопея]]<br>[[драма]] |Режиссёрі = [[Льюис Майлстоун]] |Продюсері = [[Карл Леммле (кіші)]] |Сценарист = [[Эрих Мария Ремарк]] <small>(роман)</small><br>[[Джордж Эбботт]] |Актерлер = [[Лью Эйрс]]<br>[[Луис Волхайм]] |Операторы = [[Артур Эдисон]] |Композиторы = [[Давид Брукман]] |Компания = [[Universal Pictures]] |Дистрибьютор = [[Universal Pictures]] |Ұзақтығы = 152 мин. |Бюджеті = 1,2 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 3 млн [[АҚШ доллары|$]] |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1930 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0020629 |Сайты = }} '''«Батыс майданда өзгеріс жоқ»''' (ағылш. All Quiet on the Western Front) (1930) — режиссер [[Льюис Майлстоун]]ның түсірген ақ-қара түсті эпикалық әскери драмасы, [[Эрих Мария Ремарк]]тың [[Батыс майданда өзгеріс жоқ|аттас]] романының экранизациясы. Басты рөлдерде — [[Лью Эйрс]], [[Луис Волхайм]], [[Джон Рэй]], [[Слим Саммервилл]] және [[Уильям Бейкуэлл]]. 1930 жылғы қарашада өткен «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының [[Оскар (1931)|үшінші марапаттау рәсімі]]нде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациялары бойынша екі мүсіншені жеңіп алды. 1990 жылы «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде АҚШ [[Конгресс кітапханасы]]ның [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite news|last1=Gamarekian|first1=Barbara|date=October 19, 1990|title=Library of Congress Adds 25 Titles to National Film Registry|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1990/10/19/movies/library-of-congress-adds-25-titles-to-national-film-registry.html|access-date=May 18, 2020|issn=0362-4331}}</ref> [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша, «10 жанрдан 10 үздік фильм» тізімінде бұл туынды «10 үздік эпикалық фильм» арасында 7-орынға ие болды.<ref>{{cite news | author = American Film Institute | author-link = American Film Institute | title = AFI Crowns Top 10 Films in 11 Classic Genres | work = ComingSoon.net | date = June 17, 2008 | url = https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46072 | access-date= June 18, 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080619034738/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46072| archive-date= June 19, 2008 | url-status= live}}</ref><ref>{{cite web | title= Top 10 Epic | url = http://www.afi.com/10top10/epic.html | publisher= American Film Institute |access-date= June 13, 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080619174209/http://www.afi.com/10top10/epic.html| archive-date= June 19, 2008 | url-status= live}}</ref> == Сюжеті == {{multiple image | align = left | total_width = 320 | image1 = All Quiet on the Western Front (1930, sound version).webm | thumbtime1 = 10 | image2 = All Quiet on the Western Front (1930, silent version).webm | thumbtime2 = 10 | footer = «Батыс майданда өзгеріс жоқ» фильмінің дыбысты (сол жақта) және дыбыссыз (оң жақта) нұсқалары }} Фильм романнан алынған алғысөзбен басталады: «Бұл хикая айыптау да, мойындау да, тіпті бастан кешкен оқиға да емес, өйткені ажалмен бетпе-бет келгендер үшін өлім — ермек емес. Бұл — соғыс талқанын шығарған ұрпақ туралы, тіпті снарядтан аман қалса да, оның құрбанына айналғандар туралы айтуға талпыныс...» Туынды милитаристік-шовинистік насихатқа елітіп, мектеп партасынан бірден майданға өз еркімен аттанған «[[жоғалған ұрпақ]]тың» тағдырын баяндайды. Оқиға [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі [[Германия]]да басталады. Мектеп мұғалімі профессор Канторектің патриоттық рухтағы жалынды үндеуіне жігерленген Пауль Боймер мен оның сыныптастары майданға өз еріктерімен аттанады. Олар соғысты ерлік пен даңққа толы қызықты оқиға ретінде елестетеді. Алайда, оқу-жаттығу лагерінде қатал капрал Химмельштосстың қолынан өткен соң, олардың алғашқы иллюзиялары бұзыла бастайды. Нағыз соғыстың сұмдығы олар алдыңғы шепке келгенде ғана ашылады. Мұнда олар үнемі атқылаудан, аштықтан және өлімнен көз ашпайды. Тәжірибелі сарбаз Станислаус Катчинский (Кат) жас жігіттерге аман қалудың жолдарын үйретіп, олардың қамқоршысына айналады. Уақыт өте келе Пауль достарының бірінен соң бірінің қаза тапқанына куә болады. Оның жақын досы Франц Кеммерих госпитальда [[Ампутация|аяғын кескен]]нен кейін ауыр жағдайда көз жұмады. Соғыс даласындағы [[траншея]]да Пауль француз сарбазы Жерар Дювальды өлтіреді. Өліп бара жатқан жаудың қасында түнеген Пауль соғыстың мағынасыздығын, қарсы алдындағы адамның да өзі сияқты қарапайым жан екенін түсініп, қатты рухани күйзеліске түседі. Пауль жараланып, үйіне демалысқа келгенде, тылдағы адамдардың соғыс туралы түсінігінің мүлдем бөлек екенін көреді. Оның бұрынғы мұғалімі әлі де жастарды өлімге айдап, патриотизм туралы ұрандатып жүргенін көргенде, Пауль өзін туған жерінде бөтен сезінеді. Ол үшін енді жалғыз «отбасы» — майдандағы қалған достары ғана болып қалады. Ол майданға қайтып оралады, бірақ көп ұзамай оның ең жақын досы Кат та қаза табады. Фильмнің соңында, 1918 жылдың қазан айында, майдан шебінде тыныштық орнаған күні, Пауль траншеядан сыртқа ұмсынып, әдемі көбелекті ұстамақ болады. Осы сәтте мергеннің оғы тиіп, Пауль Боймер қаза табады. == Рөлдерде == {{div col|colwidth=22em}} * [[Лью Эйрс]] — Пауль Боймер * [[Луис Волхайм]] — капрал Станислаус «Кат» Катчински, Боймердің қызметтесі * [[Джон Рэй]] — капрал Химмельштосс, бұрынғы хат тасушы * [[Арнольд Люси]] — профессор Канторек, Боймердің мектеп мұғалімі * [[Бен Александр]] — Франц Кеммерих, Боймердің сыныптасы * [[Оуэн Дэвис (кіші)]] — Петер * [[Уолтер Роджерс]] — Йозеф Бем, Боймердің сыныптасы * [[Уильям Бейкуэлл]] — Альберт Кропп, Боймердің сыныптасы * [[Рассел Глисон]] — Мюллер «Бесінші», Боймердің сыныптасы * [[Ричард Александер]] — Хайе Вестхус, Боймердің қызметтесі * [[Берил Мерсер]] — фрау Боймер * [[Слим Саммервилл]] — Тьяден '''Титрларда көрсетілмегендер:''' * [[Йола д’Арвиль]] — Сюзанна, француз шаруа әйелі * [[Эдмунд Брис]] — герр Мейер * [[Хейни Конклин]] — Йозеф Хамахер, госпитальдағы пациент * [[Винс Барнетт]] — аспаздың көмекшісі {{div col end}} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже |- ! scope="row" rowspan="4" | [[Оскар (1930, қараша)|Оскар]] | [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] | [[Universal Pictures]] ([[Карл Леммле]]) | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] | [[Льюис Майлстоун]] | {{Жеңіс}} |- | [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]] | [[Джордж Эбботт]], [[Максвелл Андерсон]] және [[Дел Эндрюс]] | {{Номинация}} |- | [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]] | [[Артур Эдисон]] | {{Номинация}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0020629}} {{рейтинг-10|8.1}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1930 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Льюис Майлстоун фильмдері]] [[Санат:Universal Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]] [[Санат:АҚШ ұлттық фильмдер тізілімі]] [[Санат:Эрих Мария Ремарк шығармаларының экрандаулары]] [[Санат:Германия романдарының экрандаулары]] [[Санат:АҚШ әскери фильмдері]] [[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]] jajvkubfmwc6aoho2it3db0cj6hk872 0 778240 3576756 2026-04-04T17:01:46Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Ғимарат | ғимараттың аты = Гейдельберг обсерваториясы | шынайы аты = Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl | бұрынғы атауы = Мангейм обсерваториясы<br />Ұлы герцог обсерваториясы | балама аты = | статусы = | суреті = LSW-Heidelberg.jpg | ені = | сурет атауы... 3576756 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Гейдельберг обсерваториясы | шынайы аты = Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl | бұрынғы атауы = Мангейм обсерваториясы<br />Ұлы герцог обсерваториясы | балама аты = | статусы = | суреті = LSW-Heidelberg.jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Германия |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 23 |lat_sec = 53 |lon_dir = E |lon_deg = 8 |lon_min = 43 |lon_sec = 31 | карта атауы = | карта ені = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | қолданылуы = ғылыми нысан | орналасуы = | мекен жайы = | қала = [[Гейдельберг]] | мемлекет = [[Германия]] | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы уақыты = | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = 1774 жыл<br />1898 (Гейдельбергте) | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | биіктігі = | төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | сайты = https://www.lsw.uni-heidelberg.de/ }} '''Гейдельберг обсерваториясы''' — [[Германия]]дағы [[Гейдельберг университеті]] қарамағында істейтін [[обсерватория]]. Оның негізі 1774 жылы [[Мангейм]]де қаланған. Бір ғасырдан кейін қаланың ортасында орналасуы ғылыми байқауларды қиындататын жағдайға айналғандықтан, обсерватория уақытша [[Карлсруэ]]ге көшеді. Кейін оны [[Гейдельберг]]те орналастыру ойы келеді, бұл [[Неміс астрономиялық қоғамы]] мекен тепкен жер болып келеді. 1898 жылдың маусымында Баденнің ұлы герцогы Фридрих осы Гейдельбергте жаңа нысанды ашады. Қазіргі обсерватория Кёнигштуль деп аталатын төбеде, теңіз деңгейінен 570 метр биіктікте орналасқан. Басында Гейдельберг обсерваториясы екі бөлімнен тұрған: астрометриялық және астрофизикалық. Бірінші бөлімді [[Карл Валентинер]] басқарған, ол Мангейм обсерваториясының директоры болған және оның Карлсруэге көшуін бастаған. Астрофизикалық бөлімге [[Макс Вольф]] қараған. [[Сурет:Astrograph in Heidelberg-Königstuhl-2.jpg|нобай|солға|Брюс атымен аталған 16-дюймдік [[астрограф]]]] Жаңа обсерваторияның ашылуына дейін америкалық [[Кэтрин Вулф Брюс]] Макс Вольфке 10 000 доллар грант бөледі. Осы қаражатқа 16-дюймдік (41 см) жаңа рефракторлық телескоп сатып алынды. Ол көп уақыт бойы обсерваторияның негізгі зерттеу құрылғысы болды. Кейін Вольф 28-дюймдік (71 см) [[Рефлектор (телескоп)|рефлекторлық телескоп]] салуға грант жеңіп алады.<ref>{{ cite journal | author=Tenn, Joseph S. | title=Max Wolf: The Twenty-Fifth Bruce Medalist | url=https://scholarworks.calstate.edu/concern/publications/w9505128s | journal=Mercury | volume=23 | number=4 | pages=27–28 | year=1994| bibcode=1994Mercu..23d..27T }}</ref> Обсерваторияның негізгі бағыттары [[тұмандық]]тарды зерттеу және [[астероид]]тарды ашу болды. Макс Вольф және оның шәкірттері осы жерден жалпы 800-ден астам астероидты ашты. Ал [[Карл Вильгельм Райнмут]] 400-ге жуық астероид ашқан болатын. Minor Planet Center ұйымының кодификациясында бұл обсерватория 024 нөмірімен беріледі. == Тағы қараңыз == * [[Обсерваториялар тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша обсерваториялар]] [[Санат:Гейдельберг университеті]] og4w0i797w38wh3efyew60it8zal47k 3 778241 3576763 2026-04-04T17:19:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576763 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JanNein}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:19, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) 16j86nv30ag7byj9qatp7osb5jh57ky 0 778242 3576766 2026-04-04T17:25:35Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КС... 3576766 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3dtseq6dizpmdibdc9iipiw75zgkou1 3576767 3576766 2026-04-04T17:33:12Z Мағыпар 100137 дереккөз 3576767 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qgwe4wbgxl4bj91ilihb9qk4g6em1qz 3576769 3576767 2026-04-04T17:40:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576769 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} racpcjjmin5yizcfbaiue3oo77dzajh 3576773 3576769 2026-04-04T17:51:22Z Мағыпар 100137 3576773 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4cmt75lxzmqi7dp9qfudbusx25ixtg8 3576774 3576773 2026-04-04T17:52:00Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576774 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады. == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jkydmgswy0hgq8c4wnd00gubgtfcc80 3576775 3576774 2026-04-04T17:53:06Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны */ дереккөз 3576775 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} grexrya2d2nxfboge170tezqtwyib8i 3576777 3576775 2026-04-04T17:55:15Z Мағыпар 100137 /* Қызметі */ толықтыру 3576777 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2x6t7n2le17ik5gdj5unevh9randuc4 3576778 3576777 2026-04-04T17:58:14Z Мағыпар 100137 /* Қызметі */ толықтыру 3576778 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dfdfgtk9q0ec797dmnm77dw9rhhw5o6 3576780 3576778 2026-04-04T18:01:28Z Мағыпар 100137 толықтыру 3576780 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты. == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qq0mxpdmycaat261k4euedjva70rpik 3576782 3576780 2026-04-04T18:05:57Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары */ 3576782 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты. == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} im6mnscz1h6tpxz2z7djq8m17jq6cq4 3576783 3576782 2026-04-04T18:07:09Z Мағыпар 100137 /* Қызметі */ дереккөз 3576783 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qffh6ayrdkoe4p3439eecgjypvkwqso 3576785 3576783 2026-04-04T18:08:15Z Мағыпар 100137 /* Қызметі */ дереккөз 3576785 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} satzuaxn8enpf4zej8e0cvpdc51547p 3576786 3576785 2026-04-04T18:10:04Z Мағыпар 100137 /* Қызметі */ дереккөз 3576786 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова | Ўзбекистон янги замон каҳрамонлари | Анвармирзо Ҳикоятлари|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hd3mstvs7y05gf9poku8q6r3q3417o3 3576787 3576786 2026-04-04T18:12:49Z Мағыпар 100137 /* Қызметі */ 3576787 wikitext text/x-wiki '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o159j5gpwtrqjk8oa25vqt6bop8l843 3576788 3576787 2026-04-04T18:17:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3576788 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова Садыковна | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 64zr57muu2qmbydlirlmj1aovmt73q2 3576791 3576788 2026-04-04T18:24:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3576791 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qrzbxc0a22smmza9x7hs893jdselehc 3576795 3576791 2026-04-04T18:29:17Z Мағыпар 100137 үлгі 3576795 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rf5x1ql5q6rsxxgoohvyjznco9n5s6u 3576802 3576795 2026-04-04T18:31:52Z Мағыпар 100137 үлгі 3576802 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1955 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 наурыз 1959 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e2rrg5he0pjuwpvgea47j3avll6htdt 3576805 3576802 2026-04-04T18:35:10Z Мағыпар 100137 үлгі 3576805 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1955 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 наурыз 1959 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі | Ту_4 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = мамыр 1952 | Басқаруын аяқтады_4 = ақпан 1955 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kqd0ykkt5vlykxnib99a0gzqblgd8nu 3576811 3576805 2026-04-04T18:45:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3576811 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1955 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 наурыз 1959 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі | Ту_4 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = мамыр 1952 | Басқаруын аяқтады_4 = ақпан 1955 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 26.12.1920 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан{{!}}Қоқан|Қоқанда}}, [[Өзбекстан]] | Қайтыс болған күні = 7.04.2006 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}} | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Сиродж Нурутдинов | Балалары = Бахтияр Нурутдинов (1947—1989), Зульфия Нурутдинова (1950—2019), Лола Рустамова (род. 1939). | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = Ташкент теміржол инженерлері институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0pktkt19kwd06oyth3z7ky6ozc3esku 3576813 3576811 2026-04-04T18:51:07Z Мағыпар 100137 3576813 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1955 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 наурыз 1959 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі | Ту_4 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = мамыр 1952 | Басқаруын аяқтады_4 = ақпан 1955 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 26.12.1920 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан{{!}}Қоқан|Қоқанда}}, [[Өзбекстан]] | Қайтыс болған күні = 7.04.2006 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}} | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Сиродж Нурутдинов | Балалары = Бахтияр Нурутдинов (1947—1989), Зульфия Нурутдинова (1950—2019), Лола Рустамова (род. 1939). | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = Ташкент теміржол инженерлері институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} q9tipfugogrdqb5g6ok1ijdm1gz9erv 3576816 3576813 2026-04-04T18:57:04Z Мағыпар 100137 3576816 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1955 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 наурыз 1959 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі | Ту_4 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = мамыр 1952 | Басқаруын аяқтады_4 = ақпан 1955 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 26.12.1920 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан{{!}}Қоқан|Қоқанда}}, [[Өзбекстан]] | Қайтыс болған күні = 7.04.2006 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}} | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Сиродж Нурутдинов | Балалары = Бахтияр Нурутдинов (1947—1989), Зульфия Нурутдинова (1950—2019), Лола Рустамова (род. 1939). | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = Ташкент теміржол инженерлері институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lpdmcc7ajcc71co4s4mv3jplxl35ifq 3577124 3576816 2026-04-05T10:12:04Z Мағыпар 100137 3577124 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ядгар Насриддинова | Шынайы есімі = {{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің 7-ші төрағасы | Ту = Flag of the Soviet Union.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 14 шілде 1970 | Басқаруын аяқтады = 16 маусым 1974 | Ізашары = Юстас Игнович Палецкис | Ізбасары = Виталий Петрович Рубен | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 5-ші төрағасы | Ту_2 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 24 наурыз 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = 25 қыркүйек 1970 | Ізашары_2 = Шараф Рашидович Рашидов | Ізбасары_2 = Назар Маткаримович Матчанов | Титулы_3 = Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары | Ту_3 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1955 | Басқаруын аяқтады_3 = 24 наурыз 1959 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі | Ту_4 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic.svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = мамыр 1952 | Басқаруын аяқтады_4 = ақпан 1955 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 26.12.1920 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан{{!}}Қоқан|Қоқанда}}, [[Өзбекстан]] | Қайтыс болған күні = 7.04.2006 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}} | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Сиродж Нурутдинов | Балалары = Бахтияр Нурутдинов (1947—1989), Зульфия Нурутдинова (1950—2019), Лола Рустамова (род. 1939). | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = Ташкент теміржол инженерлері институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Ленин ордені}} {{Қызыл Ту ордені}} {{Қызыл Ту ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} }} '''Ядгар Насриддинова Садыковна''' ({{lang-uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; [[26 желтоқсан]] [[1920]] ж., [[Қоқан (қала)|Қоқан]] – [[7 сәуір]] [[2006]] ж., [[Мәскеу]]) — Өзбек Кеңес партия және мемлекет қайраткері. 1942 жылдың қаңтарынан бастап КОКП мүшесі, КОКП Орталық Комитетінің мүшесі (1956-1976). КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958-1974).<ref>{{citeweb|url=https://statehistory.ru/6048/Zagovor-glukhikh/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Ядгар Насриддинова 1926 жылы 20 желтоқсанда Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының Ферғана облысының Қоқан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, жүк тасушы, қызының дүниеге келуінен үш ай бұрын қайтыс болған. 13 жасар анасы күйеуінің мезгілсіз қайтыс болуынан кейін, қызын алып, 50 км қашықтықтағы басқа ауылдағы әкесінің үйіне көшуге мәжбүр болған, сол жерде ол қайтадан тұрмысқа шыққан. Алты жасында Насриддинованың өгей әкесі оны жол жиегінде тастап кеткен. Осыдан кейін Насриддинова 11 жасқа дейін әртүрлі отбасыларда өскен. 1931 жылы Өзбекстанда алғашқы жетімдер үйі салынған кезде, ол мемлекет қамқорлығына алынып және кәсіптік училищеге жіберілген. 1941 жылы Насриддинова Ташкент теміржол инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолын Ташкент темір жолының машина-жол станциясында инженер болып бастады.<ref>{{citeweb|url=https://mytashkent.uz/2020/12/27/sto-let-so-dnya-rozhdeniya-yodgor-sadykovny-nasreddinovoj/?ysclid=mnkj2xmzyh863916810|title=Сто лет со дня рождения Ёдгор Садыковны Насреддиновой |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Қызметі == Ол комсомол, партия және мемлекеттік қызметте ұзақ жылдар бойы жұмыс істеді: 1942 жылдан 1946 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы, 1946 жылдан 1947 жылға дейін Ташкент облыстық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1948 жылдан 1950 жылға дейін Өзбекстан комсомолы Орталық комитетінің екінші хатшысы болды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін партияда жұмыс істеді. Өзбекстан Коммунистік партиясы Киров аудандық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1952 жылы Насриддинова Өзбек КСР құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі болып тағайындалды. 1955 жылы Өзбек КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1959 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің жоғары лауазымды мүшесі болды: Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болып сайланды. 1970 жылы ол КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің төрайымы болып сайланды. Ядгар Насриддинова КОКП Орталық Комитетінің мүшесі және 5-9 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1974 жылы Ядгар Садыққызы КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі министрінің орынбасары болып тағайындалды. Біраз уақыттан кейін ол КСРО Азия және Африка істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрайымы болды. 1979 жылы Ядгар Насриддинова зейнетке шықты.<ref>{{citeweb|url=https://ekogradmoscow.ru/sreda/ekologija-kultury/uzbechka-yadgar-sadykovna-nasriddinova?ysclid=mnkj57ftux918758801|title=Узбечка Ядгар Садыковна Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-N/N10656.shtml|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://gameruns.ru/player.php?video=qWXS21bZhgg|title=Ёдгора Насриддинова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Марапаттары == Ол төрт Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, төрт Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет белгісі» ордендерімен, сондай-ақ медальдармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/62265-nasriddinova-yadgar-sadykovna/|title=Насриддинова Ядгар Садыковна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-4|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m4u95snxylulgr6svv7lb6ilhdhtldp 10 778243 3576779 2026-04-04T18:00:42Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-04-05|POTD 2026-04-05]]: filename only 3576779 wikitext text/x-wiki Windows Iglesia de El Salvador - Santa Cruz de La Palma.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 0ycotq58oocvfu4w0z2o67s8daeg695 0 778244 3576781 2026-04-04T18:05:19Z Rasulbek Adil 176232 Жаңа бетте: '''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – американдық мексикандық тектегі әншіс, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұ... 3576781 wikitext text/x-wiki '''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – американдық мексикандық тектегі әншіс, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұртшылық «Теханның патшайымы» (орыс. «Королева техано») және «Техан музыкасының Мадоннасы» деп атаған.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Перес биографиясы]</ref> {{Кинематограф|есімі=Селена Кинтанилья-Перес|туған күні=16.04.1971|Туған жері={{туғанжері|Лейк-Джексон (Техас)|Лейк-Джексонда}}, [[АҚШ]]|қайтыс болған күні=31.03.1995|Қайтыс болған жері=[[Корпус-Кристи, Техас]] [[АҚШ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]], [[АҚШ]]|Мамандығы=Әнші}} == Мансабы == Селена 1980 жылы Selena y Los Dinos тобының солисті ретінде сценана алғаш шықты. 1980 жылдары Техас штаты бойынша оған техано стиліндегі музыка орындауға рұқсат берілмейтін, себебі бұл жанр ерлерге арналған деп саналатын. 1987 жылы Селена «Үздік әйел вокал» санатында Тejano Music Awards сыйлығын жеңіп алды, бұл оның танымалдылығын арттырды. Бұл сыйлық оған кейінгі тоғыз жыл бойы үздіксіз берілді. 1989 жылы Селена EMI Latin компаниясымен келісімшартқа қол қойып, өзіндік дебюттік альбомын Selena* шығарды. Кейін Ven Conmigo* (1990) альбомын шығарды.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Селенаның ресми музыкасы мен ақпараты]</ref> 1992 жылы Entre a Mi Mundo* альбомы «Billboard Regional Mexican Albums» чартында бірінші орынды иеленіп, 8 ай бойы сол орында қалды. Белгілі әні «Como la Flor» оның ең танымал соло әндерінің бірі болып саналады. 1993 жылы шыққан Live!* концерттік альбомы оған «Грэмми» сыйлығын әкелді («Үздік мексикан мерикандық альбом» санатында). Селена бұл сыйлықты алған алғашқы техано орындаушы болды<ref>[https://www.infobae.com/ru/2022/03/3&#x20;1/grammys-2022-selena-quintanilla-&#x20;the-tragic-story-of-the-3-time-grammy-&#x20;nominee/ Кинтанилья трагическая история]</ref> == Жетістіктері == * Billboard журналы оны 1990 жылдардың ең коммерциялық табысты латиноамерикандық орындаушысы деп атады * Барлық уақыттың ең ықпалды латиноамерикандық орындаушыларының бірі * Техано жанрын мейнстримге шығаруға үлес қосты * Entre a Mi Mundo* альбомы 300 000-дан аса дана сатылып, әйелден шыққан алғашқы техано альбомы ретінде тарихқа енді. * Live!* альбомы алтын статусқа ие болды (500 000 сатылған дана) == Өлімі == 1995 жылы 31 наурызда 23 жасында фикс похитительі (фанаткасы) Кconfidence Перес оны атып өлтірді. == Дереккөздер == <references /> dug2y4kzyo1o1spy5ae40am569m6orf 3576789 3576781 2026-04-04T18:17:57Z Rasulbek Adil 176232 3576789 wikitext text/x-wiki '''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – американдық мексикандық тектегі әншіс, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұртшылық «Теханның патшайымы» (орыс. «Королева техано») және «Техан музыкасының Мадоннасы» деп атаған.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Перес биографиясы]</ref> {{Кинематограф|есімі=Селена Кинтанилья-Перес|туған күні=16.04.1971|Туған жері={{туғанжері|Лейк-Джексон (Техас)|Лейк-Джексонда}}, [[АҚШ]]|қайтыс болған күні=31.03.1995|Қайтыс болған жері=[[Корпус-Кристи, Техас]] [[АҚШ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Әнші}} == Мансабы == Селена 1980 жылы Selena y Los Dinos тобының солисті ретінде сценана алғаш шықты. 1980 жылдары Техас штаты бойынша оған техано стиліндегі музыка орындауға рұқсат берілмейтін, себебі бұл жанр ерлерге арналған деп саналатын. 1987 жылы Селена «Үздік әйел вокал» санатында Тejano Music Awards сыйлығын жеңіп алды, бұл оның танымалдылығын арттырды. Бұл сыйлық оған кейінгі тоғыз жыл бойы үздіксіз берілді. 1989 жылы Селена EMI Latin компаниясымен келісімшартқа қол қойып, өзіндік дебюттік альбомын Selena* шығарды. Кейін Ven Conmigo* (1990) альбомын шығарды.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Селенаның ресми музыкасы мен ақпараты]</ref> 1992 жылы Entre a Mi Mundo* альбомы «Billboard Regional Mexican Albums» чартында бірінші орынды иеленіп, 8 ай бойы сол орында қалды. Белгілі әні «Como la Flor» оның ең танымал соло әндерінің бірі болып саналады. 1993 жылы шыққан Live!* концерттік альбомы оған «Грэмми» сыйлығын әкелді («Үздік мексикан мерикандық альбом» санатында). Селена бұл сыйлықты алған алғашқы техано орындаушы болды<ref>[https://www.infobae.com/ru/2022/03/3&#x20;1/grammys-2022-selena-quintanilla-&#x20;the-tragic-story-of-the-3-time-grammy-&#x20;nominee/ Кинтанилья трагическая история]</ref> == Жетістіктері == * Billboard журналы оны 1990 жылдардың ең коммерциялық табысты латиноамерикандық орындаушысы деп атады * Барлық уақыттың ең ықпалды латиноамерикандық орындаушыларының бірі * Техано жанрын мейнстримге шығаруға үлес қосты * Entre a Mi Mundo* альбомы 300 000-дан аса дана сатылып, әйелден шыққан алғашқы техано альбомы ретінде тарихқа енді. * Live!* альбомы алтын статусқа ие болды (500 000 сатылған дана) == Өлімі == 1995 жылы 31 наурызда 23 жасында фикс похитительі (фанаткасы) Кconfidence Перес оны атып өлтірді. == Дереккөздер == <references /> hunu8lnr9pnrrp1cpmgvgvdzxaot670 3576913 3576789 2026-04-04T21:20:56Z Casserium 68287 3576913 wikitext text/x-wiki '''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – мексикалық ұлттан шыққан америкалық әнші, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұртшылық «Техас патшайымы» және «Техас музыкасының Мадоннасы» деп атаған.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Перес биографиясы]</ref> {{Кинематограф|есімі=Селена Кинтанилья-Перес|туған күні=16.04.1971|туған жері={{туғанжері|Лейк-Джексон (Техас){{!}}Лейк-Джексон|Лейк-Джексонда}}, [[Техас]], [[АҚШ]]|қайтыс болған күні=31.03.1995|қайтыс болған жері=[[Корпус-Кристи]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Мамандығы=Әнші}} == Мансабы == Селена 1980 жылы Selena y Los Dinos тобының солисті ретінде сценана алғаш шықты. 1980 жылдары Техас штаты бойынша оған техано стиліндегі музыка орындауға рұқсат берілмейтін, себебі бұл жанр ерлерге арналған деп саналатын. 1987 жылы Селена «Үздік әйел вокал» санатында Тejano Music Awards сыйлығын жеңіп алды, бұл оның танымалдылығын арттырды. Бұл сыйлық оған кейінгі тоғыз жыл бойы үздіксіз берілді. 1989 жылы Селена EMI Latin компаниясымен келісімшартқа қол қойып, өзіндік дебюттік альбомын Selena* шығарды. Кейін Ven Conmigo* (1990) альбомын шығарды.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Селенаның ресми музыкасы мен ақпараты]</ref> 1992 жылы Entre a Mi Mundo* альбомы «Billboard Regional Mexican Albums» чартында бірінші орынды иеленіп, 8 ай бойы сол орында қалды. Белгілі әні «Como la Flor» оның ең танымал соло әндерінің бірі болып саналады. 1993 жылы шыққан Live!* концерттік альбомы оған «Грэмми» сыйлығын әкелді («Үздік мексикан мерикандық альбом» санатында). Селена бұл сыйлықты алған алғашқы техано орындаушы болды<ref>[https://www.infobae.com/ru/2022/03/3&#x20;1/grammys-2022-selena-quintanilla-&#x20;the-tragic-story-of-the-3-time-grammy-&#x20;nominee/ Кинтанилья трагическая история]</ref> == Жетістіктері == * Billboard журналы оны 1990 жылдардың ең коммерциялық табысты латиноамерикандық орындаушысы деп атады * Барлық уақыттың ең ықпалды латиноамерикандық орындаушыларының бірі * Техано жанрын мейнстримге шығаруға үлес қосты * Entre a Mi Mundo* альбомы 300 000-дан аса дана сатылып, әйелден шыққан алғашқы техано альбомы ретінде тарихқа енді. * Live!* альбомы алтын статусқа ие болды (500 000 сатылған дана) == Өлімі == 1995 жылы 31 наурызда 23 жасында фикс похитительі (фанаткасы) Кconfidence Перес оны атып өлтірді. == Дереккөздер == <references /> 02q1o1op9utce0d7p1dmrbvb51kpc9r 0 778245 3576790 2026-04-04T18:19:14Z Ashina 7704 Жаңа бетте: {{Бокстан жарыс|Атауы=Бокстан Азия чемпионаты 2026|Эмблема=|Өлшемі=200|Сурет сипаттамасы=|Қала=[[Ұланбатыр]], [[Моңғолия]]|Елдер=|Қатысушылар=|Медальдар=|Ашылуы=[[28 наурыз]] [[2026]]|Жабылуы=[[11 сәуір]] [[2026]]|Өткізілуі=|Алдыңғы= World Boxing аясында тұңғыш рет|Келесі=}}'''Бокстан Ази... 3576790 wikitext text/x-wiki {{Бокстан жарыс|Атауы=Бокстан Азия чемпионаты 2026|Эмблема=|Өлшемі=200|Сурет сипаттамасы=|Қала=[[Ұланбатыр]], [[Моңғолия]]|Елдер=|Қатысушылар=|Медальдар=|Ашылуы=[[28 наурыз]] [[2026]]|Жабылуы=[[11 сәуір]] [[2026]]|Өткізілуі=|Алдыңғы= World Boxing аясында тұңғыш рет|Келесі=}}'''Бокстан Азия чемпионаты 2026''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''2026 Asian Boxing Elite Boxing Championships'') — [[Моңғолия]] астанасы [[Ұланбатыр]] қаласында 2026 жылдың 30 наурызы мен 10 сәуірі аралығында өткен спорттық шара. Бұл турнир — [[World Boxing]] халықаралық ұйымының аясында ұйымдастырылған алғашқы құрлықтық чемпионат ретінде тарихқа енді. == Тарихы == Жарысқа Азияның 25-тен астам елінен 230-дан астам былғары қолғап шебері қатысты. Турнир бағдарламасында ерлер мен әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі бойынша жүлделер сарапқа салынды. Чемпионаттың ресми жеребе тарту рәсімі 29 наурызда өтті. * '''9 сәуір:''' Әйелдер арасындағы финалдық кездесулер. * 1'''0 сәуір:''' Ерлер арасындағы финалдық кездесулер және жарыстың жабылу салтанаты. == Қатысушылар == == Тағы қараңыз == * [[World Boxing]] * [[Бокстан әлем чемпионаты 2025]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0lxs3mc1wdlzgjhvmgwg8dea94gnimb 3576831 3576790 2026-04-04T19:05:07Z Ashina 7704 3576831 wikitext text/x-wiki {{Бокстан жарыс|Атауы=Бокстан Азия чемпионаты 2026|Эмблема=|Өлшемі=200|Сурет сипаттамасы=|Қала=[[Ұланбатыр]], [[Моңғолия]]|Елдер=|Қатысушылар=|Медальдар=|Ашылуы=[[28 наурыз]] [[2026]]|Жабылуы=[[11 сәуір]] [[2026]]|Өткізілуі=|Алдыңғы= World Boxing аясында тұңғыш рет|Келесі=}}'''Бокстан Азия чемпионаты 2026''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''2026 Asian Boxing Elite Boxing Championships'') — [[Моңғолия]] астанасы [[Ұланбатыр]] қаласында 2026 жылдың 30 наурызы мен 10 сәуірі аралығында өткен спорттық шара. Бұл турнир — [[World Boxing]] халықаралық ұйымының аясында ұйымдастырылған алғашқы құрлықтық чемпионат ретінде тарихқа енді<ref>{{Cite web|title=More than 230 male and female boxers will compete in World Boxing’s first ever continental championship when action gets underway at Asian Boxing Elite Boxing Championships 2026 in Mongolia|url=https://worldboxing.org/more-than-230-male-and-female-boxers-will-compete-in-world-boxings-first-ever-continental-championship-when-action-gets-underway-at-asian-boxing-elite-boxing-championships-2026-in-mongolia/}}</ref>. Бұл — Моңғолия тарихында үшінші рет ұйымдастырылып отырған Азия біріншілігі және алғаш рет ерлер мен әйелдер арасындағы жарыстар бір уақытта біріктіріліп өткізіледі. == Тарихы == Жарысқа [[Азия|Азияның]] 25-тен астам елінен 230-дан астам былғары қолғап шебері қатысты. Турнир бағдарламасында ерлер мен әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі бойынша жүлделер сарапқа салынды. Чемпионаттың ресми жеребе тарту рәсімі 29 наурызда өтті. === Жарыс кестесі === Жарыстың негізгі кезеңдері «ASA Arena» спорт кешенінде өтеді: * '''28–29 наурыз:''' Қатысушылардың келуі, медициналық тексеріс және ресми жеребе тарту рәсімі. * '''30 наурыз:''' Салтанатты ашылу рәсімі (сағат 18:30) және алдын ала іріктеу кезеңдері. * '''30 наурыз – 1 сәуір:''' алдын ала кездесулер (Preliminaries ). * '''2–5 сәуір:''' ширек финалдық кездесулер. * '''6–7 сәуір:''' жартылай финалдық кездесулер. * '''8 сәуір:''' Демалыс күні. * '''9 сәуір:''' Әйелдер арасындағы финалдық кездесулер. * '''10 сәуір:''' Ерлер арасындағы финалдық кездесулер және жабылу салтанаты. * '''11 сәуір:''' Делегациялардың қайтуы. === Дайындық кезеңі және оқу-жаттығу жиыны === Чемпионат алдында, 2026 жылдың 15–27 наурыз аралығында Моңғолия бокс федерациясының ұйымдастыруымен халықаралық оқу-жаттығу жиыны (training camp) өтті. Жаттығу жиыны Ұланбатыр қаласынан 30 шақырым жерде орналасқан «Алтан Шонхор» (Altan Shonkhor) базасында ұйымдастырылды<ref>{{Cite web|title=MONGOLIA TO HOST PRE ASIAN BOXING CHAMPIONSHIP ELITE BOXING TRAINING CAMP IN MARCH|url=https://asianboxing.org/2026/02/mongolia-to-host-pre-asian-boxing-championship-elite-boxing-training-camp-in-march/}}</ref>. === Жарыстың техникалық регламенті мен ұйымдастырылуы === Жарысқа 1986 жылдың 1 қаңтары мен 2007 жылдың 31 желтоқсаны аралығында туған спортшылар қатыса алады. Ерлер арасында 10 салмақ дәрежесі (47-50 кг-нан +90 кг-ға дейін) және әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі (45-48 кг-нан +80 кг-ға дейін) бекітілген. Жарыс [[World Boxing]] халықаралық бокс ұйымының техникалық ережелеріне сәйкес өткізіледі. Ұпай беру «10 ұпайлық жүйе» (Ten Point Must System) бойынша жүзеге асырылады. Ресми бокс жабдықтарымен (қолғап, каска) «Greenhill» компаниясы қамтамасыз етеді. 1-ші орын — алтын, 2-ші орын — күміс, ал екі 3-ші орынға қола медальдар беріледі. Сонымен қатар, спортшыларға рейтингтік ұпайлар үлестіріледі. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !№ !Мемлекет !Ерлер (Аты-жөні және салмағы) !Әйелдер (Аты-жөні және салмағы) |- |1 |{{Байрақ|Қазақстан}} | * [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай|Санжар Тәшкенбай]] (50 кг) * [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан|Махмұд Сабырхан]] (55 кг) * [[Оразбек Асылқұлов]] (60 кг) * [[Ертуған Зейнуллинов]] (65 кг) * [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан|Төрехан Сабырхан]] (70 кг) * [[Сабыржан Аққалықов]] (75 кг) * [[Ерасыл Жақпеков]] (80 кг) * [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай|Нұрбек Оралбай]] (85 кг) * [[Сағындық Тоғамбай]] (90 кг) * [[Айбек Рахатұлы Оралбай|Айбек Оралбай]] (+90 кг) | * [[Әйгерім Сәттібаева]] (48 кг) * [[Жазира Орақбаева]] (51 кг) * [[Элина Базарова]] (54 кг) * [[Ұлжан Сәрсенбек]] (57 кг) * [[Римма Волосенко]] (60 кг) * [[Лаура Есенкелді]] (65 кг) * [[Бақыт Сейдіш]] (70 кг) * [[Валентина Хальзова]] (75 кг) * [[Надежда Рябец]] (80 кг) * [[Дина Исламбекова]] (+80 кг) |- |2 |{{Байрақ|Өзбекстан}} | * [[Асылбек Жалилов]] (50 кг) * [[Шахзод Музафаров]] (55 кг) * [[Абдурахмон Махмуджонов]] (60 кг) * [[Абдуллох Мадаминов]] (65 кг) * [[Хавасбек Асадуллаев]] (70 кг) * [[Жавохир Абдурахимов]] (75 кг) * [[Фазлиддин Эркинбоев]] (80 кг) * [[Жасурбек Юлдошев]] (85 кг) * [[Халимжон Мамасолиев]] (90 кг) * [[Арман Маханов]] (+90 кг) | * [[Сабина Бобокулова]] (48 кг) * [[Гүлсевар Ганиева]] (51 кг) * [[Хуморабану Мамажонова]] (54 кг) * [[Нигина Уктамова]] (57 кг) * [[Муштарийбону Иброхимжонова]] (60 кг) * [[Феруза Абдуалимова]] (65 кг) * [[Ойша Тоирова]] (70 кг) * [[Азиза Зокирова]] (75 кг) * [[Рухшона Парпиева]] (80 кг) * [[Олтиной Сотимбоева]] (+80 кг) |- |3 |{{Байрақ|Үндістан}} | * [[Вишванат Суреш]] (50 кг) * [[Жадумани Сингх]] (55 кг) * [[Сачин]] (60 кг) * [[Адитя Пратап Ядав]] (65 кг) * [[Дипак]] (70 кг) * [[Акаш]] (75 кг) * [[Анкуш]] (80 кг) * [[Локеш]] (85 кг) * [[Харш Чоудхари]] (90 кг) * [[Нарендер]] (+90 кг) | * [[Минакши]] (48 кг) * [[Нихат Зарин]] (51 кг) * [[Прити]] (54 кг) * [[Жасмин]] (57 кг) * [[Прия]] (60 кг) * [[Анкушита Боро]] (65 кг) * [[Арундхати Чоудхари]] (70 кг) * [[Ловлина Боргохаин]] (75 кг) * [[Пуджа Рани]] (80 кг) * [[Альфия Патхан]] (+80 кг) |- |4 |{{Байрақ|Моңғолия}} | * [[Баттулга Алдархишиг]] (50 кг) * [[Билгүүнсайхан Хархүү]] (55 кг) * [[Буяндалай Баярхүү]] (60 кг) * [[Энхтөр Тэгшжаргал]] (65 кг) * [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]] (70 кг) * [[Далай Ганзориг]] (75 кг) * [[Барияхан Дорж]] (85 кг) * [[Энхсанаа Гантулга]] (90 кг) * [[Бекнур Хали]] (+90 кг) | * [[Номундари Энх-Амгалан]] (48 кг) * [[Мөнгөнсаран Балсан]] (51 кг) * [[Энхжаргал Мөнгөнтсетсег]] (54 кг) * [[Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал]] (57 кг) * [[Намуун Монхор]] (60 кг) * [[Тсетсегдари Мягмарсурэн]] (65 кг) |- |5 |{{Байрақ|Жапония}} | * [[Даичи Иваи]] (50 кг) * [[Руи Ямагучи]] (55 кг) * [[Шунсуке Китамото]] (60 кг) * [[Шион Нишияма]] (65 кг) * [[Сэвон Оказава]] (70 кг) * [[Тайга Яги]] (75 кг) * [[Кай Ториябе]] (80 кг) | * [[Юка Садамацу]] (48 кг) * [[Юна Нишинака]] (51 кг) * [[Цукими Намики]] (54 кг) * [[Рико Ямада]] (57 кг) * [[Аяка Тагучи]] (60 кг) * [[Май Кито]] (65 кг) * [[Наоко Касахара]] (75 кг) |- |6 |{{Байрақ|Қытай}} | * [[Чуанг Лиу]] (55 кг) * [[Ксинлин Чен]] (60 кг) * [[Ксин Жин]] (65 кг) * [[Пейченг Ванг]] (70 кг) * [[Сяобао Ванг]] (80 кг) * [[Сюэчжэн Хан]] (90 кг) * [[Байикевузи Данабике]] (+90 кг) | * [[Ю Ву]] (51 кг) * [[Сюань Чжао]] (54 кг) * [[Зии Чен]] (57 кг) * [[Ченгю Янг]] (60 кг) * [[Шу Ли]] (65 кг) * [[Алимире Абудурейиму]] (70 кг) * [[Зии Бао]] (75 кг) |- |7 |{{Байрақ|Тайвань}} | * [[Чиа-Фенг Пенг]] (55 кг) * [[Ченг-Вей Ли]] (60 кг) * [[Ю Лин]] (65 кг) * [[Чинг-Эн Чанг]] (70 кг) * [[Руи-Зун Цай]] (80 кг) | * [[И-Сюань Го]] (51 кг) * [[Сяо-Вэнь Хуанг]] (54 кг) * [[Чинг-Ю Яо]] (57 кг) * [[Ю-Тинг Лин]] (60 кг) * [[Ньен-Чин Чен]] (65 кг) * [[Ю-Тинг Чжуо]] (75 кг) |- |8 |{{Байрақ|Корея Республикасы}} | * [[Сехёнг Жо]] (55 кг) * [[Донгхван Жанг]] (60 кг) * [[Жунсу Ким]] (70 кг) * [[Минсэонг Ким]] (80 кг) * [[Гичае Ким]] (85 кг) * [[Таеунг Жу]] (+90 кг) | * [[Чоронг Бак]] (51 кг) * [[Аэжи Им]] (54 кг) * [[Енжи О]] (60 кг) * [[Сужин Сэон]] (57 кг) * [[Суён Сэонг]] (75 кг) |- |9 |{{Байрақ|Таиланд}} | * [[Пануват Пуннакорн]] (50 кг) * [[Кангпи Бокхунтход]] (55 кг) * [[Сакда Руамтам]] (60 кг) * [[Бунжонг Синсири]] (65 кг) * [[Вирапон Джонгжохо]] (80 кг) | * [[Типсатча Йодваре]] (48 кг) * [[Чутамат Раксат]] (51 кг) * [[Натнича Чонгпронгкланг]] (54 кг) * [[Пунрави Руенрос]] (57 кг) * [[Тананья Сомнуэк]] (60 кг) * [[Порнтип Буапа]] (65 кг) |- |10 |{{Байрақ|Қырғызстан}} | * [[Бекзат Ергешов]] (50 кг) * [[Нұрсұлтан Асанакунов]] (55 кг) * [[Амантур Жұмаев]] (60 кг) * [[Мирзохид Имамназаров]] (65 кг) * [[Эльдар Тұрдубаев]] (70 кг) * [[Атай Дамир]] (75 кг) * [[Сағын Сатыбалды уулу]] (80 кг) * [[Мұхаммедазиз Закиров]] (85 кг) * [[Тыныстан Алыбаев]] (90 кг) |— |- |11 |{{Байрақ|Тәжікстан}} | * [[Анушервон Фазылов]] (55 кг) * [[Акмал Убаидов]] (60 кг) * [[Руслан Гафуров]] (65 кг) * [[Шамшер Саидов]] (75 кг) * [[Некруз Салимов]] (80 кг) * [[Парвиз Каримов]] (90 кг) * [[Мұхаммед Аброридинов]] (+90 кг) | * [[Мижгона Самадова]] (57 кг) * [[Бибинашастамо Холова]] (60 кг) |- |12 |{{Байрақ|Иордания}} | * [[Хутайфа Эшиш]] (50 кг) * [[Махди Алмашалех]] (80 кг) * [[Мохаммад Абу Жажех]] (85 кг) * [[Обада Алкасбех]] (65 кг) * [[Зеяд Эашаш]] (70 кг) * [[Заид Алдин Эашаш]] (75 кг) * [[Хусейн Иашаиш]] (80 кг) * [[Мохаммад Сулейман]] (85 кг) |— |- |13 |{{Байрақ|Филиппин}} | * [[Джон Уэйн Висера]] (50 кг) * [[Аарон Джуд Бадо]] (55 кг) * [[Пол Жюлифер Баскон]] (60 кг) * [[Норлан Петесио]] (70 кг) |[[Ксиан Багухин]] (51 кг) |- |14 |{{Байрақ|Түрікменстан}} | * [[Мейлис Шадурдыев]] (55 кг) * [[Довлет Муханов]] (60 кг) * [[Иласбек Кочкаров]] (75 кг) * [[Байрамдурды Нұрмұхаммедов]] (70 кг) * [[Ықылас Багтыяров]] (80 кг) * [[Довлет Ысламов]] (+90 кг) |— |- |15 |{{Байрақ|Сингапур}} | * [[Клайден Тео Хан Шерн]] (55 кг) * [[Каэлан Кларк]] (65 кг) * [[Велван Тан]] (75 кг) | * [[Даниша Матиалаган]] (51 кг) * [[Ван Чи Вай Кей]] (54 кг) |- |16 |{{Байрақ|КХДР}} |[[Тае Ил Ким]] (50 кг) | * [[Кум Бёль Ан]] (51 кг) * [[Ун Гёнг Вон]] (60 кг) * [[Хё Сун Хванг]] (65 кг) |- |17 |{{Байрақ|Бутан}} | * [[Мигма Доржи]] (50 кг) * [[Дечен Доржи]] (60 кг) * [[Кинлей Кинлей]] (65 кг) | * [[Чимми Вангмо]] (48 кг) * [[Кинга Вангмо]] (54 кг) |- |18 |{{Байрақ|Индонезия}} | * [[Фредрик Ампаге]] (50 кг) * [[Марс Де Вольта]] (60 кг) * [[Майкель Мускита]] (80 кг) |— |- |19 |{{Байрақ|Вьетнам}} |— | * [[Тхи Куинь Ань Пхам]] (48 кг) * [[Хуен Тран Нгуен]] (57 кг) |- |20 |{{Байрақ|БАӘ}} |[[Орхан Агаев]] (+90 кг) |— |- |21 |{{Байрақ|Сауд Арабиясы}} |[[Моуса Альхавсау]] (65 кг) |— |} == Ерлер == === 50 кг === ==== Бірінші раунд (1 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Бекзат Ергешов]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Вишванат Суреш]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Пануват Пуннакорн]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Хутайфа Эшиш]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Асылбек Жалилов]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Даичи Иваи]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Бутан}} [[Мигма Доржи]]|команда2={{ту|Филиппин}} [[Джон Уэйн Висера]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (4 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Санжар Тәшкенбай]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Индонезия}} [[Фредрик Ампаге]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|КХДР}} [[Тае Ил Ким]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Баттулга Алдархишиг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 55 кг === ==== Бірінші раунд (31 наурыз, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Махди Алмашалех]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Шахзод Музафаров]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Нұрсұлтан Асанакунов]]|команда2={{ту|Түрікменстан}} [[Мейлис Шадурдыев]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Аарон Джуд Бадо]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Билгүүнсайхан Хархүү]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Руи Ямагучи]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Жадумани Сингх Мандеңбам]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Сехёнг Жо]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Анушервон Фазылов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Чиа-Фенг Пенг]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Клайден Тео Хан Шерн]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Кангпи Бокхунтход]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Чуанг Лиу]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (3 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Махмұд Сабырхан]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 60 кг === ==== Бірінші раунд (1 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Шунсуке Китамото]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Акмал Убаидов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Пол Жюлифер Баскон]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Оразбек Асылқұлов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Ксинлин Чен]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Абдурахмон Махмуджонов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Донгхван Жанг]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Мохаммад Абу Жажех]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Амантур Жұмаев]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Сакда Руамтам]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Довлет Муханов]]|команда2={{ту|Индонезия}} [[Марс Де Вольта]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Бутан}} [[Дечен Доржи]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Ченг-Вей Ли]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Буяндалай Баярхүү]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Сачин]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (4 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 65 кг === ==== Бірінші раунд (2 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Энхтөр Тэгшжаргал]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Обада Алкасбех]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Адитя Пратап Ядав]]|команда2={{ту|Сауд Арабиясы}} [[Моуса Альхавсау]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Сингапур}} [[Каэлан Кларк]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Абдуллох Мадаминов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Ксин Жин]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Бунжонг Синсири]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Иласбек Кочкаров]]|команда2={{ту|Бутан}} [[Кинлей Кинлей]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Руслан Гафуров]]|команда2={{ту|Қырғызстан}} [[Мирзохид Имамназаров]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ю Лин]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Ертуған Зейнуллинов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (4 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Шион Нишияма]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 70 кг === ==== Бірінші раунд (30 наурыз, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Жунсу Ким]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Шамшер Саидов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Пейченг Ванг]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Чинг-Эн Чанг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Норлан Петесио]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Зеяд Эашаш]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Велван Тан]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Дипак]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Хавасбек Асадуллаев]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Эльдар Тұрдубаев]]|команда2={{ту|Түрікменстан}} [[Байрамдурды Нұрмұхаммедов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (3 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Төрехан Сабырхан]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Жапония}} [[Сэвон Оказава]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 75 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Жавохир Абдурахимов]]|команда2={{ту|Қырғызстан}} [[Атай Дамир]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Ықылас Багтыяров]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Акаш]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Заид Алдин Эашаш]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Далай Ганзориг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Тайга Яги]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Сабыржан Аққалықов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 80 кг === ==== Бірінші раунд (2 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Хусейн Иашаиш]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Вирапон Джонгжохо]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Некруз Салимов]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Кай Ториябе]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Сағын Сатыбалды уулу]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Фазлиддин Эркинбоев]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Сяобао Ванг]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Руи-Зун Цай]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (5 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Анкуш]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Индонезия}} [[Майкель Мускита]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Ерасыл Жақпеков]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Минсэонг Ким]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 85 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Барияхан Дорж]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Мохаммад Сулейман]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Локеш]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Гичае Ким]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Мұхаммедазиз Закиров]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Жасурбек Юлдошев]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Нұрбек Оралбай]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 90 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Тыныстан Алыбаев]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Харш Чоудхари]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Энхсанаа Гантулга]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Халимжон Мамасолиев]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Сағындық Тоғамбай]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Сюэчжэн Хан]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Парвиз Каримов]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === +90 кг === ==== Бірінші раунд (2 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Бекнур Хали]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Арман Маханов]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (4 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Айбек Оралбай]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Довлет Ысламов]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Таеунг Жу]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Нарендер]]|команда2={{ту|БАӘ}} [[Орхан Агаев]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Мұхаммед Аброридинов]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Байикевузи Данабике]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (10 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} == Әйелдер == === 48 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Минакши]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Юка Садамацу]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Типсатча Йодваре]]|команда2={{ту|Бутан}} [[Чимми Вангмо]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Номундари Энх-Амгалан]]|команда2={{ту|Вьетнам}} [[Тхи Куинь Ань Пхам]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Әйгерім Сәттібаева]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Сабина Бобокулова]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 51 кг === ==== Бірінші раунд (30 наурыз, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Ксиан Багухин]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Даниша Матиалаган]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Чутамат Раксат]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Ю Ву]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Жазира Орақбаева]]|команда2={{ту|КХДР}} [[Кум Бёль Ан]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Чоронг Бак]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Юна Нишинака]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (3 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Нихат Зарин]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Гүлсевар Ганиева]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Мөнгөнсаран Балсан]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Тайвань}} [[И-Сюань Го]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 54 кг === ==== Бірінші раунд (30 наурыз, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Хуморабану Мамажонова]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Натнича Чонгпронгкланг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Элина Базарова]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Прити]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Цукими Намики]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Ван Чи Вай Кей]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (3 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Сяо-Вэнь Хуанг]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Бутан}} [[Кинга Вангмо]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Сюань Чжао]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Энхжаргал Мөнгөнтсетсег]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Аэжи Им]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 57 кг === ==== Бірінші раунд (31 наурыз, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Зии Чен]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Рико Ямада]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Пунрави Руенрос]]|команда2={{ту|Вьетнам}} [[Хуен Тран Нгуен]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (5 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Жасмин]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Нигина Уктамова]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Чинг-Ю Яо]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Мижгона Самадова]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Ұлжан Сәрсенбек]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (7 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 60 кг === ==== Бірінші раунд (31 наурыз, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Тананья Сомнуэк]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Ю-Тинг Лин]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Бибинашастамо Холова]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Намуун Монхор]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Прия]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Римма Волосенко]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (3 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Аяка Тагучи]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|КХДР}} [[Ун Гёнг Вон]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Енжи О]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Муштарийбону Иброхимжонова]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Қытай}} [[Ченгю Янг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 65 кг === ==== Бірінші раунд (1 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Порнтип Буапа]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Май Кито]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Ширек финал (4 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ньен-Чин Чен]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Лаура Есенкелді]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Анкушита Боро]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Феруза Абдуалимова]]|команда2={{ту|КХДР}} [[Хё Сун Хванг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Тсетсегдари Мягмарсурэн]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Шу Ли]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 70 кг === ==== Ширек финал (4 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Сужин Сэон]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Алимире Абудурейиму]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Бақыт Сейдіш]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Арундхати Чоудхари]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Ойша Тоирова]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 75 кг === ==== Ширек финал (4 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Наоко Касахара]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Азиза Зокирова]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ю-Тинг Чжуо]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Зии Бао]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Валентина Хальзова]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Суён Сэонг]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Жартылай финал (6 сәуір, 12:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Ловлина Боргохаин]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === 80 кг === ==== Жартылай финал (6 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Надежда Рябец]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Пуджа Рани]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Рухшона Парпиева]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} === +80 кг === ==== Жартылай финал (6 сәуір, 17:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Олтиной Сотимбоева]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Дина Исламбекова]]|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} ==== Финал (9 сәуір, 13:00) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Альфия Патхан]]|команда2=|есеп=0:0|төреші=|орын=Астана}} == Тағы қараңыз == * [[World Boxing]] * [[Бокстан әлем чемпионаты 2025 (World Boxing)|Бокстан әлем чемпионаты 2025]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 483dau7h5w7y8y6hql0wp6izta2m935 3576861 3576831 2026-04-04T19:32:47Z Ashina 7704 /* Ерлер */ 3576861 wikitext text/x-wiki {{Бокстан жарыс|Атауы=Бокстан Азия чемпионаты 2026|Эмблема=|Өлшемі=200|Сурет сипаттамасы=|Қала=[[Ұланбатыр]], [[Моңғолия]]|Елдер=|Қатысушылар=|Медальдар=|Ашылуы=[[28 наурыз]] [[2026]]|Жабылуы=[[11 сәуір]] [[2026]]|Өткізілуі=|Алдыңғы= World Boxing аясында тұңғыш рет|Келесі=}}'''Бокстан Азия чемпионаты 2026''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''2026 Asian Boxing Elite Boxing Championships'') — [[Моңғолия]] астанасы [[Ұланбатыр]] қаласында 2026 жылдың 30 наурызы мен 10 сәуірі аралығында өткен спорттық шара. Бұл турнир — [[World Boxing]] халықаралық ұйымының аясында ұйымдастырылған алғашқы құрлықтық чемпионат ретінде тарихқа енді<ref>{{Cite web|title=More than 230 male and female boxers will compete in World Boxing’s first ever continental championship when action gets underway at Asian Boxing Elite Boxing Championships 2026 in Mongolia|url=https://worldboxing.org/more-than-230-male-and-female-boxers-will-compete-in-world-boxings-first-ever-continental-championship-when-action-gets-underway-at-asian-boxing-elite-boxing-championships-2026-in-mongolia/}}</ref>. Бұл — Моңғолия тарихында үшінші рет ұйымдастырылып отырған Азия біріншілігі және алғаш рет ерлер мен әйелдер арасындағы жарыстар бір уақытта біріктіріліп өткізіледі. == Тарихы == Жарысқа [[Азия|Азияның]] 25-тен астам елінен 230-дан астам былғары қолғап шебері қатысты. Турнир бағдарламасында ерлер мен әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі бойынша жүлделер сарапқа салынды. Чемпионаттың ресми жеребе тарту рәсімі 29 наурызда өтті. === Жарыс кестесі === Жарыстың негізгі кезеңдері «ASA Arena» спорт кешенінде өтеді: * '''28–29 наурыз:''' Қатысушылардың келуі, медициналық тексеріс және ресми жеребе тарту рәсімі. * '''30 наурыз:''' Салтанатты ашылу рәсімі (сағат 18:30) және алдын ала іріктеу кезеңдері. * '''30 наурыз – 1 сәуір:''' алдын ала кездесулер (Preliminaries ). * '''2–5 сәуір:''' ширек финалдық кездесулер. * '''6–7 сәуір:''' жартылай финалдық кездесулер. * '''8 сәуір:''' Демалыс күні. * '''9 сәуір:''' Әйелдер арасындағы финалдық кездесулер. * '''10 сәуір:''' Ерлер арасындағы финалдық кездесулер және жабылу салтанаты. * '''11 сәуір:''' Делегациялардың қайтуы. === Дайындық кезеңі және оқу-жаттығу жиыны === Чемпионат алдында, 2026 жылдың 15–27 наурыз аралығында Моңғолия бокс федерациясының ұйымдастыруымен халықаралық оқу-жаттығу жиыны (training camp) өтті. Жаттығу жиыны Ұланбатыр қаласынан 30 шақырым жерде орналасқан «Алтан Шонхор» (Altan Shonkhor) базасында ұйымдастырылды<ref>{{Cite web|title=MONGOLIA TO HOST PRE ASIAN BOXING CHAMPIONSHIP ELITE BOXING TRAINING CAMP IN MARCH|url=https://asianboxing.org/2026/02/mongolia-to-host-pre-asian-boxing-championship-elite-boxing-training-camp-in-march/}}</ref>. === Жарыстың техникалық регламенті мен ұйымдастырылуы === Жарысқа 1986 жылдың 1 қаңтары мен 2007 жылдың 31 желтоқсаны аралығында туған спортшылар қатыса алады. Ерлер арасында 10 салмақ дәрежесі (47-50 кг-нан +90 кг-ға дейін) және әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі (45-48 кг-нан +80 кг-ға дейін) бекітілген. Жарыс [[World Boxing]] халықаралық бокс ұйымының техникалық ережелеріне сәйкес өткізіледі. Ұпай беру «10 ұпайлық жүйе» (Ten Point Must System) бойынша жүзеге асырылады. Ресми бокс жабдықтарымен (қолғап, каска) «Greenhill» компаниясы қамтамасыз етеді. 1-ші орын — алтын, 2-ші орын — күміс, ал екі 3-ші орынға қола медальдар беріледі. Сонымен қатар, спортшыларға рейтингтік ұпайлар үлестіріледі. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !№ !Мемлекет !Ерлер (Аты-жөні және салмағы) !Әйелдер (Аты-жөні және салмағы) |- |1 |{{Байрақ|Қазақстан}} | * [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай|Санжар Тәшкенбай]] (50 кг) * [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан|Махмұд Сабырхан]] (55 кг) * [[Оразбек Асылқұлов]] (60 кг) * [[Ертуған Зейнуллинов]] (65 кг) * [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан|Төрехан Сабырхан]] (70 кг) * [[Сабыржан Аққалықов]] (75 кг) * [[Ерасыл Жақпеков]] (80 кг) * [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай|Нұрбек Оралбай]] (85 кг) * [[Сағындық Тоғамбай]] (90 кг) * [[Айбек Рахатұлы Оралбай|Айбек Оралбай]] (+90 кг) | * [[Әйгерім Сәттібаева]] (48 кг) * [[Жазира Орақбаева]] (51 кг) * [[Элина Базарова]] (54 кг) * [[Ұлжан Сәрсенбек]] (57 кг) * [[Римма Волосенко]] (60 кг) * [[Лаура Есенкелді]] (65 кг) * [[Бақыт Сейдіш]] (70 кг) * [[Валентина Хальзова]] (75 кг) * [[Надежда Рябец]] (80 кг) * [[Дина Исламбекова]] (+80 кг) |- |2 |{{Байрақ|Өзбекстан}} | * [[Асылбек Жалилов]] (50 кг) * [[Шахзод Музафаров]] (55 кг) * [[Абдурахмон Махмуджонов]] (60 кг) * [[Абдуллох Мадаминов]] (65 кг) * [[Хавасбек Асадуллаев]] (70 кг) * [[Жавохир Абдурахимов]] (75 кг) * [[Фазлиддин Эркинбоев]] (80 кг) * [[Жасурбек Юлдошев]] (85 кг) * [[Халимжон Мамасолиев]] (90 кг) * [[Арман Маханов]] (+90 кг) | * [[Сабина Бобокулова]] (48 кг) * [[Гүлсевар Ганиева]] (51 кг) * [[Хуморабану Мамажонова]] (54 кг) * [[Нигина Уктамова]] (57 кг) * [[Муштарийбону Иброхимжонова]] (60 кг) * [[Феруза Абдуалимова]] (65 кг) * [[Ойша Тоирова]] (70 кг) * [[Азиза Зокирова]] (75 кг) * [[Рухшона Парпиева]] (80 кг) * [[Олтиной Сотимбоева]] (+80 кг) |- |3 |{{Байрақ|Үндістан}} | * [[Вишванат Суреш]] (50 кг) * [[Жадумани Сингх]] (55 кг) * [[Сачин]] (60 кг) * [[Адитя Пратап Ядав]] (65 кг) * [[Дипак]] (70 кг) * [[Акаш]] (75 кг) * [[Анкуш]] (80 кг) * [[Локеш]] (85 кг) * [[Харш Чоудхари]] (90 кг) * [[Нарендер]] (+90 кг) | * [[Минакши]] (48 кг) * [[Нихат Зарин]] (51 кг) * [[Прити]] (54 кг) * [[Жасмин]] (57 кг) * [[Прия]] (60 кг) * [[Анкушита Боро]] (65 кг) * [[Арундхати Чоудхари]] (70 кг) * [[Ловлина Боргохаин]] (75 кг) * [[Пуджа Рани]] (80 кг) * [[Альфия Патхан]] (+80 кг) |- |4 |{{Байрақ|Моңғолия}} | * [[Баттулга Алдархишиг]] (50 кг) * [[Билгүүнсайхан Хархүү]] (55 кг) * [[Буяндалай Баярхүү]] (60 кг) * [[Энхтөр Тэгшжаргал]] (65 кг) * [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]] (70 кг) * [[Далай Ганзориг]] (75 кг) * [[Барияхан Дорж]] (85 кг) * [[Энхсанаа Гантулга]] (90 кг) * [[Бекнур Хали]] (+90 кг) | * [[Номундари Энх-Амгалан]] (48 кг) * [[Мөнгөнсаран Балсан]] (51 кг) * [[Энхжаргал Мөнгөнтсетсег]] (54 кг) * [[Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал]] (57 кг) * [[Намуун Монхор]] (60 кг) * [[Тсетсегдари Мягмарсурэн]] (65 кг) |- |5 |{{Байрақ|Жапония}} | * [[Даичи Иваи]] (50 кг) * [[Руи Ямагучи]] (55 кг) * [[Шунсуке Китамото]] (60 кг) * [[Шион Нишияма]] (65 кг) * [[Сэвон Оказава]] (70 кг) * [[Тайга Яги]] (75 кг) * [[Кай Ториябе]] (80 кг) | * [[Юка Садамацу]] (48 кг) * [[Юна Нишинака]] (51 кг) * [[Цукими Намики]] (54 кг) * [[Рико Ямада]] (57 кг) * [[Аяка Тагучи]] (60 кг) * [[Май Кито]] (65 кг) * [[Наоко Касахара]] (75 кг) |- |6 |{{Байрақ|Қытай}} | * [[Чуанг Лиу]] (55 кг) * [[Ксинлин Чен]] (60 кг) * [[Ксин Жин]] (65 кг) * [[Пейченг Ванг]] (70 кг) * [[Сяобао Ванг]] (80 кг) * [[Сюэчжэн Хан]] (90 кг) * [[Байикевузи Данабике]] (+90 кг) | * [[Ю Ву]] (51 кг) * [[Сюань Чжао]] (54 кг) * [[Зии Чен]] (57 кг) * [[Ченгю Янг]] (60 кг) * [[Шу Ли]] (65 кг) * [[Алимире Абудурейиму]] (70 кг) * [[Зии Бао]] (75 кг) |- |7 |{{Байрақ|Тайвань}} | * [[Чиа-Фенг Пенг]] (55 кг) * [[Ченг-Вей Ли]] (60 кг) * [[Ю Лин]] (65 кг) * [[Чинг-Эн Чанг]] (70 кг) * [[Руи-Зун Цай]] (80 кг) | * [[И-Сюань Го]] (51 кг) * [[Сяо-Вэнь Хуанг]] (54 кг) * [[Чинг-Ю Яо]] (57 кг) * [[Ю-Тинг Лин]] (60 кг) * [[Ньен-Чин Чен]] (65 кг) * [[Ю-Тинг Чжуо]] (75 кг) |- |8 |{{Байрақ|Корея Республикасы}} | * [[Сехёнг Жо]] (55 кг) * [[Донгхван Жанг]] (60 кг) * [[Жунсу Ким]] (70 кг) * [[Минсэонг Ким]] (80 кг) * [[Гичае Ким]] (85 кг) * [[Таеунг Жу]] (+90 кг) | * [[Чоронг Бак]] (51 кг) * [[Аэжи Им]] (54 кг) * [[Енжи О]] (60 кг) * [[Сужин Сэон]] (57 кг) * [[Суён Сэонг]] (75 кг) |- |9 |{{Байрақ|Таиланд}} | * [[Пануват Пуннакорн]] (50 кг) * [[Кангпи Бокхунтход]] (55 кг) * [[Сакда Руамтам]] (60 кг) * [[Бунжонг Синсири]] (65 кг) * [[Вирапон Джонгжохо]] (80 кг) | * [[Типсатча Йодваре]] (48 кг) * [[Чутамат Раксат]] (51 кг) * [[Натнича Чонгпронгкланг]] (54 кг) * [[Пунрави Руенрос]] (57 кг) * [[Тананья Сомнуэк]] (60 кг) * [[Порнтип Буапа]] (65 кг) |- |10 |{{Байрақ|Қырғызстан}} | * [[Бекзат Ергешов]] (50 кг) * [[Нұрсұлтан Асанакунов]] (55 кг) * [[Амантур Жұмаев]] (60 кг) * [[Мирзохид Имамназаров]] (65 кг) * [[Эльдар Тұрдубаев]] (70 кг) * [[Атай Дамир]] (75 кг) * [[Сағын Сатыбалды уулу]] (80 кг) * [[Мұхаммедазиз Закиров]] (85 кг) * [[Тыныстан Алыбаев]] (90 кг) |— |- |11 |{{Байрақ|Тәжікстан}} | * [[Анушервон Фазылов]] (55 кг) * [[Акмал Убаидов]] (60 кг) * [[Руслан Гафуров]] (65 кг) * [[Шамшер Саидов]] (75 кг) * [[Некруз Салимов]] (80 кг) * [[Парвиз Каримов]] (90 кг) * [[Мұхаммед Аброридинов]] (+90 кг) | * [[Мижгона Самадова]] (57 кг) * [[Бибинашастамо Холова]] (60 кг) |- |12 |{{Байрақ|Иордания}} | * [[Хутайфа Эшиш]] (50 кг) * [[Махди Алмашалех]] (80 кг) * [[Мохаммад Абу Жажех]] (85 кг) * [[Обада Алкасбех]] (65 кг) * [[Зеяд Эашаш]] (70 кг) * [[Заид Алдин Эашаш]] (75 кг) * [[Хусейн Иашаиш]] (80 кг) * [[Мохаммад Сулейман]] (85 кг) |— |- |13 |{{Байрақ|Филиппин}} | * [[Джон Уэйн Висера]] (50 кг) * [[Аарон Джуд Бадо]] (55 кг) * [[Пол Жюлифер Баскон]] (60 кг) * [[Норлан Петесио]] (70 кг) |[[Ксиан Багухин]] (51 кг) |- |14 |{{Байрақ|Түрікменстан}} | * [[Мейлис Шадурдыев]] (55 кг) * [[Довлет Муханов]] (60 кг) * [[Иласбек Кочкаров]] (75 кг) * [[Байрамдурды Нұрмұхаммедов]] (70 кг) * [[Ықылас Багтыяров]] (80 кг) * [[Довлет Ысламов]] (+90 кг) |— |- |15 |{{Байрақ|Сингапур}} | * [[Клайден Тео Хан Шерн]] (55 кг) * [[Каэлан Кларк]] (65 кг) * [[Велван Тан]] (75 кг) | * [[Даниша Матиалаган]] (51 кг) * [[Ван Чи Вай Кей]] (54 кг) |- |16 |{{Байрақ|КХДР}} |[[Тае Ил Ким]] (50 кг) | * [[Кум Бёль Ан]] (51 кг) * [[Ун Гёнг Вон]] (60 кг) * [[Хё Сун Хванг]] (65 кг) |- |17 |{{Байрақ|Бутан}} | * [[Мигма Доржи]] (50 кг) * [[Дечен Доржи]] (60 кг) * [[Кинлей Кинлей]] (65 кг) | * [[Чимми Вангмо]] (48 кг) * [[Кинга Вангмо]] (54 кг) |- |18 |{{Байрақ|Индонезия}} | * [[Фредрик Ампаге]] (50 кг) * [[Марс Де Вольта]] (60 кг) * [[Майкель Мускита]] (80 кг) |— |- |19 |{{Байрақ|Вьетнам}} |— | * [[Тхи Куинь Ань Пхам]] (48 кг) * [[Хуен Тран Нгуен]] (57 кг) |- |20 |{{Байрақ|БАӘ}} |[[Орхан Агаев]] (+90 кг) |— |- |21 |{{Байрақ|Сауд Арабиясы}} |[[Моуса Альхавсау]] (65 кг) |— |} == Жарыс нәтижесі == == Ерлер == === 50 кг === ==== Бірінші раунд (1 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Бекзат Ергешов]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Вишванат Суреш]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Пануват Пуннакорн]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Хутайфа Эшиш]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Асылбек Жалилов]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Даичи Иваи]]|есеп=WP 1:4|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Бутан}} [[Мигма Доржи]]|команда2={{ту|Филиппин}} [[Джон Уэйн Висера]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Санжар Тәшкенбай]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Вишванат Суреш]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Хутайфа Эшиш]]|команда2={{ту|Индонезия}} [[Фредрик Ампаге]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|КХДР}} [[Тае Ил Ким]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Даичи Иваи]]|есеп=RSC (R1 01:06)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Джон Уэйн Висера]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Баттулга Алдархишиг]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 55 кг === ==== Бірінші раунд (31 наурыз) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Махди Алмашалех]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Шахзод Музафаров]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Нұрсұлтан Асанакунов]]|команда2={{ту|Түрікменстан}} [[Мейлис Шадурдыев]]|есеп=WP 1:4|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Аарон Джуд Бадо]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Билгүүнсайхан Хархүү]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Руи Ямагучи]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Жадумани Сингх Мандеңбам]]|есеп=WP 3:2|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Сехёнг Жо]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Анушервон Фазылов]]|есеп=WP 2:3|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Чиа-Фенг Пенг]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Клайден Тео Хан Шерн]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Кангпи Бокхунтход]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Чуанг Лиу]]|есеп=WP 1:4|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (3 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Махмұд Сабырхан]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Шахзод Музафаров]]|есеп=WP 3:2|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Мейлис Шадурдыев]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Билгүүнсайхан Хархүү]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Руи Ямагучи]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Анушервон Фазылов]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Чиа-Фенг Пенг]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Чуанг Лиу]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 60 кг === ==== Бірінші раунд (1 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Шунсуке Китамото]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Акмал Убаидов]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Пол Жюлифер Баскон]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Оразбек Асылқұлов]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Ксинлин Чен]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Абдурахмон Махмуджонов]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Донгхван Жанг]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Мохаммад Абу Жажех]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Амантур Жұмаев]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Сакда Руамтам]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Довлет Муханов]]|команда2={{ту|Индонезия}} [[Марс Де Вольта]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Бутан}} [[Дечен Доржи]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Ченг-Вей Ли]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Буяндалай Баярхүү]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Сачин]]|есеп=WP 1:4|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Шунсуке Китамото]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Оразбек Асылқұлов]]|есеп=Walkover|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Абдурахмон Махмуджонов]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Мохаммад Абу Жажех]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Сакда Руамтам]]|команда2={{ту|Түрікменстан}} [[Довлет Муханов]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ченг-Вей Ли]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Сачин]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 65 кг === ==== Бірінші раунд (2 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Энхтөр Тэгшжаргал]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Обада Алкасбех]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Адитя Пратап Ядав]]|команда2={{ту|Сауд Арабиясы}} [[Моуса Альхавсау]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Сингапур}} [[Каэлан Кларк]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Абдуллох Мадаминов]]|есеп=RSC (R3 02:00)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Ксин Жин]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Бунжонг Синсири]]|есеп=WP 2:3|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Иласбек Кочкаров]]|команда2={{ту|Бутан}} [[Кинлей Кинлей]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Руслан Гафуров]]|команда2={{ту|Қырғызстан}} [[Мирзохид Имамназаров]]|есеп=WP 1:4|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ю Лин]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Ертуған Зейнуллинов]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Шион Нишияма]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Обада Алкасбех]]|есеп=WP 3:2|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Адитя Пратап Ядав]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Абдуллох Мадаминов]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Бунжонг Синсири]]|команда2={{ту|Түрікменстан}} [[Иласбек Кочкаров]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Мирзохид Имамназаров]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Ертуған Зейнуллинов]]|есеп=WP 2:3|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 70 кг === ==== Бірінші раунд (30 наурыз) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Жунсу Ким]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Шамшер Саидов]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Пейченг Ванг]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Чинг-Эн Чанг]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Норлан Петесио]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Зеяд Эашаш]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Велван Тан]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Дипак]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Хавасбек Асадуллаев]]|есеп=WP 3:2|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Эльдар Тұрдубаев]]|команда2={{ту|Түрікменстан}} [[Байрамдурды Нұрмұхаммедов]]|есеп=WP 3:2|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (3 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Төрехан Сабырхан]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Шамшер Саидов]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Пейченг Ванг]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Зеяд Эашаш]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Дипак]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Эльдар Тұрдубаев]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Сэвон Оказава]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 75 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Жавохир Абдурахимов]]|команда2={{ту|Қырғызстан}} [[Атай Дамир]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Ықылас Багтыяров]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Акаш]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Заид Алдин Эашаш]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Далай Ганзориг]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Тайга Яги]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Сабыржан Аққалықов]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 80 кг === ==== Бірінші раунд (2 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Иордания}} [[Хусейн Иашаиш]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Вирапон Джонгжохо]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Некруз Салимов]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Кай Ториябе]]|есеп=RSC (R3 03:00)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Сағын Сатыбалды уулу]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Фазлиддин Эркинбоев]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Сяобао Ванг]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Руи-Зун Цай]]|есеп=RSC (R2 00:30)|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (5 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Анкуш]]|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Индонезия}} [[Майкель Мускита]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Ерасыл Жақпеков]]|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1=|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Минсэонг Ким]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 85 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Барияхан Дорж]]|команда2={{ту|Иордания}} [[Мохаммад Сулейман]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Локеш]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Гичае Ким]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Мұхаммедазиз Закиров]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Жасурбек Юлдошев]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Нұрбек Оралбай]]|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 90 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қырғызстан}} [[Тыныстан Алыбаев]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Харш Чоудхари]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Энхсанаа Гантулга]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Халимжон Мамасолиев]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Сағындық Тоғамбай]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Сюэчжэн Хан]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Парвиз Каримов]]|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === +90 кг === ==== Бірінші раунд (2 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=2 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Бекнур Хали]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Арман Маханов]]|есеп=RSC (R3 02:05)|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Айбек Оралбай]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Арман Маханов]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Түрікменстан}} [[Довлет Ысламов]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Таеунг Жу]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Нарендер]]|команда2={{ту|БАӘ}} [[Орхан Агаев]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Мұхаммед Аброридинов]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Байикевузи Данабике]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (10 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=10 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} == Әйелдер == === 48 кг === ==== Ширек финал (5 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Минакши]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Юка Садамацу]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Типсатча Йодваре]]|команда2={{ту|Бутан}} [[Чимми Вангмо]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Номундари Энх-Амгалан]]|команда2={{ту|Вьетнам}} [[Тхи Куинь Ань Пхам]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Әйгерім Сәттібаева]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Сабина Бобокулова]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 51 кг === ==== Бірінші раунд (30 наурыз) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Филиппин}} [[Ксиан Багухин]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Даниша Матиалаган]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Чутамат Раксат]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Ю Ву]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Жазира Орақбаева]]|команда2={{ту|КХДР}} [[Кум Бёль Ан]]|есеп=RSC-I (R3 02:01)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Чоронг Бак]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Юна Нишинака]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (3 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Нихат Зарин]]|команда2={{ту|Филиппин}} [[Ксиан Багухин]]|есеп=RSC (R1 02:38)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Ю Ву]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Гүлсевар Ганиева]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Мөнгөнсаран Балсан]]|команда2={{ту|КХДР}} [[Кум Бёль Ан]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Чоронг Бак]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[И-Сюань Го]]|есеп=WP 2:3|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 54 кг === ==== Бірінші раунд (30 наурыз) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Хуморабану Мамажонова]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Натнича Чонгпронгкланг]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Элина Базарова]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Прити]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=30 наурыз 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Цукими Намики]]|команда2={{ту|Сингапур}} [[Ван Чи Вай Кей]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (3 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Сяо-Вэнь Хуанг]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Натнича Чонгпронгкланг]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Бутан}} [[Кинга Вангмо]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Сюань Чжао]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Энхжаргал Мөнгөнтсетсег]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Прити]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Цукими Намики]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Аэжи Им]]|есеп=WP 2:3|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 57 кг === ==== Бірінші раунд (31 наурыз) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Зии Чен]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Рико Ямада]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Пунрави Руенрос]]|команда2={{ту|Вьетнам}} [[Хуен Тран Нгуен]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (5 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Жасмин]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Зии Чен]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Нигина Уктамова]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Чинг-Ю Яо]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал]]|команда2={{ту|Тәжікстан}} [[Мижгона Самадова]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=5 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Пунрави Руенрос]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Ұлжан Сәрсенбек]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (7 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=7 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 60 кг === ==== Бірінші раунд (31 наурыз) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Тананья Сомнуэк]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Ю-Тинг Лин]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Тәжікстан}} [[Бибинашастамо Холова]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Намуун Монхор]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=31 наурыз 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Прия]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Римма Волосенко]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (3 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Аяка Тагучи]]|команда2={{ту|Тайвань}} [[Ю-Тинг Лин]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|КХДР}} [[Ун Гёнг Вон]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Енжи О]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Муштарийбону Иброхимжонова]]|команда2={{ту|Моңғолия}} [[Намуун Монхор]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=3 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Прия]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Ченгю Янг]]|есеп=WP 4:1|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 65 кг === ==== Бірінші раунд (1 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=1 сәуір 2026|команда1={{ту|Таиланд}} [[Порнтип Буапа]]|команда2={{ту|Жапония}} [[Май Кито]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ньен-Чин Чен]]|команда2={{ту|Таиланд}} [[Порнтип Буапа]]|есеп=WP 5:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Лаура Есенкелді]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Анкушита Боро]]|есеп=WP 1:4|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Феруза Абдуалимова]]|команда2={{ту|КХДР}} [[Хё Сун Хванг]]|есеп=RSC (R2 02:26)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Моңғолия}} [[Тсетсегдари Мягмарсурэн]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Шу Ли]]|есеп=WP 0:5|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 70 кг === ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Корея Республикасы}} [[Сужин Сэон]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Алимире Абудурейиму]]|есеп=WP 2:3|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Бақыт Сейдіш]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Алимире Абудурейиму]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Арундхати Чоудхари]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Ойша Тоирова]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 75 кг === ==== Ширек финал (4 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Жапония}} [[Наоко Касахара]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Азиза Зокирова]]|есеп=RSC (R3 01:28)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Тайвань}} [[Ю-Тинг Чжуо]]|команда2={{ту|Қытай}} [[Зии Бао]]|есеп=RSC (R3 01:00)|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=4 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Валентина Хальзова]]|команда2={{ту|Корея Республикасы}} [[Суён Сэонг]]|есеп=RSC (R2 02:40)|орын=Ұланбатыр}} ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Ловлина Боргохаин]]|команда2={{ту|Өзбекстан}} [[Азиза Зокирова]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}}{{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Қытай}} [[Зии Бао]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Валентина Хальзова]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1=|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === 80 кг === ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Қазақстан}} [[Надежда Рябец]]|команда2={{ту|Үндістан}} [[Пуджа Рани]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Рухшона Парпиева]]|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} === +80 кг === ==== Жартылай финал (6 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=6 сәуір 2026|команда1={{ту|Өзбекстан}} [[Олтиной Сотимбоева]]|команда2={{ту|Қазақстан}} [[Дина Исламбекова]]|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} ==== Финал (9 сәуір) ==== {{Матч туралы есептеме|мерзімі=9 сәуір 2026|команда1={{ту|Үндістан}} [[Альфия Патхан]]|команда2=|есеп=0:0|орын=Ұланбатыр}} == Тағы қараңыз == * [[World Boxing]] * [[Бокстан әлем чемпионаты 2025 (World Boxing)|Бокстан әлем чемпионаты 2025]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3ypf3rxpn5p3q8wao3bpp6mxn5velqp 3 778248 3576809 2026-04-04T18:42:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576809 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Reiswig}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 23:42, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) tmr98efc9ci2axi2fxeic1qlha4k3u2 0 778261 3576857 2026-04-04T19:26:23Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = |... 3576857 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> 6yi6ce6jutdtuu5j7pt1gk6l43wjcv6 3576858 3576857 2026-04-04T19:26:32Z 1nter pares 146705 3576858 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lhw2vhrimckzeqr7s36c76e276h758g 3576859 3576858 2026-04-04T19:29:36Z 1nter pares 146705 3576859 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bgu0jl1s5b4irp4axos21pinxs1l2ab 3576860 3576859 2026-04-04T19:32:02Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3576860 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. Алтын Бесік мың тайпасының көші-қонына қоныстанып, кәмелет жасына толғаннан кейін әр тайпадан бір-бірден әйел алады. Алайда тек мың тайпасынан шыққан әйелі ғана оған Тәңіриар есімді жалғыз ұл туып береді. Аңыз бойынша, Алтын Бесік 1545 жылы қайтыс болған. Кейіннен оның Құдаяр және Елік сұлтан деген есімдермен де белгілі болған ұлы Тәңіриар бүкіл Ферғананың билеушісі атанып, алғаш рет [[Би (тұлға)|би]] лауазымын қабылдады.<ref name="НЭУ"/> Кейін бұл лауазым оның ұрпақтарына, [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханға]] дейін (оны қоса алғанда) мұра болып қалды.<ref name="История Коканда"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hbc8q68qj0rv3j1us8f9z7rqhrf1aou 3576862 3576860 2026-04-04T19:36:57Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3576862 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. Алтын Бесік мың тайпасының көші-қонына қоныстанып, кәмелет жасына толғаннан кейін әр тайпадан бір-бірден әйел алады. Алайда тек мың тайпасынан шыққан әйелі ғана оған Тәңіриар есімді жалғыз ұл туып береді. Аңыз бойынша, Алтын Бесік 1545 жылы қайтыс болған. Кейіннен оның Құдаяр және Елік сұлтан деген есімдермен де белгілі болған ұлы Тәңіриар бүкіл Ферғананың билеушісі атанып, алғаш рет [[Би (тұлға)|би]] лауазымын қабылдады.<ref name="НЭУ"/> Кейін бұл лауазым оның ұрпақтарына, [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханға]] дейін (оны қоса алғанда) мұра болып қалды.<ref name="История Коканда"/> == Аңыздың шығу тегі == ​Қоқан хандары әулетінің шығу тегі туралы айтқанда, көптеген мұсылман тарихшылары мен XIX ғасырдағы кейбір орыс авторлары Алтын Бесік арқылы оны Бабырмен, ал ол арқылы [[Ақсақ Темір]]мен байланыстырды.<ref name="История Коканда"/> Алтын Бесік туралы алғашқы мәліметтердің пайда болуы өз билігін заңдастыруға (легитимациялауға) күш салған [[Омар хан]]ның (1809—1822) тұсына жатады. Ол халық арасында танымал Темір бейнесін өз мүддесіне пайдалануды ұйғарды. Омар хан Темір әулетімен әулеттік байланысты заңдастырумен қатар, өз билігіне сол дәуірдің сыртқы белгілерін де беруге тырысты. Соның нәтижесінде ол хан сарайын қайта құрылымдап, ақындар мен дін қайраткерлеріне қамқорлық көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.caa-network.org/archives/20332 |title=Возвышение и падение Коканда, 1709-1876: Центральная Азия в глобальную эпоху. Обзор книги|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tik4o3oak4jx2kur167019wcs0hpnvn 3576863 3576862 2026-04-04T19:37:19Z 1nter pares 146705 /* Аңыздың шығу тегі */ 3576863 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. Алтын Бесік мың тайпасының көші-қонына қоныстанып, кәмелет жасына толғаннан кейін әр тайпадан бір-бірден әйел алады. Алайда тек мың тайпасынан шыққан әйелі ғана оған Тәңіриар есімді жалғыз ұл туып береді. Аңыз бойынша, Алтын Бесік 1545 жылы қайтыс болған. Кейіннен оның Құдаяр және Елік сұлтан деген есімдермен де белгілі болған ұлы Тәңіриар бүкіл Ферғананың билеушісі атанып, алғаш рет [[Би (тұлға)|би]] лауазымын қабылдады.<ref name="НЭУ"/> Кейін бұл лауазым оның ұрпақтарына, [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханға]] дейін (оны қоса алғанда) мұра болып қалды.<ref name="История Коканда"/> == Аңыздың шығу тегі == ​Қоқан хандары әулетінің шығу тегі туралы айтқанда, көптеген мұсылман тарихшылары мен XIX ғасырдағы кейбір орыс авторлары Алтын Бесік арқылы оны Бабырмен, ал ол арқылы [[Әмір Темір|Ақсақ Темірмен]] байланыстырды.<ref name="История Коканда"/> Алтын Бесік туралы алғашқы мәліметтердің пайда болуы өз билігін заңдастыруға (легитимациялауға) күш салған [[Омар хан]]ның (1809—1822) тұсына жатады. Ол халық арасында танымал Темір бейнесін өз мүддесіне пайдалануды ұйғарды. Омар хан Темір әулетімен әулеттік байланысты заңдастырумен қатар, өз билігіне сол дәуірдің сыртқы белгілерін де беруге тырысты. Соның нәтижесінде ол хан сарайын қайта құрылымдап, ақындар мен дін қайраткерлеріне қамқорлық көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.caa-network.org/archives/20332 |title=Возвышение и падение Коканда, 1709-1876: Центральная Азия в глобальную эпоху. Обзор книги|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mtgz1ibtp4f5mepy90pgvzo99voe40c 3576868 3576863 2026-04-04T19:40:51Z 1nter pares 146705 /* Аңыздың шығу тегі */ 3576868 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. Алтын Бесік мың тайпасының көші-қонына қоныстанып, кәмелет жасына толғаннан кейін әр тайпадан бір-бірден әйел алады. Алайда тек мың тайпасынан шыққан әйелі ғана оған Тәңіриар есімді жалғыз ұл туып береді. Аңыз бойынша, Алтын Бесік 1545 жылы қайтыс болған. Кейіннен оның Құдаяр және Елік сұлтан деген есімдермен де белгілі болған ұлы Тәңіриар бүкіл Ферғананың билеушісі атанып, алғаш рет [[Би (тұлға)|би]] лауазымын қабылдады.<ref name="НЭУ"/> Кейін бұл лауазым оның ұрпақтарына, [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханға]] дейін (оны қоса алғанда) мұра болып қалды.<ref name="История Коканда"/> == Аңыздың шығу тегі == ​Қоқан хандары әулетінің шығу тегі туралы айтқанда, көптеген мұсылман тарихшылары мен XIX ғасырдағы кейбір орыс авторлары Алтын Бесік арқылы оны Бабырмен, ал ол арқылы [[Әмір Темір|Ақсақ Темірмен]] байланыстырды.<ref name="История Коканда"/> Алтын Бесік туралы алғашқы мәліметтердің пайда болуы өз билігін заңдастыруға (легитимациялауға) күш салған [[Омар хан]]ның (1809—1822) тұсына жатады. Ол халық арасында танымал Темір бейнесін өз мүддесіне пайдалануды ұйғарды. Омар хан Темір әулетімен әулеттік байланысты заңдастырумен қатар, өз билігіне сол дәуірдің сыртқы белгілерін де беруге тырысты. Соның нәтижесінде ол хан сарайын қайта құрылымдап, ақындар мен дін қайраткерлеріне қамқорлық көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.caa-network.org/archives/20332 |title=Возвышение и падение Коканда, 1709-1876: Центральная Азия в глобальную эпоху. Обзор книги|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> Алтын Бесік туралы аңыз алғаш рет тарихшы Мүшріф Исфарагидің «Шахнамайи нусратпам» атты еңбегінде айтылған.<ref name="dslib">{{Cite web |url=http://www.dslib.net/istoria-otechestva/politicheskoe-polozhenie-ura-tjubinskogo-vladenija-i-hudzhanda-v-nachale-xviii-do-40-h.html |title=Политическое положение Ура-тюбинского владения и Худжанда в начале XVIII- до 40-х гг. XIX в. ( по материалам " Мунтахаб ат -таварих" Мухаммада Хакимхана) |access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> [[Құдаяр хан]]ның билігі кезінде (1845–1876) бұл аңыз тарихшы Әбдірахимнің «Насиб-наме» атты еңбегінде де сипатталып, онда Қоқан билеушілерінің шежіресі Алтын Бесік арқылы Ақсақ Темірге жалғастырылды.​<ref>{{кітап|авторы=Халикова Р.Э.|тақырыбы=Из истории Туркестанского края: политика завоевания и колонизации Российской империей|сілтеме=https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/4157/27895/675d38d0aaeca___1Из_истории_Туркестанского_края.pdf|орны=Т.|баспасы=«TURON-IQBOL»|жыл=2024|беттері=61-62|барлық беті=372}}</ref> В.П. Наливкиннің «Қоқан хандығының қысқаша тарихында» да бұл туралы айтылып, Қоқанның Мың әулеті шежіресінің басындағы жергілікті әдебиетте кездесетін осы аңыздардан бастау қажеттігі көрсетілген.<ref name="dslib"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2dfwitor7r01b4e1jw27hlopu445eke 3576870 3576868 2026-04-04T19:44:17Z 1nter pares 146705 /* Аңыздың шығу тегі */ 3576870 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. Алтын Бесік мың тайпасының көші-қонына қоныстанып, кәмелет жасына толғаннан кейін әр тайпадан бір-бірден әйел алады. Алайда тек мың тайпасынан шыққан әйелі ғана оған Тәңіриар есімді жалғыз ұл туып береді. Аңыз бойынша, Алтын Бесік 1545 жылы қайтыс болған. Кейіннен оның Құдаяр және Елік сұлтан деген есімдермен де белгілі болған ұлы Тәңіриар бүкіл Ферғананың билеушісі атанып, алғаш рет [[Би (тұлға)|би]] лауазымын қабылдады.<ref name="НЭУ"/> Кейін бұл лауазым оның ұрпақтарына, [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханға]] дейін (оны қоса алғанда) мұра болып қалды.<ref name="История Коканда"/> == Аңыздың шығу тегі == ​Қоқан хандары әулетінің шығу тегі туралы айтқанда, көптеген мұсылман тарихшылары мен XIX ғасырдағы кейбір орыс авторлары Алтын Бесік арқылы оны Бабырмен, ал ол арқылы [[Әмір Темір|Ақсақ Темірмен]] байланыстырды.<ref name="История Коканда"/> Алтын Бесік туралы алғашқы мәліметтердің пайда болуы өз билігін заңдастыруға (легитимациялауға) күш салған [[Омар хан]]ның (1809—1822) тұсына жатады. Ол халық арасында танымал Темір бейнесін өз мүддесіне пайдалануды ұйғарды. Омар хан Темір әулетімен әулеттік байланысты заңдастырумен қатар, өз билігіне сол дәуірдің сыртқы белгілерін де беруге тырысты. Соның нәтижесінде ол хан сарайын қайта құрылымдап, ақындар мен дін қайраткерлеріне қамқорлық көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.caa-network.org/archives/20332 |title=Возвышение и падение Коканда, 1709-1876: Центральная Азия в глобальную эпоху. Обзор книги|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> Алтын Бесік туралы аңыз алғаш рет тарихшы Мүшріф Исфарагидің «Шахнамайи нусратпам» атты еңбегінде айтылған.<ref name="dslib">{{Cite web |url=http://www.dslib.net/istoria-otechestva/politicheskoe-polozhenie-ura-tjubinskogo-vladenija-i-hudzhanda-v-nachale-xviii-do-40-h.html |title=Политическое положение Ура-тюбинского владения и Худжанда в начале XVIII- до 40-х гг. XIX в. ( по материалам " Мунтахаб ат -таварих" Мухаммада Хакимхана) |access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> [[Құдаяр хан]]ның билігі кезінде (1845–1876) бұл аңыз тарихшы Әбдірахимнің «Насиб-наме» атты еңбегінде де сипатталып, онда Қоқан билеушілерінің шежіресі Алтын Бесік арқылы Ақсақ Темірге жалғастырылды.​<ref>{{кітап|авторы=Халикова Р.Э.|тақырыбы=Из истории Туркестанского края: политика завоевания и колонизации Российской империей|сілтеме=https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/4157/27895/675d38d0aaeca___1Из_истории_Туркестанского_края.pdf|орны=Т.|баспасы=«TURON-IQBOL»|жыл=2024|беттері=61-62|барлық беті=372}}</ref> В.П. Наливкиннің «Қоқан хандығының қысқаша тарихында» да бұл туралы айтылып, Қоқанның Мың әулеті шежіресінің басындағы жергілікті әдебиетте кездесетін осы аңыздардан бастау қажеттігі көрсетілген.<ref name="dslib"/> Тарихшы Т.К. Бейсембиев Алтын Бесік туралы аңызды — Қоқан хандары әулетінің шығу тегін [[Әмір Темір|Темір]] мен [[Шыңғысхан]] әулеттеріне жалғау арқылы — Мың әулетінен шыққан Қоқан билеушілерінің билігін заңдастырудың (легитимациялаудың) бастапқы негізі деп санайды. Аңыздың өзегінде мифологиялық және фольклорлық элементтер тоғысқан: алтын бесікте қалдырылған бала, оның жорамал әкесі — тарихи тұлға Бабырдың есімі Темірлер мен Шыңғыс ұрпақтарымен шежірелік байланысты негіздеу үшін материалдық іргетас қызметін атқарады. Оның айтуынша, түркі халықтарының дүниетанымдық жүйесіндегі этникалық дәстүрге сүйенген бұл аңыз [[Қоқан хандығы]]ның «үстем идеологиясының құрылымдық элементіне айналды».​<ref>{{кітап|авторы=[[Тимур Қасымұлы Бейсембиев|Бейсембиев Т.К.]]|тақырыбы=«Та'рих-И-Шахрухи» как исторический источник|орны=Алма-Ата|баспасы=Наука|жыл=1987|барлық беті=199}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 053xzw57lhdkswaqmsbofts2vp3gqls 3576871 3576870 2026-04-04T19:59:09Z 1nter pares 146705 +[[Санат:Мың әулеті]]; +[[Санат:Темір әулеті]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3576871 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Алтын Бесік | Шынайы есімі = {{lang-uz|Oltin Beshik}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мың әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1512 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]] | Қайтыс болған күні = 1545 | Қайтыс болған жері = [[Ферғана аңғары]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Бабыр]] | Анасы = | Жұбайы = Мың-Айым | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Алтын Бесік''' ({{lang-uz|Oltin Beshik}}; [[1512]], [[Ферғана аңғары]] – [[1545]], сонда) — [[Бабыр]]дың аңызға айналған ұлы және 1709–1876 жылдары [[Қоқан хандығы]]нда билік құрған өзбектердің Мың әулетінің негізін қалаушы. Бабырдың шығармаларында және сол кезеңдегі жазба деректерде Алтын Бесік туралы ешқандай мәлімет кездеспейді. Сондықтан қазіргі тарихшылардың жалпыға ортақ нұсқасы бойынша, бұл аңызды [[Қоқан хандары]] өз билігін заңдастыру мақсатында шыққан тегін [[Темір әулеті]]мен байланыстыру үшін ойлап тапқан.<ref name="НЭУ">{{Cite web |url=https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O%20harfi.pdf |lang=uz|title=Олтин Бешик. Национальная Энциклопедия Узбекистана|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref>​<ref name="История Коканда">{{кітап|авторы=Бабабеков Х. Н.|тақырыбы=История Коканда|сілтеме=https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/27/NamDU-ARM-8612-История_Коканда..pdf|орны=Т.|баспасы=Фан|жыл=2006|беттері=21-22|барлық беті=244}}</ref> == Өмірбаяны == Аңыз бойынша, 1512 жылы Бабыр [[Самарқан]]нан [[Ферғана]] арқылы [[Үндістан]]ға қашқан кезде, оның әйелдерінің бірі ұл баланы дүниеге әкеледі. Жолда қиындық тудырмау үшін Бабыр сәбиді қалдырып кетуге мәжбүр болады. Баланы асыл тастарға толтырылған бесікке жатқызып, оны бағып-қағуды сенімді қызметшілерінің біріне тапсырады. Сол кезде бұл аймақта [[қырқ]], [[қыпшақ]], [[қырғыз]] және мың тайпаларының көші-қоны орналасқан болатын. Олар баланы асырап алып, оған Алтын Бесік<ref name="НЭУ"/> (сөзбе-сөз «алтын бесік»)<ref name="История Коканда"/> деген есім береді. Алтын Бесік мың тайпасының көші-қонына қоныстанып, кәмелет жасына толғаннан кейін әр тайпадан бір-бірден әйел алады. Алайда тек мың тайпасынан шыққан әйелі ғана оған Тәңіриар есімді жалғыз ұл туып береді. Аңыз бойынша, Алтын Бесік 1545 жылы қайтыс болған. Кейіннен оның Құдаяр және Елік сұлтан деген есімдермен де белгілі болған ұлы Тәңіриар бүкіл Ферғананың билеушісі атанып, алғаш рет [[Би (тұлға)|би]] лауазымын қабылдады.<ref name="НЭУ"/> Кейін бұл лауазым оның ұрпақтарына, [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханға]] дейін (оны қоса алғанда) мұра болып қалды.<ref name="История Коканда"/> == Аңыздың шығу тегі == ​Қоқан хандары әулетінің шығу тегі туралы айтқанда, көптеген мұсылман тарихшылары мен XIX ғасырдағы кейбір орыс авторлары Алтын Бесік арқылы оны Бабырмен, ал ол арқылы [[Әмір Темір|Ақсақ Темірмен]] байланыстырды.<ref name="История Коканда"/> Алтын Бесік туралы алғашқы мәліметтердің пайда болуы өз билігін заңдастыруға (легитимациялауға) күш салған [[Омар хан]]ның (1809—1822) тұсына жатады. Ол халық арасында танымал Темір бейнесін өз мүддесіне пайдалануды ұйғарды. Омар хан Темір әулетімен әулеттік байланысты заңдастырумен қатар, өз билігіне сол дәуірдің сыртқы белгілерін де беруге тырысты. Соның нәтижесінде ол хан сарайын қайта құрылымдап, ақындар мен дін қайраткерлеріне қамқорлық көрсетті.<ref>{{Cite web |url=https://www.caa-network.org/archives/20332 |title=Возвышение и падение Коканда, 1709-1876: Центральная Азия в глобальную эпоху. Обзор книги|access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> Алтын Бесік туралы аңыз алғаш рет тарихшы Мүшріф Исфарагидің «Шахнамайи нусратпам» атты еңбегінде айтылған.<ref name="dslib">{{Cite web |url=http://www.dslib.net/istoria-otechestva/politicheskoe-polozhenie-ura-tjubinskogo-vladenija-i-hudzhanda-v-nachale-xviii-do-40-h.html |title=Политическое положение Ура-тюбинского владения и Худжанда в начале XVIII- до 40-х гг. XIX в. ( по материалам " Мунтахаб ат -таварих" Мухаммада Хакимхана) |access-date=2025-02-14 |archive-date= |archive-url= }}</ref> [[Құдаяр хан]]ның билігі кезінде (1845–1876) бұл аңыз тарихшы Әбдірахимнің «Насиб-наме» атты еңбегінде де сипатталып, онда Қоқан билеушілерінің шежіресі Алтын Бесік арқылы Ақсақ Темірге жалғастырылды.​<ref>{{кітап|авторы=Халикова Р.Э.|тақырыбы=Из истории Туркестанского края: политика завоевания и колонизации Российской империей|сілтеме=https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/4157/27895/675d38d0aaeca___1Из_истории_Туркестанского_края.pdf|орны=Т.|баспасы=«TURON-IQBOL»|жыл=2024|беттері=61-62|барлық беті=372}}</ref> В.П. Наливкиннің «Қоқан хандығының қысқаша тарихында» да бұл туралы айтылып, Қоқанның Мың әулеті шежіресінің басындағы жергілікті әдебиетте кездесетін осы аңыздардан бастау қажеттігі көрсетілген.<ref name="dslib"/> Тарихшы Т.К. Бейсембиев Алтын Бесік туралы аңызды — Қоқан хандары әулетінің шығу тегін [[Әмір Темір|Темір]] мен [[Шыңғысхан]] әулеттеріне жалғау арқылы — Мың әулетінен шыққан Қоқан билеушілерінің билігін заңдастырудың (легитимациялаудың) бастапқы негізі деп санайды. Аңыздың өзегінде мифологиялық және фольклорлық элементтер тоғысқан: алтын бесікте қалдырылған бала, оның жорамал әкесі — тарихи тұлға Бабырдың есімі Темірлер мен Шыңғыс ұрпақтарымен шежірелік байланысты негіздеу үшін материалдық іргетас қызметін атқарады. Оның айтуынша, түркі халықтарының дүниетанымдық жүйесіндегі этникалық дәстүрге сүйенген бұл аңыз [[Қоқан хандығы]]ның «үстем идеологиясының құрылымдық элементіне айналды».​<ref>{{кітап|авторы=[[Тимур Қасымұлы Бейсембиев|Бейсембиев Т.К.]]|тақырыбы=«Та'рих-И-Шахрухи» как исторический источник|орны=Алма-Ата|баспасы=Наука|жыл=1987|барлық беті=199}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Темір әулеті]] bcrewalkl7z43uyy4orjs0vuumfc6az 3 778262 3576866 2026-04-04T19:40:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576866 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=EvanTech10}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 00:40, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) hg3rwkawn1hh185vg60fr38twdlukhd 14 778263 3576872 2026-04-04T20:03:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Түркі әулеттері]] [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Орталық Азия билеушілерінің әулеттері]] 3576872 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түркі әулеттері]] [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Орталық Азия билеушілерінің әулеттері]] tahzjm976066r3pgsxl6tcfh308oduw 14 778264 3576873 2026-04-04T20:05:49Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Өзбек хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 3576873 wikitext text/x-wiki [[Санат:Өзбек хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] dg80aax2lth73fltkli1c6l6ys4t1pz 14 778265 3576874 2026-04-04T20:07:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қоқан хандығы]] 3576874 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қоқан хандығы]] 7azq7opo81b9grpfj2qu2n051fo3903 14 778266 3576876 2026-04-04T20:10:15Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Жаңа замандағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Қоқан]] 3576876 wikitext text/x-wiki [[Санат:Хандықтар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Жаңа замандағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Қоқан]] jzg0e6uon88c9r0jt0n5wucvw4jnkoa 0 778267 3576877 2026-04-04T20:12:59Z 1nter pares 146705 «[[Қоқан-Ресей соғысы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3576877 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қоқан-Ресей соғысы]] fe8exqv666jyik0cysrfooy9557a3vl 14 778268 3576878 2026-04-04T20:13:56Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Түрлер бойынша бұрынғы монархиялар]] 3576878 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түрлер бойынша бұрынғы монархиялар]] jm6q37sbvqx8mfpzdtqu0maazd06ehk 14 778269 3576879 2026-04-04T20:15:56Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Өзбекстан елді мекендерінің санаттары]] 3576879 wikitext text/x-wiki [[Санат:Өзбекстан елді мекендерінің санаттары]] 3iwdv9pcjf4pf5rjjbpnmzt6oxjes86 14 778270 3576880 2026-04-04T20:17:48Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша елді мекендер санаттары]] [[Санат:Өзбекстан географиясы]] [[Санат:Өзбекстан санаттары]] 3576880 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша елді мекендер санаттары]] [[Санат:Өзбекстан географиясы]] [[Санат:Өзбекстан санаттары]] lh9g58aqaq0d27ckeghtzyo46tpi6vs 14 778271 3576881 2026-04-04T20:18:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Өзбекстан]] [[Санат:Азия елдері]] 3576881 wikitext text/x-wiki [[Санат:Өзбекстан]] [[Санат:Азия елдері]] 3xugynbnm5xy8xtvwqpst99n79sla99 10 778272 3576894 2026-04-04T20:53:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Инфобокс | аты = {{{аты|}}} | түпнұсқа есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | сурет = {{{сурет|}}} | сурет сипаттамасы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | туған күні = {{{туған күні|}}} | туған жері = {{{туған жері|}}} | қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | қайтыс болған жері = {{{қайт... 3576894 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | аты = {{{аты|}}} | түпнұсқа есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | сурет = {{{сурет|}}} | сурет сипаттамасы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | туған күні = {{{туған күні|}}} | туған жері = {{{туған жері|}}} | қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | қызметі = {{{лауазымы|Ректор}}} | ұйым = {{{университет|}}} | өкілеттігінің басталуы = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | өкілеттігінің аяқталуы = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | алдындағы = {{{алдындағы|}}} | ізбасары = {{{ізбасары|}}} | ғылыми саласы = {{{ғылыми саласы|}}} | ғылыми дәрежесі = {{{ғылыми дәрежесі|}}} | ғылыми атағы = {{{ғылыми атағы|}}} | альма-матер = {{{альма-матер|}}} | марапаттары = {{{марапаттары|}}} | қолтаңба = {{{қолтаңба|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }} 69tf5tifgote5qm43bq7bpyb9ceqtv9 3576895 3576894 2026-04-04T20:53:22Z 1nter pares 146705 3576895 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | аты = {{{аты|}}} | түпнұсқа есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | сурет = {{{сурет|}}} | сурет сипаттамасы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | туған күні = {{{туған күні|}}} | туған жері = {{{туған жері|}}} | қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | қызметі = {{{лауазымы|Ректор}}} | ұйым = {{{университет|}}} | өкілеттігінің басталуы = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | өкілеттігінің аяқталуы = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | алдындағы = {{{алдындағы|}}} | ізбасары = {{{ізбасары|}}} | ғылыми саласы = {{{ғылыми саласы|}}} | ғылыми дәрежесі = {{{ғылыми дәрежесі|}}} | ғылыми атағы = {{{ғылыми атағы|}}} | альма-матер = {{{альма-матер|}}} | марапаттары = {{{марапаттары|}}} | қолтаңба = {{{қолтаңба|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> pqom6x7pxvwl35j5w59mrp0vrd9rbd0 3576896 3576895 2026-04-04T20:54:19Z 1nter pares 146705 3576896 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Инфобокс | аты = {{{аты|}}} | түпнұсқа есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | сурет = {{{сурет|}}} | сурет сипаттамасы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | туған күні = {{{туған күні|}}} | туған жері = {{{туған жері|}}} | қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | қызметі = {{{лауазымы|Ректор}}} | ұйым = {{{университет|}}} | өкілеттігінің басталуы = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | өкілеттігінің аяқталуы = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | алдындағы = {{{алдындағы|}}} | ізбасары = {{{ізбасары|}}} | ғылыми саласы = {{{ғылыми саласы|}}} | ғылыми дәрежесі = {{{ғылыми дәрежесі|}}} | ғылыми атағы = {{{ғылыми атағы|}}} | альма-матер = {{{альма-матер|}}} | марапаттары = {{{марапаттары|}}} | қолтаңба = {{{қолтаңба|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 873h1b5wj6r1h94zci42bl3yalw52en 3576897 3576896 2026-04-04T20:54:29Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылауы]]) істеген нөмір 3576896 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3576897 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | аты = {{{аты|}}} | түпнұсқа есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | сурет = {{{сурет|}}} | сурет сипаттамасы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | туған күні = {{{туған күні|}}} | туған жері = {{{туған жері|}}} | қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | қызметі = {{{лауазымы|Ректор}}} | ұйым = {{{университет|}}} | өкілеттігінің басталуы = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | өкілеттігінің аяқталуы = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | алдындағы = {{{алдындағы|}}} | ізбасары = {{{ізбасары|}}} | ғылыми саласы = {{{ғылыми саласы|}}} | ғылыми дәрежесі = {{{ғылыми дәрежесі|}}} | ғылыми атағы = {{{ғылыми атағы|}}} | альма-матер = {{{альма-матер|}}} | марапаттары = {{{марапаттары|}}} | қолтаңба = {{{қолтаңба|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }}<noinclude>{{doc}}</noinclude> pqom6x7pxvwl35j5w59mrp0vrd9rbd0 3576900 3576897 2026-04-04T20:59:42Z 1nter pares 146705 3576900 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | аты = {{{аты|}}} | түпнұсқа есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | сурет = {{{сурет|}}} | сурет сипаттамасы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | туған күні = {{{туған күні|}}} | туған жері = {{{туған жері|}}} | қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | қызметі = {{{лауазымы|Ректор}}} | ұйым = {{{университет|}}} | өкілеттігінің басталуы = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | өкілеттігінің аяқталуы = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | алдындағы = {{{алдындағы|}}} | ізбасары = {{{ізбасары|}}} | ғылыми саласы = {{{ғылыми саласы|}}} | ғылыми дәрежесі = {{{ғылыми дәрежесі|}}} | ғылыми атағы = {{{ғылыми атағы|}}} | альма-матер = {{{альма-матер|}}} | марапаттары = {{{марапаттары|}}} | қолтаңба = {{{қолтаңба|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> gojy0kqth2kpd7jfe96v4w71ks2nwo4 3576904 3576900 2026-04-04T21:04:56Z 1nter pares 146705 3576904 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Тұлға | Есімі = {{{аты|}}} | Шынайы есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | Сурет = {{{сурет|}}} | Сурет атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | Туған күні = {{{туған күні|}}} | Туған жері = {{{туған жері|}}} | Қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | Қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | Азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | Мансабы = {{{лауазымы|Ректор}}} | Білімі = {{{альма-матер|}}} | Марапаттары = {{{марапаттары|}}} | Қолтаңбасы = {{{қолтаңба|}}} | Сайты = {{{сайты|}}} | Басқалары = * Университет: {{{университет|}}} * Өкілеттігінің басталуы: {{{өкілеттігінің басталуы|}}} * Өкілеттігінің аяқталуы: {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} * Алдындағы: {{{алдындағы|}}} * Ізбасары: {{{ізбасары|}}} * Ғылыми саласы: {{{ғылыми саласы|}}} * Ғылыми дәрежесі: {{{ғылыми дәрежесі|}}} * Ғылыми атағы: {{{ғылыми атағы|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 1zo7k9t9v7tzzaaxtedku6nkdwa4sfp 3576905 3576904 2026-04-04T21:07:02Z 1nter pares 146705 3576905 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Тұлға | Есімі = {{{аты|}}} | Шынайы есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | Сурет = {{{сурет|}}} | Сурет атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | Туған күні = {{{туған күні|}}} | Туған жері = {{{туған жері|}}} | Қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | Қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | Азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | Мансабы = {{{лауазымы|Ректор}}} | Білімі = {{{альма-матер|}}} | Марапаттары = {{{марапаттары|}}} | Қолтаңбасы = {{{қолтаңба|}}} | Сайты = {{{сайты|}}} | Басқалары = | Университет {{{университет|}}} | Өкілеттігінің басталуы {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | Өкілеттігінің аяқталуы {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | Алдындағы {{{алдындағы|}}} | Ізбасары {{{ізбасары|}}} | Ғылыми саласы {{{ғылыми саласы|}}} | Ғылыми дәрежесі {{{ғылыми дәрежесі|}}} | Ғылыми атағы {{{ғылыми атағы|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> teltu5q38fg5q2bx8s0xwvepyi6z22b 3576906 3576905 2026-04-04T21:08:35Z 1nter pares 146705 3576906 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Тұлға | Есімі = {{{аты|}}} | Шынайы есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | Сурет = {{{сурет|}}} | Сурет атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | Туған күні = {{{туған күні|}}} | Туған жері = {{{туған жері|}}} | Қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | Қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | Азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | Мансабы = {{{лауазымы|Ректор}}} | Білімі = {{{альма-матер|}}} | Марапаттары = {{{марапаттары|}}} | Қолтаңбасы = {{{қолтаңба|}}} | Сайты = {{{сайты|}}} | Университет {{{университет|}}} | Өкілеттігінің басталуы {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | Өкілеттігінің аяқталуы {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | Алдындағы {{{алдындағы|}}} | Ізбасары {{{ізбасары|}}} | Ғылыми саласы {{{ғылыми саласы|}}} | Ғылыми дәрежесі {{{ғылыми дәрежесі|}}} | Ғылыми атағы {{{ғылыми атағы|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> ixwzkxuidmzs0ks7c8i752lvo4agpr8 3576907 3576906 2026-04-04T21:09:14Z 1nter pares 146705 3576907 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Тұлға | Есімі = {{{аты|}}} | Шынайы есімі = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} | Сурет = {{{сурет|}}} | Сурет атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} | Туған күні = {{{туған күні|}}} | Туған жері = {{{туған жері|}}} | Қайтыс болған күні = {{{қайтыс болған күні|}}} | Қайтыс болған жері = {{{қайтыс болған жері|}}} | Азаматтығы = {{{азаматтығы|}}} | Мансабы = {{{лауазымы|Ректор}}} | Білімі = {{{альма-матер|}}} | Марапаттары = {{{марапаттары|}}} | Қолтаңбасы = {{{қолтаңба|}}} | Сайты = {{{сайты|}}} | Университет = {{{университет|}}} | Өкілеттігінің басталуы = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} | Өкілеттігінің аяқталуы = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} | Алдындағы = {{{алдындағы|}}} | Ізбасары = {{{ізбасары|}}} | Ғылыми саласы = {{{ғылыми саласы|}}} | Ғылыми дәрежесі = {{{ғылыми дәрежесі|}}} | Ғылыми атағы = {{{ғылыми атағы|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> rxwvhyanmma96tq530i8nuy6n793ogj 3576908 3576907 2026-04-04T21:11:26Z 1nter pares 146705 3576908 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:23em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|280px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Туған күні |мәтін1 = {{{туған күні|}}} |белгі2 = Туған жері |мәтін2 = {{{туған жері|}}} |белгі3 = Қайтыс болған күні |мәтін3 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі4 = Қайтыс болған жері |мәтін4 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі5 = Азаматтығы |мәтін5 = {{{азаматтығы|}}} |белгі6 = Мансабы |мәтін6 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі7 = Университет |мәтін7 = {{{университет|}}} |белгі8 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін8 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі9 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін9 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі10 = Алдындағы |мәтін10 = {{{алдындағы|}}} |белгі11 = Ізбасары |мәтін11 = {{{ізбасары|}}} |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |белгі16 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} |белгі17 = Қолтаңба |мәтін17 = {{{қолтаңба|}}} |белгі18 = Сайты |мәтін18 = {{{сайты|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> c2lhs6misjv6r34bhbmpkw03q97opsk 3576911 3576908 2026-04-04T21:16:19Z 1nter pares 146705 3576911 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:23em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|280px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |белгі6 = |мәтін6 = '''Жеке деректер''' |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |белгі12 = |мәтін12 = '''Ғылыми қызметі''' |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = {{{альма-матер|}}} |белгі17 = |мәтін17 = '''Марапаттары''' |белгі18 = |мәтін18 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> f2l2o5unztx72lbyvumzdck8fzyk2je 3576912 3576911 2026-04-04T21:19:11Z 1nter pares 146705 3576912 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; font-size:90%; |тақырыпша_стиль = font-size:95%; background:#eaecf0; |белгі_стиль = text-align:left; vertical-align:top; font-size:90%; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |белгі6 = |мәтін6 = <div style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;">Жеке деректер</div> |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |белгі12 = |мәтін12 = <div style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;">Ғылыми қызметі</div> |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = {{{альма-матер|}}} |белгі17 = |мәтін17 = <div style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;">Марапаттары</div> |белгі18 = |мәтін18 = {{{марапаттары|}}} |белгі19 = Қолтаңба |мәтін19 = {{{қолтаңба|}}} |белгі20 = Сайты |мәтін20 = {{{сайты|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> afz0qdfdmyfljodiydjrvk2po9g4v0j 3576914 3576912 2026-04-04T21:22:43Z 1nter pares 146705 3576914 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; font-size:90%; |тақырыпша_стиль = background:#eaecf0; |белгі_стиль = text-align:left; vertical-align:top; font-size:90%; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |белгі6 = |мәтін6 = <div style="background:#eaecf0; font-weight:bold; text-align:center; padding:4px; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1;">Жеке деректер</div> |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |белгі12 = |мәтін12 = <div style="background:#eaecf0; font-weight:bold; text-align:center; padding:4px; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1;">Ғылыми қызметі</div> |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = {{{альма-матер|}}} |белгі17 = |мәтін17 = <div style="background:#eaecf0; font-weight:bold; text-align:center; padding:4px; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1;">Марапаттары</div> |белгі18 = |мәтін18 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> cgwxwddf40jhloj1qyrdxy2vj1akocu 3576915 3576914 2026-04-04T21:25:49Z 1nter pares 146705 3576915 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; font-size:90%; border:1px solid #a2a9b1; |тақырыпша_стиль = background:#eaecf0; font-size:110%; |белгі_стиль = text-align:left; vertical-align:top; font-size:90%; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |белгі6 = |мәтін6 = <div style="margin: -6px -10px; background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold; padding:5px; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1;">Жеке деректер</div> |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |белгі12 = |мәтін12 = <div style="margin: -6px -10px; background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold; padding:5px; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1;">Ғылыми қызметі</div> |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = {{{альма-матер|}}} |белгі17 = |мәтін17 = <div style="margin: -6px -10px; background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold; padding:5px; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1;">Марапаттары</div> |белгі18 = |мәтін18 = {{{марапаттары|}}} |белгі19 = Қолтаңба |мәтін19 = {{{қолтаңба|}}} |белгі20 = Сайты |мәтін20 = {{{сайты|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> h9smwopnahuo6y2icutsuywz1dir1o5 3576916 3576915 2026-04-04T21:28:46Z 1nter pares 146705 3576916 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; font-size:90%; border:1px solid #a2a9b1; |тақырыпша_стиль = background:#eaecf0; font-size:110%; |белгі_стиль = text-align:left; vertical-align:top; font-size:90%; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |белгі6 = |мәтін6 = <div style="margin:-8px -14px; padding:6px 0; background:#eaecf0; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:bold;">Жеке деректер</div> |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |белгі12 = |мәтін12 = <div style="margin:-8px -14px; padding:6px 0; background:#eaecf0; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:bold;">Ғылыми қызметі</div> |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = {{{альма-матер|}}} |белгі17 = |мәтін17 = <div style="margin:-8px -14px; padding:6px 0; background:#eaecf0; border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:bold;">Марапаттары</div> |белгі18 = |мәтін18 = {{{марапаттары|}}} |белгі19 = Қолтаңба |мәтін19 = {{{қолтаңба|}}} |белгі20 = Сайты |мәтін20 = {{{сайты|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> priig4cimjg8oz1yorf8py49hk13tnk 3576917 3576916 2026-04-04T21:31:45Z 1nter pares 146705 3576917 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_класс = infobox-compact |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |белгі6 = |мәтін6 = <div class="infobox-section">Жеке деректер</div> |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |белгі12 = |мәтін12 = <div class="infobox-section">Ғылыми қызметі</div> |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = {{{альма-матер|}}} |белгі17 = |мәтін17 = <div class="infobox-section">Марапаттары</div> |белгі18 = |мәтін18 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> kl74saf5qo9qolc4g53cfkf2isdvw4b 3576918 3576917 2026-04-04T21:34:00Z 1nter pares 146705 3576918 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%;" |+ style="background:#eaecf0; font-size:120%; font-weight:bold;" | {{{аты}}} |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |- ! Лауазымы | {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |- ! Өкілеттігінің басталуы | {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |- ! Өкілеттігінің аяқталуы | {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |- ! Алдындағы | {{{алдындағы|}}} |- ! Ізбасары | {{{ізбасары|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Жеке деректер |- ! Туған күні | {{{туған күні|}}} |- ! Туған жері | {{{туған жері|}}} |- ! Қайтыс болған күні | {{{қайтыс болған күні|}}} |- ! Қайтыс болған жері | {{{қайтыс болған жері|}}} |- ! Азаматтығы | {{{азаматтығы|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Ғылыми қызметі |- ! Ғылыми саласы | {{{ғылыми саласы|}}} |- ! Ғылыми дәрежесі | {{{ғылыми дәрежесі|}}} |- ! Ғылыми атағы | {{{ғылыми атағы|}}} |- ! Альма-матер | {{{альма-матер|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Марапаттары |- | colspan="2" | {{{марапаттары|}}} |} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> drkbpgd1gk3nsv9r6nfd7s4mk9uitv8 3576919 3576918 2026-04-04T21:35:47Z 1nter pares 146705 3576919 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%;" |+ style="background:#eaecf0; font-size:120%; font-weight:bold; text-align:center;" | {{{аты}}} |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |- ! Лауазымы | {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |- ! Өкілеттігінің басталуы | {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |- ! Өкілеттігінің аяқталуы | {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |- ! Алдындағы | {{{алдындағы|}}} |- ! Ізбасары | {{{ізбасары|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Жеке деректер |- ! Туған күні | {{{туған күні|}}} |- ! Туған жері | {{{туған жері|}}} |- ! Қайтыс болған күні | {{{қайтыс болған күні|}}} |- ! Қайтыс болған жері | {{{қайтыс болған жері|}}} |- ! Азаматтығы | {{{азаматтығы|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Ғылыми қызметі |- ! Ғылыми саласы | {{{ғылыми саласы|}}} |- ! Ғылыми дәрежесі | {{{ғылыми дәрежесі|}}} |- ! Ғылыми атағы | {{{ғылыми атағы|}}} |- ! Альма-матер | {{{альма-матер|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Марапаттары |- | colspan="2" | {{{марапаттары|}}} |} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> b06naewyfmvgt9d24b3xq3660tug1zb 3576920 3576919 2026-04-04T21:39:08Z 1nter pares 146705 3576920 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%;" |+ style="background:#eaecf0; font-size:120%; font-weight:bold; text-align:center;" | {{{аты}}} {{#if:{{{есімінің түпнұсқасы|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{есімінің түпнұсқасы}}} }} {{#if:{{{сурет|}}}| |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:{{{сурет}}}|260px]] }} |- ! Лауазымы | {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} {{#if:{{{өкілеттігінің басталуы|}}}| |- ! Өкілеттігінің басталуы | {{{өкілеттігінің басталуы}}} }} {{#if:{{{өкілеттігінің аяқталуы|}}}| |- ! Өкілеттігінің аяқталуы | {{{өкілеттігінің аяқталуы}}} }} {{#if:{{{алдындағы|}}}| |- ! Алдындағы | {{{алдындағы}}} }} {{#if:{{{ізбасары|}}}| |- ! Ізбасары | {{{ізбасары}}} }} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Жеке деректер {{#if:{{{туған күні|}}}| |- ! Туған күні | {{{туған күні}}} }} {{#if:{{{туған жері|}}}| |- ! Туған жері | {{{туған жері}}} }} {{#if:{{{қайтыс болған күні|}}}| |- ! Қайтыс болған күні | {{{қайтыс болған күні}}} }} {{#if:{{{қайтыс болған жері|}}}| |- ! Қайтыс болған жері | {{{қайтыс болған жері}}} }} {{#if:{{{азаматтығы|}}}| |- ! Азаматтығы | {{{азаматтығы}}} }} {{#if:{{{ғылыми саласы|}}}{{{ғылыми дәрежесі|}}}{{{ғылыми атағы|}}}{{{альма-матер|}}}| |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Ғылыми қызметі }} {{#if:{{{ғылыми саласы|}}}| |- ! Ғылыми саласы | {{{ғылыми саласы}}} }} {{#if:{{{ғылыми дәрежесі|}}}| |- ! Ғылыми дәрежесі | {{{ғылыми дәрежесі}}} }} {{#if:{{{ғылыми атағы|}}}| |- ! Ғылыми атағы | {{{ғылыми атағы}}} }} {{#if:{{{альма-матер|}}}| |- ! Альма-матер | {{{альма-матер}}} }} {{#if:{{{марапаттары|}}}| |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Марапаттары |- | colspan="2" | {{{марапаттары}}} }} |} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> fpoc90gy77xllz1xwziezwiuhwnivny 3576921 3576920 2026-04-04T21:39:43Z 1nter pares 146705 Құдай сақтасын... [[Арнайы:Үлесі/1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылауы]]) істеген нөмір 3576920 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3576921 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width:22em; font-size:90%;" |+ style="background:#eaecf0; font-size:120%; font-weight:bold; text-align:center;" | {{{аты}}} |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |- | colspan="2" style="text-align:center;" | {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |- ! Лауазымы | {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |- ! Өкілеттігінің басталуы | {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |- ! Өкілеттігінің аяқталуы | {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |- ! Алдындағы | {{{алдындағы|}}} |- ! Ізбасары | {{{ізбасары|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Жеке деректер |- ! Туған күні | {{{туған күні|}}} |- ! Туған жері | {{{туған жері|}}} |- ! Қайтыс болған күні | {{{қайтыс болған күні|}}} |- ! Қайтыс болған жері | {{{қайтыс болған жері|}}} |- ! Азаматтығы | {{{азаматтығы|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Ғылыми қызметі |- ! Ғылыми саласы | {{{ғылыми саласы|}}} |- ! Ғылыми дәрежесі | {{{ғылыми дәрежесі|}}} |- ! Ғылыми атағы | {{{ғылыми атағы|}}} |- ! Альма-матер | {{{альма-матер|}}} |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center; font-weight:bold;" | Марапаттары |- | colspan="2" | {{{марапаттары|}}} |} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> b06naewyfmvgt9d24b3xq3660tug1zb 3577007 3576921 2026-04-05T06:23:33Z 1nter pares 146705 3577007 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша6 = Жеке деректер |белгі6 = Туған күні |мәтін6 = {{{туған күні|}}} |белгі7 = Туған жері |мәтін7 = {{{туған жері|}}} |белгі8 = Қайтыс болған күні |мәтін8 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі9 = Қайтыс болған жері |мәтін9 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі10 = Азаматтығы |мәтін10 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша11 = Ғылыми қызметі |белгі11 = Ғылыми саласы |мәтін11 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі12 = Ғылыми дәрежесі |мәтін12 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі13 = Ғылыми атағы |мәтін13 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі14 = Альма-матер |мәтін14 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша15 = Марапаттары |мәтін15 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 59g1yykoba4y2omfs7poi5vvrgo0chs 3577030 3577007 2026-04-05T06:52:38Z 1nter pares 146705 3577030 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = Университет |мәтін2 = {{{университет|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі5 = Алдындағы |мәтін5 = {{{алдындағы|}}} |белгі6 = Ізбасары |мәтін6 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша7 = Жеке деректер |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{#if:{{{туған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{туған күні}}}}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{#if:{{{қайтыс болған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{қайтыс болған күні}}}}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша12 = Ғылыми қызметі |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша16 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 5ww9ifwi9azv9k4x9y80if8jkf9npkb 3577031 3577030 2026-04-05T06:54:15Z 1nter pares 146705 3577031 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_класс = vcard |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |тақырыпша1 = Қызметі |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = Университет |мәтін2 = {{{университет|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі5 = Алдындағы |мәтін5 = {{{алдындағы|}}} |белгі6 = Ізбасары |мәтін6 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша2 = Жеке деректер |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша3 = Ғылыми қызметі |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша4 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> fdugoepaqaexqpwvvw2ge4l3eeoaqdj 3577032 3577031 2026-04-05T06:55:56Z 1nter pares 146705 3577032 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = Университет |мәтін2 = {{{университет|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі5 = Алдындағы |мәтін5 = {{{алдындағы|}}} |белгі6 = Ізбасары |мәтін6 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша7 = Жеке деректер |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{#if:{{{туған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{туған күні}}}}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{#if:{{{қайтыс болған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{қайтыс болған күні}}}}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша12 = Ғылыми қызметі |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша16 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 5ww9ifwi9azv9k4x9y80if8jkf9npkb 3577033 3577032 2026-04-05T06:58:10Z 1nter pares 146705 3577033 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үлгі_атауы = Ректор |дене_класс = vcard |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |тақырыпша1 = Қызметі |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = Университет |мәтін2 = {{{университет|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі5 = Алдындағы |мәтін5 = {{{алдындағы|}}} |белгі6 = Ізбасары |мәтін6 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша7 = Жеке деректер |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{{туған күні|}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша12 = Ғылыми қызметі |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша16 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> eip9358de4b2o6v8clvbezu92omidyn 3577034 3577033 2026-04-05T06:59:36Z 1nter pares 146705 3577034 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = Университет |мәтін2 = {{{университет|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі5 = Алдындағы |мәтін5 = {{{алдындағы|}}} |белгі6 = Ізбасары |мәтін6 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша7 = Жеке деректер |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{#if:{{{туған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{туған күні}}}}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{#if:{{{қайтыс болған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{қайтыс болған күні}}}}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша12 = Ғылыми қызметі |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша16 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 5ww9ifwi9azv9k4x9y80if8jkf9npkb 3577036 3577034 2026-04-05T07:01:07Z 1nter pares 146705 3577036 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үлгі_атауы = Ректор |дене_класс = vcard |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |тақырыпша1 = Қызметі |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = Университет |мәтін2 = {{{университет|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі5 = Алдындағы |мәтін5 = {{{алдындағы|}}} |белгі6 = Ізбасары |мәтін6 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша7 = Жеке деректер |белгі7 = Туған күні |мәтін7 = {{#if:{{{туған күні|}}}|{{#time:j F Y|{{{туған күні}}}}}}} |белгі8 = Туған жері |мәтін8 = {{{туған жері|}}} |белгі9 = Қайтыс болған күні |мәтін9 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = Қайтыс болған жері |мәтін10 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = Азаматтығы |мәтін11 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша12 = Ғылыми қызметі |белгі12 = Ғылыми саласы |мәтін12 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі13 = Ғылыми дәрежесі |мәтін13 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = Ғылыми атағы |мәтін14 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі15 = Альма-матер |мәтін15 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша16 = Марапаттары |мәтін16 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> ma7kc8zem4dlomir9tyxz7lyq06kasy 3577038 3577036 2026-04-05T07:04:06Z 1nter pares 146705 3577038 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |дене_класс = vcard |үсті = {{{Есімі|{{PAGENAME}}}}} |үсті2 = {{{Шынайы есімі|}}} |сурет = {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} |тақырыпша1 = {{#if:{{{Лауазымы|}}}{{{Ұйым|}}}|Қызметі}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{Лауазымы|}}} |белгі2 = Ұйым |мәтін2 = {{{Ұйым|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін3 = {{{Басталуы|}}} |белгі4 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін4 = {{{Аяқталуы|}}} |тақырыпша5 = {{#if:{{{Туған күні|}}}{{{Туған жері|}}}|Жеке деректер}} |белгі5 = Туған күні |мәтін5 = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}}} |белгі6 = Туған жері |мәтін6 = {{{Туған жері|}}} |белгі7 = Қайтыс болған күні |мәтін7 = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}}} |белгі8 = Қайтыс болған жері |мәтін8 = {{{Қайтыс болған жері|}}} |белгі9 = Азаматтығы |мәтін9 = <span class="country-name">{{{Азаматтығы|}}}</span> |тақырыпша10 = {{#if:{{{Ғылыми дәрежесі|}}}{{{Ғылыми саласы|}}}|Ғылыми қызметі}} |белгі10 = Ғылыми саласы |мәтін10 = {{{Ғылыми саласы|}}} |белгі11 = Ғылыми дәрежесі |мәтін11 = {{{Ғылыми дәрежесі|}}} |белгі12 = Ғылыми атағы |мәтін12 = {{{Ғылыми атағы|}}} |белгі13 = Альма-матер |мәтін13 = {{{Альма-матер|}}} |тақырыпша14 = {{#if:{{{Марапаттары|}}}|Марапаттары}} |мәтін14 = {{{Марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> fmvt6x0vl1ak2f8mr42undof52lj8co 3577039 3577038 2026-04-05T07:06:55Z 1nter pares 146705 3577039 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үлгі_атауы = Ректор |дене_класс = vcard |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{Есімі|{{PAGENAME}}}}} |үсті2 = {{{Шынайы есімі|}}} |сурет = {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ҚЫЗМЕТІ --> |тақырыпша1 = {{#if:{{{Лауазымы|}}}{{{Университет|}}}{{{Басталуы|}}}|Қызметі}} |белгі1 = {{#if:{{{Лауазымы|}}}|Лауазымы}} |мәтін1 = {{{Лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = {{#if:{{{Университет|}}}|Университет}} |мәтін2 = {{{Университет|}}} |белгі3 = {{#if:{{{Басталуы|}}}|Өкілеттігінің басталуы}} |мәтін3 = {{{Басталуы|}}} |белгі4 = {{#if:{{{Аяқталуы|}}}|Өкілеттігінің аяқталуы}} |мәтін4 = {{{Аяқталуы|}}} |белгі5 = {{#if:{{{Алдындағы|}}}|Алдындағы}} |мәтін5 = {{{Алдындағы|}}} |белгі6 = {{#if:{{{Ізбасары|}}}|Ізбасары}} |мәтін6 = {{{Ізбасары|}}} <!-- ЖЕКЕ ДЕРЕКТЕР --> |тақырыпша7 = {{#if:{{{Туған күні|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Азаматтығы|}}}|Жеке деректер}} |белгі7 = {{#if:{{{Туған күні|}}}|Туған күні}} |мәтін7 = {{#if:{{{Туған күні|}}}|{{wikidata/p569|{{{Туған күні}}}}}} |белгі8 = {{#if:{{{Туған жері|}}}|Туған жері}} |мәтін8 = {{{Туған жері|}}} |белгі9 = {{#if:{{{Қайтыс болған күні|}}}|Қайтыс болған күні}} |мәтін9 = {{#if:{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні}}}}}} |белгі10 = {{#if:{{{Қайтыс болған жері|}}}|Қайтыс болған жері}} |мәтін10 = {{{Қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = {{#if:{{{Азаматтығы|}}}|Азаматтығы}} |мәтін11 = <span class="country-name">{{{Азаматтығы|}}}</span> <!-- ҒЫЛЫМИ ҚЫЗМЕТІ --> |тақырыпша12 = {{#if:{{{Ғылыми саласы|}}}{{{Ғылыми дәрежесі|}}}{{{Ғылыми атағы|}}}|Ғылыми қызметі}} |белгі12 = {{#if:{{{Ғылыми саласы|}}}|Ғылыми саласы}} |мәтін12 = {{{Ғылыми саласы|}}} |белгі13 = {{#if:{{{Ғылыми дәрежесі|}}}|Ғылыми дәрежесі}} |мәтін13 = {{{Ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = {{#if:{{{Ғылыми атағы|}}}|Ғылыми атағы}} |мәтін14 = {{{Ғылыми атағы|}}} |белгі15 = {{#if:{{{Альма-матер|}}}|Альма-матер}} |мәтін15 = {{{Альма-матер|}}} <!-- МАРАПАТТАР --> |тақырыпша16 = {{#if:{{{Марапаттары|}}}|Марапаттары}} |мәтін16 = {{{Марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 5t497veqta4ss1g2itr8hbbm93o0k1i 3577040 3577039 2026-04-05T07:09:27Z 1nter pares 146705 3577040 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үлгі_атауы = Ректор |дене_класс = vcard |дене_стиль = width:22em; |үсті = <span class="fn">{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}</span> |үсті2 = {{{Шынайы есімі|}}} |сурет = {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ҚЫЗМЕТІ --> |тақырыпша1 = {{#if:{{{Лауазымы|}}}{{{Университет|}}}{{{Басталуы|}}}|Қызметі}} |белгі1 = {{#if:{{{Лауазымы|}}}|Лауазымы}} |мәтін1 = {{{Лауазымы|Ректор}}} |белгі2 = {{#if:{{{Университет|}}}|Университет}} |мәтін2 = {{{Университет|}}} |белгі3 = {{#if:{{{Басталуы|}}}|Өкілеттігінің басталуы}} |мәтін3 = {{{Басталуы|}}} |белгі4 = {{#if:{{{Аяқталуы|}}}|Өкілеттігінің аяқталуы}} |мәтін4 = {{{Аяқталуы|}}} |белгі5 = {{#if:{{{Алдындағы|}}}|Алдындағы}} |мәтін5 = {{{Алдындағы|}}} |белгі6 = {{#if:{{{Ізбасары|}}}|Ізбасары}} |мәтін6 = {{{Ізбасары|}}} <!-- ЖЕКЕ ДЕРЕКТЕР --> |тақырыпша7 = {{#if:{{{Туған күні|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Азаматтығы|}}}|Жеке деректер}} |белгі7 = {{#if:{{{Туған күні|}}}|Туған күні}} |мәтін7 = {{{Туған күні|}}} |белгі8 = {{#if:{{{Туған жері|}}}|Туған жері}} |мәтін8 = {{{Туған жері|}}} |белгі9 = {{#if:{{{Қайтыс болған күні|}}}|Қайтыс болған күні}} |мәтін9 = {{{Қайтыс болған күні|}}} |белгі10 = {{#if:{{{Қайтыс болған жері|}}}|Қайтыс болған жері}} |мәтін10 = {{{Қайтыс болған жері|}}} |белгі11 = {{#if:{{{Азаматтығы|}}}|Азаматтығы}} |мәтін11 = <span class="country-name">{{{Азаматтығы|}}}</span> <!-- ҒЫЛЫМИ ҚЫЗМЕТІ --> |тақырыпша12 = {{#if:{{{Ғылыми саласы|}}}{{{Ғылыми дәрежесі|}}}{{{Ғылыми атағы|}}}|Ғылыми қызметі}} |белгі12 = {{#if:{{{Ғылыми саласы|}}}|Ғылыми саласы}} |мәтін12 = {{{Ғылыми саласы|}}} |белгі13 = {{#if:{{{Ғылыми дәрежесі|}}}|Ғылыми дәрежесі}} |мәтін13 = {{{Ғылыми дәрежесі|}}} |белгі14 = {{#if:{{{Ғылыми атағы|}}}|Ғылыми атағы}} |мәтін14 = {{{Ғылыми атағы|}}} |белгі15 = {{#if:{{{Альма-матер|}}}|Альма-матер}} |мәтін15 = {{{Альма-матер|}}} <!-- МАРАПАТТАР --> |тақырыпша16 = {{#if:{{{Марапаттары|}}}|Марапаттары}} |мәтін16 = {{{Марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> r8oxlg9rmjjtsc3i6wbbj2vqi845by4 3577041 3577040 2026-04-05T07:11:49Z 1nter pares 146705 3577041 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша6 = Жеке деректер |белгі6 = Туған күні |мәтін6 = {{{туған күні|}}} |белгі7 = Туған жері |мәтін7 = {{{туған жері|}}} |белгі8 = Қайтыс болған күні |мәтін8 = {{{қайтыс болған күні|}}} |белгі9 = Қайтыс болған жері |мәтін9 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі10 = Азаматтығы |мәтін10 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша11 = Ғылыми қызметі |белгі11 = Ғылыми саласы |мәтін11 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі12 = Ғылыми дәрежесі |мәтін12 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі13 = Ғылыми атағы |мәтін13 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі14 = Альма-матер |мәтін14 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша15 = Марапаттары |мәтін15 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 59g1yykoba4y2omfs7poi5vvrgo0chs 3577042 3577041 2026-04-05T07:15:21Z 1nter pares 146705 3577042 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:22em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша6 = Жеке деректер |белгі6 = Туған күні |мәтін6 = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}} |класс4 = bday |белгі7 = Туған жері |мәтін7 = {{{туған жері|}}} |белгі8 = Қайтыс болған күні |мәтін8 = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}} |класс6 = note |белгі9 = Қайтыс болған жері |мәтін9 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі10 = Азаматтығы |мәтін10 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша11 = Ғылыми қызметі |белгі11 = Ғылыми саласы |мәтін11 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі12 = Ғылыми дәрежесі |мәтін12 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі13 = Ғылыми атағы |мәтін13 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі14 = Альма-матер |мәтін14 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша15 = Марапаттары |мәтін15 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> mm5lx2c5q9twzyuxnfbs4q86nbkhfyu 3577043 3577042 2026-04-05T07:18:46Z 1nter pares 146705 3577043 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:20em; |үсті = {{{аты}}} |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = {{{лауазымы|Ректор}}} {{{университет|}}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша6 = Жеке деректер |белгі6 = Туған күні |мәтін6 = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}} |класс6 = bday |белгі7 = Туған жері |мәтін7 = {{{туған жері|}}} |белгі8 = Қайтыс болған күні |мәтін8 = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}} |класс8 = note |белгі9 = Қайтыс болған жері |мәтін9 = {{{қайтыс болған жері|}}} |белгі10 = Азаматтығы |мәтін10 = {{{азаматтығы|}}} |тақырыпша11 = Ғылыми қызметі |белгі11 = Ғылыми саласы |мәтін11 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі12 = Ғылыми дәрежесі |мәтін12 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі13 = Ғылыми атағы |мәтін13 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі14 = Альма-матер |мәтін14 = {{{альма-матер|}}} |тақырыпша15 = Марапаттары |мәтін15 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 4p7gbjdwf0sm54cw14jmlo62ykgyytd 3577045 3577043 2026-04-05T07:19:37Z 1nter pares 146705 3577045 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:20em; |дене_класс = vcard |үсті = <span class="fn">{{{аты}}}</span> |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}}|[[Сурет:{{{сурет}}}|260px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |белгі1 = Лауазымы |мәтін1 = <span class="title">{{{лауазымы|Ректор}}}</span>{{#if:{{{университет|}}}|<br /><span class="org">{{{университет}}}</span>}} |белгі2 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін2 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі3 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін3 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі4 = Алдындағы |мәтін4 = {{{алдындағы|}}} |белгі5 = Ізбасары |мәтін5 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша6 = {{#if:{{{Туған күні|}}}{{{туған жері|}}}{{{азаматтығы|}}}|Жеке деректер}} |белгі6 = Туған күні |мәтін6 = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}} |класс6 = bday |белгі7 = Туған жері |мәтін7 = {{{туған жері|}}} |класс7 = adr |белгі8 = Қайтыс болған күні |мәтін8 = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}} |класс8 = note |белгі9 = Қайтыс болған жері |мәтін9 = {{{қайтыс болған жері|}}} |класс9 = adr |белгі10 = Азаматтығы |мәтін10 = <span class="country-name">{{{азаматтығы|}}}</span> |тақырыпша11 = {{#if:{{{ғылыми саласы|}}}{{{ғылыми дәрежесі|}}}|Ғылыми қызметі}} |белгі11 = Ғылыми саласы |мәтін11 = {{{ғылыми саласы|}}} |класс11 = note |белгі12 = Ғылыми дәрежесі |мәтін12 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |класс12 = note |белгі13 = Ғылыми атағы |мәтін13 = {{{ғылыми атағы|}}} |класс13 = note |белгі14 = Альма-матер |мәтін14 = {{{альма-матер|}}} |класс14 = org |тақырыпша15 = {{#if:{{{марапаттары|}}}|Марапаттары}} |мәтін15 = {{{марапаттары|}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> p8qm25c2gabn9cdj4td6cnnwzx7d0uu 3577046 3577045 2026-04-05T07:22:09Z 1nter pares 146705 3577046 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |дене_стиль = width:20em; |дене_класс = {{#if: {{{аты|}}}{{{сурет|}}}{{{лауазымы|}}}{{{университет|}}}{{{Туған күні|}}}{{{туған жері|}}}|vcard|noprint}} |үсті = <span class="fn">{{#if: {{{аты|}}} | {{{аты}}} | {{PAGENAME}} }}</span> |үсті2 = {{{есімінің түпнұсқасы|}}} |сурет = {{#if:{{{сурет|}}} | [[Сурет:{{{сурет}}}|220px]]}} |сурет_атауы = {{{сурет сипаттамасы|}}} |тақырыпша1 = Қызметі |белгі2 = Лауазымы |мәтін2 = <span class="title">{{{лауазымы|Ректор}}}</span> |класс2 = title |белгі3 = Университет |мәтін3 = <span class="org">{{{университет|}}}</span> |класс3 = org |белгі4 = Өкілеттігінің басталуы |мәтін4 = {{{өкілеттігінің басталуы|}}} |белгі5 = Өкілеттігінің аяқталуы |мәтін5 = {{{өкілеттігінің аяқталуы|}}} |белгі6 = Алдындағы |мәтін6 = {{{алдындағы|}}} |белгі7 = Ізбасары |мәтін7 = {{{ізбасары|}}} |тақырыпша8 = Жеке деректер |белгі8 = Туған күні |мәтін8 = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}}} |класс8 = bday |белгі9 = Туған жері |мәтін9 = {{{туған жері|}}} |класс9 = adr |белгі10 = Қайтыс болған күні |мәтін10 = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}}} |класс10 = note |белгі11 = Қайтыс болған жері |мәтін11 = {{{қайтыс болған жері|}}} |класс11 = adr |белгі12 = Азаматтығы |мәтін12 = <span class="country-name">{{{азаматтығы|}}}</span> |тақырыпша13 = Ғылыми қызметі |белгі13 = Ғылыми саласы |мәтін13 = {{{ғылыми саласы|}}} |белгі14 = Ғылыми дәрежесі |мәтін14 = {{{ғылыми дәрежесі|}}} |белгі15 = Ғылыми атағы |мәтін15 = {{{ғылыми атағы|}}} |белгі16 = Альма-матер |мәтін16 = <span class="org">{{{альма-матер|}}}</span> |класс16 = org |тақырыпша17 = Марапаттары |мәтін17 = {{{марапаттары|}}} |асты = {{#if: {{{аты|}}}{{{сурет|}}}{{{лауазымы|}}}{{{университет|}}}{{{Туған күні|}}}}} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 22he3iwwuk517usr435iu608rz26rre 10 778273 3576899 2026-04-04T20:57:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: == Қолданылуы == {{Ректор | аты = | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = | университет = | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = | өкілеттігінің аяқталуы = | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | азама... 3576899 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == {{Ректор | аты = | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = | университет = | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = | өкілеттігінің аяқталуы = | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | азаматтығы = | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} <templatedata> { "params": { "аты": {}, "есімінің түпнұсқасы": {}, "лауазымы": {}, "университет": {}, "сурет": { "type": "wiki-file-name" }, "сурет сипаттамасы": {}, "өкілеттігінің басталуы": {}, "өкілеттігінің аяқталуы": {}, "алдындағы": {}, "ізбасары": {}, "туған күні": { "type": "date" }, "туған жері": {}, "қайтыс болған күні": { "type": "date" }, "қайтыс болған жері": {}, "азаматтығы": {}, "ғылыми саласы": {}, "ғылыми дәрежесі": {}, "ғылыми атағы": {}, "альма-матер": {}, "марапаттары": {}, "қолтаңба": { "type": "wiki-file-name" }, "сайты": { "type": "url" } }, "description": "Ректорлар туралы мақалаларға арналған инфобокс.", "format": "block" } </templatedata> siacjg72exww30i71evprtdizdg3ep5 3576901 3576899 2026-04-04T21:00:47Z 1nter pares 146705 3576901 wikitext text/x-wiki == Қолданылуы == <pre> {{Ректор | аты = | есімінің түпнұсқасы = | лауазымы = | университет = | сурет = | сурет сипаттамасы = | өкілеттігінің басталуы = | өкілеттігінің аяқталуы = | алдындағы = | ізбасары = | туған күні = | туған жері = | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | азаматтығы = | қызметі = | ғылыми саласы = | ғылыми дәрежесі = | ғылыми атағы = | альма-матер = | марапаттары = | қолтаңба = | сайты = | викиқойма = | сурет ені = | қолтаңба ені = }} </pre> <includeonly> [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Тұлғалар|{{PAGENAME}}]] </includeonly> lbj7ma4jaatsjxp3n63c1wo0ph2l4a8 3 778276 3576939 2026-04-04T22:47:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576939 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AlphaBeta135}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 03:47, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) 2l0wmtl254v52octodhdvwixttdvgic 0 778277 3576941 2026-04-04T22:54:28Z Nurken 111493 «[[Орыс православие шіркеуі]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3576941 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Орыс православие шіркеуі]] siaoaf9whgvd64vuojcd4mzqq09ywup 10 778279 3576946 2026-04-04T23:07:11Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Епархия | атауы = {{{атауы|}}} | шынайы атауы = {{{шынайы атауы|}}} | эмблемасы = {{{эмблемасы|}}} | эмблема ені = {{{эмблема ені|}}} | эмблеманың аты = {{{эмблеманың аты|}}} | елі = {{{елі|}}} | аймағы = | шіркеуі = {{{иелікті шіркеу... 3576946 wikitext text/x-wiki {{Епархия | атауы = {{{атауы|}}} | шынайы атауы = {{{шынайы атауы|}}} | эмблемасы = {{{эмблемасы|}}} | эмблема ені = {{{эмблема ені|}}} | эмблеманың аты = {{{эмблеманың аты|}}} | елі = {{{елі|}}} | аймағы = | шіркеуі = {{{иелікті шіркеуі|}}} | митрополиясы = {{{митрополиясы|{{{архиепископ округі|}}}}}} | құрылғаны = {{{құрылғаны|}}} | ыдырағаны = {{{ыдырағаны|}}} | бас қаласы = {{{епархия орталығы|}}} | кафедралы соборы = {{{кафедралы храмы|}}} | иерархы = {{{билеуші архиерей атағы|}}} {{{билеуші архиерей титулы|}}} {{{билеуші архиерей|}}} {{#if:{{{басшылығы басталды|}}}|<small>({{{басшылығы басталды|}}} бері)</small>}} | викарий епископтары = {{{викарийлері|}}} | благочинный = {{{благочинный саны|}}} | махаллалары = {{{махалла саны|}}} | храмдары = {{{храмдар саны|}}} | монастырьлары = {{{монастырьлар саны|}}} | қызметкерлері = {{{қызметкер саны|}}} | епархия ауданы = {{{ауданы|}}} | епархия халқы = {{{халық саны|}}} | махалла саны = {{{қауым мүшелері саны|}}} | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = | қосымша мәтін1 = | қосымша белгі2 = | қосымша мәтін2 = | карта = {{{карта|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> kvyr196x1ugvpg5dnsdzsjwl0ujzg5h 3576948 3576946 2026-04-04T23:11:19Z Nurken 111493 3576948 wikitext text/x-wiki {{Епархия | атауы = {{{атауы|}}} | шынайы атауы = {{{шынайы атауы|}}} | эмблемасы = {{{эмблемасы|}}} | эмблема ені = {{{эмблема ені|}}} | эмблеманың аты = {{{эмблеманың аты|}}} | елі = {{{елі|}}} | аймағы = | шіркеуі = {{{иелікті шіркеуі|}}} | митрополиясы = {{{митрополиясы|{{{архиепископ округі|}}}}}} | құрылғаны = {{{құрылғаны|}}} | ыдырағаны = {{{ыдырағаны|}}} | бас қаласы = {{{епархия орталығы|}}} | кафедралы соборы = {{{кафедралы храмы|}}} | иерархы = {{{билеуші архиерей атағы|}}} {{{билеуші архиерей титулы|}}} {{{билеуші архиерей|}}} {{#if:{{{басшылығы басталды|}}}|<small>({{{басшылығы басталды|}}} бері)</small>}} | викарий епископтары = {{{викарийлері|}}} | благочинный = {{{благочинный саны|}}} | махаллалары = {{{махалла саны|}}} | храмдары = {{{храмдар саны|}}} | монастырьлары = {{{монастырьлар саны|}}} | қызметкерлері = {{{қызметкер саны|}}} | епархия ауданы = {{{ауданы|}}} | епархия халқы = {{{халық саны|}}} | махалла саны = {{{қауым мүшелері саны|}}} | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = {{{қосымша белгі1|}}} | қосымша мәтін1 = {{{қосымша мәтін1|}}} | қосымша белгі2 = {{{қосымша белгі2|}}} | қосымша мәтін2 = {{{қосымша мәтін2|}}} | карта = {{{карта|}}} | сайты = {{{сайты|}}} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> g8yxf4nglpnqxzu8b1nlwil7qwsafek 3576951 3576948 2026-04-04T23:23:17Z Nurken 111493 3576951 wikitext text/x-wiki {{Епархия | атауы = {{{атауы|}}} | шынайы атауы = {{{шынайы атауы|}}} | эмблемасы = {{{эмблемасы|}}} | эмблема ені = {{{эмблема ені|}}} | эмблеманың аты = {{{эмблеманың аты|}}} | елі = {{{елі|}}} | аймағы = | шіркеуі = {{{иелікті шіркеуі|}}} | митрополиясы = {{{митрополиясы|{{{архиепископ округі|}}}}}} | құрылғаны = {{{құрылғаны|}}} | ыдырағаны = {{{ыдырағаны|}}} | бас қаласы = {{{епархия орталығы|}}} | кафедралы соборы = {{{кафедралы храмы|}}} | иерархы = {{{билеуші архиерей атағы|}}} {{{билеуші архиерей титулы|}}} {{{билеуші архиерей|}}} {{#if:{{{басшылығы басталды|}}}|<small>({{{басшылығы басталды|}}} бері)</small>}} | викарий епископтары = {{{викарийлері|}}} | благочинный = {{{благочинный саны|}}} | махаллалары = {{{махалла саны|}}} | храмдары = {{{храмдар саны|}}} | монастырьлары = {{{монастырьлар саны|}}} | қызметкерлері = {{{қызметкер саны|}}} | епархия ауданы = {{{ауданы|}}} | епархия халқы = {{{халық саны|}}} | махалла саны = {{{қауым мүшелері саны|}}} | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = {{{қосымша белгі1|}}} | қосымша мәтін1 = {{{қосымша мәтін1|}}} | қосымша белгі2 = {{{қосымша белгі2|}}} | қосымша мәтін2 = {{{қосымша мәтін2|}}} | карта = {{{карта|}}} | сайты = {{{сайты|}}} <!-- Карта --> |-{{Инфобокс/Қосымша жолақ | {{{карта атауы|}}} | {{{карта|}}} | ccf | | 6 }} {{#if:{{{карта|}}} |{{#ifexist: Media:{{{карта|}}} |{{!}} colspan="12" style=" text-align:center;"{{!}} [[Сурет:{{{карта}}}|{{#if:{{{карта өлшемі|}}}|{{{карта өлшемі}}}|200px}}|{{PAGENAME}}]]| |{{Инфобокс/Қосымша жол|{{{карта|}}}}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{карта шарты1|}}} | <nowiki/> }} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> b2dlle7erd9nk5kvmw4idhz5mxrkre3 3576952 3576951 2026-04-04T23:24:03Z Nurken 111493 3576952 wikitext text/x-wiki {{Епархия | атауы = {{{атауы|}}} | шынайы атауы = {{{шынайы атауы|}}} | эмблемасы = {{{эмблемасы|}}} | эмблема ені = {{{эмблема ені|}}} | эмблеманың аты = {{{эмблеманың аты|}}} | елі = {{{елі|}}} | аймағы = | шіркеуі = {{{иелікті шіркеуі|}}} | митрополиясы = {{{митрополиясы|{{{архиепископ округі|}}}}}} | құрылғаны = {{{құрылғаны|}}} | ыдырағаны = {{{ыдырағаны|}}} | бас қаласы = {{{епархия орталығы|}}} | кафедралы соборы = {{{кафедралы храмы|}}} | иерархы = {{{билеуші архиерей атағы|}}} {{{билеуші архиерей титулы|}}} {{{билеуші архиерей|}}} {{#if:{{{басшылығы басталды|}}}|<small>({{{басшылығы басталды|}}} бері)</small>}} | викарий епископтары = {{{викарийлері|}}} | благочинный = {{{благочинный саны|}}} | махаллалары = {{{махалла саны|}}} | храмдары = {{{храмдар саны|}}} | монастырьлары = {{{монастырьлар саны|}}} | қызметкерлері = {{{қызметкер саны|}}} | епархия ауданы = {{{ауданы|}}} | епархия халқы = {{{халық саны|}}} | махалла саны = {{{қауым мүшелері саны|}}} | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = {{{қосымша белгі1|}}} | қосымша мәтін1 = {{{қосымша мәтін1|}}} | қосымша белгі2 = {{{қосымша белгі2|}}} | қосымша мәтін2 = {{{қосымша мәтін2|}}} | сайты = {{{сайты|}}} <!-- Карта --> |-{{Инфобокс/Қосымша жолақ | {{{карта атауы|}}} | {{{карта|}}} | ccf | | 6 }} {{#if:{{{карта|}}} |{{#ifexist: Media:{{{карта|}}} |{{!}} colspan="12" style=" text-align:center;"{{!}} [[Сурет:{{{карта}}}|{{#if:{{{карта өлшемі|}}}|{{{карта өлшемі}}}|200px}}|{{PAGENAME}}]]| |{{Инфобокс/Қосымша жол|{{{карта|}}}}} }} }}<!-- -->{{#if:{{{карта шарты1|}}} | <nowiki/> }} }} <noinclude>{{doc}}</noinclude> r2qjf7ki1z6mjjkiu2vqwnnteja95ln 10 778280 3576949 2026-04-04T23:11:21Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> {{Православие епархиясы | атауы = | шынайы атауы = | эмблемасы = | эмблема ені = | эмблеманың аты = | елі = | аймағы = | иелікті шіркеуі = |... 3576949 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> {{Православие епархиясы | атауы = | шынайы атауы = | эмблемасы = | эмблема ені = | эмблеманың аты = | елі = | аймағы = | иелікті шіркеуі = | архиепископ округі = | құрылғаны = <!-- Құрылған күні --> | ыдырағаны = <!-- Ыдыраған күні --> | епархия орталығы = | кафедралы храмы = | билеуші архиерей атағы = | билеуші архиерей титулы = | билеуші архиерей = | басшылығы басталды = | викарийлері = | благочинный саны = | махалла саны = | храмдар саны = | монастырьлар саны = | қызметкер саны = | ауданы = | халық саны = | қауым мүшелері саны = <!-- Махаллаға қатысатын адам саны --> | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = | қосымша мәтін1 = | қосымша белгі2 = | қосымша мәтін2 = | карта = | сайты = }} fbrid7w4po0fre679cwpas2m4pa0677 3576950 3576949 2026-04-04T23:11:57Z Nurken 111493 3576950 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> <pre>{{Православие епархиясы | атауы = | шынайы атауы = | эмблемасы = | эмблема ені = | эмблеманың аты = | елі = | аймағы = | иелікті шіркеуі = | архиепископ округі = | құрылғаны = <!-- Құрылған күні --> | ыдырағаны = <!-- Ыдыраған күні --> | епархия орталығы = | кафедралы храмы = | билеуші архиерей атағы = | билеуші архиерей титулы = | билеуші архиерей = | басшылығы басталды = | викарийлері = | благочинный саны = | махалла саны = | храмдар саны = | монастырьлар саны = | қызметкер саны = | ауданы = | халық саны = | қауым мүшелері саны = <!-- Махаллаға қатысатын адам саны --> | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = | қосымша мәтін1 = | қосымша белгі2 = | қосымша мәтін2 = | карта = | сайты = }} </pre> 5omc07xnbve71f0vphs8ant188xkwqr 0 778281 3576966 2026-04-05T00:18:28Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Православие епархиясы | атауы = Астана және Алматы епархиясы | шынайы атауы = {{lang-ru|Астанайская және Алма-Атинская епархия}} | эмблемасы = | эмблема ені = | эмблеманың аты = | елі = Қазақстан | аймағы = | иелікті шірке... 3576966 wikitext text/x-wiki {{Православие епархиясы | атауы = Астана және Алматы епархиясы | шынайы атауы = {{lang-ru|Астанайская және Алма-Атинская епархия}} | эмблемасы = | эмблема ені = | эмблеманың аты = | елі = Қазақстан | аймағы = | иелікті шіркеуі = [[Орыс православие шіркеуі]] | архиепископ округі = [[Қазақстан митрополиттік округі]] | құрылғаны = [[31 наурыз]] [[1991]] | ыдырағаны = <!-- Ыдыраған күні --> | епархия орталығы = [[Астана]] | кафедралы храмы = [[Қасиетті Успен кафедралды шіркеуі]] | билеуші архиерей атағы = Митрополит | билеуші архиерей титулы = | билеуші архиерей = [[Александр (Могилёв)]] | басшылығы басталды = 5 наурыз 2010 жылдан | викарийлері = {{Unbulleted list |Қаскелен епископы [[Геннадий (Гоголев)]] |Талдықорған епископы [[Клавдиан (Поляков)]] |Талғар епископы [[Вениамин (Рудый)]] }} | благочинный саны = 8 | махалла саны = 67<ref name="67mahalla">{{Cite web |url=http://mitropolia.kz/ru/eparh/383-astana.html |title=Астанайская епархия |language=ru |accessdate=2012-06-02}} {{Wayback|date=2012-05-28 |url=https://web.archive.org/web/20120528171846/http://mitropolia.kz/ru/eparh/383-astana.html}}</ref> | храмдар саны = 71 | монастырьлар саны = 4 | қызметкер саны = | ауданы = | халық саны = | қауым мүшелері саны = <!-- Махаллаға қатысатын адам саны --> | махалла үлесі = | қосымша белгі1 = | қосымша мәтін1 = | қосымша белгі2 = | қосымша мәтін2 = | карта = Астанайская и Алматинская епархия.png | сайты = {{URL|https://mitropolia.kz/info/organizations/astana-almaty.html}} }} '''Астана және Алматы епархиясы'''<ref>{{Cite web |url=http://mitropolia.kz/kz/eparh/383-astana.html |title=Астана епархиясы. |accessdate=2015-06-06}} {{Wayback|date=2015-09-27 |url=https://web.archive.org/web/20150927192540/http://mitropolia.kz/kz/eparh/383-astana.html}}</ref> ({{lang-ru|Астанайская и Алма-Атинская епархия}}) — [[Орыс православие шіркеуі]]не бағынатын [[Қазақстан митрополиттік округі]]нің [[Астана]], [[Алматы]] мен [[Алматы облысы]]ндағы [[епархия]]сы. Орталығы — [[Астана]] қаласы. Кафедралы соборлары: Астанадағы [[Қасиетті Успен кафедралды шіркеуі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/265-pravoslavie-vne-rossii/28503-glavnyiy-hram-pravoslavnoy-tserkvi-kazahstana-otmetil-prestolnyiy-prazdnik |title=Главный храм Православной Церкви Казахстана отметил престольный праздник |access-date=2012-09-05 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905025408/http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/265-pravoslavie-vne-rossii/28503-glavnyiy-hram-pravoslavnoy-tserkvi-kazahstana-otmetil-prestolnyiy-prazdnik |url-status=live }}</ref> мен Алматыдағы [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]]. Епархияның 67 махалласы,<ref name="67mahalla" /> 4 монастырьі, 150-ден көп қызметкері бар. 2010 жылғы 5 наурыздан бергі билеуші архиерейі — [[митрополит]] [[Александр (Могилёв)]]. == Тарихы == === Ақмола викарийлігі === 1913 жылғы 26 қаңтарда [[Омск епархиясы]]ның құрамында Ақмола викарийлігі құрылды. 1914 жылғы 6 қарашада викарийлік кафедрасы [[Петропавл]]ға жылжытылды.<ref>{{Cite web|url=http://omsk-eparhiya.ru/первая-епархия-в-сибири/ |title=Первая епархия в Сибири |language=ru |publisher=[[Омск епархиясы]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170405224730/http://omsk-eparhiya.ru/первая-епархия-в-сибири/ |date=2017-04-05}}</ref> 1919 жылы (кейбір дерек ақпаратынша 1921 жылы)<ref name="ИИ">{{кітап |тақырыбы=История иерархии Русской Православной Церкви : Комментированные списки иерархов по епископским кафедрам с 862 г. (с приложениями) |сілтеме=https://azbyka.ru/otechnik/books/file/22989-%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B8-%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D0%BE-%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D1%81-862-%D0%B3.pdf |жауапты=гл. ред. протоиерей Владимир Воробьёв |орны=М. |баспасы=ПСТГУ |жыл=2006 |беттері=14–15 |isbn=5-7429-0143-7}} {{Wayback|date=2019-04-04 |url=https://web.archive.org/web/20190404151042/https://azbyka.ru/otechnik/books/file/22989-%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B8-%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D0%BE-%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D1%81-862-%D0%B3.pdf}}</ref> тәуелсіз Ақмола епархиясы құрылды. 1924 жылдан 1925 жылға дейін Ақмола кафедрасы қайта [[Омск епархиясы]]ның викарийлігіне айналды, кейін 1932 жылғы ыдырауына дейін [[Петропавл епархиясы]]ның викарийлігі болды. === Түркістан епархиясы === {{Тағы қараңыз|Алматы және Жетісу епархиясы}} 1871 жылғы 4 мамырда Ташкент және Түркістан епархиясы құрылды. [[Ташкент]]тегі шенеуніктер келіспеушілігінің себебінен епархия орталығы [[Верный]] қаласына (қазіргі [[Алматы]]) көшірілді.<ref>''Краткая справка о церквахъ Туркестанской Епархіи подвѣдомыхъ Епархіальному Начальству''. // «Туркестанскія Епархіальныя Вѣдомости». 1916, № 24, Часть Офиціальная, стр. 326.</ref><ref>{{Cite web |url=http://ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_9 |title=Дата Высочайшего указа утверждающего Синодальное решение. Синодальное определение об ее основании датируется 2 марта 1870 года. |accessdate=2018-12-29}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304113556/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_9 |date=2016-03-04}}</ref> 1916 жылы епархия орталығы болып Ташкент атанды да, Жетісу жерінде Жетісу және Верный викарийлігі пайда болды.<ref>«[[Правительственный вестник|Правительственный Вѣстникъ]]». 25 желтоқсан 1916 ([[7 қаңтар]] [[1917]]), № 277, 1-бет.</ref> Кейін епархия қайта құрылды. 1937 жылы епархия ыдырады, 1945 жылғы 5 маусымда Алматы және Қазақстан епархиясы ретінде бүкіл Қазақстан жерінде қайта құрылды. 1991 жылғы 30–31 қаңтарда оның құрамынан [[Орал және Атырау епархиясы|Орал]] және [[Шымкент епархиясы|Шымкент]] епархиялары шығарылды. === 1999 жылдан бергі тарихы === 1999 жылғы 31 наурызда [[Орыс православие шіркеуінің Қасиетті синоды]] шешімінше «[[Астана]] қаласының Қазақстан астанасы мәртебесін ескере отырып, Қасиетті Синод оны Шымкент және Ақмола епископы [[Елевферий (Козорез)|Елевферий]]дің епархиялық қарауынан шығарып, Алматы және Семей архиепископы [[Алексий (Кутепов)|Алексий]]дің басқаруына берді, оған «Астана және Алматы» атағы берілді».<ref>{{cite web|url=http://www.mospat.ru/archive/nr904012.htm |title=Заседание Священного Синода : Русская Православная Церковь |accessdate=2013-02-08}} {{Wayback|url=https://www.webcitation.org/6EM3mHT6C?url=http://www.mospat.ru/archive/nr904012.htm|date=2013-02-11}}</ref> [[Орыс православие шіркеуінің Қасиетті синоды|Қасиетті синод]]тың 2003 жылғы 7 мамырдағы қаулысымен Қазақстан аумағында орталығы Астана қаласында орналасқан үш епархиядан (Астана, Орал және Шымкент) тұратын Митрополиттік округ құру көзделді. Округті Астана және Алматы митрополиті басқарды, бұл қызметке сол қаулымен Воронеж пен Липецк митрополиті [[Мефодий (Немцов)|Мефодий]] тағайындалды.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/2025397.html Журналы заседания Священного Синода от 7 мая 2003 года], Журнал № 21 {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/2025397.html |date=20190427074048 }}</ref> Бұл алғашқы митрополиттік округ болғандықтан, Митрополиттік округ туралы Ереже әзірленіп, кейін Архиерейлер соборында бекітілуі жоспарланды. 2010 жылғы 5 наурызда Қасиетті Синод Астана және Алматы митрополиті болып архиепископ [[Александр (Могилёв)|Александр]]ды тағайындау туралы шешім қабылдады.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1106470.html Журналы заседания Священного Синода от 5 марта 2010 года], Журнал № 5 {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1106470.html |date=20190402221313 }}</ref> 2010 жылғы 31 мамырда басқарушы архиепископқа көмек көрсету үшін Қаскелен викарийлігі құрылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1170651.html |title=Журналы заседания Священного Синода от 31 мая 2010 |language=ru |accessdate=2018-12-29}} {{Wayback|date=2012-11-28 |url=https://www.webcitation.org/6CVNPpSxH?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1170651.html}}</ref> Сол жылғы қазанда бұл кафедраны Алматыдағы [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)|Вознесенск кафедралы шіркеуі]]нің настоятелі [[Геннадий (Гоголев)|Геннадий]] иеленді.<ref>{{Cite web |url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1294984.html |title=Архимандрит Геннадий (Гоголев) хиротонисан во епископа Каскеленского, викария Астанайской епархии |language=ru |publisher=[[Орыс православие шіркеуі]]нің ресми сайты |accessdate=2018-12-29}} {{Wayback|date=2018-12-30 |url=https://web.archive.org/web/20181230030533/http://www.patriarchia.ru/db/text/1294984.html}}</ref> 2010 жылғы 26 шілдеде Қазақстандағы Орыс Православие Шіркеуінің Митрополиттік округінің басшысы «Астана және Қазақстан митрополиті» деп аталсын деген шешім қабылданды.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1230534.html Журналы заседания Священного Синода от 26 июля 2010 года], Журнал № 68 {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1230534.html |date=20150309113917 }}</ref> 2010 жылғы 6 қазанда Астана епархиясының құрамынан [[Қарағанды облысы]] бөлініп, оның аумағында [[Қарағанды және Шахтинск епархиясы|Қарағанды епархиясы]] құрылды, сондай-ақ [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]] және [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстарында [[Павлодар және Екібастұз епархиясы|Павлодар епархиясы]] ұйымдастырылды.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1292007.html Журналы заседания Священного Синода от 6 октября 2010 года], Журнал № 96 {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1292007.html |date=20101009154709 }}</ref> 2014 жылғы 25 шілдеде Орыс Православие Шіркеуі Қасиетті Синодының шешімімен Талдықорған викарийлігі құрылып, оның епископы болып [[Нектарий (Фролов)|Нектарий]] тағайындалды.<ref>{{Cite web |url=http://www.patriarchia.ru/db/text/3695943.html |title=Журналы заседания Священного Синода от 25 июля 2014 года, Журнал №72 |accessdate=2018-12-29}} {{Wayback|date=2014-09-11 |url=https://web.archive.org/web/20140911083556/http://www.patriarchia.ru/db/text/3695943.html}}</ref> == Архиерейлері == '''Омск епархиясының Ақмола викарийлігі''' * [[Мефодий (Красноперов)]] (10 ақпан 1913 – 6 қараша 1914) '''Ақмола епархиясы''' * [[Гавриил (Воеводин)]] (1919–1922; басқа дерек ақпаратынша, 1921 ақпаннан кейін – 14 қыркүйек 1921 жылға дейін; епархияда болмады, тағайындалудан бас тартты, зейнетке шықты)<ref name="ИИ" /> '''Омск епархиясының Ақмола викарийлігі''' * [[Алексий (Буй)]] (1925) * [[Иоанн (Троянский)]] (3 наурыз 1925–1928) '''Петропавл епархиясының Ақмола викарийлігі''' * [[Владимир (Горьковский)]] (1 наурыз – ? 1929) * [[Иоанникий (Чанцев)]] (1929–1930; басқа дерек ақпаратынша, 14 мамыр 1932)<ref name="ИИ" /> ; Астана және Алматы епархиясы :: ''бұрын [[Алматы және Семей епархиясы]]'' * [[Алексий (Кутепов)]] (31 наурыз 1999 – 7 қазан 2002) * ''[[Елевферий (Козорез)]]'' (7 қазан 2002 – 7 мамыр 2003) {{м.а.}}, Шымкент еп. * [[Мефодий (Немцов)]] (7 мамыр 2003 – 5 наурыз 2010) * [[Александр (Могилёв)]] (5 наурыз 2010 жылдан) == Викарийліктері == * [[Қаскелен викарийлігі|Қаскелен]] * [[Талғар викарийлігі|Талғар]] * [[Талдықорған викарийлігі|Талдықорған]] == Благочиниелері == Епархия 8 [[Благочиние|шіркеу округі]]нен құралған (2022 жылғы қарашадағы жағдай):<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/78634.html Астанайская епархия]</ref> * Алматы қалалық благочиниесі * Астана қалалық благочиниесі * Жаркент благочиниесі * Іле благочиниесі * Талғар благочиниесі * Өтеген-Батыр благочиниесі * Талдықорған благочиниесі * Ұзынағаш благочиниесі == Монастырьлары == * Алматылық [[Иверия-Серафим әйелдері монастырьі]]. 1908 жылы құрылды, 1921 жылы жабылды, 2003 жылы қайта құрылды. Бастығы — [[игумен]]ия Любовь (Якушкина). * Құдай Анасы иконасының құрметіне Астана «{{lang|ru|Взыскание погибших}}» әйелдер монастырьі, 1995 жылы құрылды. Бастығы — монахиня Севастиана (Плотникова). * Афондық Силуан атындағы Есік әйелдер пустыні, 1997 жылы құрылды. Бастығы — игумен Назарий (Марков). * [[Ақсай монастырьі|Серафим-Феогнест атындағы Ақсай ерлер пустыні]], 1996 жылы монастырь ретінде құрылды. 1921 жылы жабылған ерлер [[скит]]інің орнына орналасты. Бастығы — [[иеромонах]] Трифон (Печковский). == Оқу орындары == * [[Алматы діни семинариясы]]; 7 дін ілімі курсы; 84 жексенбілік мектеп. == Храмдары == <gallery> Almaty church.jpg|Вознесенс соборы, Алматы St. Nicholas Church, Almaty.jpg|[[Никольск шіркеуі]], Алматы ALAKazanskiy sobor Khaliullina str 45.JPG|[[Қазан соборы (Алматы)|Қазан соборы]], Алматы ALASofiyskiySobor.jpg|[[София соборы (Алматы)|София соборы]], Алматы ALAtempleChristtheSaviour.JPG|[[Мәсіх Туғаны Соборы (Алматы)|Мәсіх Туғаны Соборы]], Алматы </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелері == *[[Орыс православие шіркеуі]]нің сайтындағы [http://www.patriarhia.ru/db/text/78634.html Астана епархиясы] *[http://www.mitropolia.kz/ Қазақстан митрополиттік округі] сайты [[Санат:Митрополиттік округтер епархиялары]] [[Санат:Астана және Алматы епархиясы]] [[Санат:Алматыдағы дін]] [[Санат:Астанадағы дін]] eqb8i1uaecj3g9hykziekjtua4e95j4 0 778282 3576968 2026-04-05T00:49:12Z Nurken 111493 «[[Арқан тарту]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3576968 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Арқан тарту]] cjo0hm6516qdvpmdtt5kj9yyjlr6end 0 778283 3576978 2026-04-05T03:59:28Z Nurkhan 13652 «[[Ғарыш микротолқынды фоны]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3576978 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ғарыш микротолқынды фоны]] 404cfxgdi625hwtreq0qlv7g5bqo5zi 3 778284 3576980 2026-04-05T04:06:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576980 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aladiran}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:06, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) mubj9ljqos7xzdcn53qwlygj8g4xwwj 0 778285 3576981 2026-04-05T04:39:55Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/149837719|Грюнберг, Петер]]» бетінен аударылып түзілді 3576981 wikitext text/x-wiki '''Петер Андреас Грюнберг''' ({{Lang-de|Peter Andreas Grünberg}}; [[18 мамыр]] [[1939 жыл|1939]], [[Пльзен]], қазіргі [[Чехия]] — [[7 сәуір]] [[2018 жыл|2018]], [[Юлих]], [[Германия]] ) — қатты дене физикасына маманданған [[Германия|неміс]] физигі. Танымал жаңалығы — алып магниторезистенция эффектісі (АМЭ), сол үшін ол 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Альбер Фер|Альберт Фертпен]] бөлісті). == Өмірбаян == Германияға көшкеннен кейін, Грюнберг ата-анасымен бірге [[Гессен|Гессендегі]] [[Лаутербах|Лаутербахта]] тұрды. 1959 жылы университетке түсу емтихандарын (Abitur) тапсырды. 1962 жылдан бастап [[Иоганн Вольфганг Гёте атындағы Франкфурт университеті|Франкфурт университетінде]] және Дармштадт техникалық университетінде оқыды. 1966 жылдан 1969 жылға дейін Грюнберг профессор Штефан Хюффнердің «Кейбір сирек кездесетін жер гранаттарының спектроскопиялық зерттеулері» тақырыбында аспирантурасын бітіріп, 1969 жылы [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алып, диссертациясын қорғады. Содан кейін ол [[Оттава|Оттавадағы]] Карлтон университетінде үш жыл жұмыс істеді. 1972 жылдан бастап Юлих зерттеу орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2004 жылы зейнетке шыққаннан бері Грюнберг Юлих қатты денелерді зерттеу институтының электрондық қасиеттер бөлімінде шақырылған ғалым болып жұмыс істеді. == Еңбектер == Грюнберг жұқа қабықшалардың магниттік қасиеттерін зерттеген алғашқылардың бірі болды. Зерттеудің бұл саласы материалдардың [[Спин|спиндік]] қасиеттерін зерттейді және [[Спинтроника|спинтроник]] деп аталады. Бұл зерттеудің нәтижелері жаңа, кішірек электрондық құрылғылардың жасалуына әкелді. 1986 жылы Грюнберг [[темір]] және [[хром]] қабаттарындағы антиферромагниттік байланысты ашты. 1987 жылдың соңында Грюнберг [[Альберт Ферт|Альберт Фертпен]] бір мезгілде дерлік алып магниторезистенция әсерін ашты, бұл 1990 жылдардың соңында қатты диск жетектерінің сақтау сыйымдылығын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік берді. 2007 жылдан бастап оқу/жазу тақырыптарының көпшілігінің жұмыс принципі осы әсерге негізделген. Патенттерді пайдалануға лицензиялар үшін төлемдер (DE 3.820.475 «Жұқа ферромагниттік қабаты бар магниттік өріс сенсорлары» патентінен бастап, өтінім күні 16.06.1988) Юлихтегі институттың банк шотына түседі және екі таңбалы миллиондарды құрайды. == Марапаттар мен атақтары == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [[Юлих]] зерттеу орталығының сайтындағы [https://web.archive.org/web/20071025154304/http://www.fz-juelich.de/portal/gruenberg өмірбаян]{{In lang|de}} * Грюнбергтің Phys. Rev. B журналындағы АМЭ сипаттайтын [http://prola.aps.org/abstract/PRB/v39/i7/p4828_1 мақаласы] . (Мақала тегін қолжетімді) * ''П. А. Грюнберг'' . [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/g/ «Спин толқындарынан алып магниторезистенцияға дейін және одан да жоғары». Нобель дәрісі], Физика Успехи, 178-том, 12-шығарылым, 2008 жылғы желтоқсан. {{Clear}} [[Санат:Германия физиктері]] [[Санат:Кёльн университетінің түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 8syth4lrx7dm19kydzxk0x7sjk8ne2a 3576983 3576981 2026-04-05T04:52:36Z Nurkhan 13652 3576983 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Грюнберг |Шынайы есімі = {{lang-de|Peter Andreas Grünberg}} |Суреті = Peter Gruenberg 01.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.5.1939 |Туған жері = {{Туғанжері|Пльзень|Пльзенде}}, [[Богемия және Моравия протектораты]] |Қайтыс болған күні = 7.4.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Юлих|Солтүстік Рейн-Вестфалияда}}, [[Германия]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия|2018}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ГФР алдындағы қызметі үшін Үлкен Крест кавалері}}{{!!}}{{Солтүстік Рейн-Вестфалия алдындағы қызметі үшін орден}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2007]]) {{!}}} }} '''Петер Андреас Грюнберг''' ({{Lang-de|Peter Andreas Grünberg}}; [[18 мамыр]] [[1939 жыл|1939]], [[Пльзен]], қазіргі [[Чехия]] — [[7 сәуір]] [[2018 жыл|2018]], [[Юлих]], [[Германия]] ) — қатты дене физикасына маманданған [[Германия|неміс]] физигі. Танымал жаңалығы — алып магниторезистенция эффектісі (АМЭ), сол үшін ол 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Альбер Фер|Альберт Фертпен]] бөлісті). == Өмірбаян == Германияға көшкеннен кейін, Грюнберг ата-анасымен бірге [[Гессен|Гессендегі]] [[Лаутербах|Лаутербахта]] тұрды. 1959 жылы университетке түсу емтихандарын (Abitur) тапсырды. 1962 жылдан бастап [[Иоганн Вольфганг Гёте атындағы Франкфурт университеті|Франкфурт университетінде]] және Дармштадт техникалық университетінде оқыды. 1966 жылдан 1969 жылға дейін Грюнберг профессор Штефан Хюффнердің «Кейбір сирек кездесетін жер гранаттарының спектроскопиялық зерттеулері» тақырыбында аспирантурасын бітіріп, 1969 жылы [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алып, диссертациясын қорғады. Содан кейін ол [[Оттава|Оттавадағы]] Карлтон университетінде үш жыл жұмыс істеді. 1972 жылдан бастап Юлих зерттеу орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2004 жылы зейнетке шыққаннан бері Грюнберг Юлих қатты денелерді зерттеу институтының электрондық қасиеттер бөлімінде шақырылған ғалым болып жұмыс істеді. == Еңбектер == Грюнберг жұқа қабықшалардың магниттік қасиеттерін зерттеген алғашқылардың бірі болды. Зерттеудің бұл саласы материалдардың [[Спин|спиндік]] қасиеттерін зерттейді және [[Спинтроника|спинтроник]] деп аталады. Бұл зерттеудің нәтижелері жаңа, кішірек электрондық құрылғылардың жасалуына әкелді. 1986 жылы Грюнберг [[темір]] және [[хром]] қабаттарындағы антиферромагниттік байланысты ашты. 1987 жылдың соңында Грюнберг [[Альберт Ферт|Альберт Фертпен]] бір мезгілде дерлік алып магниторезистенция әсерін ашты, бұл 1990 жылдардың соңында қатты диск жетектерінің сақтау сыйымдылығын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік берді. 2007 жылдан бастап оқу/жазу тақырыптарының көпшілігінің жұмыс принципі осы әсерге негізделген. Патенттерді пайдалануға лицензиялар үшін төлемдер (DE 3.820.475 «Жұқа ферромагниттік қабаты бар магниттік өріс сенсорлары» патентінен бастап, өтінім күні 16.06.1988) Юлихтегі институттың банк шотына түседі және екі таңбалы миллиондарды құрайды. == Марапаттар мен атақтары == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [[Юлих]] зерттеу орталығының сайтындағы [https://web.archive.org/web/20071025154304/http://www.fz-juelich.de/portal/gruenberg өмірбаян]{{In lang|de}} * Грюнбергтің Phys. Rev. B журналындағы АМЭ сипаттайтын [http://prola.aps.org/abstract/PRB/v39/i7/p4828_1 мақаласы] . (Мақала тегін қолжетімді) * ''П. А. Грюнберг'' . [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/g/ «Спин толқындарынан алып магниторезистенцияға дейін және одан да жоғары». Нобель дәрісі], Физика Успехи, 178-том, 12-шығарылым, 2008 жылғы желтоқсан. {{Clear}} [[Санат:Германия физиктері]] [[Санат:Кёльн университетінің түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] sfhlpq70u71bqu1g1lsapnrpqh9lh04 3576984 3576983 2026-04-05T04:53:50Z Nurkhan 13652 3576984 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Грюнберг |Шынайы есімі = {{lang-de|Peter Andreas Grünberg}} |Суреті = Peter Gruenberg 01.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.5.1939 |Туған жері = {{Туғанжері|Пльзень|Пльзенде}}, [[Богемия және Моравия протектораты]] |Қайтыс болған күні = 7.4.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Юлих|Солтүстік Рейн-Вестфалияда}}, [[Германия]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия|2018}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ГФР алдындағы қызметі үшін Үлкен Крест кавалері}}{{!!}}{{Солтүстік Рейн-Вестфалия алдындағы қызметі үшін орден}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2007]]) {{!}}} }} '''Петер Андреас Грюнберг''' ({{Lang-de|Peter Andreas Grünberg}}; [[18 мамыр]] [[1939 жыл|1939]], [[Пльзен]], қазіргі [[Чехия]] — [[7 сәуір]] [[2018 жыл|2018]], [[Юлих]], [[Германия]] ) — қатты дене физикасына маманданған [[Германия|неміс]] физигі. Танымал жаңалығы — алып магниторезистенция эффектісі (АМЭ), сол үшін ол 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Альбер Ферт|Альберт Фертпен]] бөлісті). == Өмірбаян == Германияға көшкеннен кейін, Грюнберг ата-анасымен бірге [[Гессен|Гессендегі]] [[Лаутербах|Лаутербахта]] тұрды. 1959 жылы университетке түсу емтихандарын (Abitur) тапсырды. 1962 жылдан бастап [[Иоганн Вольфганг Гёте атындағы Франкфурт университеті|Франкфурт университетінде]] және Дармштадт техникалық университетінде оқыды. 1966 жылдан 1969 жылға дейін Грюнберг профессор Штефан Хюффнердің «Кейбір сирек кездесетін жер гранаттарының спектроскопиялық зерттеулері» тақырыбында аспирантурасын бітіріп, 1969 жылы [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алып, диссертациясын қорғады. Содан кейін ол [[Оттава|Оттавадағы]] Карлтон университетінде үш жыл жұмыс істеді. 1972 жылдан бастап Юлих зерттеу орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2004 жылы зейнетке шыққаннан бері Грюнберг Юлих қатты денелерді зерттеу институтының электрондық қасиеттер бөлімінде шақырылған ғалым болып жұмыс істеді. == Еңбектер == Грюнберг жұқа қабықшалардың магниттік қасиеттерін зерттеген алғашқылардың бірі болды. Зерттеудің бұл саласы материалдардың [[Спин|спиндік]] қасиеттерін зерттейді және [[Спинтроника|спинтроник]] деп аталады. Бұл зерттеудің нәтижелері жаңа, кішірек электрондық құрылғылардың жасалуына әкелді. 1986 жылы Грюнберг [[темір]] және [[хром]] қабаттарындағы антиферромагниттік байланысты ашты. 1987 жылдың соңында Грюнберг [[Альберт Ферт|Альберт Фертпен]] бір мезгілде дерлік алып магниторезистенция әсерін ашты, бұл 1990 жылдардың соңында қатты диск жетектерінің сақтау сыйымдылығын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік берді. 2007 жылдан бастап оқу/жазу тақырыптарының көпшілігінің жұмыс принципі осы әсерге негізделген. Патенттерді пайдалануға лицензиялар үшін төлемдер (DE 3.820.475 «Жұқа ферромагниттік қабаты бар магниттік өріс сенсорлары» патентінен бастап, өтінім күні 16.06.1988) Юлихтегі институттың банк шотына түседі және екі таңбалы миллиондарды құрайды. == Марапаттар мен атақтары == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [[Юлих]] зерттеу орталығының сайтындағы [https://web.archive.org/web/20071025154304/http://www.fz-juelich.de/portal/gruenberg өмірбаян]{{In lang|de}} * Грюнбергтің Phys. Rev. B журналындағы АМЭ сипаттайтын [http://prola.aps.org/abstract/PRB/v39/i7/p4828_1 мақаласы] . (Мақала тегін қолжетімді) * ''П. А. Грюнберг'' . [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/g/ «Спин толқындарынан алып магниторезистенцияға дейін және одан да жоғары». Нобель дәрісі], Физика Успехи, 178-том, 12-шығарылым, 2008 жылғы желтоқсан. {{Clear}} [[Санат:Германия физиктері]] [[Санат:Кёльн университетінің түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] dupvy19vgfdgfkw8hjdyrg6ihxs6dty 0 778286 3576988 2026-04-05T05:06:17Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/150629891|Ферт, Альбер]]» бетінен аударылып түзілді 3576988 wikitext text/x-wiki '''Альберт Ферт''' ({{Lang-fr|Albert Fert}};<ref>Дұрыс айтылуы - Альберт Ферт, {{Cite web|url=http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|title=Interview d'Albert Fert, prix Nobel de Physique 2007|publisher=Université de Nantes|accessdate=2011-07-01|description=2007 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Фертпен бейнесұхбат|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119150425/http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|archivedate=2012-01-19}} қараңыз.</ref> [[7 наурыз]] [[1938 жыл|1938]], [[Каркассонн|Каркасон]], [[Франция]]) — француз физигі және мұғалімі. Оның ең танымал жаңалығы — алып магниторезистенттілік әсері, ол үшін 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Петер Грунберг|Петер Грунбергпен]] бөлісті). == Өмірбаян == 1962 жылы Ферт [[Париж|Париждегі]] Жоғарғы қалыпты Мектепті бітірді, ал 1963 жылы Париж университетінде магистр дәрежесін алды. 1970 жылы ол Париж-Сьюд университетінде физика бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды, онда ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1988 жылы Ферт темір мен хром қабатындағы алып магниторезистік әсерді ашты. == Марапаттар == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі (2003) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) * SEP Үлкен алтын медалі (2008) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/f/ Спинтрониканың пайда болуы, дамуы және болашағы.] Ферттің Нобель дәрісі {{Clear}} [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 6ot0xlfax3lnnko2q1a0flc5vac7awp 3576989 3576988 2026-04-05T05:06:53Z Nurkhan 13652 3576989 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Альбер Ферт |Шынайы есімі = {{lang-fr|Albert Fert}} |Суреті = Albert_fert_15_janvier_2009_Spintronique_Paris_Descartes.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.3.1938 |Туған жері = {{Туғанжері|Каркасон|Каркасонда}}, [[Франция]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Франция}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Парижский университет]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Құрмет легионының ұлы офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)}} {{!}}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[2007 год]]а <br/> {{Вольф сыйлығы (физика)|2006/07}} | Сайты = }} '''Альберт Ферт''' ({{Lang-fr|Albert Fert}};<ref>Дұрыс айтылуы - Альберт Ферт, {{Cite web|url=http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|title=Interview d'Albert Fert, prix Nobel de Physique 2007|publisher=Université de Nantes|accessdate=2011-07-01|description=2007 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Фертпен бейнесұхбат|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119150425/http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|archivedate=2012-01-19}} қараңыз.</ref> [[7 наурыз]] [[1938 жыл|1938]], [[Каркассонн|Каркасон]], [[Франция]]) — француз физигі және мұғалімі. Оның ең танымал жаңалығы — алып магниторезистенттілік әсері, ол үшін 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Петер Грунберг|Петер Грунбергпен]] бөлісті). == Өмірбаян == 1962 жылы Ферт [[Париж|Париждегі]] Жоғарғы қалыпты Мектепті бітірді, ал 1963 жылы Париж университетінде магистр дәрежесін алды. 1970 жылы ол Париж-Сьюд университетінде физика бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды, онда ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1988 жылы Ферт темір мен хром қабатындағы алып магниторезистік әсерді ашты. == Марапаттар == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі (2003) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) * SEP Үлкен алтын медалі (2008) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/f/ Спинтрониканың пайда болуы, дамуы және болашағы.] Ферттің Нобель дәрісі {{Clear}} [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] oasgvsuepsssehx924w4vcicahzz4ph 3576999 3576989 2026-04-05T05:59:32Z Nurkhan 13652 3576999 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Альбер Ферт |Шынайы есімі = {{lang-fr|Albert Fert}} |Суреті = Albert_fert_15_janvier_2009_Spintronique_Paris_Descartes.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.3.1938 |Туған жері = {{Туғанжері|Каркасон|Каркасонда}}, [[Франция]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Франция}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Парижский университет]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Құрмет легионының ұлы офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)}} {{!}}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[2007 жылы]] <br/> {{Вольф сыйлығы (физика)|2006/07}} | Сайты = }} '''Альберт Ферт''' ({{Lang-fr|Albert Fert}};<ref>Дұрыс айтылуы - Альберт Ферт, {{Cite web|url=http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|title=Interview d'Albert Fert, prix Nobel de Physique 2007|publisher=Université de Nantes|accessdate=2011-07-01|description=2007 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Фертпен бейнесұхбат|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119150425/http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|archivedate=2012-01-19}} қараңыз.</ref> [[7 наурыз]] [[1938 жыл|1938]], [[Каркассонн|Каркасон]], [[Франция]]) — француз физигі және мұғалімі. Оның ең танымал жаңалығы — алып магниторезистенттілік әсері, ол үшін 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Петер Грунберг|Петер Грунбергпен]] бөлісті). == Өмірбаян == 1962 жылы Ферт [[Париж|Париждегі]] Жоғарғы қалыпты Мектепті бітірді, ал 1963 жылы Париж университетінде магистр дәрежесін алды. 1970 жылы ол Париж-Сьюд университетінде физика бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды, онда ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1988 жылы Ферт темір мен хром қабатындағы алып магниторезистік әсерді ашты. == Марапаттар == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі (2003) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) * SEP Үлкен алтын медалі (2008) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/f/ Спинтрониканың пайда болуы, дамуы және болашағы.] Ферттің Нобель дәрісі {{Clear}} [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] p2lrzr7cnk593dwi9lg8nmtaagmhygv 3577134 3576999 2026-04-05T10:19:31Z Nurkhan 13652 3577134 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Альбер Ферт |Шынайы есімі = {{lang-fr|Albert Fert}} |Суреті = Albert_fert_15_janvier_2009_Spintronique_Paris_Descartes.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.3.1938 |Туған жері = {{Туғанжері|Каркасон|Каркасонда}}, [[Франция]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Франция}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Құрмет легионының ұлы офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)}} {{!}}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[2007 жылы]] <br/> {{Вольф сыйлығы (физика)|2006/07}} | Сайты = }} '''Альберт Ферт''' ({{Lang-fr|Albert Fert}};<ref>Дұрыс айтылуы - Альберт Ферт, {{Cite web|url=http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|title=Interview d'Albert Fert, prix Nobel de Physique 2007|publisher=Université de Nantes|accessdate=2011-07-01|description=2007 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Фертпен бейнесұхбат|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119150425/http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|archivedate=2012-01-19}} қараңыз.</ref> [[7 наурыз]] [[1938 жыл|1938]], [[Каркассонн|Каркасон]], [[Франция]]) — француз физигі және мұғалімі. Оның ең танымал жаңалығы — алып магниторезистенттілік әсері, ол үшін 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Петер Грунберг|Петер Грунбергпен]] бөлісті). == Өмірбаян == 1962 жылы Ферт [[Париж|Париждегі]] Жоғарғы қалыпты Мектепті бітірді, ал 1963 жылы Париж университетінде магистр дәрежесін алды. 1970 жылы ол Париж-Сьюд университетінде физика бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды, онда ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1988 жылы Ферт темір мен хром қабатындағы алып магниторезистік әсерді ашты. == Марапаттар == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі (2003) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) * SEP Үлкен алтын медалі (2008) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/f/ Спинтрониканың пайда болуы, дамуы және болашағы.] Ферттің Нобель дәрісі {{Clear}} [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 49o8apsqyu3hc8yetx3do91x52jrrvh 0 778288 3576994 2026-04-05T05:26:58Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақ... 3576994 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8so766mkezfotuvqm1g3tmoi0nhugg1 3577074 3576994 2026-04-05T09:01:59Z Мағыпар 100137 толықтыру 3577074 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1918 жылдан 1920 жылға дейін Ферғанадағы зауытта жұмысшы болып жұмыс істеді. 1920 жылы Ташкенттегі тоғыз айлық партия мектебіне түсіп, 1921 жылы бітірді. Содан кейін Хорезм партия мектебінде ассистент, Хорезм университетінде оқытушы, Бүкілодақтық Коммунистік партия (большевиктер) Хорезм комитетінің әйелдер бөлімінде нұсқаушы (1921-1922) және Бүкілодақтық Коммунистік партия (большевиктер) Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімінде (1923-1924) жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tim2esdaglau1pu2xqbqszo6et4wsfh 3577077 3577074 2026-04-05T09:03:49Z Мағыпар 100137 /* Өмірі және қызметі */ үлгі 3577077 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1918 жылдан 1920 жылға дейін Ферғанадағы зауытта жұмысшы болып жұмыс істеді. 1920 жылы Ташкенттегі тоғыз айлық партия мектебіне түсіп, 1921 жылы бітірді. Содан кейін Хорезм партия мектебінде ассистент, Хорезм университетінде оқытушы, Бүкілодақтық Коммунистік партия (большевиктер) Хорезм комитетінің әйелдер бөлімінде нұсқаушы (1921-1922) және Бүкілодақтық Коммунистік партия (большевиктер) Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімінде (1923-1924) жұмыс істеді.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a76oap54uu4mo6d24ya1ip9ixpgo1gz 3577078 3577077 2026-04-05T09:15:03Z Мағыпар 100137 /* Өмірі және қызметі */ толықтыру 3577078 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jbuwlldhwr8siyexntuxwx9ct6wilq7 3577080 3577078 2026-04-05T09:22:14Z Мағыпар 100137 /* Өмірі және қызметі */ толықтыру 3577080 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1937 жылы, 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің шарықтау шегі кезінде тұтқындалып, Магадан еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. Бастапқыда он жылға еңбек лагеріне сотталды, бірақ жазасы ұзартылды, және ол 1956 жылы босатылып, ақталғанға дейін Магаданда жиырма жылға жуық уақыт өткізді. Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталып, бұрынғы марапаттары қайтарылды және партия мүшелігі қалпына келтірілді. Кейінірек ол колхоз төрағасы болды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nwufok5wyw8f4b5oceaingvutghyed8 3577087 3577080 2026-04-05T09:33:06Z Мағыпар 100137 /* Өмірі және қызметі */ дереккөз 3577087 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1937 жылы, 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің шарықтау шегі кезінде тұтқындалып, Магадан еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. Бастапқыда он жылға еңбек лагеріне сотталды, бірақ жазасы ұзартылды, және ол 1956 жылы босатылып, ақталғанға дейін Магаданда жиырма жылға жуық уақыт өткізді. Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталып, бұрынғы марапаттары қайтарылды және партия мүшелігі қалпына келтірілді. Кейінірек ол колхоз төрағасы болды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1094877282&ysclid=mnlamc5n81994483520#gsc.tab=0|title=ШАДИЕВА (ШОДИЕВА) Таджихан Ташматовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m30054wnjzihtitl8k1713v9m3nenod 3577090 3577087 2026-04-05T09:36:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3577090 wikitext text/x-wiki '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1937 жылы, 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің шарықтау шегі кезінде тұтқындалып, Магадан еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. Бастапқыда он жылға еңбек лагеріне сотталды, бірақ жазасы ұзартылды, және ол 1956 жылы босатылып, ақталғанға дейін Магаданда жиырма жылға жуық уақыт өткізді. Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталып, бұрынғы марапаттары қайтарылды және партия мүшелігі қалпына келтірілді. Кейінірек ол колхоз төрағасы болды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1094877282&ysclid=mnlamc5n81994483520#gsc.tab=0|title=ШАДИЕВА (ШОДИЕВА) Таджихан Ташматовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені *Қазан революциясы ордені *Екі Еңбек Қызыл Ту ордені *Құрмет белгісі ордені == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hn85tydnfoj1dj0tg7rfo7rd90bq8kt 3577113 3577090 2026-04-05T09:56:29Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3577113 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Тоджихон Шодиева | Шынайы есімі = Tojixon Shodiyeva | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1905 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1981 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = | Мамандығы = Әйелдер құқықтарын қорғаушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1937 жылы, 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің шарықтау шегі кезінде тұтқындалып, Магадан еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. Бастапқыда он жылға еңбек лагеріне сотталды, бірақ жазасы ұзартылды, және ол 1956 жылы босатылып, ақталғанға дейін Магаданда жиырма жылға жуық уақыт өткізді. Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталып, бұрынғы марапаттары қайтарылды және партия мүшелігі қалпына келтірілді. Кейінірек ол колхоз төрағасы болды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1094877282&ysclid=mnlamc5n81994483520#gsc.tab=0|title=ШАДИЕВА (ШОДИЕВА) Таджихан Ташматовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені *Қазан революциясы ордені *Екі Еңбек Қызыл Ту ордені *Құрмет белгісі ордені == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 30gfomspx94d27c6wjoorh36um2vs2y 3577118 3577113 2026-04-05T09:58:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3577118 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Тоджихон Шодиева | Шынайы есімі = Tojixon Shodiyeva | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1905 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1981 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = | Мамандығы = Әйелдер құқықтарын қорғаушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Ленин ордені}} }} '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1937 жылы, 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің шарықтау шегі кезінде тұтқындалып, Магадан еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. Бастапқыда он жылға еңбек лагеріне сотталды, бірақ жазасы ұзартылды, және ол 1956 жылы босатылып, ақталғанға дейін Магаданда жиырма жылға жуық уақыт өткізді. Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталып, бұрынғы марапаттары қайтарылды және партия мүшелігі қалпына келтірілді. Кейінірек ол колхоз төрағасы болды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1094877282&ysclid=mnlamc5n81994483520#gsc.tab=0|title=ШАДИЕВА (ШОДИЕВА) Таджихан Ташматовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені *Қазан революциясы ордені *Екі Еңбек Қызыл Ту ордені *Құрмет белгісі ордені == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b8qfgr0mg2527oywyoddhj64kxg9rq2 3577119 3577118 2026-04-05T10:02:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3577119 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Тоджихон Шодиева | Шынайы есімі = Tojixon Shodiyeva | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1905 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1981 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] | Білімі = | Мамандығы = Әйелдер құқықтарын қорғаушы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Ленин ордені}} {{Қызыл Ту ордені}} {{Қызыл Ту ордені}} }} '''Тоджихон Шодиева''' ({{lang-uz|Tojixon Shodiyeva}}; [[1905]] ж., Янгичек ауылы, [[Ферғана облысы]] – [[қаңтар]] [[1981]] ж., [[Өзбекстан]]) — Өзбек кеңестік қоғам және партия қайраткері, Өзбекстан Коммунистік партиясы (большевиктер) Молотов аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 7-ші шақырылымдағы КСРО Орталық Атқару Комитетінің мүшесі (1935–1937). Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Төралқасының мүшесі. == Өмірі және қызметі == Ол 1905 жылы Маргилан ауданының Янгичек ауылында кенші отбасында дүниеге келген. 1921 жылы партия мектебін бітіргеннен кейін жаңадан құрылған Хорезм Халық Кеңестік Республикасындағы әйелдер бөліміне көмектесу үшін Хорезмге жіберілді. 1924 жылы Қоқан қалалық комитетінің әйелдер бөлімінде оқуын аяқтағаннан кейін, ол сол жерде нұсқаушы болды. Сол жылы Мәскеудегі Үлкен театрда өткен комсомол съезінде сөз сөйлеуге шақырылып, ол мінберде тұрып, көпшілік алдында сөз сөйлеу үшін алғаш рет паранжасын шешті. Содан бері, көптеген өлім қаупіне қарамастан, ол Орта Азиядағы әйелдер азаттығы үшін күресте табанды болды. 1925 жылдың қаңтарында ол Коммунистік партияның толық мүшесі болды. 1926 жылы Ферғана облыстық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметіне көтерілді, ал сол жылдың соңында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің әйелдер бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып, 1930 жылдың наурыз айына дейін осы қызметте болды. Сонымен қатар, 1929 жылдың қарашасында ол өзбек әйелдерінің «Яңғы жол» («Жаңа әйел») журналының редакторы болды, ал 1930 жылдың қаңтарында Өзбек КСР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Хатшылығының мүшелігіне кандидат болды. Сол жылдың наурыз айында партияның ұйымдастырушылық және тәрбие бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1934 жылы Бүкілодақтық Коммунистік партияның 17-съезінің мүшесі болды. 1935 жылдан 1937 жылға дейін КСРО Орталық Атқару Комитетінің 7-ші шақырылымында қызмет етті. 1937 жылы 8 наурызда Молотов аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1937 жылы, 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің шарықтау шегі кезінде тұтқындалып, Магадан еңбекпен түзеу лагеріне жіберілді. Бастапқыда он жылға еңбек лагеріне сотталды, бірақ жазасы ұзартылды, және ол 1956 жылы босатылып, ақталғанға дейін Магаданда жиырма жылға жуық уақыт өткізді. Сталин қайтыс болғаннан кейін ақталып, бұрынғы марапаттары қайтарылды және партия мүшелігі қалпына келтірілді. Кейінірек ол колхоз төрағасы болды.<ref>{{citeweb|url=https://peoplepill.com/i/tojikhon-shodieva|title=Тоджихон Шодиева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1094877282&ysclid=mnlamc5n81994483520#gsc.tab=0|title=ШАДИЕВА (ШОДИЕВА) Таджихан Ташматовна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == *Ленин ордені *Қазан революциясы ордені *Екі Еңбек Қызыл Ту ордені *Құрмет белгісі ордені == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3webf0cjwr1p9ivm4ix2wz1d0oay9o5 3 778289 3576995 2026-04-05T05:29:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3576995 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AntonioRoldon09}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:29, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) tkuco67jjuekcfs3chl505i4g70vgp6 10 778291 3577000 2026-04-05T06:01:09Z Nurkhan 13652 Жаңа бетте: [[Сурет:Legion Honneur Commandeur ribbon.svg|60px|link=Құрмет легионының командоры|Құрмет легионының командоры {{#if: {{{1|}}}|— {{{1}}}}}]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Құрмет легионының командорлары]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат::Үлгілер:Марапаттар:Франция|Құрмет легионы3]]</noinclude> 3577000 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Legion Honneur Commandeur ribbon.svg|60px|link=Құрмет легионының командоры|Құрмет легионының командоры {{#if: {{{1|}}}|— {{{1}}}}}]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Құрмет легионының командорлары]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат::Үлгілер:Марапаттар:Франция|Құрмет легионы3]]</noinclude> oqeee8p908d1nj0zojk4g4pbe93jea5 10 778292 3577001 2026-04-05T06:05:21Z Nurkhan 13652 Жаңа бетте: {{docpage}} Бұл үлгі орденмен марапатталған бөлімшелер мен жеке тұлғаларды белгілеуге арналған. Ол [[Құрмет легионы]] сілтемесінің орнына орналастырылған. Атап айтқанда, ол {{tl|Әскери қайраткер}} үлгісінің Марапаттар бағанында қолданылады. == Қолдану мысалы == <pre> {{... 3577001 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Бұл үлгі орденмен марапатталған бөлімшелер мен жеке тұлғаларды белгілеуге арналған. Ол [[Құрмет легионы]] сілтемесінің орнына орналастырылған. Атап айтқанда, ол {{tl|Әскери қайраткер}} үлгісінің Марапаттар бағанында қолданылады. == Қолдану мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Батыл сарбаз |қызмет еткен жылдары = ұзақ және бақытты |марапаттары = {{Құрмет легионының командоры|1911}} }} </pre> == Нәтиже == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Батыл сарбаз |қызмет еткен жылдары = ұзақ және бақытты |марапаттары = {{Құрмет Легионының командоры|1911}} }} ao7ochsop28z4gfx5nad0o89dd5uvtj 3577002 3577001 2026-04-05T06:05:39Z Nurkhan 13652 /* Нәтиже */ 3577002 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Бұл үлгі орденмен марапатталған бөлімшелер мен жеке тұлғаларды белгілеуге арналған. Ол [[Құрмет легионы]] сілтемесінің орнына орналастырылған. Атап айтқанда, ол {{tl|Әскери қайраткер}} үлгісінің Марапаттар бағанында қолданылады. == Қолдану мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Батыл сарбаз |қызмет еткен жылдары = ұзақ және бақытты |марапаттары = {{Құрмет легионының командоры|1911}} }} </pre> == Нәтиже == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Батыл сарбаз |қызмет еткен жылдары = ұзақ және бақытты |марапаттары = {{Құрмет легионының командоры|1911}} }} hv872t6p2e57pbxv95uwonuj721j0p5 3 778293 3577005 2026-04-05T06:14:25Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3577005 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Deleted5899420}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 11:14, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) p8azwvaembifez5slze81nf27dyn3c3 3 778294 3577053 2026-04-05T07:29:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3577053 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Abdieva Begimai}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 12:29, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) 9y8pj0f1wm2j1oz0vah1pb11cn5auf0 0 778295 3577055 2026-04-05T08:20:13Z RaiymbekZh 170385 RaiymbekZh [[Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)]] бетін [[Қожахметов көшесі (Астана)]] бетіне жылжытты: Нұрмұхамбет және Сұлтанбек аттары да кездеседі 3577055 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қожахметов көшесі (Астана)]] dq7hl6cy4l21eh3glgcl9curmqcv3ki 3577115 3577055 2026-04-05T09:56:54Z RaiymbekZh 170385 Removed redirect to [[Қожахметов көшесі (Астана)]] 3577115 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kozhakhmetov_street.jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Қожахметов және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес]] көшелерінің қиылысы]] '''Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі''' (кейде – '''''Сұлтанбек Қожахметов''''') — [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|"Агроқалашық" тұрғын алабында]] орналасқан. {{Coord|51.188367|71.387514|name=Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)}} Қожахметов көшесі 1965 жылдан бері, ең ұзақ уақыт бойы атауын өзгертпеген көше.<ref>[https://bilim-all.kz/article/25541 Астанадағы ең-ең көшелер//ЖАНТАЕВ]</ref> Ол [[Сыдық Мұхамеджанов]] көшесінен басталып, [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан Сері көшесімен]] бітіп, және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес көшесінен]] басталып, [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)|Мұса Жәлел көшесімен]] аяқталады. [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)|Күләш Байсейітова]] және [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова]] көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1315 м. Астанадағы тірі адамның атымен аталған бірінші көше<ref>Қазақстан Республикасының аумағында тірі адамдар атына берілген бірнеше адамдарға арналған көшелер бар. Олар - Сұлтанбек Қожахметов және [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Нұрсұлтан Назарбаев көшелері]].</ref>. Атында екі адамның есімі бар бірінші көше (екінші - [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]]). == Тарихы == === Көше === 1965 жылдың 12 ақпан күні осы көшенің атын өзгертуге жарғы шықты: «..Депутаттар Целиноград қалалық Кеңесі атқару комитетінің шешімі: Болотная көшесі Қожахметов көшесі болып өзгертілсін.»<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 ж. (2025 жылы қазақ тілге аударылған), 21-22 б.</ref> Осы көше негізінде [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] атына берілсің деп ойлауда болған. Бірақ та, КСРО кезінде көп көшелердің атын тек тегін ретінде жазған (Мысалы: Ленин көшесі; Қожахметов көшесі). Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, көшелердің атын қайта өзгерту болып жатқан кезде, Қожахметов туралы актіні тіркеуін таба алмай, көшеге КСРО-дағы танымал ғалымға Сұлтанбек Қожахметов атауын берген. 2005 жылдың желтоқсан айында ІІҚ-ның бұрыңғы капитаны - Ю. Кузнецов, Астанаға оралған кезде, өзіннің бұрыңғы кіші-сержант атын, Сұлтанбекке ауыстырғаның көріп, әкімдікке бірнеше хаттама жіберді. Жауабын күте алмай, 2006 жылы Кузнецов қайтыс болады. 2007 жылы көше өз шыңайы атын, Нұрмұхамбет Қожахметов атын алды. Алайда әлі күнге дейін бұл көшедегі бірнеше нысан – Сұлтанбек Қожахметов есіміне ие. === Тұлға === [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] (1930-1962) — Милиция қызметкері, кіші-сержант. [[Сурет:Nurmukhambet Kozh1.jpg|жиекті|ортаға|223x223 нүкте|thumb|Нұрмұхамбеттің суреті]] [[Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов|Сұлтанбек Қожахметов]] (1935 ж.т.) — Қазақстандық ғалым, Өзбекстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты. == Ғимараттар == Көше бойында 86 ғимарат (үй) орналасқан.<ref>[https://bizgid.kz/postal/astana/rayon_v_gorode_saryarka/ulica_ozhahmetov.html НҰРМҰХАМБЕТ ҚОЖАХМЕТОВ КӨШЕСІ — ПОШТ ИНДЕСКТЕРІ]</ref> === Азық-түлік және басқа орталықтар === «У Петровича» дүкені — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, 18В үй. === Пошта индекстері === # Z11C3F6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10 # Z11C3F7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10/2 # Z11C3F8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10А # Z11C3F9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №11А # Z11C3G0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №13 # Z11C3G1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №14 # Z11C3G2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15 # Z11C3G3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15А # Z11C3G4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №16 # Z11C3G5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №17^(жанды) # Z11C3G6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18 # Z11C3G7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/1 # Z11C3G8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/2 # Z11C3G9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/3 # Z11C3H0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18Б # Z11C3H1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18В # Z11C3H2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №19 # Z11C3H3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20 # Z11C3H4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/1 # Z11C3H5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/2 # Z11C3H6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №21 # Z11C3H7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №22 # Z11C3H8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23 # Z11C3H9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №24 # Z11C3K0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №25 # Z11C3K1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26 # Z11C3K10 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26А # Z11C3K2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27 # Z11C3K3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27А # Z11C3K4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №28 # Z11C3K5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №29 # Z11C3K6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №32 # Z11C3K7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №33 # Z11C3K8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №34 # Z11C3K9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35 # Z11C3M0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35/1 # Z11C3M1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35А # Z11C3M2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35Б # Z11C3M3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36 # Z11C3M4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/1 # Z11C3M5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/2 # Z11C3M6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №37 # Z11C3M7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №38 # Z11C3M8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39 # Z11C3M9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/1 # Z11C3P0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/2 # Z11C3P1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/3 # Z11C3P2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №40 # Z11C3P3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №41 # Z11C3P4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №42 # Z11C3P5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43 # Z11C3P6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/1 # Z11C3P7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/2 # Z11C3P8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №44 # Z11C3P9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45 # Z11C3T0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45В # Z11C3T1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №46 # Z11C3T2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №47 # Z11C3T3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №48 # Z11C3T4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49 # Z11C3T5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49А # Z11C3T6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №5 # Z11C3T7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №50 # Z11C3T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №51 # Z11C3T9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №52 # Z11C3X0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53 # Z11C3X1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53А # Z11C3X2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №54 # Z11C3X3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №55 # Z11C3X4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №56 # Z11C3X5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №57 # Z11C3X6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №58 # Z11C3X7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №6 # Z11C3X8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №60 # Z11C3X9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №61 # Z11C3Y0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №62 # Z11C3Y1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №64 # Z11C3Y2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №66 # Z11C3Y3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №68 # Z11C3Y4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №7 # Z11C3Y5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8 # Z11C3Y6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8А # Z11C3Y7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9 # Z11C3Y8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9А # Z11E5E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20А # Z11F4T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23Б (''Кейбір үйлердің мекенжайы Сұлтанбек Қожахметов деп келуі мүмкін'') == Оқиғалар == [[2026 жыл|2026 жылдың]] [[25 қаңтар]] күні Қожахметов 17 мекенжайы бойынша тұрғын үйінде 250 шаршы метр аумақты қамтыған [[өрт]] шыққан.<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/382420-pozhar-v-astane-mog-zakonchitsya-vzryvom Астанадағы өрт. Қожахметов көшесіндегі жарылыс.]</ref><ref>[https://airpres.kz/novosti/v-astane-zagorelsya-chastnyj-zhiloj-dom-iz-zdaniya-vynesli-dva-gazovyh-ballona/ АСТАНАДАҒЫ ӨРТ ЖАРЫЛЫСҚА ӘКЕЛДІ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] kmc52g3334bc9u8j1bb4axt0f2rq28o 0 778296 3577056 2026-04-05T08:44:59Z Wikuiser 172895 «[[Artemis (ғарыш бағдарламасы)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3577056 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)]] 2b7rdc3gyhm3gmmllpmqxe56pr59hya 3 778297 3577070 2026-04-05T08:58:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3577070 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Airild}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:58, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) 75ytl7nl4g8u45uogplgxb5uoi5svo9 0 778298 3577085 2026-04-05T09:31:39Z Coffee86 27186 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152564892|Список византийских изобретений]]» бетінен аударылып түзілді 3577085 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. <br />'''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> : Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. : Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> : Мыс шанышқылар ( ''вилицы'' ) Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі * Ежелгі грек технологиялары == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 8snd02tzkvqesj05kek3o1x3itjjtwm 3577086 3577085 2026-04-05T09:33:00Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577086 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. <br />'''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> * Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. * Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> : Мыс шанышқылар ( ''вилицы'' ) Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі * Ежелгі грек технологиялары == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 4cv9hf5r5byysxddulmi55g5saoemru 3577088 3577086 2026-04-05T09:33:43Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577088 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. * Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> : Мыс шанышқылар ( ''вилицы'' ) Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі * Ежелгі грек технологиялары == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 9bph4cu6auiudgldstsbfcb9i3sof9k 3577089 3577088 2026-04-05T09:34:15Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577089 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> : Мыс шанышқылар ( ''вилицы'' ) Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі * Ежелгі грек технологиялары == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] ify8fhlakugwoql03m5w0foec1uxeij 3577091 3577089 2026-04-05T09:36:30Z Coffee86 27186 /* Күнделікті өмір */ 3577091 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> * Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі * Ежелгі грек технологиялары == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 2qsfuiea2y5nufeav57lq4pmwyznz15 3577092 3577091 2026-04-05T09:36:56Z Coffee86 27186 /* Күнделікті өмір */ 3577092 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі * Ежелгі грек технологиялары == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] bse27avlolts5nygvykr6exhhetfkdc 3577094 3577092 2026-04-05T09:37:40Z Coffee86 27186 /* Тағы қараңыз */ 3577094 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] mwl0ounyap4umm84ne6prs8il3ysa9u 3577095 3577094 2026-04-05T09:38:36Z Coffee86 27186 /* Сәулет өнері */ 3577095 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты[3]. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] a0oag0hof0epdm89eul6umtd4ppu2g6 3577096 3577095 2026-04-05T09:39:35Z Coffee86 27186 3577096 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал - Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века| Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид| [[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 3t273vr4xqi3rbepfy2ghrfo6t9rlpn 3577097 3577096 2026-04-05T09:40:32Z Coffee86 27186 /* Сәулет өнері */ 3577097 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан.[9] Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] c1jpcawd5bmyj7nlzd4a2hioikwyyvd 3577098 3577097 2026-04-05T09:40:51Z Coffee86 27186 /* Сәулет өнері */ 3577098 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады <ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 4gjawe1ouk47k6nygtzyfyrydhlb4st 3577099 3577098 2026-04-05T09:42:03Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577099 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''' : Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] onz26n89l8wvrrq32r0o1p8nf2v7xr7 3577100 3577099 2026-04-05T09:42:28Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577100 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды. <ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] ayc41mwd9ykjimenkqm17pqjyfzgdae 3577102 3577100 2026-04-05T09:42:53Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577102 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан <ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref> . * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] aj537rnlhig1mi5ljn8rll1sxkv86v9 3577103 3577102 2026-04-05T09:43:22Z Coffee86 27186 /* Әскери істер */ 3577103 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан<ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref>. * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] t6vkp5876y0zhjy2iivouz6gmqsrxxg 3577110 3577103 2026-04-05T09:55:34Z Coffee86 27186 /* Күнделікті өмір */ 3577110 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан<ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref>. * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі ( Исх. 27:3 ). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған. <ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Византия лирасы:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] egjg6xy0cnyhm74jbaxfxuzxp623p76 3577111 3577110 2026-04-05T09:56:22Z Coffee86 27186 /* Күнделікті өмір */ 3577111 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан<ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref>. * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.<ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Византия лирасы:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 64uheycaii50yiesoo9bz0320v0i6bo 3577116 3577111 2026-04-05T09:56:57Z Coffee86 27186 3577116 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті.<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан<ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref>. * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.<ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''Византия лирасы:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 6uwd32arpwuiieqdjfwhedgq2ak6pnx 3577214 3577116 2026-04-05T11:43:03Z Coffee86 27186 /* Күнделікті өмір */ 3577214 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті.<ref name="Heinle & Schlaich 1996, 32">{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}</ref>]] Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды<ref>{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}</ref>. == Сәулет өнері == * '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады. * '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады. * '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды<ref>{{Harvnb|Galliazzo|1995}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі </gallery>{{Clear}} == Әскери істер == * '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды. * '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген. * '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref> Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}</ref> деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды<ref>{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}</ref>. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды<ref>{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}</ref>. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан<ref>{{Harvnb|Roland|1992}}</ref>. * '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.<ref>{{Harvnb|Forbes|1964}}</ref> Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.<ref>{{Harvnb|Pászthory|1986}}</ref> Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.<ref>{{Harvnb|Pentz|1988}}</ref> * '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған. <gallery class="center"> Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы. Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар) Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]] </gallery> == Күнделікті өмір == * '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.<ref>{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}</ref> Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.<ref name="leitesculinaria">{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}</ref> [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.<ref>{{Cite web|title=Roman "Swiss Army Knife"|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}</ref> Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды. * '''[[Византия лирасы]]:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап. * '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды. * '''Белгіше:''' Иконалар – белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады. * '''Кеме диірмені:''' Тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті. * '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады. * '''Аурухана:''' Аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған. <br />'''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' Біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды<ref>{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}</ref>. <gallery class="center"> Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века| XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне| [[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]] * [[Ежелгі грек технологиялары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер|узкие}} == Қайнары == * {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}} * {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}} * {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}} * {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}} * {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}} * {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}} * {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}} * {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}} * {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}} * {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}} * {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}} * {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}} * {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}} * {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}} * {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}} * {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}} * {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor & Francis|year=2010|pages=265–283}} * {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}} * {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}} * {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}} * {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}} * {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}} * {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}} == Сілтемелер == * Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы] 0f72ibvfdkhkk5mowaxuro3rymngap1 0 778299 3577120 2026-04-05T10:06:14Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара... 3577120 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқұрған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. sqzrb00gkpwj0rjyl2976q7dasbkrzo 3577121 3577120 2026-04-05T10:06:28Z 1nter pares 146705 3577121 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқұрған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4vsoo095jhab4i1zhm8711y064tthvo 3577122 3577121 2026-04-05T10:08:47Z 1nter pares 146705 3577122 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқұрған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dphxt1pw8xjh0116qbognmf0jpfh4l9 3577123 3577122 2026-04-05T10:10:33Z 1nter pares 146705 3577123 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқорған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Өмірбаяны == Мың әулетінің алғашқы билеушісі Шахрух би болды. Бастапқыда ол Әбілпейіз хан берген аталық лауазымына ие еді. Мың руының басқа өзбек тайпаларынан сандық тұрғыдан басым болуы оларға аймақтағы жоғарғы билік үшін күресте жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Шахрух бидің көшбасшы болып сайлануы кездейсоқ емес. Ол әскери талантқа ие және ерекше дене күшімен ерекшеленетін еді. Жаңа мемлекеттің астанасы ретінде уақытша Тепеқорған таңдалды. Мұнда бекініс, базар және жаңа кварталдар салынды.<ref>История Узбекистана. Том 3. Ташкент, 1993, с.205</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iqhtd1pr7d06het6x3pu2yvd4xvzufu 3577125 3577123 2026-04-05T10:13:43Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3577125 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқорған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Өмірбаяны == Мың әулетінің алғашқы билеушісі Шахрух би болды. Бастапқыда ол Әбілпейіз хан берген аталық лауазымына ие еді. Мың руының басқа өзбек тайпаларынан сандық тұрғыдан басым болуы оларға аймақтағы жоғарғы билік үшін күресте жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Шахрух бидің көшбасшы болып сайлануы кездейсоқ емес. Ол әскери талантқа ие және ерекше дене күшімен ерекшеленетін еді. Жаңа мемлекеттің астанасы ретінде уақытша Тепеқорған таңдалды. Мұнда бекініс, базар және жаңа кварталдар салынды.<ref>История Узбекистана. Том 3. Ташкент, 1993, с.205</ref> Шахрух би өз билігін [[Қоқан]], [[Исфара]], [[Йайпан]], [[Шадақ]], [[Шуст]] және [[Наманған]] өңірлеріне жүргізе алды.​<ref name=":0">{{кітап|авторы=Хамидулла Абдуллаев|тақырыбы=Қўқон хонлари|сілтеме=https://books.google.com/books/about/%D2%9A%D1%9E%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8.html?id=fa8_DwAAQBAJ|жыл=2017-11-20|баспасы=Litres|барлық беті=217|isbn=978-5-04-091467-8}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} njj3rh3gilhuc8z7le9k1xaqpuke3pg 3577127 3577125 2026-04-05T10:14:32Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3577127 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқорған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Өмірбаяны == Мың әулетінің алғашқы билеушісі Шахрух би болды. Бастапқыда ол Әбілпейіз хан берген аталық лауазымына ие еді. Мың руының басқа өзбек тайпаларынан сандық тұрғыдан басым болуы оларға аймақтағы жоғарғы билік үшін күресте жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Шахрух бидің көшбасшы болып сайлануы кездейсоқ емес. Ол әскери талантқа ие және ерекше дене күшімен ерекшеленетін еді. Жаңа мемлекеттің астанасы ретінде уақытша Тепеқорған таңдалды. Мұнда бекініс, базар және жаңа кварталдар салынды.<ref>История Узбекистана. Том 3. Ташкент, 1993, с.205</ref> Шахрух би өз билігін [[Қоқан]], [[Исфара]], [[Йайпан]], [[Шадақ]], [[Шуст]] және [[Наманған]] өңірлеріне жүргізе алды.​<ref name=":0">{{кітап|авторы=Хамидулла Абдуллаев|тақырыбы=Қўқон хонлари|сілтеме=https://books.google.com/books/about/%D2%9A%D1%9E%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8.html?id=fa8_DwAAQBAJ|жыл=2017-11-20|баспасы=Litres|барлық беті=217|isbn=978-5-04-091467-8}}</ref> Шахрух бидің тұсында Ұбайдулла қожа бас уәзір, Нұриддин қожа барлау қызметінің басшысы, ал Акбар қожа әскер қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл жағдай Қоқан хандығының алғашқы әкімшілік құрылымында отырықшы [[қожа]]лар ақсүйектерінің саяси рөлі жоғары болғанын көрсетеді.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l0uodqip9aycn3xh3lc6lrbq8m66gnc 3577128 3577127 2026-04-05T10:15:09Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Мың әулеті]],[[Санат:Қоқан хандары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3577128 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқорған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Өмірбаяны == Мың әулетінің алғашқы билеушісі Шахрух би болды. Бастапқыда ол Әбілпейіз хан берген аталық лауазымына ие еді. Мың руының басқа өзбек тайпаларынан сандық тұрғыдан басым болуы оларға аймақтағы жоғарғы билік үшін күресте жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Шахрух бидің көшбасшы болып сайлануы кездейсоқ емес. Ол әскери талантқа ие және ерекше дене күшімен ерекшеленетін еді. Жаңа мемлекеттің астанасы ретінде уақытша Тепеқорған таңдалды. Мұнда бекініс, базар және жаңа кварталдар салынды.<ref>История Узбекистана. Том 3. Ташкент, 1993, с.205</ref> Шахрух би өз билігін [[Қоқан]], [[Исфара]], [[Йайпан]], [[Шадақ]], [[Шуст]] және [[Наманған]] өңірлеріне жүргізе алды.​<ref name=":0">{{кітап|авторы=Хамидулла Абдуллаев|тақырыбы=Қўқон хонлари|сілтеме=https://books.google.com/books/about/%D2%9A%D1%9E%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8.html?id=fa8_DwAAQBAJ|жыл=2017-11-20|баспасы=Litres|барлық беті=217|isbn=978-5-04-091467-8}}</ref> Шахрух бидің тұсында Ұбайдулла қожа бас уәзір, Нұриддин қожа барлау қызметінің басшысы, ал Акбар қожа әскер қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл жағдай Қоқан хандығының алғашқы әкімшілік құрылымында отырықшы [[қожа]]лар ақсүйектерінің саяси рөлі жоғары болғанын көрсетеді.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] rtt830amod9qzbwqqfosryqnwhndwtd 3577129 3577128 2026-04-05T10:16:07Z 1nter pares 146705 3577129 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқорған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Өмірбаяны == Мың әулетінің алғашқы билеушісі Шахрух би болды. Бастапқыда ол Әбілпейіз хан берген аталық лауазымына ие еді. Мың руының басқа өзбек тайпаларынан сандық тұрғыдан басым болуы оларға аймақтағы жоғарғы билік үшін күресте жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Шахрух бидің көшбасшы болып сайлануы кездейсоқ емес. Ол әскери талантқа ие және ерекше дене күшімен ерекшеленетін еді. Жаңа мемлекеттің астанасы ретінде уақытша Тепеқорған таңдалды. Мұнда бекініс, базар және жаңа кварталдар салынды.<ref>История Узбекистана. Том 3. Ташкент, 1993, с.205</ref> Шахрух би өз билігін [[Қоқан]], [[Исфара]], [[Йайпан]], [[Шадақ]], [[Шуст]] және [[Наманған]] өңірлеріне жүргізе алды.​<ref name=":0">{{кітап|авторы=Хамидулла Абдуллаев|тақырыбы=Қўқон хонлари|сілтеме=https://books.google.com/books/about/%D2%9A%D1%9E%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8.html?id=fa8_DwAAQBAJ|жыл=2017-11-20|баспасы=Litres|барлық беті=217|isbn=978-5-04-091467-8}}</ref> Шахрух бидің тұсында Ұбайдулла қожа бас уәзір, Нұриддин қожа барлау қызметінің басшысы, ал Акбар қожа әскер қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл жағдай Қоқан хандығының алғашқы әкімшілік құрылымында отырықшы [[қожа]]лар ақсүйектерінің саяси рөлі жоғары болғанын көрсетеді.<ref name=":0" /> == Қаза табуы == ​Шахрух би 1721 жылы жекелеген әмірлер топтарының арасындағы өзара алауыздық салдарынан өлтірілді. ​Ол қайтыс болғаннан кейін мемлекеттегі билік оның үлкен ұлы [[Әбдірахым би]]ге көшті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] cwpvi5wgyc64rjxv0xn1mz2343p81uo 3577130 3577129 2026-04-05T10:16:45Z 1nter pares 146705 3577130 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Шахрух би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Shohruxbiy}}<br>{{lang-fa|شاهرخ بی}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1709 | Басқаруын аяқтады = 1721 | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1680 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1721 | Қайтыс болған жері = [[Тепеқорған]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Ашур би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Әбдірахым би]]<br>[[Әбдікәрім би]]<br>[[Шәді би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Шахрух би''', сондай-ақ '''Шахрух'''​<ref>{{кітап|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|жыл=2009|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттері=236|барлық беті=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-05-07|мұрағат сілтемесі=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|мұрағатталған күні=2023-12-23|өлі сілтеме=жоқ}}</ref> ({{lang-fa|شاهرخ بی}}‎; 1680–1721/1722) — 1709 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан алғашқы билеуші. XVIII ғасырдың басында Ферғана аңғары [[Бұхара хандығы]]ның құрамына кірді. [[Әбілпейіз хан]]ның (1711–1747) билік еткен дәуірінде елде орталық биліктің әлсіреуі және саяси өзара қырқыстың күшеюі байқалады. Осындай жағдайда [[Ферғана аңғары]]нда билікке шыңғыс ұрпақтары емес, өзбектің<ref name=":1">Анке фон Кюгельген, Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII–XIX вв.). Алматы: Дайк-пресс, 2004, с.70</ref> мың руының өкілдері бастаған жаңа әулет келеді. == Өмірбаяны == Мың әулетінің алғашқы билеушісі Шахрух би болды. Бастапқыда ол Әбілпейіз хан берген аталық лауазымына ие еді. Мың руының басқа өзбек тайпаларынан сандық тұрғыдан басым болуы оларға аймақтағы жоғарғы билік үшін күресте жеңіске жетуге мүмкіндік берді. Шахрух бидің көшбасшы болып сайлануы кездейсоқ емес. Ол әскери талантқа ие және ерекше дене күшімен ерекшеленетін еді. Жаңа мемлекеттің астанасы ретінде уақытша Тепеқорған таңдалды. Мұнда бекініс, базар және жаңа кварталдар салынды.<ref>История Узбекистана. Том 3. Ташкент, 1993, с.205</ref> Шахрух би өз билігін [[Қоқан]], [[Исфара]], [[Йайпан]], [[Шадақ]], [[Шуст]] және [[Наманған]] өңірлеріне жүргізе алды.​<ref name=":0">{{кітап|авторы=Хамидулла Абдуллаев|тақырыбы=Қўқон хонлари|сілтеме=https://books.google.com/books/about/%D2%9A%D1%9E%D2%9B%D0%BE%D0%BD_%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8.html?id=fa8_DwAAQBAJ|жыл=2017-11-20|баспасы=Litres|барлық беті=217|isbn=978-5-04-091467-8}}</ref> Шахрух бидің тұсында Ұбайдулла қожа бас уәзір, Нұриддин қожа барлау қызметінің басшысы, ал Акбар қожа әскер қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл жағдай Қоқан хандығының алғашқы әкімшілік құрылымында отырықшы [[қожа]]лар ақсүйектерінің саяси рөлі жоғары болғанын көрсетеді.<ref name=":0" /> == Қаза табуы == ​Шахрух би 1721 жылы жекелеген әмірлер топтарының арасындағы өзара алауыздық салдарынан өлтірілді. ​Ол қайтыс болғаннан кейін мемлекеттегі билік оның үлкен ұлы [[Әбдірахым би]]ге көшті. == Әдебиет == * История Узбекистана. Т.3. Т.,1993. * История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990 * Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] b0tv0a92d5yiogpqsp8cwz17ff7tgj6 10 778300 3577136 2026-04-05T10:21:07Z Nurkhan 13652 Жаңа бетте: [[Сурет:Ordre national du Merite GO ribbon.svg|60px|link=Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)|Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Құрмет орденінің ұлы офицерлері (Франция)]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Франция|Құрмет2]]</noinclude> 3577136 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ordre national du Merite GO ribbon.svg|60px|link=Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)|Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:Құрмет орденінің ұлы офицерлері (Франция)]]}}<noinclude>{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Франция|Құрмет2]]</noinclude> ehwpjcmqq16aneizm8hm3361cnoyl09 10 778302 3577139 2026-04-05T10:24:58Z Nurkhan 13652 Жаңа бетте: {{docpage}} Бұл үлгі орденмен марапатталған бөлімшелер мен жеке тұлғаларды белгілеуге арналған. Ол [[Құрмет ордені (Франция)]] сілтемесінің орнына орналастырылған. Атап айтқанда, {{tl|Әскери қайраткер}} үлгісінің Марапаттар бағанына орналастыру үшін == Қолдану мыса... 3577139 wikitext text/x-wiki {{docpage}} Бұл үлгі орденмен марапатталған бөлімшелер мен жеке тұлғаларды белгілеуге арналған. Ол [[Құрмет ордені (Франция)]] сілтемесінің орнына орналастырылған. Атап айтқанда, {{tl|Әскери қайраткер}} үлгісінің Марапаттар бағанына орналастыру үшін == Қолдану мысалы == <pre> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Батыл сарбаз |қызмет еткен жылдары = ұзақ бақытты |марапаттары = {{Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)}} }} </pre> == Нәтиже == {{Әскери қайраткер |толық есімі = Батыл сарбаз |қызмет еткен жылдары = ұзақ бақытты |марапаттары = {{Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)}} }} == Сондай-ақ қараңыз == * [[Үлгі:Құрмет орденінің командоры (Франция)]] * [[Үлгі:Құрмет орденінің офицері (Франция)]] * [[Үлгі:Құрмет орденінің рыцарьлары (Франция)]] sd1lzgs65w832u05mxuf2303ybsogwp 0 778303 3577141 2026-04-05T10:28:06Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқа... 3577141 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. rlgxzknhqupenokwbb7mv24lltjc888 3577142 3577141 2026-04-05T10:28:15Z 1nter pares 146705 3577142 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 90s2qmomwoys2potsphirybk0xn674d 3577143 3577142 2026-04-05T10:30:03Z 1nter pares 146705 3577143 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qtra5v9fhnif2wb5gkvbvc7c7wyxshu 3577144 3577143 2026-04-05T10:31:57Z 1nter pares 146705 3577144 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1ul5srzt2uvy41yd6cemfo9tnbz1j3j 3577145 3577144 2026-04-05T10:34:39Z 1nter pares 146705 /* Саясаты */ 3577145 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. Әбдірахым би мың руынан шыққан өзбек билеушілерінің ішінде Ақсақ Темірге еліктеп, тарихшылар тарапынан алғаш рет «сахибқиран» деп аталды.<ref name=":1">[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.105.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n6d6kolm379xn5rmcu3ip88039pbuev 3577146 3577145 2026-04-05T10:36:16Z 1nter pares 146705 /* Саясаты */ 3577146 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. Әбдірахым би мың руынан шыққан өзбек билеушілерінің ішінде Ақсақ Темірге еліктеп, тарихшылар тарапынан алғаш рет «сахибқиран» деп аталды.<ref name=":1">[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.105.</ref> Бұдан кейін Әбдірахым би [[Самарқан]]ды бағындыруға әрекет жасап, Шахрисабздың өзбек кенегес руынан шыққан билеушілерімен одақ құрды. [[1732 жыл]]ы Әбдірахым би Самарқанды басып алды.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tko07jx9yipcuu7s4c90a9db5y05hwc 3577147 3577146 2026-04-05T10:36:55Z 1nter pares 146705 /* Саясаты */ 3577147 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. Әбдірахым би мың руынан шыққан өзбек билеушілерінің ішінде Ақсақ Темірге еліктеп, тарихшылар тарапынан алғаш рет «сахибқиран» деп аталды.<ref name=":1">[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.105.</ref> Бұдан кейін Әбдірахым би [[Самарқан]]ды бағындыруға әрекет жасап, Шахрисабздың өзбек кенегес руынан шыққан билеушілерімен одақ құрды. [[1732 жыл]]ы Әбдірахым би Самарқанды басып алды.<ref name=":1" /> Мемлекеттің астанасы түпкілікті [[Қоқан]] болды. Мұнда жаңа бекініс салынып, ауқымды абаттандыру жұмыстары жүргізілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d28j64o6ed5tucvd8ct358y1j1nv63m 3577148 3577147 2026-04-05T10:37:20Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Мың әулеті]],[[Санат:Қоқан хандары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3577148 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. Әбдірахым би мың руынан шыққан өзбек билеушілерінің ішінде Ақсақ Темірге еліктеп, тарихшылар тарапынан алғаш рет «сахибқиран» деп аталды.<ref name=":1">[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.105.</ref> Бұдан кейін Әбдірахым би [[Самарқан]]ды бағындыруға әрекет жасап, Шахрисабздың өзбек кенегес руынан шыққан билеушілерімен одақ құрды. [[1732 жыл]]ы Әбдірахым би Самарқанды басып алды.<ref name=":1" /> Мемлекеттің астанасы түпкілікті [[Қоқан]] болды. Мұнда жаңа бекініс салынып, ауқымды абаттандыру жұмыстары жүргізілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] epusu2btv8d68hh4oj1kv7el1oa4tp2 3577149 3577148 2026-04-05T10:39:21Z 1nter pares 146705 /* Саясаты */ 3577149 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. Әбдірахым би мың руынан шыққан өзбек билеушілерінің ішінде Ақсақ Темірге еліктеп, тарихшылар тарапынан алғаш рет «сахибқиран» деп аталды.<ref name=":1">[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.105.</ref> Бұдан кейін Әбдірахым би [[Самарқан]]ды бағындыруға әрекет жасап, Шахрисабздың өзбек кенегес руынан шыққан билеушілерімен одақ құрды. [[1732 жыл]]ы Әбдірахым би Самарқанды басып алды.<ref name=":1" /> Мемлекеттің астанасы түпкілікті [[Қоқан]] болды. Мұнда жаңа бекініс салынып, ауқымды абаттандыру жұмыстары жүргізілді. == Қаза табуы == ​Алайда [[1733 жыл]]ы<ref>[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.101</ref> қастандық нәтижесінде ол өлтірілді және мемлекеттегі билік оның інісі [[Әбдікәрім би]]ге көшті. Әбдікәрім би [[Аштархан әулеті]]нің ықпалында болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] 56z9cjitgoqbsv3eq4nxmo51zh9ry2o 3577150 3577149 2026-04-05T10:39:54Z 1nter pares 146705 3577150 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбдірахым би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdurahimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdurahimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1721 | Басқаруын аяқтады = 1733 | Президент = | Ізашары = [[Шахрух би]] (1709–1721) | Ізбасары = [[Әбдікәрім би]] (1733–1750) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1697 | Туған жері = [[Ферғана аңғары]], [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1733 | Қайтыс болған жері = [[Хожант]], [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Нәзік айым | Жұбайы = Айшүшік айым (Кеңегес айым)<br>​Шарафниса бинти Абдуллах | Балалары = [[Ердене би]]<br>​Баба би<br>​Наршүшік айым | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдірахым би''' (1697–1733) — 1722 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан екінші билеуші. == Саясаты == ​Әбдірахым би [[Шахрух би]]дің үлкен ұлы болды. Ол әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Оның билігі кезінде Қоқан хандығының құрамына [[Хожант]] пен [[Әндіжан]] кірді. Бастапқыда Әбдірахым би Хожантты бейбіт жолмен бағындыруға тырысты, бірақ қала билеушісі — өзбектің жүз руынан шыққан Ақбота би бейбіт келіссөздерден бас тартып, көп ұзамай қаза тапты. Әбдірахым би мың руынан шыққан өзбек билеушілерінің ішінде Ақсақ Темірге еліктеп, тарихшылар тарапынан алғаш рет «сахибқиран» деп аталды.<ref name=":1">[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.105.</ref> Бұдан кейін Әбдірахым би [[Самарқан]]ды бағындыруға әрекет жасап, Шахрисабздың өзбек кенегес руынан шыққан билеушілерімен одақ құрды. [[1732 жыл]]ы Әбдірахым би Самарқанды басып алды.<ref name=":1" /> Мемлекеттің астанасы түпкілікті [[Қоқан]] болды. Мұнда жаңа бекініс салынып, ауқымды абаттандыру жұмыстары жүргізілді. == Қаза табуы == ​Алайда [[1733 жыл]]ы<ref>[[Бахтияр Мираимович Бабаджанов|Бабаджанов Б.М.]], Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.101</ref> қастандық нәтижесінде ол өлтірілді және мемлекеттегі билік оның інісі [[Әбдікәрім би]]ге көшті. Әбдікәрім би [[Аштархан әулеті]]нің ықпалында болды. == Әдебиет == * История Узбекистана. Т.3. Т.,1993. * История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] p6bjrkz9yolfhvpnr7vi2whqtm1mijl 0 778304 3577158 2026-04-05T10:57:14Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады... 3577158 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. 5885gn5lt2dugvdgltclm6zm9pja6bz 3577159 3577158 2026-04-05T10:57:25Z 1nter pares 146705 3577159 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jgkavaijzkqn8z3s6ksjp8msnjtfigs 3577161 3577159 2026-04-05T11:00:34Z 1nter pares 146705 3577161 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ne8ikb8gqw3q8tsmtn6g2tggmle1ipb 3577163 3577161 2026-04-05T11:02:15Z 1nter pares 146705 3577163 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rjw8gm2bb8pz06bpofagzck0whorcj8 3577164 3577163 2026-04-05T11:03:12Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Мың әулеті]],[[Санат:Қоқан хандары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3577164 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] 19d813mrsnp0ymp82vskbzjoal72azj 3577165 3577164 2026-04-05T11:07:52Z 1nter pares 146705 3577165 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] 7aatfmggyvtrl0neh4vff0lqu2gy8vb 3577167 3577165 2026-04-05T11:09:47Z 1nter pares 146705 3577167 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> [[1745]]–[[1747 жыл]]дары Қоқан хандығы жоңғарлардың агрессиясына ұшырап, олар [[Ош]], [[Әндіжан]], [[Марғилан]] қалаларын басып алып, [[Қоқан]]ды қоршауға алды. Шешуші сәтте Әбдікәрім би әскери ұйымдастырушылық талантын көрсетті. Жау астанадан кейін шегіндірілді.<ref>История Узбекистана. Том 3. — Ташкент, 1993. — С. 206.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] onphznjudbwipdhh6df2hlwatx5nvaw 3577168 3577167 2026-04-05T11:10:05Z 1nter pares 146705 3577168 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> [[1745]]–[[1747 жыл]]дары Қоқан хандығы жоңғарлардың агрессиясына ұшырап, олар [[Ош]], [[Әндіжан]], [[Марғылан]] қалаларын басып алып, [[Қоқан]]ды қоршауға алды. Шешуші сәтте Әбдікәрім би әскери ұйымдастырушылық талантын көрсетті. Жау астанадан кейін шегіндірілді.<ref>История Узбекистана. Том 3. — Ташкент, 1993. — С. 206.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] ktvyidti2l4bb9xak2m0z9zo83v3e86 3577169 3577168 2026-04-05T11:11:51Z 1nter pares 146705 3577169 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> [[1745]]–[[1747 жыл]]дары Қоқан хандығы жоңғарлардың агрессиясына ұшырап, олар [[Ош]], [[Әндіжан]], [[Марғылан]] қалаларын басып алып, [[Қоқан]]ды қоршауға алды. Шешуші сәтте Әбдікәрім би әскери ұйымдастырушылық талантын көрсетті. Жау астанадан кейін шегіндірілді.<ref>История Узбекистана. Том 3. — Ташкент, 1993. — С. 206.</ref> Жоңғар агрессиясы ел экономикасына айтарлықтай нұқсан келтіріп, мемлекеттің саяси орталықтануын тежеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] st02zf5ku9flnes42mv914x1num3eoe 3577171 3577169 2026-04-05T11:13:16Z 1nter pares 146705 3577171 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> [[1745]]–[[1747 жыл]]дары Қоқан хандығы жоңғарлардың агрессиясына ұшырап, олар [[Ош]], [[Әндіжан]], [[Марғылан]] қалаларын басып алып, [[Қоқан]]ды қоршауға алды. Шешуші сәтте Әбдікәрім би әскери ұйымдастырушылық талантын көрсетті. Жау астанадан кейін шегіндірілді.<ref>История Узбекистана. Том 3. — Ташкент, 1993. — С. 206.</ref> Жоңғар агрессиясы ел экономикасына айтарлықтай нұқсан келтіріп, мемлекеттің саяси орталықтануын тежеді. Әбдікәрім би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығының билеушілері болып қысқа мерзімге кезек-кезек мына тұлғалар жарияланды: Әбдікәрім бидің жас ұлы [[Әбдірахман би]] (1750–1751), [[Әбдірахым би]]дің ұлы [[Ердене би]] (1751–1752) және Әбдікәрім бидің ұлы, жоңғарлардың қолында кепілде болып, солардың ықпалында қалған [[Баба би]] (1752–1753). 1753 жылы орын алған көтеріліс нәтижесінде Баба би өлтіріліп, ел билеушісі болып екінші рет [[Ердене би]] (1753–1770) сайланды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] 36w2u3kxrzu9stuljz2v4ikatm40nmb 3577172 3577171 2026-04-05T11:13:43Z 1nter pares 146705 3577172 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Баба би]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> [[1745]]–[[1747 жыл]]дары Қоқан хандығы жоңғарлардың агрессиясына ұшырап, олар [[Ош]], [[Әндіжан]], [[Марғылан]] қалаларын басып алып, [[Қоқан]]ды қоршауға алды. Шешуші сәтте Әбдікәрім би әскери ұйымдастырушылық талантын көрсетті. Жау астанадан кейін шегіндірілді.<ref>История Узбекистана. Том 3. — Ташкент, 1993. — С. 206.</ref> Жоңғар агрессиясы ел экономикасына айтарлықтай нұқсан келтіріп, мемлекеттің саяси орталықтануын тежеді. Әбдікәрім би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығының билеушілері болып қысқа мерзімге кезек-кезек мына тұлғалар жарияланды: Әбдікәрім бидің жас ұлы [[Әбдірахман би]] (1750–1751), [[Әбдірахым би]]дің ұлы [[Ердене би]] (1751–1752) және Әбдікәрім бидің ұлы, жоңғарлардың қолында кепілде болып, солардың ықпалында қалған [[Баба би]] (1752–1753). 1753 жылы орын алған көтеріліс нәтижесінде Баба би өлтіріліп, ел билеушісі болып екінші рет [[Ердене би]] (1753–1770) сайланды. == Әдебиет == * История Узбекистана. Т.3. Т.,1993. * Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] n3myib7qsuc4qn51aespof1g38mnnqp 3577179 3577172 2026-04-05T11:19:52Z 1nter pares 146705 3577179 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = {{lang-uz|Abdulkarimbiy}}<br>{{lang-uz|Abdulkarimxon}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1734 | Басқаруын аяқтады = 1750 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахым би]] (1721–1733) | Ізбасары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751)<br>​[[Ердене би]] (1751–1752)<br>​[[Бобобек]] (1752–1753)<br>[[​Ердене би]] (1753–1770) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1701 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Бұхара хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1750 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Шахрух би]] | Анасы = Толғанай айым | Жұбайы = Кенагас айым<br>​Фатима айым бинти<br>Достқұлы бахадир | Балалары = [[Әбдірахман би]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдікәрім би''' (1701–1750) — 1734 жылдан бастап билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан үшінші билеуші. Әбдікәрім би [[1734 жыл]]ы ағасы Әбдірахым би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билікті мұрагерлікке алған оның інісі болды. [[1740 жыл]]ы ол [[Қоқан]]ды жаңа қабырғамен қоршауға бұйрық берді, бұл кейінірек қаланы жоңғар шапқыншылығынан қорғауға көмектесті. 1740 жылы жоңғарлардан бас сауғалаған ұлы қазақ билерінің бірі [[Төле би]] барлық жақындарымен бірге Әбдікәрім биге қашып келді. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен оны тапсыруды талап етті, бірақ Әбдікәрім би жоңғар елшілерін қуып жіберді.<ref>Моисеев В.А., Джунгарское ханство и казахи (XVII–XVIII вв.). Алма-ата, 1991. с.172–173</ref> [[1745]]–[[1747 жыл]]дары Қоқан хандығы жоңғарлардың агрессиясына ұшырап, олар [[Ош]], [[Әндіжан]], [[Марғылан]] қалаларын басып алып, [[Қоқан]]ды қоршауға алды. Шешуші сәтте Әбдікәрім би әскери ұйымдастырушылық талантын көрсетті. Жау астанадан кейін шегіндірілді.<ref>История Узбекистана. Том 3. — Ташкент, 1993. — С. 206.</ref> Жоңғар агрессиясы ел экономикасына айтарлықтай нұқсан келтіріп, мемлекеттің саяси орталықтануын тежеді. Әбдікәрім би қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығының билеушілері болып қысқа мерзімге кезек-кезек мына тұлғалар жарияланды: Әбдікәрім бидің жас ұлы [[Әбдірахман би]] (1750–1751), [[Әбдірахым би]]дің ұлы [[Ердене би]] (1751–1752) және Әбдікәрім бидің ұлы, жоңғарлардың қолында кепілде болып, солардың ықпалында қалған [[Бобобек]] (1752–1753). 1753 жылы орын алған көтеріліс нәтижесінде Бобобек өлтіріліп, ел билеушісі болып екінші рет [[Ердене би]] (1753–1770) сайланды. == Әдебиет == * История Узбекистана. Т.3. Т.,1993. * Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мың әулеті]] [[Санат:Қоқан хандары]] ci362ng2wvnqrba2o59obtaxu0ynfd8 0 778305 3577160 2026-04-05T11:00:17Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Турсуной Ахунова''' {{lang-uz|Tursunoy Oxunova}} — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік Еңбек Ері]], [[Лениндік сыйлықтың лауреаты]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3577160 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' {{lang-uz|Tursunoy Oxunova}} — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік Еңбек Ері]], [[Лениндік сыйлықтың лауреаты]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qve1vq2m2wbgb45q3lxio66yau4v8cb 3577170 3577160 2026-04-05T11:12:52Z Мағыпар 100137 толықтыру 3577170 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ie85l05tmac1rw1vt41qcbsl30fxsfy 3577173 3577170 2026-04-05T11:14:00Z Мағыпар 100137 /* Өмірі, еңбек жолы */ дереккөз 3577173 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4xwk9cj0t8sq21oka85udu0ih96hz86 3577198 3577173 2026-04-05T11:32:40Z Мағыпар 100137 /* Өмірі, еңбек жолы */ толықтыру 3577198 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 32m3xijd2f6sjrgzcvjr3wezpsen9yz 3577201 3577198 2026-04-05T11:34:07Z Мағыпар 100137 /* Өмірі, еңбек жолы */ дереккөз 3577201 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t9cuwd42ojrgn03s5yoc1r2u6bvp4wh 3577205 3577201 2026-04-05T11:35:03Z Мағыпар 100137 /* Өмірі, еңбек жолы */ дереккөз 3577205 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fxt4gzd2ib7k36tmwz430k04re6ia3d 3577208 3577205 2026-04-05T11:36:08Z Мағыпар 100137 /* Өмірі, еңбек жолы */ дереккөз 3577208 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sboydzeq8ffs1wu4v60nx4fbbjkoogk 3577209 3577208 2026-04-05T11:39:32Z Мағыпар 100137 толықтыру 3577209 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == Т.Ахунова КСРО-ның алғашқы мемлекеттік наградасы — Еңбек Қызыл Ту орденін 1957 жылдың қаңтарында алды. КСРО-ның ең жоғары наградасы — Ленин орденін үш рет алды: 1959 жылдың желтоқсанында, 1975 жылдың ақпанында және 1978 жылдың ақпанында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3zn3k8iegjkt7bw8b7torawb4gp9tz9 3577211 3577209 2026-04-05T11:40:44Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары */ толықтыру 3577211 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == Т.Ахунова КСРО-ның алғашқы мемлекеттік наградасы — Еңбек Қызыл Ту орденін 1957 жылдың қаңтарында алды. КСРО-ның ең жоғары наградасы — Ленин орденін үш рет алды: 1959 жылдың желтоқсанында, 1975 жылдың ақпанында және 1978 жылдың ақпанында. Ол 1959 жылдың 25 желтоқсанында және 1978 жылдың 20 ақпанында Социалистік Еңбек Ері атағын алғаннан кейін екі Ленин орденімен қатар «Орақ пен Балға» алтын медалін иеленді. Екі рет «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды, екі рет Социалистік Еңбек Ері атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} iybctfgjk1f71h655iewwkc31gg9frg 3577215 3577211 2026-04-05T11:44:02Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары */ толықтыру 3577215 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == Барлық кеңес әйелдері арасында КСРО марапаттарының ең көп саны бойынша рекордты ұшқыш Валентина Степановна Гризодубова (1910-1993) иеленсе, Турсуной Ахунова әйел жұмысшылар арасында он бесінші орынды (1937-1983) иеленген екен. Т.Ахунова КСРО-ның алғашқы мемлекеттік наградасы — Еңбек Қызыл Ту орденін 1957 жылдың қаңтарында алды. КСРО-ның ең жоғары наградасы — Ленин орденін үш рет алды: 1959 жылдың желтоқсанында, 1975 жылдың ақпанында және 1978 жылдың ақпанында. Ол 1959 жылдың 25 желтоқсанында және 1978 жылдың 20 ақпанында Социалистік Еңбек Ері атағын алғаннан кейін екі Ленин орденімен қатар «Орақ пен Балға» алтын медалін иеленді. Екі рет «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды, екі рет Социалистік Еңбек Ері атанды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h7bmwfo27a2mxtv5d4dgi7bs0kg3zaq 3577216 3577215 2026-04-05T11:46:12Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары */ толықтыру 3577216 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == Барлық кеңес әйелдері арасында КСРО марапаттарының ең көп саны бойынша рекордты ұшқыш Валентина Степановна Гризодубова (1910-1993) иеленсе, Турсуной Ахунова әйел жұмысшылар арасында он бесінші орынды (1937-1983) иеленген екен. Т.Ахунова КСРО-ның алғашқы мемлекеттік наградасы — Еңбек Қызыл Ту орденін 1957 жылдың қаңтарында алды. КСРО-ның ең жоғары наградасы — Ленин орденін үш рет алды: 1959 жылдың желтоқсанында, 1975 жылдың ақпанында және 1978 жылдың ақпанында. Ол 1959 жылдың 25 желтоқсанында және 1978 жылдың 20 ақпанында Социалистік Еңбек Ері атағын алғаннан кейін екі Ленин орденімен қатар «Орақ пен Балға» алтын медалін иеленді. Екі рет «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды, екі рет Социалистік Еңбек Ері атанды. 1967 жылы Т.Ахунова Ленин сыйлығының лауреаты болды. Турсуной Ахунова сонымен қатар келесі марапаттарға ие болды: «Ерекше еңбегі үшін» медалі, «Ерлік еңбегі үшін. Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай» медалі және «Еңбек ардагері». Осылайша, Т.Ахунова екі КСРО Жоғарғы Құрмет белгісіне, үш КСРО Жоғарғы марапатына, бір орденге және үш медальға ие болды. Барлығы тоғыз КСРО марапаты, оның ішінде екі Батыр жұлдызы және төрт ордені бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} masu9jzu7i5saxjy9pizar9tykwlzxe 3577217 3577216 2026-04-05T11:47:42Z Мағыпар 100137 /* Марапаттары */ дереккөз 3577217 wikitext text/x-wiki '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == Барлық кеңес әйелдері арасында КСРО марапаттарының ең көп саны бойынша рекордты ұшқыш Валентина Степановна Гризодубова (1910-1993) иеленсе, Турсуной Ахунова әйел жұмысшылар арасында он бесінші орынды (1937-1983) иеленген екен. Т.Ахунова КСРО-ның алғашқы мемлекеттік наградасы — Еңбек Қызыл Ту орденін 1957 жылдың қаңтарында алды. КСРО-ның ең жоғары наградасы — Ленин орденін үш рет алды: 1959 жылдың желтоқсанында, 1975 жылдың ақпанында және 1978 жылдың ақпанында. Ол 1959 жылдың 25 желтоқсанында және 1978 жылдың 20 ақпанында Социалистік Еңбек Ері атағын алғаннан кейін екі Ленин орденімен қатар «Орақ пен Балға» алтын медалін иеленді. Екі рет «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды, екі рет Социалистік Еңбек Ері атанды. 1967 жылы Т.Ахунова Ленин сыйлығының лауреаты болды. Турсуной Ахунова сонымен қатар келесі марапаттарға ие болды: «Ерекше еңбегі үшін» медалі, «Ерлік еңбегі үшін. Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай» медалі және «Еңбек ардагері». Осылайша, Т.Ахунова екі КСРО Жоғарғы Құрмет белгісіне, үш КСРО Жоғарғы марапатына, бір орденге және үш медальға ие болды. Барлығы тоғыз КСРО марапаты, оның ішінде екі Батыр жұлдызы және төрт ордені бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YhjzbNCcCw-JhFdB?ysclid=mnllxrly5s316067929|title=Женщина – труженица – пятнадцатый показатель по наградам СССР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 65sfvhhijjt1i20m8wwgwgrrf1a65bi 3577220 3577217 2026-04-05T11:51:24Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3577220 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Турсуной Ахунова |Шынайы есімі = {{lang-uz|Tursunoy Oxunova}} |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 20.05.1937 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 21.09.1983 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Турсуной Ахунова''' ({{lang-uz|Tursunoy Oxunova}}; [[20 мамыр]] [[1937]] ж., Ескі Ташкент ауылы, [[Чиназ ауданы]] – [[21 қыркүйек]] [[1983]] ж., [[Өзбекстан]]) — С.М.Киров атындағы колхоздың (Ташкент облысы, Өзбек КСР) мақта өсірушілер механикаландырылған бригадасының бригадирі, екі рет [[Социалистік еңбек ері]], [[Лениндік сыйлық]]тың лауреаты. == Өмірі, еңбек жолы == Тұрсыной Ахунова 1937 жылы 20 мамырда Ташкент облысының Чиназ ауданындағы Ескі Ташкент ауылында дүниеге келген. Ол сегіз сыныпты бітіріп, 1954 жылы Қарасу ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін ([[Ош облысы]], [[Қырғызстан]]) бітірді. Ол мақта теретін комбаинды басқарған алғашқы өзбек әйелі болды.<ref>{{citeweb|url=https://nuz.uz/2017/05/30/shkola-mamy-tursunoy/|title=Школа мамы Турсуной|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> Ауыл шаруашылығын механикаландыру курсын бітіргеннен кейін, ол механик, содан кейін мақта МТС-інде механик (1954–60), ал 1960 жылдан бастап Чиноз ауданындағы Киров атындағы колхозда мақта тергіш машинасының механик жүргізушісі, сондай-ақ кешенді механикаландырылған мақта бригадасының басшысы болып жұмыс істеді. Ахунова бригаданы басқарып, мақта өсірудің озық әдістерін қолдана отырып, үлкен жетістіктерге жетті. Сондай-ақ, ол екі қатар тік шпиндельдері бар мақта теретін машинаның дизайнын жетілдіруге және оны ауыл шаруашылығына енгізуге қатысты. 1960-1970 жылдары Ахунованың бастамасы ресми үкіметтік үгіт-насихатта кеңінен қолданылды. Ахунованың бригадасының негізінде «озық тәжірибе мектебі» және әйелдерге арналған механикаландырылған кәсіптік-техникалық мектеп құрылды. 1962 жылдан бастап Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі. 6-8 шақырылымдардағы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962-1974) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі. Турсуной Ахунова 1983 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Ол Ташкенттегі Шығатай зиратында жерленген. Ахунованың бюсті Чиноз ауданының ескі Ташкент ауылында орнатылды, оның құрметіне мұражай, орта мектеп және аудан аталды.<ref>{{citeweb|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/56-31259-2730-maya-2022-goda/prozhit-zhizn-tak-chtoby-kazhdyy-den-byl-nuzhen-rodine/?ysclid=mnllzog240985435937|title=«Прожить жизнь так, чтобы каждый день был нужен Родине»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://akbt.urdu.uz/uz/books/26199|title=О том, что сердцу дорого|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://thestarshub.com/tursunoy-akhunova-biography-age-height-wife-net-worth-and-family/|title=Биография Турсуной Ахунова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Марапаттары == Барлық кеңес әйелдері арасында КСРО марапаттарының ең көп саны бойынша рекордты ұшқыш Валентина Степановна Гризодубова (1910-1993) иеленсе, Турсуной Ахунова әйел жұмысшылар арасында он бесінші орынды (1937-1983) иеленген екен. Т.Ахунова КСРО-ның алғашқы мемлекеттік наградасы — Еңбек Қызыл Ту орденін 1957 жылдың қаңтарында алды. КСРО-ның ең жоғары наградасы — Ленин орденін үш рет алды: 1959 жылдың желтоқсанында, 1975 жылдың ақпанында және 1978 жылдың ақпанында. Ол 1959 жылдың 25 желтоқсанында және 1978 жылдың 20 ақпанында Социалистік Еңбек Ері атағын алғаннан кейін екі Ленин орденімен қатар «Орақ пен Балға» алтын медалін иеленді. Екі рет «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды, екі рет Социалистік Еңбек Ері атанды. 1967 жылы Т.Ахунова Ленин сыйлығының лауреаты болды. Турсуной Ахунова сонымен қатар келесі марапаттарға ие болды: «Ерекше еңбегі үшін» медалі, «Ерлік еңбегі үшін. Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай» медалі және «Еңбек ардагері». Осылайша, Т.Ахунова екі КСРО Жоғарғы Құрмет белгісіне, үш КСРО Жоғарғы марапатына, бір орденге және үш медальға ие болды. Барлығы тоғыз КСРО марапаты, оның ішінде екі Батыр жұлдызы және төрт ордені бар.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YhjzbNCcCw-JhFdB?ysclid=mnllxrly5s316067929|title=Женщина – труженица – пятнадцатый показатель по наградам СССР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o2tr2lprzy9htt573waqc5rk24fosmh 0 778306 3577183 2026-04-05T11:23:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Бобобек | Шынайы есімі = {{lang-uz|Bobobek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1752 | Бас... 3577183 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Бобобек | Шынайы есімі = {{lang-uz|Bobobek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1752 | Басқаруын аяқтады = 1753 | Президент = | Ізашары = [[Ердене би]] (1751–1752) | Ізбасары = [[Ердене би]] (1753–1762) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1753 | Қайтыс болған жері = [[Бесарық (қала)|Бесарық]] маңында, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Баба би''' немесе '''Бобобек''' ({{lang-uz|Bobobek}}; 1753 жылы қайтыс болған) — 1752–1753 жылдары [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі болған. pf800oi1fro2p0uxbb6rk7g3owtxmfd 3577185 3577183 2026-04-05T11:24:38Z 1nter pares 146705 3577185 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Бобобек | Шынайы есімі = {{lang-uz|Bobobek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1752 | Басқаруын аяқтады = 1753 | Президент = | Ізашары = [[Ердене би]] (1751–1752) | Ізбасары = [[Ердене би]] (1753–1762) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1753 | Қайтыс болған жері = [[Бесарық (қала)|Бесарық]] маңында, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Баба би''' немесе '''Бобобек''' ({{lang-uz|Bobobek}}; 1753 жылы қайтыс болған) — 1752–1753 жылдары [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі болған. == Әдебиет == * OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 7nw2prg1rul4y0dbv4x6me1mg73v16o 3577190 3577185 2026-04-05T11:26:41Z 1nter pares 146705 3577190 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Бобобек | Шынайы есімі = {{lang-uz|Bobobek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1752 | Басқаруын аяқтады = 1753 | Президент = | Ізашары = [[Ердене би]] (1751–1752) | Ізбасары = [[Ердене би]] (1753–1762) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1753 | Қайтыс болған жері = [[Бесарық (қала)|Бесарық]] маңында, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Баба би''' немесе '''Бобобек''' ({{lang-uz|Bobobek}}; 1753 жылы қайтыс болған) — 1752–1753 жылдары [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі болған. == Өмірбаяны == [[Әбдірахым би]]дің үлкен ұлы. 1740 жылдары жоңғарлар (кейбір деректерде қалмақтар) Қоқанды қоршауға алған кезде, [[Әбдікәрім би]] өзінің жиені Бобобекті жауға кепілдікке беруге мәжбүр болды. Бобобек Қайнар ауылында жоңғарлардың (қалмақтардың) арасында өмір сүрді. Ол шамамен 1752–1753 жылдары қалмақтардың атынан 10 ай бойы Қоқан тағын басқарды. 1753 жылы бектер кеңесі Оратепен иелену үшін Қоқан әскерін жіберуге шешім қабылдады. Әскер [[Бесарық (қала)|Бесарыққа]] жақындаған кезде Бобобек өлтірілді. == Әдебиет == * OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 43n5qo17zzm11d7lxhfpaoi3bolyzca 3577191 3577190 2026-04-05T11:26:58Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Қоқан хандары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3577191 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Бобобек | Шынайы есімі = {{lang-uz|Bobobek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1752 | Басқаруын аяқтады = 1753 | Президент = | Ізашары = [[Ердене би]] (1751–1752) | Ізбасары = [[Ердене би]] (1753–1762) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1753 | Қайтыс болған жері = [[Бесарық (қала)|Бесарық]] маңында, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Баба би''' немесе '''Бобобек''' ({{lang-uz|Bobobek}}; 1753 жылы қайтыс болған) — 1752–1753 жылдары [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі болған. == Өмірбаяны == [[Әбдірахым би]]дің үлкен ұлы. 1740 жылдары жоңғарлар (кейбір деректерде қалмақтар) Қоқанды қоршауға алған кезде, [[Әбдікәрім би]] өзінің жиені Бобобекті жауға кепілдікке беруге мәжбүр болды. Бобобек Қайнар ауылында жоңғарлардың (қалмақтардың) арасында өмір сүрді. Ол шамамен 1752–1753 жылдары қалмақтардың атынан 10 ай бойы Қоқан тағын басқарды. 1753 жылы бектер кеңесі Оратепен иелену үшін Қоқан әскерін жіберуге шешім қабылдады. Әскер [[Бесарық (қала)|Бесарыққа]] жақындаған кезде Бобобек өлтірілді. == Әдебиет == * OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil [[Санат:Қоқан хандары]] huklafsdywde4jsps3num1vnavqrn9y 3577192 3577191 2026-04-05T11:27:17Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Мың әулеті|Мың әулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3577192 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Бобобек | Шынайы есімі = {{lang-uz|Bobobek}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1752 | Басқаруын аяқтады = 1753 | Президент = | Ізашары = [[Ердене би]] (1751–1752) | Ізбасары = [[Ердене би]] (1753–1762) | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1753 | Қайтыс болған жері = [[Бесарық (қала)|Бесарық]] маңында, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Баба би''' немесе '''Бобобек''' ({{lang-uz|Bobobek}}; 1753 жылы қайтыс болған) — 1752–1753 жылдары [[Қоқан хандығы]]ның билеушісі болған. == Өмірбаяны == [[Әбдірахым би]]дің үлкен ұлы. 1740 жылдары жоңғарлар (кейбір деректерде қалмақтар) Қоқанды қоршауға алған кезде, [[Әбдікәрім би]] өзінің жиені Бобобекті жауға кепілдікке беруге мәжбүр болды. Бобобек Қайнар ауылында жоңғарлардың (қалмақтардың) арасында өмір сүрді. Ол шамамен 1752–1753 жылдары қалмақтардың атынан 10 ай бойы Қоқан тағын басқарды. 1753 жылы бектер кеңесі Оратепен иелену үшін Қоқан әскерін жіберуге шешім қабылдады. Әскер [[Бесарық (қала)|Бесарыққа]] жақындаған кезде Бобобек өлтірілді. == Әдебиет == * OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Мың әулеті]] 0s15ehko39m4xt8ssjekmmyoniaaqnd 0 778307 3577196 2026-04-05T11:31:21Z Coffee86 27186 «[[:ru:Special:Redirect/revision/148003677|Византийская лира]]» бетінен аударылып түзілді 3577196 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық аспап}}'''Византия лирасы''' немесе '''лира''' ({{Lang-el|λύρα}}) — [[Византия империясы|Византия (Шығыс Рим) империясында]] қолданылған ортағасырлық иілген ішекті аспап. Ең көп таралған түрінде лира үш-бес [[Ішек|ішекті]], тігінен ұсталатын және музыканттың тырнақтарымен ішектерді басу арқылы ойналатын алмұрт пішінді аспап болды. Аспаптың алғашқы белгілі бейнесі [[Флоренция|Флоренциядағы]] Барджеллода (''Museo Nazionale, Флоренция, Coll.'' ''Carrand, № 26'') сақталған Византия піл сүйегінен жасалған қорапта (б.з. 900–1100 жж.) кездеседі. Византия лирасының нұсқалары Византия империясының бұрынғы жерлерінде әлі де бар: [[Грекия|Греция]] (Politiki lyra, сөзбе-сөз «қала лирасы», яғни Константинополь), Крит (Cretan lyra), [[Албания]], [[Черногория]], [[Сербия]], [[Болгария]], [[Солтүстік Македония]], [[Хорватия]] ([[Далмация|Далматия]] лирасы), [[Италия]] (Калабрия лирасы) және [[Армения]]. == Тарихы == Византия лирасы, ең алдымен, алмұрт тәрізді пандурадан шыққан, бірақ садақпен толықтырылған. Аспап туралы алғашқы жазбаша ескерту 9 ғасырдағы парсы географы [[Ибн Хордадбех|Ибн Хордадбехте]] (911 ж. қайтыс болған) кездеседі; аспаптар туралы талқылауында ол лираны (лура) византиялықтардың типтік аспабы ретінде ''ургун'' ([[орган]]), ''шиляни'' (мүмкін, [[арфа]] немесе лира түрі) және ''саландж'' (мүмкін[[Желқобыз|, волынка]]) деп атады.<ref name="Kartomi124">{{Harvnb|Kartomi|1990}}</ref> Араб ''[[Ребаб|ребабымен]]'' бірге лира еуропалық садақ аспаптарының атасы болып саналады.<ref name="brytanica">{{Harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref> Лира үш құрлықты байланыстыратын Византия сауда жолдарында кең тарады; XI және XII ғасырларда еуропалық жазушылар иінді аспаптар үшін «''скрипка»'' және «''лира»'' терминдерін бір-бірінің орнына қолданды.<ref name="brytanica">{{Harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref> Сонымен қатар, араб әлемінен шыққан иінді ішекті аспап [[Ребаб|рабаб]] Батыс Еуропаға енгізілді, және екі аспап та Еуропаға кең таралып, ортағасырлық ребек және скандинавиялық және исландиялық талхарпа сияқты әртүрлі еуропалық иінді аспаптардың пайда болуына себеп болды. Көрнекті мысал ретінде көпшілік қазіргі скрипканың негізін қалаушы деп санайтын XV ғасырдағы иінді [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті аспап]] итальяндық ''лира да бракчоны'' айтуға болады.<ref name="brytanica" /><ref name="Arkenberg109">{{Harvnb|Arkenberg|2002}}</ref> == Терминология == Морфологиялық тұрғыдан алғанда, Византия лирасы иілген лютнялар тұқымдасына жатады; дегенмен, ''лира'' атауы ({{Lang-el|λύρα}} ~ lūrā), {{Lang-en|lyre}} — [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] аспабының орындау әдісіне қатысты терминологияның қалдықтары. «Лира» терминінің иілген аспапқа қатысты қолданылуы алғаш рет 9 ғасырда тіркелген, бұл [[Антикалық дәуір|классикалық]] [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті аспапқа]] «лира» терминінің жаңа иілген ішекті аспапқа қолданылуы болуы мүмкін. Византия лирасы кейде бейресми түрде ''ортағасырлық скрипка'', ''алмұрт тәрізді ребек'' немесе ''кеманче'' деп аталады — бұл терминдер бүгінде ат жалынан жасалған садақпен ойналатын ұқсас ішекті аспаптардың жалпы санатын білдіру үшін қолданылуы мүмкін. == Сипаттамалары == Византия лирасының артқы ілмектері ортағасырлық скрипкаға ұқсас және [[ребаб]] пен ребектен айырмашылығы болған. Дегенмен, музыканттар ішектерді скрипкадағыдай саусақ етімен жоғарыдан баспай, тырнақтарымен бүйірден басқан. Флоренциядағы Ұлттық мұражайдағы (б.з. 900–1100) византиялық піл сүйегінен жасалған қорапта бейнеленген лираның екі ішегі және ұзын, тар мойны бар алмұрт тәрізді корпусы бар. Дыбыс тақтасы дыбыс тесіктері жоқ, бөлек, бекітілген бөлік ретінде бейнеленген. Новгород лиралары (б.з. 1190) морфологиялық тұрғыдан бүгінгі иілген лираларға жақын (''галереяны қараңыз''): олардың ұзындығы шамамен 40 см алмұрт тәрізді корпусы болған; оларда жартылай шеңбер тәрізді дыбыс тесіктері және үш ішекті ұстағыш болған.<ref name="Bates109">{{Harvnb|Baines|1992}}</ref> Ортаңғы ішек басқаларын ішектен төмен немесе алыстатып, саусақпен немесе тырнақпен жұлып алғанда, зуммер қызметін атқарды, себебі оларды басатын тақта болмаған: бұл әдіс скрипка сияқты анық ноталар шығаратын және азиялық лираларда да, Византиядан кейінгі аймақтардағы қазіргі иекті аспаптарда да, мысалы, крит лирасында да қолданылған<ref name="Bates109" />. == Қазіргі кезде == [[Византия империясы|Византия империясының]] лирасы Византиядан кейінгі көптеген аймақтарда бүгінгі күнге дейін сақталған, тіпті оның архетиптік түріне жақын. Мысал ретінде ''Политика лирасын'' (яғни, Полис немесе Константинополь лирасын) келтіруге болады ({{Lang-el|πολίτικη λύρα}}), сонымен қатар классикалық кеменше ({{Lang-tr|Klasik kemençe}} немесе {{Lang-tr|Armudî kemençe}}) Константинопольден шыққан, бүгінгі [[Түркия]] мен [[Грекия|Грецияда]] қолданылады, криттік лира ({{Lang-el|κρητική λύρα}}) және гректің Додекан аралдарында қолданылатын гадулка ({{Lang-bg|Гъдулка}}) [[Болгария|Болгарияда]], гусле Сербия мен [[Черногория|Черногорияда]], Калабрия лирасы ({{Lang-it|lira Calabrese}}Италиядағы) және [[Кеманча|понтикалық лира]] ({{Lang-el|ποντιακή λύρα}}; {{Lang-tr|Karadeniz kemençe}}) [[Қара теңіз]] жағалауында өмір сүрген (немесе әлі де бар) понтикалық грек қауымдастықтарында қолданылған. 19 ғасырға дейін сақталған тарихи орыс аспабы ― гудок та Византия лирасының бір түрі. Новгородта кездесетін лиралар сияқты, крит лирасы, гадулка, калабриялық лира және Карпатос, Македония, [[Фракия]] және [[Олимп|Олимп тауының]] грек лиралары алмұрт пішінді бір ағаш кесегінен жасалған. Лираның сәл дөңгеленген корпусы мойынмен жалғасады, жоғарғы жағында алмұрт пішінді немесе шар тәрізді блокпен аяқталады. Дәл осы жерде алға қаратып, алға қарай шығыңқы ілмектер орнатылған. Дыбыс тақтасында таяз арка және екі кішкентай, жартылай шеңберлі, D пішінді дыбыс тесіктері бар. Крит лирасы, бәлкім, Византия лирасының ең кең таралған сақталған түрі болып табылады, бірақ [[Крит|Критте]] аспаптың дизайнына скрипка көбірек әсер еткен. Қазіргі уақытта көптеген лира модельдерінде скрипканың шиыршық пішіні, саусақ тақталары және басқа да қосымша ерекшеліктері бар. Қазіргі лира нұсқалары әртүрлі жолмен реттеледі: крит лирасында '''A-D-G''' (немесе '''a-d-g''', яғни квинталарда); [[Фракия|Фракия,]] Карпатос және Додекандықтарда '''A-D-G''' (немесе '''a-d-g''', мұндағы G [= g] D [= d]-ден абсолютті кварта жоғары, квинта төмен емес); Драмадағы '''A-A-Mi''' ( '''a-a-e''', екінші A [= a] бір [[октава]] төмен); гадулкада '''E-G-Mi''' ('''e-g-e''', яғни кіші терция және үлкен сектант); классикалық кеменчеде '''A-D-A''' ('''a-d-a''', квинта және кварта). == Галерея == <center><gallery heights="110"> Сурет:Gdulka-bow_copy.jpg|link=Файл:Gdulka-bow_copy.jpg|alt=Болгарская гадулка| Болгар гадулкасы Сурет:Cretan_lyre,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|link=Файл:Cretan_lyre,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|alt=Критская лира| Крит лирасы Сурет:Lira_calabrese.JPG|link=Файл:Lira_calabrese.JPG|alt=Калабрийская лира| Калабрия лирасы Сурет:Lirica_Dalmacija_EMZ_300109.jpg|link=Файл:Lirica_Dalmacija_EMZ_300109.jpg|alt=Лиерика из Далмации| [[Далмация|Далматиядан]] келген Лиерика Сурет:Cretan_lyres,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|link=Файл:Cretan_lyres,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|alt=Различные виды критской лиры в Музее греческих народных инструментов в Афинах| <small>Афиныдағы Грек халық аспаптары мұражайындағы крит лирасының әртүрлі түрлері</small> </gallery></center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Arkenberg|first=Rebecca|title=Renaissance Violins|date=2002-10|publisher=Metropolitan Museum of Art|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm|accessdate=2006-09-22}} * {{Citation|author=Baines|first=Anthony|title=The Oxford Companion to Musical Instruments|publisher=Oxford University Press|date=1992-11|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00bain}} * {{Citation|author=Butler|first=Paul|title=The rebec project|date=2003-10|publisher=Personal website|url=http://crab.rutgers.edu/~pbutler/rebec.html|accessdate=2009-03-10}} * {{Citation|author=Encyclopædia Britannica|title=lira|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira|publisher=Британская энциклопедия|accessdate=2009-02-20|year=2009}} * {{Citation|author=Kartomi|first=Margaret J.|title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments|publisher=University of Chicago Press|year=1990|url=}} * {{Citation|author=Grillet|first=Laurent|title=Les ancetres du violon v.1|year=1901|publisher=Paris}} i1vthmivc0wb279bhh2y406qi6nr5k2 3577210 3577196 2026-04-05T11:40:30Z Coffee86 27186 3577210 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық аспап |Аты = Византия лирасы |Басқаша аты = |Суреті = Byzantine Lyra Museo Nazionale.jpg |Сурет тақырыбы = <small>Лираның ең ерте белгілі суреті Византия піл сүйегінен жасалған қорапта (б.з. 900–1100 ж.) бар. («Ұлттық мұражай, Флоренция»)<ref name=Butler>{{harvnb|Butler|2003}}</ref></small> |Жіктелуі = |Диапазоны = |Диапазон атауы = |Туыстас аспаптары = [[Классикалық лира]] ({{lang-el|Πολίτικη Λύρα}}, {{lang-tr|Armudî kemençe}}) * [[Пандура]] * [[Кеманча|Понт лирасы]] * [[Виолончель]] * [[Лиерица]] (''сербо-хорватское произношение'' {{IPA|[lijɛritsa]}}) * [[Лира (калабриялық)]] ({{lang-it|Lira Calabrese}}) * [[Лира да браччо]] * [[Крит лирасы]] ({{lang-el|Λύρα}}) * [[Лира]] (''терминология'') * [[Халық скрипкасы]] * [[Гадулка]] ({{lang-bg|Гъдулка}}) * [[Гусле]] * [[Гудок]] (''{{lang-ru|link=no|гудок}}'', ''{{lang-uk|гудок}}'') * [[Ребаб]] ({{lang-ar|الرباب}}) * [[Скрипка]] |Музыканттар = |Шығарушылар = |Мақалалар = |Дыбысы = |Ортаққор = }} '''Византия лирасы''' немесе '''лира''' ({{Lang-el|λύρα}}) — [[Византия империясы|Византия (Шығыс Рим) империясында]] қолданылған ортағасырлық иілген ішекті аспап. Ең көп таралған түрінде лира үш-бес [[Ішек|ішекті]], тігінен ұсталатын және музыканттың тырнақтарымен ішектерді басу арқылы ойналатын алмұрт пішінді аспап болды. Аспаптың алғашқы белгілі бейнесі [[Флоренция|Флоренциядағы]] Барджеллода (''Museo Nazionale, Флоренция, Coll.'' ''Carrand, № 26'') сақталған Византия піл сүйегінен жасалған қорапта (б.з. 900–1100 жж.) кездеседі. Византия лирасының нұсқалары Византия империясының бұрынғы жерлерінде әлі де бар: [[Грекия|Греция]] (Politiki lyra, сөзбе-сөз «қала лирасы», яғни Константинополь), Крит (Cretan lyra), [[Албания]], [[Черногория]], [[Сербия]], [[Болгария]], [[Солтүстік Македония]], [[Хорватия]] ([[Далмация|Далматия]] лирасы), [[Италия]] (Калабрия лирасы) және [[Армения]]. == Тарихы == Византия лирасы, ең алдымен, алмұрт тәрізді пандурадан шыққан, бірақ садақпен толықтырылған. Аспап туралы алғашқы жазбаша ескерту 9 ғасырдағы парсы географы [[Ибн Хордадбех|Ибн Хордадбехте]] (911 ж. қайтыс болған) кездеседі; аспаптар туралы талқылауында ол лираны (лура) византиялықтардың типтік аспабы ретінде ''ургун'' ([[орган]]), ''шиляни'' (мүмкін, [[арфа]] немесе лира түрі) және ''саландж'' (мүмкін[[Желқобыз|, волынка]]) деп атады.<ref name="Kartomi124">{{Harvnb|Kartomi|1990}}</ref> Араб ''[[Ребаб|ребабымен]]'' бірге лира еуропалық садақ аспаптарының атасы болып саналады.<ref name="brytanica">{{Harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref> Лира үш құрлықты байланыстыратын Византия сауда жолдарында кең тарады; XI және XII ғасырларда еуропалық жазушылар иінді аспаптар үшін «''скрипка»'' және «''лира»'' терминдерін бір-бірінің орнына қолданды.<ref name="brytanica">{{Harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref> Сонымен қатар, араб әлемінен шыққан иінді ішекті аспап [[Ребаб|рабаб]] Батыс Еуропаға енгізілді, және екі аспап та Еуропаға кең таралып, ортағасырлық ребек және скандинавиялық және исландиялық талхарпа сияқты әртүрлі еуропалық иінді аспаптардың пайда болуына себеп болды. Көрнекті мысал ретінде көпшілік қазіргі скрипканың негізін қалаушы деп санайтын XV ғасырдағы иінді [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті аспап]] итальяндық ''лира да бракчоны'' айтуға болады.<ref name="brytanica" /><ref name="Arkenberg109">{{Harvnb|Arkenberg|2002}}</ref> == Терминология == Морфологиялық тұрғыдан алғанда, Византия лирасы иілген лютнялар тұқымдасына жатады; дегенмен, ''лира'' атауы ({{Lang-el|λύρα}} ~ lūrā), {{Lang-en|lyre}} — [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] аспабының орындау әдісіне қатысты терминологияның қалдықтары. «Лира» терминінің иілген аспапқа қатысты қолданылуы алғаш рет 9 ғасырда тіркелген, бұл [[Антикалық дәуір|классикалық]] [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті аспапқа]] «лира» терминінің жаңа иілген ішекті аспапқа қолданылуы болуы мүмкін. Византия лирасы кейде бейресми түрде ''ортағасырлық скрипка'', ''алмұрт тәрізді ребек'' немесе ''кеманче'' деп аталады — бұл терминдер бүгінде ат жалынан жасалған садақпен ойналатын ұқсас ішекті аспаптардың жалпы санатын білдіру үшін қолданылуы мүмкін. == Сипаттамалары == Византия лирасының артқы ілмектері ортағасырлық скрипкаға ұқсас және [[ребаб]] пен ребектен айырмашылығы болған. Дегенмен, музыканттар ішектерді скрипкадағыдай саусақ етімен жоғарыдан баспай, тырнақтарымен бүйірден басқан. Флоренциядағы Ұлттық мұражайдағы (б.з. 900–1100) византиялық піл сүйегінен жасалған қорапта бейнеленген лираның екі ішегі және ұзын, тар мойны бар алмұрт тәрізді корпусы бар. Дыбыс тақтасы дыбыс тесіктері жоқ, бөлек, бекітілген бөлік ретінде бейнеленген. Новгород лиралары (б.з. 1190) морфологиялық тұрғыдан бүгінгі иілген лираларға жақын (''галереяны қараңыз''): олардың ұзындығы шамамен 40 см алмұрт тәрізді корпусы болған; оларда жартылай шеңбер тәрізді дыбыс тесіктері және үш ішекті ұстағыш болған.<ref name="Bates109">{{Harvnb|Baines|1992}}</ref> Ортаңғы ішек басқаларын ішектен төмен немесе алыстатып, саусақпен немесе тырнақпен жұлып алғанда, зуммер қызметін атқарды, себебі оларды басатын тақта болмаған: бұл әдіс скрипка сияқты анық ноталар шығаратын және азиялық лираларда да, Византиядан кейінгі аймақтардағы қазіргі иекті аспаптарда да, мысалы, крит лирасында да қолданылған<ref name="Bates109" />. == Қазіргі кезде == [[Византия империясы|Византия империясының]] лирасы Византиядан кейінгі көптеген аймақтарда бүгінгі күнге дейін сақталған, тіпті оның архетиптік түріне жақын. Мысал ретінде ''Политика лирасын'' (яғни, Полис немесе Константинополь лирасын) келтіруге болады ({{Lang-el|πολίτικη λύρα}}), сонымен қатар классикалық кеменше ({{Lang-tr|Klasik kemençe}} немесе {{Lang-tr|Armudî kemençe}}) Константинопольден шыққан, бүгінгі [[Түркия]] мен [[Грекия|Грецияда]] қолданылады, криттік лира ({{Lang-el|κρητική λύρα}}) және гректің Додекан аралдарында қолданылатын гадулка ({{Lang-bg|Гъдулка}}) [[Болгария|Болгарияда]], гусле Сербия мен [[Черногория|Черногорияда]], Калабрия лирасы ({{Lang-it|lira Calabrese}}Италиядағы) және [[Кеманча|понтикалық лира]] ({{Lang-el|ποντιακή λύρα}}; {{Lang-tr|Karadeniz kemençe}}) [[Қара теңіз]] жағалауында өмір сүрген (немесе әлі де бар) понтикалық грек қауымдастықтарында қолданылған. 19 ғасырға дейін сақталған тарихи орыс аспабы ― гудок та Византия лирасының бір түрі. Новгородта кездесетін лиралар сияқты, крит лирасы, гадулка, калабриялық лира және Карпатос, Македония, [[Фракия]] және [[Олимп|Олимп тауының]] грек лиралары алмұрт пішінді бір ағаш кесегінен жасалған. Лираның сәл дөңгеленген корпусы мойынмен жалғасады, жоғарғы жағында алмұрт пішінді немесе шар тәрізді блокпен аяқталады. Дәл осы жерде алға қаратып, алға қарай шығыңқы ілмектер орнатылған. Дыбыс тақтасында таяз арка және екі кішкентай, жартылай шеңберлі, D пішінді дыбыс тесіктері бар. Крит лирасы, бәлкім, Византия лирасының ең кең таралған сақталған түрі болып табылады, бірақ [[Крит|Критте]] аспаптың дизайнына скрипка көбірек әсер еткен. Қазіргі уақытта көптеген лира модельдерінде скрипканың шиыршық пішіні, саусақ тақталары және басқа да қосымша ерекшеліктері бар. Қазіргі лира нұсқалары әртүрлі жолмен реттеледі: крит лирасында '''A-D-G''' (немесе '''a-d-g''', яғни квинталарда); [[Фракия|Фракия,]] Карпатос және Додекандықтарда '''A-D-G''' (немесе '''a-d-g''', мұндағы G [= g] D [= d]-ден абсолютті кварта жоғары, квинта төмен емес); Драмадағы '''A-A-Mi''' ( '''a-a-e''', екінші A [= a] бір [[октава]] төмен); гадулкада '''E-G-Mi''' ('''e-g-e''', яғни кіші терция және үлкен сектант); классикалық кеменчеде '''A-D-A''' ('''a-d-a''', квинта және кварта). == Галерея == <center><gallery heights="110"> Сурет:Gdulka-bow_copy.jpg|link=Файл:Gdulka-bow_copy.jpg|alt=Болгарская гадулка| Болгар гадулкасы Сурет:Cretan_lyre,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|link=Файл:Cretan_lyre,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|alt=Критская лира| Крит лирасы Сурет:Lira_calabrese.JPG|link=Файл:Lira_calabrese.JPG|alt=Калабрийская лира| Калабрия лирасы Сурет:Lirica_Dalmacija_EMZ_300109.jpg|link=Файл:Lirica_Dalmacija_EMZ_300109.jpg|alt=Лиерика из Далмации| [[Далмация|Далматиядан]] келген Лиерика Сурет:Cretan_lyres,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|link=Файл:Cretan_lyres,_Museum_of_Greek_Folk_Instruments,_Athens_2008.jpg|alt=Различные виды критской лиры в Музее греческих народных инструментов в Афинах| <small>Афиныдағы Грек халық аспаптары мұражайындағы крит лирасының әртүрлі түрлері</small> </gallery></center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиеттер == * {{Citation|author=Arkenberg|first=Rebecca|title=Renaissance Violins|date=2002-10|publisher=Metropolitan Museum of Art|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm|accessdate=2006-09-22}} * {{Citation|author=Baines|first=Anthony|title=The Oxford Companion to Musical Instruments|publisher=Oxford University Press|date=1992-11|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00bain}} * {{Citation|author=Butler|first=Paul|title=The rebec project|date=2003-10|publisher=Personal website|url=http://crab.rutgers.edu/~pbutler/rebec.html|accessdate=2009-03-10}} * {{Citation|author=Encyclopædia Britannica|title=lira|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira|publisher=Британская энциклопедия|accessdate=2009-02-20|year=2009}} * {{Citation|author=Kartomi|first=Margaret J.|title=On Concepts and Classifications of Musical Instruments|publisher=University of Chicago Press|year=1990|url=}} * {{Citation|author=Grillet|first=Laurent|title=Les ancetres du violon v.1|year=1901|publisher=Paris}} 1nz7g9632h19vjcmldcg7ob70e5mz2e 3 778308 3577212 2026-04-05T11:42:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3577212 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Esentemir}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 16:42, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) q9g2cn0vtfb1018xk0sq91b7wkqtd0w 0 778309 3577218 2026-04-05T11:49:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара б... 3577218 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1751 | Басқаруын аяқтады = 1752 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751) | Ізбасары = [[Бобобек]] (1752–1753) | Титулы_2 = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1753 | Басқаруын аяқтады_2 = 1762 | Ізашары_2 = [[Бобобек]] (1752–1753) | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1720 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1762 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бекбота бек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдіқаюм хан''' немесе '''Ердене би''' (1720–1762) — 1751–1752 және 1753–1762 жылдары билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан бесінші билеуші. 8dckx5l9onee7oj7ye4upk13fee0zuq 3577219 3577218 2026-04-05T11:49:31Z 1nter pares 146705 3577219 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1751 | Басқаруын аяқтады = 1752 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751) | Ізбасары = [[Бобобек]] (1752–1753) | Титулы_2 = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1753 | Басқаруын аяқтады_2 = 1762 | Ізашары_2 = [[Бобобек]] (1752–1753) | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1720 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1762 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бекбота бек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдіқаюм хан''' немесе '''Ердене би''' (1720–1762) — 1751–1752 және 1753–1762 жылдары билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан бесінші билеуші. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} aojmwlqkop1e56o2lvnzwqqru8jp9y8 3577221 3577219 2026-04-05T11:52:31Z 1nter pares 146705 3577221 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1751 | Басқаруын аяқтады = 1752 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751) | Ізбасары = [[Бобобек]] (1752–1753) | Титулы_2 = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1753 | Басқаруын аяқтады_2 = 1762 | Ізашары_2 = [[Бобобек]] (1752–1753) | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1720 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1762 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бекбота бек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдіқаюм хан''' немесе '''Ердене би''' (1720–1762) — 1751–1752 және 1753–1762 жылдары билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан бесінші билеуші. == Саяси қызметі == ​1750 жылы [[Әбдікәрім би]] қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билік оның ұлы Әбдірахман биге өтті. 10 айдан соң тақ оның немере інісі — Әбдірахым бидің ұлы Ердене биге ауысты.​<ref>{{кітап|авторы=Hakimxan to'ra|тақырыбы=Muntahab ut tavorix|орны=Toshkent|баспасы=Yangi asr avlodi|жыл=2010|беттері=721}}</ref> Оның билігінің басталуы Мың әулеті өкілдері арасындағы билік үшін күрестің шиеленісуімен сипатталады. [[1752 жыл]]ы елдегі билікті оның ағасы [[Бобобек]] уақытша басып алып, небәрі он ай бойы билік құрды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7y52nd3t1eny3hwg3wmtrwwbe0x95la 3577222 3577221 2026-04-05T11:54:25Z 1nter pares 146705 /* Саяси қызметі */ 3577222 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1751 | Басқаруын аяқтады = 1752 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751) | Ізбасары = [[Бобобек]] (1752–1753) | Титулы_2 = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1753 | Басқаруын аяқтады_2 = 1762 | Ізашары_2 = [[Бобобек]] (1752–1753) | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1720 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1762 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бекбота бек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдіқаюм хан''' немесе '''Ердене би''' (1720–1762) — 1751–1752 және 1753–1762 жылдары билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан бесінші билеуші. == Саяси қызметі == ​1750 жылы [[Әбдікәрім би]] қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билік оның ұлы Әбдірахман биге өтті. 10 айдан соң тақ оның немере інісі — Әбдірахым бидің ұлы Ердене биге ауысты.​<ref>{{кітап|авторы=Hakimxan to'ra|тақырыбы=Muntahab ut tavorix|орны=Toshkent|баспасы=Yangi asr avlodi|жыл=2010|беттері=721}}</ref> Оның билігінің басталуы Мың әулеті өкілдері арасындағы билік үшін күрестің шиеленісуімен сипатталады. [[1752 жыл]]ы елдегі билікті оның ағасы [[Бобобек]] уақытша басып алып, небәрі он ай бойы билік құрды. [[1753 жыл]]ы Ердене би Қоқан тағына қайта отырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8ooj9k55jxnsd0mh145fk615gsvjsnc 3577223 3577222 2026-04-05T11:56:26Z 1nter pares 146705 /* Саяси қызметі */ 3577223 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1751 | Басқаруын аяқтады = 1752 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751) | Ізбасары = [[Бобобек]] (1752–1753) | Титулы_2 = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1753 | Басқаруын аяқтады_2 = 1762 | Ізашары_2 = [[Бобобек]] (1752–1753) | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1720 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1762 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бекбота бек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдіқаюм хан''' немесе '''Ердене би''' (1720–1762) — 1751–1752 және 1753–1762 жылдары билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан бесінші билеуші. == Саяси қызметі == ​1750 жылы [[Әбдікәрім би]] қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билік оның ұлы Әбдірахман биге өтті. 10 айдан соң тақ оның немере інісі — Әбдірахым бидің ұлы Ердене биге ауысты.​<ref>{{кітап|авторы=Hakimxan to'ra|тақырыбы=Muntahab ut tavorix|орны=Toshkent|баспасы=Yangi asr avlodi|жыл=2010|беттері=721}}</ref> Оның билігінің басталуы Мың әулеті өкілдері арасындағы билік үшін күрестің шиеленісуімен сипатталады. [[1752 жыл]]ы елдегі билікті оның ағасы [[Бобобек]] уақытша басып алып, небәрі он ай бойы билік құрды. [[1753 жыл]]ы Ердене би Қоқан тағына қайта отырды. Ердене би Қоқан хандығын кеңейту бойынша белсенді саясат жүргізді. Бұхара хандығының билеушісі [[Мұхаммед Рахым|Мұхаммед Рахым хан]]мен (1756–1758) одақтаса отырып, ол өзбектің жүз тайпасына қарсы жорық жасады. Мұхаммед Рахым хан оның өкіл әкесі саналды.<ref>История Средней Азии. Москва: Евролинц. Русская панорама, 2003, с.301</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mpq9mg8d2scg5hj4f344y0ymjj2cnh1 3577224 3577223 2026-04-05T11:58:14Z 1nter pares 146705 /* Саяси қызметі */ 3577224 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ердене би | Шынайы есімі = {{lang-uz|Erdonabiy}}, ''Erdonabek'', ''Erdonaxon'' | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1751 | Басқаруын аяқтады = 1752 | Президент = | Ізашары = [[Әбдірахман би]] (1750–1751) | Ізбасары = [[Бобобек]] (1752–1753) | Титулы_2 = [[Қоқан хандығы]]ның ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1753 | Басқаруын аяқтады_2 = 1762 | Ізашары_2 = [[Бобобек]] (1752–1753) | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1720 | Туған жері = {{туғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1762 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Қоқан|Қоқанда}}, [[Қоқан хандығы]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Әбдірахым би]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Бекбота бек | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбдіқаюм хан''' немесе '''Ердене би''' (1720–1762) — 1751–1752 және 1753–1762 жылдары билік құрған [[Қоқан хандығы]]ндағы өзбектердің<ref>Bosworth C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N.Y., 1996. Р. 295</ref> Мың әулетінен шыққан бесінші билеуші. == Саяси қызметі == ​1750 жылы [[Әбдікәрім би]] қайтыс болғаннан кейін Қоқан хандығындағы билік оның ұлы Әбдірахман биге өтті. 10 айдан соң тақ оның немере інісі — Әбдірахым бидің ұлы Ердене биге ауысты.​<ref>{{кітап|авторы=Hakimxan to'ra|тақырыбы=Muntahab ut tavorix|орны=Toshkent|баспасы=Yangi asr avlodi|жыл=2010|беттері=721}}</ref> Оның билігінің басталуы Мың әулеті өкілдері арасындағы билік үшін күрестің шиеленісуімен сипатталады. [[1752 жыл]]ы елдегі билікті оның ағасы [[Бобобек]] уақытша басып алып, небәрі он ай бойы билік құрды. [[1753 жыл]]ы Ердене би Қоқан тағына қайта отырды. Ердене би Қоқан хандығын кеңейту бойынша белсенді саясат жүргізді. Бұхара хандығының билеушісі [[Мұхаммед Рахым|Мұхаммед Рахым хан]]мен (1756–1758) одақтаса отырып, ол өзбектің жүз тайпасына қарсы жорық жасады. Мұхаммед Рахым хан оның өкіл әкесі саналды.<ref>История Средней Азии. Москва: Евролинц. Русская панорама, 2003, с.301</ref> [[1758 жыл]]ы Ердене би мемлекетке [[Истаравшан]]ды қосып алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8ul4e67cscf8yerfa0ivuse0my2a0sp