Абай Құнанбайұлы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Абай Құнанбайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1727</id>
    <revision>
      <id>3578063</id>
      <parentid>3556502</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bektenbai Bekzhan</username>
        <id>138856</id>
      </contributor>
      <comment>/* Абай туралы */ Сәл мәлімет</comment>
      <origin>3578063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96492" sha1="a0fmusq2696o08dkcf6scztdrpf1hzd" xml:space="preserve">{{мағына|Абай}}
{{Тұлға
 |Есімі = Абай Құнанбайұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Abai Kunanbaev.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = Ибраһим Құнанбайұлы
 |Туған күні = 10.08.1845
 |Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Семей облысы]]
 |Мансабы = Ақын, ағартушы, философ, сазгер, саяси қайраткер
 |Азаматтығы =   
 |Діні = [[сүннет]]тілік [[ислам]]
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 06.07.1904
 |Қайтыс болған жері = Семей облысы
 |Әкесі = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
 |Анасы = [[Ұлжан Асан]]
 |Жұбайы = Ділдә &lt;br /&gt; Шүкіман (Әйгерім) &lt;br /&gt; Еркежан
 |Балалары = ''Ділдәдан:'' Ақылбай, Хакімбай, Әбдірахман, Мағауия, Күлбадан, Райхан &lt;br /&gt; ''Әйгерімнен:'' Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайыл, Кенже
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = Abai Kunanbaev
}}
'''Абай''' ('''Ибраһим''') '''Құнанбайұлы''' ([[10 тамыз]] [[1845 жыл]] – [[6 шілде]] [[1904 жыл]]) — [[ұстаз]], [[ақын]], [[Ағартушылық|ағартушы]], [[қазақ әдеби тілі]]нің негізін қалаушы, [[философ]],&lt;ref&gt;Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; сазгер, [[Тілмаш|аудармашы]], саяси қайраткер,&lt;ref&gt;[http://www.abai.kz/node/118 аbai.kz] ақпараттық порталы&lt;/ref&gt; либералды көзқарасты [[ислам]] дініне таяна отырып, [[Орыстар|орыс]] және [[еуропа]] мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен.&lt;ref&gt;[http://www.madenimura.kz/music/DocLib1/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.aspx madenimura.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Абай Шығыс пен Батыс мәдениетін жетік білген. Бірқатар әлем ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық [[трактат]]тар стилінде жазылған «[[Қара сөздер кітабы|Қара сөздері]]&lt;nowiki/&gt;» – тақырып ауқымдылығымен, дүниетанымдық тереңдігімен, саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды.&lt;ref&gt;[http://www.adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6640&amp;Itemid=35 adebiet.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} әдеби әлем порталы&lt;/ref&gt;

== Қысқаша шолу ==
Абай Құнанбайұлы [[Орта жүз]]дегі [[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руынан шыққан. Әкесі [[Құнанбай Өскенбайұлы]] өз заманындағы атақ даңқы алысқа кеткен адамдардың бірі болған. Патша өкіметі [[XIX ғасыр]]дың ортасындағы бір сайлауда оны [[Қарқаралы ауданы]]ның аға сұлтандығына бекіткен. Абайдың анасы [[Ұлжан]] да [[Арғын]] тайпасынан, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руы]]ның қызы. Абай бала кезден Өскенбайдың әулетінің Үлкен әжесі атанып кеткен [[Зере]] әжесінің қолында өсті, Өскенбайдың бәйбішесі Тоқбала анамыз (Зере) [[Наймандар|Найманның]] [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] болысының байы Бектемірдің қызы, Зере әжеміз Ибраһимді &quot;Абай&quot; деп еркелетіп атаған. Содан бері бұл есіммен Абай тарихқа енді.

Осындай текті ортадан шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған төрт ұлдың бірі Абай жастайынан-ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен көзге түседі. Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт етеді. Әкесі оның зеректілігін байқағаннан кейін, 10 жасқа толған соң [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Семейдегі Ахмет Риза медресесіне]] береді. [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Медреседе]] төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, қасында ұстап, ел басқару ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегінде ел жақсыларымен араласып, өз халқының рухани мәдениет жүйелерімен жете танысады. Өзі [[Би (тұлға)|билер]] үлгісінде шешен сөйлеуге төселеді. Ұтымды сөзімен, әділ билігімен елге танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр Көкше дейтін елге [[Болыс (лауазым)|болыс]] болады. Билікке араласып, біраз тәжірибе жинақтағаннан кейін, ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге күш салып бағады. Бірақ онысынан пәлендей көңіл тоятындай нәтиже шығара алмайды. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен, әсіресе, өлеңмен насихаттамақ болады. Абай бір жағынан шығыс классиктері [[Низами]], [[Сағди Ширази|Сағди]], Қожа Хафиз, [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Физули]], [[Абд әр-Рахман Жәми|Жәми]] тағы басқаларды оқыса, екінші жағынан [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]], Александр Герцен, Михаил Салтыков-Щедрин, Николай Некрасов, [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]], [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]], [[Иван Андреевич Крылов|Иван Крылов]], [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Достоевский]], [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургенев]], [[Николай Гаврилович Чернышевский|Николай Чернышевский]] мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]], [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарды оқып, Дрепер, [[Бенедикт Спиноза|Спиноза]], [[Герберт Спенсер|Спенсер]], Льюис, [[Чарлз Дарвин|Дарвин]] сынды ғалымдардың еңбектерін зерттейді.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Отбасы ===
[[Сурет:abay.jpg|right|200px|thumb|Абай ұлдары Ақылбай (сол жақта) және Тұрағұлмен (оң жақта) бірге]]
Абай Құнанбайұлы [[1845 жыл]]ғы [[23 тамыз]]да қазіргі [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысының]] [[Шыңғыстау|Шыңғыс тауларында]], [[Қарқаралы]]ның аға сұлтаны [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] төрт әйелінің бірі, екінші әйелі [[Ұлжан]]нан  туған.

Ақынның арғы тегі [[Орта жүз]] Тобықты, Арғын ішіндегі [[Олжай Әйтекеұлы|Олжай батырдан]] басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ырғызбай, Көтібақ, Топай, Торғай, деген 4 ұл туады.Бұлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол Айпара балаларына:

{{Quotation|''Шынжыр балақ, шұбар төс Ырғызбайым,''

''Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,''

''Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,''

''Сірә да оңбас торғайым...''}}

Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде [[Ырғызбай Айдосұлы|Ырғызбай]] ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] тарайды. [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел осыдан қалған. Өскенбайдың әйелі Зереден Құнанбай туады.

Құнанбай — 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан [[ұрпақ]] жоқ. Абайдың “ Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңға шебер, жөн-жобаға жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі [[Ахмет Риза мешіт-медресесі]]нде оқиды. Бұл медреседе [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, [[иран]], шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың [[Низами]], [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Сағди Ширази|Сәғди]], [[Қожа Хафиз]], [[Физули]] сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. Медресенің үшінші жылында Абай [[Семей]] қаласындағы “Приходская школа”-ға да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады.
[[Сурет:Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары.jpg|thumb|Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары]]
Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады. Абай әке қасында болған жылдарда атқамінер би-болыстардың қулық-сұмдықтарын, қазақ даласына ыдырай бастаған феодрулық қатынастардың кереғар қайшылықтары, кіріптар еткен әлеуметтік теңсіздіктің зардаптарын, аштық пен жалаңаштықты, патриархалдық, кертартпа салт-сана, әдет-ғұрып зандарының залалдарынын айқын түсінді.

Патша үкіметінің отаршылық саясаты мен парақор орыс әкімдерінің жергілікті би-болыстардың арамза әрекеттерін айнытпай танып, көкірегінде жиркеніш сезімі оянып, соларға қарсы күресуге бел буды, “ елге пайдалы, адамгершілігі бар, әділ басшы болсам ғана жақсы адам боламын” деген тұжырымға бекіді. Осы мақсатпен болыс сайлауына түсіп, жеңіп шығады да, 1876–1878 жылы Қоңыр-Көкше еліне болыс болады. Бұл жылдары Абай өз қолындағы билікті пайдаланып, әділдік таразасын тең ұстауға күш салды. Әлсізге зорлық көрсеткендерді, ұрлық жасағандарды қатты жазаға тартып, халық қамқорына айналды. Оның ел басқарудағы бұл бағыты халықты қалауынша езіп-жаншып жүрген шонжарлар тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, үстінен оязға жалған арыз айтушылар көбейді. Соның бірі [[Үзікбай Бөрібаев]]тың «Таймақкөл деген жерімді тартып алды» деген жалған арызы бойынша көтерілген іс 10 жыл сүргінге созылып, ақыры [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлистің]] көмегімен аяқсыз қалды. П. В. Маковецкий бұл істі [[1884 жыл]]ғы [[27 тамыз]]да жалған жала деп тауып, қысқартып тастады. Ақын үстінен жазылған «Абай барымта алды, ауыл шайып әйел қорлады» деген бір топ шонжар дұшпандарының арызы да нәтижесіз қалды.

Ақын саяси қызметі үшін 1870 жылдары [[Санкт-Петербург]]тен [[Семей]]ге айдалып келген Михаэлиспен, 1880 жылдарда орыс демократтары [[Нифонт Иванович Долгополов|Н. И. Долгополов]], А. А.Леонтьевпен танысады. Бұл озық ойлы азаматтардың Абайдың саяси-әлеуметтік көзқарасына игі ықпалы тигізгені сөзсіз. Бірақ Абай Құнанбаев орыс мәдениетімен, әдебиетіменен, демократтық көзқарастарымен осы кісілер арқылы деу ағат айтқандық болар еді. Бұл тұста [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әузовтың]] «Ал, кейін орыс тілін біліп, орыстың ұлы мадениетін мол, терең тани бастаған Абай өзгін ойды бұлардан үйренбейді. Пушкиннің өзінен, Белинский, Герцен, Чернышевский, Салтыков-Щедрин, Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең, терең тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеуметтік көзқарасын тек Михаэлис әсерінен деп қойсақ, әрі Абайға, әрі орыс халқының ұлы мұрасына жане ұлы даналарына қиянат сөз айтқан болар едік» деген тұжырымын келтірсек те жеткілікті. Абай осылайша, Европаның Гете, [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарын, Спенсер, [[Бенедикт Спиноза]], Льюис, Дарвин, Дрепер сынды ғұламаларының туындыларын оқыды. Сөйтіп Әуезовтың сөзімен айтқанда «1884 жылдары, жасы қырыққа таман ілінгенде, ол дүниеден көп мағлұматы бар кісі болды.» Абай осы тұста, 1886 жылы досы Михаэлистің ұсынысымен, Семей облысы Статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды.

1875 жылы Қоңыркөкше елінде өткен сайлауда жеңіп шығып, 1878 жылға дейін болыс болады. Қазақ халқының дәстүрлі ел билеу жосындарын, әдет-ғұрып заңдарын жетік білетін Абай ел ішіндегі әр алуан әкімшілік-құқықтық реформаларға белсене араласады. Егде тартқан шағында әкімқара биліктен, атқамінерліктен іргесін аулақ салып, шығармашылықпен ғана шұғылданады. Абайдың көптеген шығармаларында Адам, Болмыс және Ралам тақырыбы, сондай-ақ, абсолюттік ақиқат сыры тұрақты орын алады.&lt;ref&gt;Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

1885 жылы мамыр айында [[Шар (өзен)|Шар өзені]]нің бойындағы Қарамола деген жерде Семейдің ген.-губернаторы Цеклинцкийдің басқаруымен Семей губернасиясына қарайтын 5 уездің 100-ден астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би болып сайланған Абайға “Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережесін” әзірлеу тапсырылды. Абай бастаған комиссия барлығы 93 баптан тұратын ережені 3 күн, 3 түнде әзір етті. Бұл қазақ қауымында ежелден қалыптасқан кертартпа әдет-ғұрып заңдарына да, патша өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген заңына да ұқсамайтын, өзгеше құжат еді. Оның әсіресе ұрлық, қылмыс пен әйел мәселелеріне арналған баптары ерекше құнды. Бірақ Абайдың атақ-даңқын осынша көкке көтерген [[Қарамола съезі]]нен кейін оның дұшпандары тіпті еліріп кетті. 1890 жылы Байғұлақ, Кұнту деген жуандардан бастаған 16 атқамінер [[Жиренше қыстауы]]ның шетіндегі Ши деген жерде Абайға қарсы дұшпандық әрекетке сөз байласады.

1891 жылдан бастап Абай басына ауыртпалық түсіп, бір-біріне ұласқан қайғы бұлты ашылмай қояды. Осы жылы ақынның сүйікті інісі Оспан жарық дүниеден өтеді. Одан кейін орысша әскери білімі бар, үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманнан айырылады. Бұлардың қазасының ақын жанына қандай батқаны оның осы тақырыпқа арнаған топтама өлеңдерінен айқын көрінеді. Сөйтіп, жүргенде соңғы тіренішіндей болған дарынды ақын баласы [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] да қайтыс болды. Осындай қабаттасқан қайғы қасіреттен күрт сынған Абай Мағауияның қазасынан кейін қырық күннен соң, өзі де дүние салады. Ақынның сүйегі Шыңғыстаудың ығындағы Жидебай мекенінде, інісі [[Оспан Құнанбайұлы|Оспанның]] жанына жерленеді. Бұл күнде ол арада қазақтың ұлы екі перзенті — Абай мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрімге]] деген ұрпақтың өшпес махаббатының, ізгі құрметінің белгісіндей болып, сәулет өнерінің соңғы үлгісімен салынған қос мұнаралы кешенді алып мазар тұр.

1891 жылы Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл шиеленістің аяғы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындагы жанжалға, Абай өміріне қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын бұл жанжалдың барша жиренішті сырын, өзінің-ақ екендігін Сенатқа хатында барынша айғақты деректермен дәлелдеп береді. Абай өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен деп келіп ем түйе қуған…”) бастаса, өз өлеңдеріне шығаруды шамамен 1880-1997 жылы аралығында көбірек қолға алған. Өлеңдерін әркімдердің атымен таратып, Көкбай атынан бастырған ақын жазған өлеңдерін “жинауды ” шәкірттеріне 1896 жылы ескерткен. Ал қара сөзбен жазылған [[ғақлия]]-өсиеттерін 1890–1898 жылдар аралығында қолға алған. Абай 3 әйел алған. Байбішесі Ділдадан: Ақылбай, Әбдірахман, Кұлбадан, Әкімбай, Мағаұия, Райхан; екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл, Мекайыл, Ізкаіл, Кенже деген 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей алған әйелі Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ.

== Шығармалары ==
[[Сурет:Kazakh schoolchildren pose with teacher in 2008 (Abai quote cropped).jpg|нобай|оңға|[[Батыс Қазақстан облысы]]ның мектебіндегі Абай дәйексөзі, 2008 жыл]]

Абай өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп келіп ем түйе қуған...») бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері — «Йузи-рәушән», екіншісі — «[[Физули, Шәмси, Сәйхали]]». «[[Сап, сап, көңлім, сап, көңлім...|Сап, сап, көңілім]]», «[[Шәріпке]]», «[[Мен жасымнан көп көрдім...|Абралыға]]», «[[Жақсылыққа]]», «[[Кең жайлау]]» өлеңдері 1870 — 80 жылдар аралығында жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы — «[[Қансонарда]]» 1882 ж. жазылған. Алайда жасы қырыққа келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ықылас қойып, көзқарасы қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын түсінеді. Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі&amp;nbsp;— өз жанынан шығарған төл өлеңдері; екіншісі&amp;nbsp;— ғақлия (немесе [[Абайдың қара сөздері]]) деп аталатын прозасы; үшіншісі&amp;nbsp;— өзге тілдерден, әсіресе орысшадан аударған өлеңдері.
[[Сурет:Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.jpg|нобай|Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.]]
Абай өлеңдері түгел дерлік [[лирика]]дан құралады, [[поэма]] жанрына көп бой бұрмағаны байқалады. Қысқа өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар портретін жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де қазақ жерінің, қазақтың ұлттық сипатының ерекшеліктері көрініп тұрады. Ислам діні тараған Шығыс елдерінің әдебиетімен жақсы танысу арқылы өзінің шеберлік&amp;nbsp;— шалымын одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен өлеңге айналдырады. [[Ислам]] дініне өзінше сенген діни таным жайындағы философиялық көзқарастарын да өлеңмен жеткізеді. Абайдың дүниетанудағы көзқарасы XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақ халқының экономикасы мен ой-пікірінің алға ұмтылу бағытында даму ықпалымен қалыптасты. Дүниетану жолында сары-орыстың төңкерісшіл демократтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-пікірін қорытып, басқаларға қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданады. Дүниетану өңірінде екі қасиеттің&amp;nbsp;— сезім мен қисынның , түйсік пен ақылдың қатынасын таразылайды. Сондықтан да: «Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз» деп жазады.

Кез келген халықтың тарих сахнасына шығуы&amp;nbsp;— жүйеге бейімделген біртектес өмір салттың ғана нәтижесі емес, сонымен бірге қасиеттік деп саналатын- арман-аңсардың (идеал) да біртұтастығына айғақ. Олай болса Абай сынының тәлкегіне түскен еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірікшілік, өсекшілдік, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты қасиеттер қазақ баласының кейбірінің бойындағы туа біткен кемшілік емес, сол Абай өмір сүрген қоғамдағы саяси әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екеніне ден қою қажет. Сонда, Абай бұрынғы бабаларымыздың бойынан көрген «кемшіліктерді» себеп ретінде емес, сол замандағы саяси-әлеуметтік қатынастардың салдары ретінде қарастыруға жол ашқан.

==Қара сөздері==
{{main|Абайдың қара сөздері}}
Абай Құнанбайұлының көркемдік, әлеуметтік, гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі — қара сөздері. Абай Құнанбайұлының қара сөздері (Ғақлия) — ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, [[философия]]дағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын Абай Құнанбайұлының қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай Құнанбайұлының өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор салған.

Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен [[философия]]лық сананы ұштастырады. Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары [[дін]] туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абай Құнанбайұлының кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл сөзге айналды.

Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш [[1918 жыл]]ы [[Семей]]де шыққан «Абай» журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері [[орыс тілі|орыс]], [[қытай тілі|қытай]], [[француз тілі|француз]], т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды.

===Қара сөзде айтылған ой===
Абайдың жетінші қара сөзінде ұшырасатын «жанның тамағы» деген күрделі [[философия]]лық ұғым бар. Оны Абай Құнанбайұлы біздің санамыздан тыс өмір сүретін объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесіңде пайда болатын ғылым, білімнің жинақталған қоры ретінде қарайды. Осы себептен де Абай Құнанбайұлы:

{{Quotation|''... құмарланып, жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді,''}}

— деп қайыра түсінік беріп отыр... Абай Құнанбайұлындай ұстаз ақынның бұл «[[Абайдың жетінші қара сөзі|Жетінші сөзде]]» көздеген мақсаты адамның бойыңда туа пайда болатын жан құмары арқылы өз ұрпағының санасына тек қана жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. Міне, Абай Құнанбайұлы ағартушылық көзқарасының тамыр алған бір саласының қайнар көзі осы жақта жатыр.

Абай Құнанбайұлы бұл бағыттағы ойларын өзге сөзбен &quot;Ғылым таппай мақтанба&quot; т.б. өлеңдерінде айтқан. Мұнда ол &quot;жанның тамағы туралы&quot; ұғымды өз заманынын тұрғысынан келіп, &quot;адам болу&quot; үшін қажет көп керектермен ауыстырады. Ақын толық адам болу туралы өзінің жүйелі де қалыптасқан көзқарасының тезисін ұсынады. Онысы:

{{Quotation|''Адам болам десеңіз...''

''Бес нәрседен қашық бол...,''

''Бес нәрсеге асық бол,''}}

- деген жолдарда жатыр. Ақынның   бүкіл   шығармаларындағы   негізгі бір   тұтас тақырыпта   өзекті   идея   болған. Абай Құнанбайұлының пікірінше, ішкі рухани казынамыздың молығуы тікелей өзіміздің қолымыздағы іс. Осы реуішті пікір Абай Құнанбайұлының «[[Абайдың он тоғызыншы қара сөзі|Он тоғызыншы сөзінде]]» де қайталанады. Абай Құнанбайұлының дүние танымы бойынша сананың, ақылдың пайда болуы күнделікті өмір тәжірибесінің нәтижесінен ғана туындайтын табиғи құбылыс. Соңдықтан да Абай Құнанбайұлы Он тоғызыншы сөзінде:

{{Quotation|''Адам ата-анадан туғаңда есті болмайды: есітіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан'' ''сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады... Сол естілерден есітіп білген жақсы нәрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, соңда іске жарайды, сонда адам десе болады,''}}

— деп жоғарыдағы өлең үзіндісендегі ойын осы сөзіңде одан ары кеңіте отырып дамытатынын көруге болады.

==Абай лексикасы==
{{main|Абай лексикасы}}
Абай тілінің негізі қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі мен ауызша әдеби тілі болғандықтан, оның лексика-фразеолия қазынасы тегі жағынан, ең алдымен, қазақтың төл сөздерінен, одан соң шағын мөлшерде араб-парсы және орыс сөздері қабатынан құралады. Өз тұсындағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық күй-жағдайына орай қазақ лексикасында болған өзгеріс-жаңалықтарды Абай тілі айқын көрсетеді. Мысалы, кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан шыға бастаса, Абай ондай сөздерді көбінесе көнені суреттеу үшін немесе образ үшін пайдаланады.

[[Хан]], [[уәзір]], аламан, [[Абыз (адам)|абыз]], [[жылыс]], [[тоғыс]], наурыздама сөздері көбінесе Қара сөздерінде тарихты баяндайтын тұстарда қолданылады. Ал, өмірге келген жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, өзі де бұларға қоса жаңаларын жасайды (қ. Жаңа сөздер). Абай шығармаларының тақырыбына орай төл лексиканың ішінен этнографизмдерді де ([[шілдехана]], үш тоғыз, [[қынаменде]], [[ақшомшы]], [[Ықтасын|ықтырма]], күзеу т. б.), көне киім-кешек, сауыт-сайман, құрал-жабдық атауларын да (дәндәку, жарғақ шалбар, пыстан, шақпақ, шөншік, [[дулыға]], шарайна т. б.) пайдаланады. Сондай-ақ сыртқы тұлғасы жағынан көнерген сөздерді (мыс, Ұлы дегеннің орнына ұлық, кіші сөзінің орнына кішік, тураның орнына туғры тұлғалары) ұйқас құрау, мағыналық реңк үстеу сияқты белгілі бір мақсатпен қолданады. Дегенмен, Абай тұсында бірқатар сөздердің көнеру дәрежесі қазіргі көздегіден әлдеқайда солғындау болғаны байқалады. Мысалы, ағайын, туысқан мағынасындағы қарындас сөзі, ел, жақын және жат, алыс семантикалы алаш, әскери мағынасындағы қол сөздерінің әлі де осы ұғымдарда еркін және жиі қолданылғандығын сол көзеңдегі қазақ әдеби тілі де, Абай тілі де көрсетеді. Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл, әсіресе, оның лексикасы сол қоғамның әр кезеңдегі тыныс-тіршілігіне орай өзгеріп отырады, яғни бірқатар сөздердің мағыналары ауысады, бірсыпырасы терминдік дәрежеге кетеріледі, енді бір алуанының қолданылу жиілігі артады. Бұл процеске қалам қайраткерлері белсене қатысады. Осы ретте Абайдың еңбегі көзге түседі.

'''Араб және парсы ықпалы:'''

Абай тілі лирикасының келесі қабаттары - [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] сөздері. Бұрыннан қазақтың жалпы халықтық тілінде қалыптасқан шығыс сөздерін Абай жатсынбай, еркін қолданады. Олар дінге, оқу-ағартуға, өнер-білімге, әкімшілікке, сауда-саттыққа т. б. қатысты болып келеді. Араб-парсы сөздерінің басым көпшілігін, жалпы халықтық тілдегі сияқты, Абайда да дерексіз ұғым атаулары құрайды (ар, абырой, мейір, нала, парыз, қаһар, қиял, қудірет, дәурен т. б.). Абай тілі лирикасының бір ерекшелігі - мұнда қазақ тіліне енбеген араб-парсы сөздерінің де қолданылғандығы. Олар, негізінен, Абайдың қарасөздерінде, онда да барлығында емес, тақырыбына қарай белгілі біреулерінде ғана шоғырланған. Ол шығармалар жүрегінің қуаты перзентлеріне арналған атақты [[Абайдың отыз сегізінші қара сөзі|Отыз сегізінші сөзі]] мен қазақ оқырмандарына иман деген - алла табарақа уатағаланың... жарлығына... мойынсұнып, инанмақ» екенін баяндаған 13-сөзі. Бұларда [[философия]] мен моральға қатысты ой-пікірін айтуда автор осы салалардағы ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан атауларын қазақшаламай, сол күйінде пайдаланды.

'''Орыс сөздері:'''

Абай лирикасының келесі қабаты - орыс сөздері. Олар сан жағынан араб-парсы қабатынан әлдеқайда кем болганымен, әрі қарайғы орын тебу бағыты жағынан басым тұседі. Бұл бағытқа себепкер, ең алдымен, қазақ қоғамының сол кезеңдегі және әрі қарай әлеуметтік, саяси, экономика күй-қалпы болса, екіншіден, қазақтың ұлттық жазба тілінің демократтық сипатта дамуы еді. Абай мен Ыбырай орыс тілі элементтерін текжалпыхалықтық сөйлеу тәжірибесінен емес, тікелей орыс әдеби тілінен алды. Абайдың жалпы халықтық қолданыс тауып пайдаланған сөздерінің көпшілігі әкімшілік, заң, шаруашылық салаларына қатысты. Олар: ''болыс, кандидат, ояз, сияз, старшын, майыр, шен, партия, сот, шар, закун, закуншік, кателешке, бодан, расход, кір, лапке, барқыт, самаурын, пәтер, сома, бақалшік, мәліш (сауда), аршепке, барабан, зауыт, машине.''

Абайда өзіне дейінгі және өз тұсындағы қазақ әдеби үлгілерінде көздеспейтін бір топ орыс сөздері бар. Олар ''адвокат, доктор, губернатор, начальник, визит, [[монастырь]], ладан, штык, картечь, такт, номер, химия, трагедия, единица, ноль, образование, назначение, посредник, жеребе, прошение, дезнание, прямота, икра, фабрик, электр, румке, стакан, счет дегензат есімдер мен уөздный, военный, здравомыслящий, уголовный, самородный (сары алтын), виноват деген сын есімдер және гуляйттау, пошел, занимайся'' деген етістіктер.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Абай және Пушкин==
[[Сурет:АБАЙ және ПУШКИН.jpg|thumb|250px|Абай суреті, авторы Әбілхан Қастеев&lt;ref&gt;[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm www.nklibrary.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208170815/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;]]

Аудармашыға екі қасиет қажет. Бірі талғампаздық, екіншісі ой тереңдігі. Талғампаздық деп отырғанымыз Абайдың хакімдігінің бір қыры. Абай бас салып кім-көрінгенді аудармаған, ол аудармақшы болған автормен өзі бәсекеге түскен. Абайдың аудармалары, шын мәнінде, ой жарыстыру. Сондықтан Абай жасаған аудармаларын оның ой кеңістігінің өрісі деп қабылдаған жөн. Абай тілін еркін меңгерген орыс халқынан таңдап, талғап, әсіресе екі ақынды аударған олар [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] және [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]. Абайдың талғампаздығына таң-тамаша қаласың. Орыс елімен, оның мәдениетімен мәңгілік қалатын, ешқандай өзге құндылық өлшемдеріне түспейтін екі ғалымды Абай бұлжытпай таныған және қазақ халқына таныстыру мақсатында, олардың шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Абай орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің өлеңмен жазылған &quot;[[Онегин|Евгений Онегин]]&quot; деген романын толық аудармаған одан үзінділер тәржімалағак Абай: ''&quot;Онегиннің сипаты,&quot; &quot;Татьянаның Онегинге жазған хаты,&quot; &quot;Онегиннің Татъянаға жауабы,&quot; &quot;Онегин сөзі,&quot; &quot;Онегиннің Татьянаға жазған хаты,&quot; &quot;Татьянаның сөзі,&quot; &quot;Ленскийдің сөзінен&quot;'' және ''&quot;Онегиннің өлердегі сөзі&quot;'' - деп жеке-жеке сегіз шығарма етіп аударған Неге Абай романды қазақ тіліне толық аудармаған, әрине оның себебін дөп басып айту қиың бірақ мен ойлаймың егер ''&quot;Евгений Онегинді&quot;'' толық аударса, оны қазақ оқырмандары қабылдамас еді, сірә, Абай соны түсінген, Қазақ оқырмандары махаббат, ғашықтық тақырыбына &quot;Ләйлі Мәжнүннен&quot; бастап өңкей классикалық ғажап туындылармен сусындап келе жатқан қауым, сондықтан болар Онегиннің Татьянаға шалажансар сезімін қалайша қабылдамақ. Әрине, қабылдай алмайды. Шығыстық дәстүрде ғашықтар құрбандыққа дейін барулары керек, айталық [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян сұлу]] сияқты. Осыны түсінген Абай ''&quot;Евгений Онегиннен&quot;'' үзінділерді таңдап алып, аударып, олардың өзін қазақы ұғымдармен сөйлетіп қойған ол ''&quot;Татьяна сөзін&quot; &quot;Тәңірі қосқан жар едің сен&quot;'', деп бастайды.&lt;ref&gt;Есім Ғ. Абай және Пушкин // Солтүстік Қазақстан. - 2006. - 9 тамыз. - 4 б.&lt;/ref&gt;

==Музыкалық мұра==
{{main|Абай музыкалық мұрасы}}
[[Сурет:Абай музыкасы.jpg|thumb|250px|Абай суреті, ауторы [[Абай Омаров]]&lt;ref&gt;[http://www.alashainasy.kz/culture/10734/ Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;]]

Ұлы ақын, ағартушы Абай музыкалық саласында да айта қалғандай мұра қалдырды. Өзінің асыл өлеңдерін, қара сөздерін қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа жазып қалдырса, музыкалық жөнінде оның мұндай мүмкіндігі болмады. Өйткені, Абай өмір сүрген көзеңде қазақта музыканың жазба мәдениеті жоқ еді, халықтық музыка ауыз дәстүрлік қалыпта еді. Сондықтан Абай әндері де қазақтың басқа халықтық ән-күйлері сияқты, ауыздан-ауызға, заманнан заманға ауыса отырып жетті. Музыка саласында жазба мәдениеттің болмауына қарамастан, Абай әндерінің бізге толық жеткен себебі - олардың халықтың жүрегінде сақталуға сапасы сай келетін шығармалар болғандығында, халық санасынан өшпес орын алғандығында. Абай әндерінің өзгешелігі - мелодиялық, ырғақтық жақтарындағы жаңалықтарында, идеялық мазмұнының ашықтығында. Бұл өзгешелік алғашқы көзде тыңдағандардың бәріне бірдей тұсінікті бола қоймады, болмақшы да емес еді. Мәдениеттің дамуына кедергі болатын феодалдық жағдайда кейбіреулер үшін ол әндердің жаңа тілдері қазақтың халықтық ән дәстүрінен шығып кеткендік болып көрінуі де мүмкін еді. Бірақ жаңа, прогресшіл мәдениет күрескері болған Абай өз бетінен қайтқан жоқ. Сейтіп, Абай әндері алғашқыда оның өз айналасына - ауыл-аймағына, кейін жалпы қазақарасына тарай бастады. Абай әндері халықтық негізден нәр алғандықтан, халық әндерімен тамырласып жатқандықтан, нотаның жоқ кезінде-ақ, ауыздан ауызға көше отырып, қалың бұқараның игілігіне айналды. Бұған бұрын-соңды халықтың музыкалық салтында болмаған жаңа өткір тілмен өлең тексіне құрылуы да себеп болды.

==Абайтану==
{{main|Абайтану}}
Абайтану [[қазақтар|қазақ]] [[әдебиеттану]] ғылымының саласы. Абайтану Абайдың өмірі мен шығармашылық өнері, [[философия]]сы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, [[қазақ халық поэзиясы]]ндағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]] мақалаларынан басталды деуге болады.

Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ» газетінде басылған «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан асқан бұрын-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» – деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп, баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, [[1909 жыл]]ы [[Санкт-Петербург]]те басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

==Абай Құнанбайұлының дінге көзқарасы==
[[Сурет:USSR stamp A.Qunanbayuli 1965 4k.jpg|thumb|200px|А. Құнанбайұлы, [[1965]] [[КСРО]] [[пошта маркасы]], (ЦФА тізімдемесі № 3220, Scott № 3059)]]

Абайдың дінге көзқарасын бағалап, тұжырымдауда екі түрлі қате пікір орын алып келді. Кейбір зерттеушілер Абай «''ислам дінінің қазақ ішінен шыққан өкілі''» деп келсе, екінші бір зерттеушілер Абайдың дін туралы ойлары ақын шығармашылығының әлсіз, кертартпа жағы деп түсіндіреді. Алғашқы пікір Абайға тағылған жала болса, соңғысы - ақынның дін туралы түсініктеріне тарихи, диалектикалық тұрғыдан қарамай, тұрпайы социологияға бас июдің салдарынан туған болжам. Абайдың дін туралы толғамдарын дұрыс түсініп, бағалау оған тарихи тұрғыдан қарауды талап етеді. Абай заманында қазақ даласында қос дінділік орын алды, ресми өмірде [[Ислам|ислам діні]] үстемдік еткенімен, күнделікті тіршілікте [[бақсылық]] түйсіктер мен түсініктер басым болды. Қос дінділік қазақ халқының сол кезеңдегі наным-сенімі мен дүниетанымынан айқын байқалады. [[Бақсылық]]тағы негізгі санат — «[[Тәңір]]і», исламдағы — «[[Аллаһ]]» қазаққа тән ұғымдар. Шаманизмде тәңірінің, [[аруақ]]тардың адамдармен ұштастырушы «[[жын]]» болса, исламда Алланың адамдармен байланыстырушысы «[[Періште (Ислам)|періштелер]]» деп саналды. Қазақтың күнделікті өмірінде шаманизмнің өкілі, іс жүргізушісі - жын шақыратын бақсылар, ал ислам дінінде - өздерін [[пайғамбар]]дың ұрпақтары санайтын қожалар болды. Абай «''Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы''» еңбегінде қазақ жерінде ислам дінінің қалай тарағандығын және оның шаманизммен байланысын арнайы талдайды.

Абайдың дін мәселелері - [[құдай]] мен [[адам]]ның, [[Тіршілік|өмір]] мен өлімнің, [[жан]] мен [[тән]]нің, [[иман]] мен ұяттың, [[дін]] мен [[ғылым]], дін мен дін иелерінің өзара байланысы туралы түсініктері антиклерикалдық бағыттағы талдау. Құдай мен адамның қарым-қатынасын [[Абайдың жиырма жетінші қара сөзі|Жиырма жетінші]], [[Абайдың жиырма сегізінші қара сөзі|Жиырма сегізінші]] сөздерінде арнайы талдап, гректің ұлы ойшылы [[Сократ]]пен пікір таластырады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

==Ақынның балалық шағы==
Абай Құнанбаев 1845 жылы қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Абай ауданындағы Шыңғыс тауында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты Ибраһим екен.

Абай ислам дінінің қағидаларын барынша құрметтейтін діни отбасында өсіп, тәрбие алды. Оның әкесі Құнанбай қажы тобықты руының өте ықпалды, орыс тілін жақсы білген биі болды. Орыстың алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдерімен қарым-қатынас жасап тұрды. Ол шыққан тегі сұлтан әулетінен болмаса да Қарқаралы округында алғашқы аға сұлтандардың бірі болып сайланды. Ғұмырының аяқ кезінде Меккеге қажылыққа барып қайтты. Меккеде Құнанбай қажы салдырған Тәбия қонақүйі әлі бар. Қажылықтан қайтып оралған Кұнанбай бұл дүниелік істерден біржола қол үзеді. Ақынның бабасы Өскенбай Қазақстанның Солтүстік-шығыс аймағындағы әділетті де ықпалды қазақ билерінің бірі болатын. Оның қалдырған данышпандық сөздері мен ғибратты өсиеттері аз емес. Биге қазақтардың алыс жатқан руларының адамдары да шағым айта келіп, жүгінетін. Абайдың арғы атасы Ырғызбай да атақты би әрі батыр болған.

Абай әуелі ауыл молдасынан сауат ашып, содан кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде үш жыл оқып білім алады. Ол жас кезінен кітапқа құмар болды, араб-парсы және көне түркі әдебиетінің үлгілерімен танысты. Абай қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңы мен ислам дінінің қағидаларын терең меңгерді. Онымен білім жарыстырудан молдалардың өздері қауіптенетін. Абай халық ауыз әдебиетінің үлгілерін өте жақсы білді. Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінде-ақ өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастады.

Әкесі Құнанбай Абайды тобықты руының болашақ билеушісі ету мақсатымен оқудан ауылға кері қайтарып алады. Мұнда ол халықтың қалың ортасына түседі. Билер, ақындар, сазгер-әншілермен, сондай-ақ даланың данышпан ойшылдарымен жиі-жиі бірге болып, араласып тұрады.
Ақынның жастық шағы патша үкіметінің Қазақстанның оңтүстігіне қарай әскери күшпен ентелеп ене бастаған кезімен тұспа-тұс келді. Ол патша үкіметінің округтық приказдардағы жағдайының барған сайын нығая түскенін, XIX ғасырдың 60—90-жылдарындағы әкімшілік реформаларының енгізілгенін өз көзімен көрді. Ол аз уақыт болыс болған кезінде қай істі болса да әділ және адал шешуге талпынды. Сол үшін қатардағы қарапайым халықтың терең сый-құрметіне бөленді. Бірақ қоғамның күрделі проблемаларын мұндай қарапайым тәсілмен шешуге болмайтынына бірте-бірте кәміл көз жеткізе бастайды. Сондықтан да ол қазақтардың білім мен ғылым алуын белсене жақтаушыға айналады.

==Озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы==
Болашақ ақынның дүниеге көзқарасының қалыптасуына оның озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы орасан зор ықпал етті. Ол кезде өз Отанының тәуелсіздігі жолындағы ұлт-азаттық қозғалыстарға белсене қатысушылар Қазақстан аумағына жер аударылып келіп жатты. Олар, атап айтқанда, [[Украина]] мен [[Польша]]дағы зиялы қауымның неғұрлым білімді өкілдері болатын. Жер аударып келгендердің арасында патша үкіметінің саясатына қарсы шыққан орыс зиялы қауымының өкілдері де аз емес еді. Олар Абайдың саяси көзқарасының қалыптасуына ықпал етті. Атап айтқанда, [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлис]], А. Леонтьев, С. Гросс, А. Блек, П. Лобановский, Н. Коншин, Н. Долгополов және басқалары еді.

Олар Абаймен бірге жиі-жиі қонақта болып жүрді. Қазақ ақыны солардың арқасында озық ойлы орыс мәдениетінің алып өкілдері А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың және басқалардың шығармаларымен жете танысты.

==Абай — ұлы ақын әрі ойшыл==
Абай өзінің өлеңдерін бала кезінен жаза бастады. Бірақ ол ақын ретінде алғаш рет XIX ғасырдың 80-жылдарының орта кезінен бастап таныла бастады. Бұл кезде Абай өз атынан «Жаз» («Жаздыкүн шілде болғанда...») деген өлеңін жариялаған болатын. Абай — «Ескендір», «Масғүд», «Әзім әңгімесі» поэмалары мен этикалық-философиялық еңбегі «Қара сөздерді» жазды. Ақынның 1890-1898 жылдар аралығында жазылған «Қара сөздерінде» XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқының болмысы зерделенді.

Ақынды қатты алаңдатқан жағдайлар қазақтардың жаппай кедейленіп, қайыршылық халге түсе бастауы, патша үкіметі шенеуніктерінің шектен шыққан озбырлығы, жергілікті болыстардың парақорлығы мен қанағатсыз пайдакүнемдігі болды. Ол өзінің өлеңдерінде жақын туыстарына көмек қолын созбайтын сараң байларды өлтіре сынады.

Абай қазақ қоғамын ерінбей еңбек етуге шақырды. Өзінің кейбір замандастарының бойындағы жаманшылық мінездерді — жалқаулықты, еңбексіздікті, көрсеқызарлықты, алтыбақан алауыздықты, надандықты жеріне жеткізе әшкереледі. Кедейшіліктен құтылудың бір тәсілі егіншілікпен айналысу, қолөнер кәсібін және сауда-саттық жасауды үйрену екенін айтты. Ол былай деп жазды:

{{Quotation|''Егіннің ебін,''

''Сауданың тегін''

''Үйреніп, ойлап, мал ізде''}}

Оның басқаша ойлауы мүмкін де емес еді. Қазақ даласында жиі болып тұратын жұт қарапайым халықты ауыр қайғы-қасіретке душар ететін. Ондай кезде жылдар бойы жинаған малдан бір-ақ күнде айырылып, жұтап қалуға болатын еді. Абай 1880 жылғы алапат ауыр жұтты өз көзімен көрді. Сол жылы оның сан мыңдаған жерлестері қайыршылық халге душар болған еді. Семей облысында кедей жатақтардың саны бұрын-соңды болып көрмеген жоғары көрсеткішке жетті. Олар казак станицалары мен орыс шаруаларының деревняларына жаппай ағылып, болар-болмас тиын-тебенге жалданды, үй қызметшілері, қолбала, бақташылар болды. Қайыр сұрап, ел кезіп кеткендер де көп еді.

Абай қазақтарды мал өсірумен қоса сауда жасауды, белгілі бір кәсіп түрімен шұғылдануды үйрену қажеттігіне баса назар аударды. Орта Азия тұрғындарының кәсіп түрлеріне үлкен ілтипатпен қызыға қарады. Ол былай деп жазды: «Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, саудагердің жүрмеген жері жоқ, қылмаган шеберлігі жоқ. Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһари (яғни қала адамдары болып. — авт.) жауласпайды. Орысқа қарамай тұрганда қазақтың өлісінің ахыреттігін (кебінін. авт.), тірісінің киімін сол жеткізіп тұрды».

Абай халыққа жаны ашымайтындарды жек көрді, байлардың қарапайым халыққа менсінбей қарауы оның ашу-ызасын келтірді. Қоғамды прогресшіл түрде дамыту жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Абай ел басқаруға халық үшін қызмет ететін, адал адамдар сайлануы тиіс деп есептеді. Ол өз төңірегіндегі адамдардың, жақындары мен шәкірттерінің бойындағы өз халқына риясыз берілгендікті, оның мүдделерін қорғау қасиеттерін қолдап отырды.

==Абай және халық ағарту ісі==
Ұлы ақын жас ұрпақты имандылыққа, адамгершілікке, ғылым-білім үйренуге шақырды.
{{Quotation|''Ғылым таппай мақтанба,''

''Орын таппай баптанба.''

''Құмарланып шаттанба''

''Ойнап босқа күлуге...''

''Бес нәрседен қашық бол,''

''Бес нәрсеге асық бол,''

''Адам болам десеңіз,''

''Тілеуің, өмірің алдыңда,''

''Оған қайғы жесеңіз,''

''Өсек, өтірік, мақтаншақ,''

''Еріншек, бекер мал шашпақ''

''Бес дұшпаның білсеңіз.''

''Талап, еңбек, терең ой,''

''Қанағат, рақым ойлап қой -''

''Бес асыл іс көнсеңіз..., -''}}

деп жастарды бес нәрседен — өсектен, өтіріктен, мақтаншақтықтан, еріншектіктен, бекер мал шашпақтықтан қашық болуға, бес асыл іске — талап етуге, еңбекті сүюге, терең ойлай білуге, қанағатшыл болуға, қайырымды рақымшылық жасауга шақырды.

Абай жастардың бойындағы кеселді кемістіктерді, арсыздық пен ұятсыздықты, дөрекі надандықты тәрбие және білім беру арқылы жоюға үндеді. Ақын ол үшін қазақ балаларын оқытатын мектептерді көптеп салуды жақтады. Атап айтқанда, ол былай деп айтты: «Балаларды ата-аналарынан алып, мектепке беру керек, олардың біразын мамандықтың бір түрін, біразын басқа мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептерді көбейту қажет, оларда тіпті қыздар да оқитын болсын».
[[Сурет:Abai4ik.JPG|thumb|400px|Абай суреті]]

Ұлы ақын өз шығармаларында халықты ғылыммен белсене айналысуға үндеді. Әркімді өзінің өткен әр күніне міндетті түрде есеп беріп отыруға, келер ұрпақты парасаттылыққа шақырды.

Абайдың пікірінше, адам болу үшін оның бойынан үш түрлі фактор табылуы тиіс. Біріншіден, баланың шыққан тегі жаксы болуы керек, екіншіден, оның әлеуметтік жағдайы немесе қоршаған ортасы жағымды болуы шарт, үшіншіден, балаға адамгершілік тұрғысында тәрбие берілуі қажет.
Абай парақор билеушілерді, ашкөз судьяларды, надан молдаларды әшкерелеп отырды. Халықтың игілігіне жету жолындағы бұл қырсықты ғылым мен білім аркылы ғана жоюға болады деп есептеді. Ол жастарға үздіксіз еңбек етіп, білім алуды міндет етіп қойды. Білім алуға жұмылған еңбек әрқашанда жемісті және ізгілікті болатынын қадап айтты. Қараңғылықтан шығар, елді өркениетке жеткізер жалғыз жол — оқу-білім екенін көзі қарақты жастарға түсіндірді.

==Аудармашылық қызметі==
Абай орыс тілін тамаша меңгерді. Мұның өзі оның орыс ақыны [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]] бірқатар өлеңін қазақ тіліне аударуына мүмкіндік берді. Атап айтқанда, Абай М.Ю. Лермонтовтың «Шайтан» («Демон»), «Дұға» («Молитва»), «Қанжар», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Жалау» («Жалғыз жалау жалтылдап»), «Теректің сыйы» («Асау Терек долданып, буырқанып») сияқты өлеңдерін аударды. Абай А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» дастанының үзінділерін қазақы ұғымда жатық етіп еркін аударды. Абайдың Татьяна хатының сөзіне шығарған «Татьянаның қырдағы әні» қалың елдің сүйікті әніне айналды.

Абай И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударумен де айналысты. Қазақтар ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті жетекшісі Ә. Бөкейханов өзінің қырғыз даласындағы әртүрлі уездерде болған кезінде ондағы ақындардың [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]] мен [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтовтың]] Абай аударған өлеңдерін жақсы білетініне, оларды домбырада әнге қосып айтатынына көз жеткізіп қайтқанын жазады.Орыс тілінен Абай аударған шығармалар қазақ әдебиетін байыта түсті. Абай орыстың ұлы ақындарының 50-ден астам өлеңін қазақ тіліне аударды.

==Абайдың Қазақстан тарихында алатын орны==
Абайдың өз өлеңдері мен қара сөзбен жазылған ғибраттарында қазақ қоғамы өмірінің 
барлық жақтарын ашып көрсетті. Одан ақыл-кеңес сұраған дала тұрғындары ағылып келіп жатты. Атап айтқанда, оған Баянауыл өлкесіндегі белгілі шежіресі, әрі ақын [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] келіп тұрды. Абаймен Семейге саяси жер аударылып келгендер де санасатын. Міне, мұның бәрі патша үкіметі шенеуніктері мен олардың жергілікті кейбір итаршыларының тарапынан қызғаныш пен көре алмаушылық, тіпті саяси күдік туғызды. Ақынның үстінен өсек айту мен жала жабу әрекеттерін күшейтті. Патша үкіметінің әкімшілігі Абайдың соңына шам алып түсіп, аңду орнатты. Тіпті 1903 жылы Семей полицмейстері ақынның және оның балаларының үйіне тінту жүргізді.

Жақын туыстары мен балаларының бірінен соң бірінің қазаға ұшырауы, оның үстіне ізіне түсіп қудалауға душар болуы ақынның денсаулығына әсер етті. Абай 1891 жылы өзінің ең жақсы көретін інісі Оспаннан айырылды. 1895 жылы үлкен ұлы Әбдірахман қайтыс болды. 1904 жылғы көктемде оның тағы бір ұлы Мағауия дүниеден өтті. Бұл қайғылы оқиғалар Абайға аса ауыр тиді. Мағауияның өлімінен кейін 40 күн өткенде Абайдың өзі де қайтыс болды.

Ақын өзінің талантты шәкірттерін тәрбиелеп өсірді. Абайдың ізбасар шәкірттері [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]], [[Ақылбай Абайұлы Құнанбаев|Ақылбай]], [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай]] және [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] болды.

Абай көзі тірісінде өзінің өлеңдерін жинаған емес. Олардың әрқайсысын бір жапырақ қағазға жазып, жастарға таратып бере берген. Олар Абайдың өлеңдерін жаттап алып отырған. Сөйтіп Абай өлеңдері қазақ даласында ауыздан ауызға таралып кете барды. Оның өлеңдері қолдан қолға көшіріп алынды. Ондай қолжазба көшірмеге ие болу әрбір сауатты қазақ үшін зор ғанибет болатын. Кейінірек Абайдың туындыларын оның ұлы [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] жинастыра бастады. Абай өлеңдерінің ең алғашқы жинағы 1909 жылы ақын Кәкітайдың арқасында [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласында басылып шықты. Абай Құнанбаевтың өлеңдерін жинауға және бастырып шығаруға көп күш-жігер жұмсап, игі ықпал еткен адал ақын [[Көкбай Жанатайұлы]] (1864—1927) болды. Ол өлеңдер белгілі қоғам қайраткері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханның]] редакциясымен басылып шықты.

Абай отандық тарихымыз бен әдебиетімізде аса көрнекті орын алады. Абай қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалады. Абай есімі дүниежүзі халықтары әдебиетінде [[Уильям Шекспир|Шекспир]], [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]], Гётелермен қатар тұрады. Ақынның мол әдеби мұрасы тек бір халықтың ғана емес, бүкіл адамзаттың рухани қазынасы саналады. Қазақстанда ұлы Абайдың есімі көптеген елді мекендер мен көшелерге, Алматы Ұлттық университетіне, Алматы қаласындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрына берілген. Ұлы ақынның құрметіне Қазақстан мен Ресейде ескерткіштер орнатылған. Қазақстанның жоғары оқу орындарында Абай шығармашылығына арналған халықаралық және республикалық ғылыми конференциялар жыл сайын өткізіліп тұрады. Ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы 1995 жылы дүниежүзілік ЮНЕСКО көлемінде аталып өтті.

==Түрікмен оқырмандары==
Ақынның қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай түрікмен ақындары оның өлеңдерін аударды, ал ғалымдар мен сыншылар Абайдың шығармашылық жолы мен поэзиясының түр ерекшеліктері жөнінде зерттеу мақалалар жазды. Абайдың өлеңдерін ақындар М. Сеидов, К. Эзизов, С. Ураев, А. Баймурадов, А. Ораз тағанов түрікмен тіліне аударды. Ұлы ақынның туғанына 125 жыл толу тойы қарсаңында Б. Кербабаев, Б. Сейтақов, А. Алымкулов, Н. Гуллаев, А. Белмурадов, Н. Эсенмурадов тағы басқа Абай өлеңдеріне жан-жақты талдау жасайтын мақалалар жазды. Жиырмасыншы ғасырдың басында түрікмен поэзиясында шарлар алға шықты. Шахир да суырып салма ақын, олар өлеңді алдын-ала дайындықсыз-ақ құрай алады. Ондай шахарлар қатарына ұлы Абайдың дәстүрін жалғастырған Кер-молла, Байрам-шахир, Молла-мұрт, Дурды-Клыч, Ата Салих жатады. Абай поэзиясына тән суырып салмалық ерекшелік осы түрікмен ақыңдарының поэзиясында кездеседі. Бұл жөнінде түрікменнің әдебиетшісі А. Баймурадов өзінің ''«Поэзиямыздағы Абай дәстүрінің жалғасуы»'' (''«Әдебиет ве сунгат»'', 1974 жыл) атты мақаласында кең көлемде сөз еткен. Абайдың өлеңдерімен қатар ғақлиялары, ''«Ескендір»'', ''«Масғұт»'', ''«Әзімнің әңгімесі»'' атты дастандары түрікмен оқырмандарына жақсы белгілі.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;

== Абай туралы  ==
Абай туралы (кітаптар, мақалалар, фильмдер т.б.):
* [[Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар (мақала)|Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар]] — [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] мақаласы. «Абай Құнанбайұлының шығармаларының» 1940 жылы шыққан 2 томдық жинағының 2 томында жарық  көрді.
* [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — («Жизнь и твор­чество Абая (Ибрагима) Кунанбаева»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Абай Құнанбаевтың «Лирикалары мен поэмалары» атты 1940 ж. «Художествен­ная литература» баспасынан орыс тілінде жарық көрген жинағына жазған алғы сөзі. Кітап Л. Соболевтің редакторлығымен шыққан.
* [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — Мұхтар Әуезовтің туындысы (Б. Кенжөбаевпен бірге).  Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты 1945 ж. жарық көрген.
* [[Абай аулында (кітап)|Абай аулында]] — Мұхтар Әуезовтің балалық шағына арналған көркем туынды. Авторы Т. Жұртбаев. 1987 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрген.
* [[Абай ақындығының айналасы (мақала)|Абай ақындығының айналасы]] — Мұхтар Әуезотің мақаласы.  «Әдебиет майданы» журналының 1934 ж. 11-12-санында, сол жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 30 желтоқсандағы нөмірінде жарияланды.
* [[Абай елі]] — альбом-шежіре. Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай [[1994 жыл]]ы «Өнер» баспасынан шыққан.
* [[Абай елінде өткізілген мереке]] — Мұхтар Әуезовтың очеркі. Ұлы Абайдың 100 жылдық мерейтойында көрген-сезген жайлардан туған ойларын жазған. Очерк «Қазақ елі» журналынын 1945 жылғы 3-4-санында, кейін Мұхтар Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағында (18-кітап, 1985) жарияланды.
* [[Абай еңбектерінің биік нысанасы (мақала)|Абай еңбектерінің биік нысанасы]] — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жазылып, алғаш рет «Социа­лист Қазақстан» (18. VIII. 1945), «Ленин туы» (23. VIII. 1945), «Алтай большевигі» (26. VIII. 1945) газеттерінде жарияланды.
* [[Абай жайын зерттеушілерге (мақала)|Абай жайын зерттеушілерге]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Семей облыстық «Екпінді» газетінің 1940 жылғы 17 шілде күнгі санында жарияланған.
* [[Абай жолы (мақала)|Абай жолы]] — («Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. «''Литературная газетада''» 1954 жылғы 13 қарашада шыққан.
* [[«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы (кітап)|«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы]] — монографиялық зерттеу. Авторы З. Ахметов. 1984 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген.
* [[«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері (монография)|«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері]] — монография. Авторы [[Ләйлә Мұхтарқызы Әуезова|Ләйлә Әуезова]]. 1969 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген.
* [[Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері (мақала)|Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің 1 шілдедегі санында жарияланды.
* [[Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы (мақала)|Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы]] — (10. VIII. 1945) газетінде жарияланған. Мақалада Абайдың ақындық өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған.
* [[Абай Құнанбаев (150 жылдық мерейтойына)]] — Мұхтар Әуезовтің ғылыми еңбектерінің жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген.
* [[Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар]] — Мұхтар Әуезовтың 1940 жылы жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен бірге).
* [[Абай (деректі фильм)]] — деректі фильм. 1954 жылы Алматы киностудиясы шығарған.
* [[Абай (диафильм)]] — диафильм. 1956 жылы [[Мәскеу]] «Диафильм» студиясы шығарған.
* [[Абай (жарнама кітапша)]] — осы аттас операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі шығарған.
* [[Абай (кинодрама)]] — жазушының кинодрамасы. Қолжазба жазушы мұрағатында сақтаулы (№141-папка), араб әрпімен жазылған, көлемі 53 бет.
* [[Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)]] — Мұхтар Әуезовтың 1933 ж. жазған зерттеу еңбегі. «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралына» енген.
* [[Абай (әдеби журнал)]] — 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған ([[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовпен]] бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ұйымдастырған «Уақ қарыз серіктестігінің» демеуімен 12 саны жарық көрген.
* [[Абай (әдеби сценарий)]] — жазушының әдеби сценарийі. Автор Абайдың ақындық өнepiн суреттеуді шәкірт ақындар шығармашылығымен қатар өрбітуді мақсат еткен.
* [[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы]] — («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу үстінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған.
* [[Абайды білмек керек ойлы жасқа]] — Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады.
* [[Аймақтану, білім арттыру (мақала)|Аймақтану, білім арттыру]] — «''Аймақтану, білім арттыру''», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. «Жаңа мектеп» журналының 1929 жылы 11-санында жарияланған. Жазушының шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 3-томында (1998) қайта басылды.
* Абайдың есімі орыс жазушысы Павел Федоровтың “Синий шихан” романында (қазақ тіліне Сәкен Жүнісов аударған) аталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons|Abay Qunanbayuli}}
{{Rodovid|510801}}
* [http://sites.google.com/site/abai1845/-le-der Абай Құнанбаев, өлеңдері, поэмалары, аудармалары]
* [http://www.abay.nabrk.kz/ Әлемге танылған - АБАЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825061151/http://www.abay.nabrk.kz/ |date=2009-08-25 }}
* [http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960/ Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226103307/http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960 |date=2011-02-26 }}
* [https://archive.is/20121225024820/madi-kom.narod.ru/Abai.html/ Қазақтың Ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы]
* [http://abai.kz/content/darkhan-kydyreli-t-rkistannyn-en-yly-akyny Дархан Қыдырәлі. Түркістанның ең ұлы ақыны]
* [http://www.abai.kz/ Абай ақпараттық порталы]

{{Жақсы мақала}}

[[Санат:Абай Құнанбайұлы|*]]
[[Санат:XIX ғасырдағы қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақ философтары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]]</text>
      <sha1>a0fmusq2696o08dkcf6scztdrpf1hzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578070</id>
      <parentid>3578063</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3578070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96488" sha1="tf0kovbanm30krl5tiuufawyy20c9s4" xml:space="preserve">{{мағына|Абай}}
{{Тұлға
 |Есімі = Абай Құнанбайұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Abai Kunanbaev.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = Ибраһим Құнанбайұлы
 |Туған күні = 10.08.1845
 |Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Семей облысы]]
 |Мансабы = Ақын, ағартушы, философ, сазгер, саяси қайраткер
 |Азаматтығы =   
 |Діні = [[сүннет]]тілік [[ислам]]
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 06.07.1904
 |Қайтыс болған жері = Семей облысы
 |Әкесі = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
 |Анасы = Ұлжан Асан
 |Жұбайы = Ділдә &lt;br /&gt; Шүкіман (Әйгерім) &lt;br /&gt; Еркежан
 |Балалары = ''Ділдәдан:'' Ақылбай, Хакімбай, Әбдірахман, Мағауия, Күлбадан, Райхан &lt;br /&gt; ''Әйгерімнен:'' Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайыл, Кенже
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = Abai Kunanbaev
}}
'''Абай''' ('''Ибраһим''') '''Құнанбайұлы''' ([[10 тамыз]] [[1845 жыл]] – [[6 шілде]] [[1904 жыл]]) — [[ұстаз]], [[ақын]], [[Ағартушылық|ағартушы]], [[қазақ әдеби тілі]]нің негізін қалаушы, [[философ]],&lt;ref&gt;Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; сазгер, [[Тілмаш|аудармашы]], саяси қайраткер,&lt;ref&gt;[http://www.abai.kz/node/118 аbai.kz] ақпараттық порталы&lt;/ref&gt; либералды көзқарасты [[ислам]] дініне таяна отырып, [[Орыстар|орыс]] және [[еуропа]] мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен.&lt;ref&gt;[http://www.madenimura.kz/music/DocLib1/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.aspx madenimura.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Абай Шығыс пен Батыс мәдениетін жетік білген. Бірқатар әлем ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық [[трактат]]тар стилінде жазылған «[[Қара сөздер кітабы|Қара сөздері]]&lt;nowiki/&gt;» – тақырып ауқымдылығымен, дүниетанымдық тереңдігімен, саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды.&lt;ref&gt;[http://www.adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6640&amp;Itemid=35 adebiet.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} әдеби әлем порталы&lt;/ref&gt;

== Қысқаша шолу ==
Абай Құнанбайұлы [[Орта жүз]]дегі [[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руынан шыққан. Әкесі [[Құнанбай Өскенбайұлы]] өз заманындағы атақ даңқы алысқа кеткен адамдардың бірі болған. Патша өкіметі [[XIX ғасыр]]дың ортасындағы бір сайлауда оны [[Қарқаралы ауданы]]ның аға сұлтандығына бекіткен. Абайдың анасы [[Ұлжан]] да [[Арғын]] тайпасынан, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руы]]ның қызы. Абай бала кезден Өскенбайдың әулетінің Үлкен әжесі атанып кеткен [[Зере]] әжесінің қолында өсті, Өскенбайдың бәйбішесі Тоқбала анамыз (Зере) [[Наймандар|Найманның]] [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] болысының байы Бектемірдің қызы, Зере әжеміз Ибраһимді &quot;Абай&quot; деп еркелетіп атаған. Содан бері бұл есіммен Абай тарихқа енді.

Осындай текті ортадан шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған төрт ұлдың бірі Абай жастайынан-ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен көзге түседі. Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт етеді. Әкесі оның зеректілігін байқағаннан кейін, 10 жасқа толған соң [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Семейдегі Ахмет Риза медресесіне]] береді. [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Медреседе]] төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, қасында ұстап, ел басқару ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегінде ел жақсыларымен араласып, өз халқының рухани мәдениет жүйелерімен жете танысады. Өзі [[Би (тұлға)|билер]] үлгісінде шешен сөйлеуге төселеді. Ұтымды сөзімен, әділ билігімен елге танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр Көкше дейтін елге [[Болыс (лауазым)|болыс]] болады. Билікке араласып, біраз тәжірибе жинақтағаннан кейін, ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге күш салып бағады. Бірақ онысынан пәлендей көңіл тоятындай нәтиже шығара алмайды. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен, әсіресе, өлеңмен насихаттамақ болады. Абай бір жағынан шығыс классиктері [[Низами]], [[Сағди Ширази|Сағди]], Қожа Хафиз, [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Физули]], [[Абд әр-Рахман Жәми|Жәми]] тағы басқаларды оқыса, екінші жағынан [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]], Александр Герцен, Михаил Салтыков-Щедрин, Николай Некрасов, [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]], [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]], [[Иван Андреевич Крылов|Иван Крылов]], [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Достоевский]], [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургенев]], [[Николай Гаврилович Чернышевский|Николай Чернышевский]] мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]], [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарды оқып, Дрепер, [[Бенедикт Спиноза|Спиноза]], [[Герберт Спенсер|Спенсер]], Льюис, [[Чарлз Дарвин|Дарвин]] сынды ғалымдардың еңбектерін зерттейді.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Отбасы ===
[[Сурет:abay.jpg|right|200px|thumb|Абай ұлдары Ақылбай (сол жақта) және Тұрағұлмен (оң жақта) бірге]]
Абай Құнанбайұлы [[1845 жыл]]ғы [[23 тамыз]]да қазіргі [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысының]] [[Шыңғыстау|Шыңғыс тауларында]], [[Қарқаралы]]ның аға сұлтаны [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] төрт әйелінің бірі, екінші әйелі [[Ұлжан]]нан  туған.

Ақынның арғы тегі [[Орта жүз]] Тобықты, Арғын ішіндегі [[Олжай Әйтекеұлы|Олжай батырдан]] басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ырғызбай, Көтібақ, Топай, Торғай, деген 4 ұл туады.Бұлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол Айпара балаларына:

{{Quotation|''Шынжыр балақ, шұбар төс Ырғызбайым,''

''Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,''

''Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,''

''Сірә да оңбас торғайым...''}}

Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде [[Ырғызбай Айдосұлы|Ырғызбай]] ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] тарайды. [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел осыдан қалған. Өскенбайдың әйелі Зереден Құнанбай туады.

Құнанбай — 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан [[ұрпақ]] жоқ. Абайдың “ Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңға шебер, жөн-жобаға жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі [[Ахмет Риза мешіт-медресесі]]нде оқиды. Бұл медреседе [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, [[иран]], шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың [[Низами]], [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Сағди Ширази|Сәғди]], [[Қожа Хафиз]], [[Физули]] сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. Медресенің үшінші жылында Абай [[Семей]] қаласындағы “Приходская школа”-ға да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады.
[[Сурет:Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары.jpg|thumb|Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары]]
Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады. Абай әке қасында болған жылдарда атқамінер би-болыстардың қулық-сұмдықтарын, қазақ даласына ыдырай бастаған феодрулық қатынастардың кереғар қайшылықтары, кіріптар еткен әлеуметтік теңсіздіктің зардаптарын, аштық пен жалаңаштықты, патриархалдық, кертартпа салт-сана, әдет-ғұрып зандарының залалдарынын айқын түсінді.

Патша үкіметінің отаршылық саясаты мен парақор орыс әкімдерінің жергілікті би-болыстардың арамза әрекеттерін айнытпай танып, көкірегінде жиркеніш сезімі оянып, соларға қарсы күресуге бел буды, “ елге пайдалы, адамгершілігі бар, әділ басшы болсам ғана жақсы адам боламын” деген тұжырымға бекіді. Осы мақсатпен болыс сайлауына түсіп, жеңіп шығады да, 1876–1878 жылы Қоңыр-Көкше еліне болыс болады. Бұл жылдары Абай өз қолындағы билікті пайдаланып, әділдік таразасын тең ұстауға күш салды. Әлсізге зорлық көрсеткендерді, ұрлық жасағандарды қатты жазаға тартып, халық қамқорына айналды. Оның ел басқарудағы бұл бағыты халықты қалауынша езіп-жаншып жүрген шонжарлар тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, үстінен оязға жалған арыз айтушылар көбейді. Соның бірі [[Үзікбай Бөрібаев]]тың «Таймақкөл деген жерімді тартып алды» деген жалған арызы бойынша көтерілген іс 10 жыл сүргінге созылып, ақыры [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлистің]] көмегімен аяқсыз қалды. П. В. Маковецкий бұл істі [[1884 жыл]]ғы [[27 тамыз]]да жалған жала деп тауып, қысқартып тастады. Ақын үстінен жазылған «Абай барымта алды, ауыл шайып әйел қорлады» деген бір топ шонжар дұшпандарының арызы да нәтижесіз қалды.

Ақын саяси қызметі үшін 1870 жылдары [[Санкт-Петербург]]тен [[Семей]]ге айдалып келген Михаэлиспен, 1880 жылдарда орыс демократтары [[Нифонт Иванович Долгополов|Н. И. Долгополов]], А. А.Леонтьевпен танысады. Бұл озық ойлы азаматтардың Абайдың саяси-әлеуметтік көзқарасына игі ықпалы тигізгені сөзсіз. Бірақ Абай Құнанбаев орыс мәдениетімен, әдебиетіменен, демократтық көзқарастарымен осы кісілер арқылы деу ағат айтқандық болар еді. Бұл тұста [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әузовтың]] «Ал, кейін орыс тілін біліп, орыстың ұлы мадениетін мол, терең тани бастаған Абай өзгін ойды бұлардан үйренбейді. Пушкиннің өзінен, Белинский, Герцен, Чернышевский, Салтыков-Щедрин, Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең, терең тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеуметтік көзқарасын тек Михаэлис әсерінен деп қойсақ, әрі Абайға, әрі орыс халқының ұлы мұрасына жане ұлы даналарына қиянат сөз айтқан болар едік» деген тұжырымын келтірсек те жеткілікті. Абай осылайша, Европаның Гете, [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарын, Спенсер, [[Бенедикт Спиноза]], Льюис, Дарвин, Дрепер сынды ғұламаларының туындыларын оқыды. Сөйтіп Әуезовтың сөзімен айтқанда «1884 жылдары, жасы қырыққа таман ілінгенде, ол дүниеден көп мағлұматы бар кісі болды.» Абай осы тұста, 1886 жылы досы Михаэлистің ұсынысымен, Семей облысы Статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды.

1875 жылы Қоңыркөкше елінде өткен сайлауда жеңіп шығып, 1878 жылға дейін болыс болады. Қазақ халқының дәстүрлі ел билеу жосындарын, әдет-ғұрып заңдарын жетік білетін Абай ел ішіндегі әр алуан әкімшілік-құқықтық реформаларға белсене араласады. Егде тартқан шағында әкімқара биліктен, атқамінерліктен іргесін аулақ салып, шығармашылықпен ғана шұғылданады. Абайдың көптеген шығармаларында Адам, Болмыс және Ралам тақырыбы, сондай-ақ, абсолюттік ақиқат сыры тұрақты орын алады.&lt;ref&gt;Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

1885 жылы мамыр айында [[Шар (өзен)|Шар өзені]]нің бойындағы Қарамола деген жерде Семейдің ген.-губернаторы Цеклинцкийдің басқаруымен Семей губернасиясына қарайтын 5 уездің 100-ден астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би болып сайланған Абайға “Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережесін” әзірлеу тапсырылды. Абай бастаған комиссия барлығы 93 баптан тұратын ережені 3 күн, 3 түнде әзір етті. Бұл қазақ қауымында ежелден қалыптасқан кертартпа әдет-ғұрып заңдарына да, патша өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген заңына да ұқсамайтын, өзгеше құжат еді. Оның әсіресе ұрлық, қылмыс пен әйел мәселелеріне арналған баптары ерекше құнды. Бірақ Абайдың атақ-даңқын осынша көкке көтерген [[Қарамола съезі]]нен кейін оның дұшпандары тіпті еліріп кетті. 1890 жылы Байғұлақ, Кұнту деген жуандардан бастаған 16 атқамінер [[Жиренше қыстауы]]ның шетіндегі Ши деген жерде Абайға қарсы дұшпандық әрекетке сөз байласады.

1891 жылдан бастап Абай басына ауыртпалық түсіп, бір-біріне ұласқан қайғы бұлты ашылмай қояды. Осы жылы ақынның сүйікті інісі Оспан жарық дүниеден өтеді. Одан кейін орысша әскери білімі бар, үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманнан айырылады. Бұлардың қазасының ақын жанына қандай батқаны оның осы тақырыпқа арнаған топтама өлеңдерінен айқын көрінеді. Сөйтіп, жүргенде соңғы тіренішіндей болған дарынды ақын баласы [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] да қайтыс болды. Осындай қабаттасқан қайғы қасіреттен күрт сынған Абай Мағауияның қазасынан кейін қырық күннен соң, өзі де дүние салады. Ақынның сүйегі Шыңғыстаудың ығындағы Жидебай мекенінде, інісі [[Оспан Құнанбайұлы|Оспанның]] жанына жерленеді. Бұл күнде ол арада қазақтың ұлы екі перзенті — Абай мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрімге]] деген ұрпақтың өшпес махаббатының, ізгі құрметінің белгісіндей болып, сәулет өнерінің соңғы үлгісімен салынған қос мұнаралы кешенді алып мазар тұр.

1891 жылы Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл шиеленістің аяғы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындагы жанжалға, Абай өміріне қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын бұл жанжалдың барша жиренішті сырын, өзінің-ақ екендігін Сенатқа хатында барынша айғақты деректермен дәлелдеп береді. Абай өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен деп келіп ем түйе қуған…”) бастаса, өз өлеңдеріне шығаруды шамамен 1880-1997 жылы аралығында көбірек қолға алған. Өлеңдерін әркімдердің атымен таратып, Көкбай атынан бастырған ақын жазған өлеңдерін “жинауды ” шәкірттеріне 1896 жылы ескерткен. Ал қара сөзбен жазылған [[ғақлия]]-өсиеттерін 1890–1898 жылдар аралығында қолға алған. Абай 3 әйел алған. Байбішесі Ділдадан: Ақылбай, Әбдірахман, Кұлбадан, Әкімбай, Мағаұия, Райхан; екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл, Мекайыл, Ізкаіл, Кенже деген 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей алған әйелі Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ.

== Шығармалары ==
[[Сурет:Kazakh schoolchildren pose with teacher in 2008 (Abai quote cropped).jpg|нобай|оңға|[[Батыс Қазақстан облысы]]ның мектебіндегі Абай дәйексөзі, 2008 жыл]]

Абай өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп келіп ем түйе қуған...») бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері — «Йузи-рәушән», екіншісі — «[[Физули, Шәмси, Сәйхали]]». «[[Сап, сап, көңлім, сап, көңлім...|Сап, сап, көңілім]]», «[[Шәріпке]]», «[[Мен жасымнан көп көрдім...|Абралыға]]», «[[Жақсылыққа]]», «[[Кең жайлау]]» өлеңдері 1870 — 80 жылдар аралығында жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы — «[[Қансонарда]]» 1882 ж. жазылған. Алайда жасы қырыққа келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ықылас қойып, көзқарасы қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын түсінеді. Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі&amp;nbsp;— өз жанынан шығарған төл өлеңдері; екіншісі&amp;nbsp;— ғақлия (немесе [[Абайдың қара сөздері]]) деп аталатын прозасы; үшіншісі&amp;nbsp;— өзге тілдерден, әсіресе орысшадан аударған өлеңдері.
[[Сурет:Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.jpg|нобай|Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.]]
Абай өлеңдері түгел дерлік [[лирика]]дан құралады, [[поэма]] жанрына көп бой бұрмағаны байқалады. Қысқа өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар портретін жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де қазақ жерінің, қазақтың ұлттық сипатының ерекшеліктері көрініп тұрады. Ислам діні тараған Шығыс елдерінің әдебиетімен жақсы танысу арқылы өзінің шеберлік&amp;nbsp;— шалымын одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен өлеңге айналдырады. [[Ислам]] дініне өзінше сенген діни таным жайындағы философиялық көзқарастарын да өлеңмен жеткізеді. Абайдың дүниетанудағы көзқарасы XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақ халқының экономикасы мен ой-пікірінің алға ұмтылу бағытында даму ықпалымен қалыптасты. Дүниетану жолында сары-орыстың төңкерісшіл демократтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-пікірін қорытып, басқаларға қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданады. Дүниетану өңірінде екі қасиеттің&amp;nbsp;— сезім мен қисынның , түйсік пен ақылдың қатынасын таразылайды. Сондықтан да: «Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз» деп жазады.

Кез келген халықтың тарих сахнасына шығуы&amp;nbsp;— жүйеге бейімделген біртектес өмір салттың ғана нәтижесі емес, сонымен бірге қасиеттік деп саналатын- арман-аңсардың (идеал) да біртұтастығына айғақ. Олай болса Абай сынының тәлкегіне түскен еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірікшілік, өсекшілдік, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты қасиеттер қазақ баласының кейбірінің бойындағы туа біткен кемшілік емес, сол Абай өмір сүрген қоғамдағы саяси әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екеніне ден қою қажет. Сонда, Абай бұрынғы бабаларымыздың бойынан көрген «кемшіліктерді» себеп ретінде емес, сол замандағы саяси-әлеуметтік қатынастардың салдары ретінде қарастыруға жол ашқан.

==Қара сөздері==
{{main|Абайдың қара сөздері}}
Абай Құнанбайұлының көркемдік, әлеуметтік, гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі — қара сөздері. Абай Құнанбайұлының қара сөздері (Ғақлия) — ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, [[философия]]дағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын Абай Құнанбайұлының қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай Құнанбайұлының өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор салған.

Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен [[философия]]лық сананы ұштастырады. Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары [[дін]] туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абай Құнанбайұлының кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл сөзге айналды.

Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш [[1918 жыл]]ы [[Семей]]де шыққан «Абай» журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері [[орыс тілі|орыс]], [[қытай тілі|қытай]], [[француз тілі|француз]], т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды.

===Қара сөзде айтылған ой===
Абайдың жетінші қара сөзінде ұшырасатын «жанның тамағы» деген күрделі [[философия]]лық ұғым бар. Оны Абай Құнанбайұлы біздің санамыздан тыс өмір сүретін объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесіңде пайда болатын ғылым, білімнің жинақталған қоры ретінде қарайды. Осы себептен де Абай Құнанбайұлы:

{{Quotation|''... құмарланып, жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді,''}}

— деп қайыра түсінік беріп отыр... Абай Құнанбайұлындай ұстаз ақынның бұл «[[Абайдың жетінші қара сөзі|Жетінші сөзде]]» көздеген мақсаты адамның бойыңда туа пайда болатын жан құмары арқылы өз ұрпағының санасына тек қана жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. Міне, Абай Құнанбайұлы ағартушылық көзқарасының тамыр алған бір саласының қайнар көзі осы жақта жатыр.

Абай Құнанбайұлы бұл бағыттағы ойларын өзге сөзбен &quot;Ғылым таппай мақтанба&quot; т.б. өлеңдерінде айтқан. Мұнда ол &quot;жанның тамағы туралы&quot; ұғымды өз заманынын тұрғысынан келіп, &quot;адам болу&quot; үшін қажет көп керектермен ауыстырады. Ақын толық адам болу туралы өзінің жүйелі де қалыптасқан көзқарасының тезисін ұсынады. Онысы:

{{Quotation|''Адам болам десеңіз...''

''Бес нәрседен қашық бол...,''

''Бес нәрсеге асық бол,''}}

- деген жолдарда жатыр. Ақынның   бүкіл   шығармаларындағы   негізгі бір   тұтас тақырыпта   өзекті   идея   болған. Абай Құнанбайұлының пікірінше, ішкі рухани казынамыздың молығуы тікелей өзіміздің қолымыздағы іс. Осы реуішті пікір Абай Құнанбайұлының «[[Абайдың он тоғызыншы қара сөзі|Он тоғызыншы сөзінде]]» де қайталанады. Абай Құнанбайұлының дүние танымы бойынша сананың, ақылдың пайда болуы күнделікті өмір тәжірибесінің нәтижесінен ғана туындайтын табиғи құбылыс. Соңдықтан да Абай Құнанбайұлы Он тоғызыншы сөзінде:

{{Quotation|''Адам ата-анадан туғаңда есті болмайды: есітіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан'' ''сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады... Сол естілерден есітіп білген жақсы нәрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, соңда іске жарайды, сонда адам десе болады,''}}

— деп жоғарыдағы өлең үзіндісендегі ойын осы сөзіңде одан ары кеңіте отырып дамытатынын көруге болады.

==Абай лексикасы==
{{main|Абай лексикасы}}
Абай тілінің негізі қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі мен ауызша әдеби тілі болғандықтан, оның лексика-фразеолия қазынасы тегі жағынан, ең алдымен, қазақтың төл сөздерінен, одан соң шағын мөлшерде араб-парсы және орыс сөздері қабатынан құралады. Өз тұсындағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық күй-жағдайына орай қазақ лексикасында болған өзгеріс-жаңалықтарды Абай тілі айқын көрсетеді. Мысалы, кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан шыға бастаса, Абай ондай сөздерді көбінесе көнені суреттеу үшін немесе образ үшін пайдаланады.

[[Хан]], [[уәзір]], аламан, [[Абыз (адам)|абыз]], [[жылыс]], [[тоғыс]], наурыздама сөздері көбінесе Қара сөздерінде тарихты баяндайтын тұстарда қолданылады. Ал, өмірге келген жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, өзі де бұларға қоса жаңаларын жасайды (қ. Жаңа сөздер). Абай шығармаларының тақырыбына орай төл лексиканың ішінен этнографизмдерді де ([[шілдехана]], үш тоғыз, [[қынаменде]], [[ақшомшы]], [[Ықтасын|ықтырма]], күзеу т. б.), көне киім-кешек, сауыт-сайман, құрал-жабдық атауларын да (дәндәку, жарғақ шалбар, пыстан, шақпақ, шөншік, [[дулыға]], шарайна т. б.) пайдаланады. Сондай-ақ сыртқы тұлғасы жағынан көнерген сөздерді (мыс, Ұлы дегеннің орнына ұлық, кіші сөзінің орнына кішік, тураның орнына туғры тұлғалары) ұйқас құрау, мағыналық реңк үстеу сияқты белгілі бір мақсатпен қолданады. Дегенмен, Абай тұсында бірқатар сөздердің көнеру дәрежесі қазіргі көздегіден әлдеқайда солғындау болғаны байқалады. Мысалы, ағайын, туысқан мағынасындағы қарындас сөзі, ел, жақын және жат, алыс семантикалы алаш, әскери мағынасындағы қол сөздерінің әлі де осы ұғымдарда еркін және жиі қолданылғандығын сол көзеңдегі қазақ әдеби тілі де, Абай тілі де көрсетеді. Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл, әсіресе, оның лексикасы сол қоғамның әр кезеңдегі тыныс-тіршілігіне орай өзгеріп отырады, яғни бірқатар сөздердің мағыналары ауысады, бірсыпырасы терминдік дәрежеге кетеріледі, енді бір алуанының қолданылу жиілігі артады. Бұл процеске қалам қайраткерлері белсене қатысады. Осы ретте Абайдың еңбегі көзге түседі.

'''Араб және парсы ықпалы:'''

Абай тілі лирикасының келесі қабаттары - [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] сөздері. Бұрыннан қазақтың жалпы халықтық тілінде қалыптасқан шығыс сөздерін Абай жатсынбай, еркін қолданады. Олар дінге, оқу-ағартуға, өнер-білімге, әкімшілікке, сауда-саттыққа т. б. қатысты болып келеді. Араб-парсы сөздерінің басым көпшілігін, жалпы халықтық тілдегі сияқты, Абайда да дерексіз ұғым атаулары құрайды (ар, абырой, мейір, нала, парыз, қаһар, қиял, қудірет, дәурен т. б.). Абай тілі лирикасының бір ерекшелігі - мұнда қазақ тіліне енбеген араб-парсы сөздерінің де қолданылғандығы. Олар, негізінен, Абайдың қарасөздерінде, онда да барлығында емес, тақырыбына қарай белгілі біреулерінде ғана шоғырланған. Ол шығармалар жүрегінің қуаты перзентлеріне арналған атақты [[Абайдың отыз сегізінші қара сөзі|Отыз сегізінші сөзі]] мен қазақ оқырмандарына иман деген - алла табарақа уатағаланың... жарлығына... мойынсұнып, инанмақ» екенін баяндаған 13-сөзі. Бұларда [[философия]] мен моральға қатысты ой-пікірін айтуда автор осы салалардағы ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан атауларын қазақшаламай, сол күйінде пайдаланды.

'''Орыс сөздері:'''

Абай лирикасының келесі қабаты - орыс сөздері. Олар сан жағынан араб-парсы қабатынан әлдеқайда кем болганымен, әрі қарайғы орын тебу бағыты жағынан басым тұседі. Бұл бағытқа себепкер, ең алдымен, қазақ қоғамының сол кезеңдегі және әрі қарай әлеуметтік, саяси, экономика күй-қалпы болса, екіншіден, қазақтың ұлттық жазба тілінің демократтық сипатта дамуы еді. Абай мен Ыбырай орыс тілі элементтерін текжалпыхалықтық сөйлеу тәжірибесінен емес, тікелей орыс әдеби тілінен алды. Абайдың жалпы халықтық қолданыс тауып пайдаланған сөздерінің көпшілігі әкімшілік, заң, шаруашылық салаларына қатысты. Олар: ''болыс, кандидат, ояз, сияз, старшын, майыр, шен, партия, сот, шар, закун, закуншік, кателешке, бодан, расход, кір, лапке, барқыт, самаурын, пәтер, сома, бақалшік, мәліш (сауда), аршепке, барабан, зауыт, машине.''

Абайда өзіне дейінгі және өз тұсындағы қазақ әдеби үлгілерінде көздеспейтін бір топ орыс сөздері бар. Олар ''адвокат, доктор, губернатор, начальник, визит, [[монастырь]], ладан, штык, картечь, такт, номер, химия, трагедия, единица, ноль, образование, назначение, посредник, жеребе, прошение, дезнание, прямота, икра, фабрик, электр, румке, стакан, счет дегензат есімдер мен уөздный, военный, здравомыслящий, уголовный, самородный (сары алтын), виноват деген сын есімдер және гуляйттау, пошел, занимайся'' деген етістіктер.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Абай және Пушкин==
[[Сурет:АБАЙ және ПУШКИН.jpg|thumb|250px|Абай суреті, авторы Әбілхан Қастеев&lt;ref&gt;[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm www.nklibrary.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208170815/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;]]

Аудармашыға екі қасиет қажет. Бірі талғампаздық, екіншісі ой тереңдігі. Талғампаздық деп отырғанымыз Абайдың хакімдігінің бір қыры. Абай бас салып кім-көрінгенді аудармаған, ол аудармақшы болған автормен өзі бәсекеге түскен. Абайдың аудармалары, шын мәнінде, ой жарыстыру. Сондықтан Абай жасаған аудармаларын оның ой кеңістігінің өрісі деп қабылдаған жөн. Абай тілін еркін меңгерген орыс халқынан таңдап, талғап, әсіресе екі ақынды аударған олар [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] және [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]. Абайдың талғампаздығына таң-тамаша қаласың. Орыс елімен, оның мәдениетімен мәңгілік қалатын, ешқандай өзге құндылық өлшемдеріне түспейтін екі ғалымды Абай бұлжытпай таныған және қазақ халқына таныстыру мақсатында, олардың шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Абай орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің өлеңмен жазылған &quot;[[Онегин|Евгений Онегин]]&quot; деген романын толық аудармаған одан үзінділер тәржімалағак Абай: ''&quot;Онегиннің сипаты,&quot; &quot;Татьянаның Онегинге жазған хаты,&quot; &quot;Онегиннің Татъянаға жауабы,&quot; &quot;Онегин сөзі,&quot; &quot;Онегиннің Татьянаға жазған хаты,&quot; &quot;Татьянаның сөзі,&quot; &quot;Ленскийдің сөзінен&quot;'' және ''&quot;Онегиннің өлердегі сөзі&quot;'' - деп жеке-жеке сегіз шығарма етіп аударған Неге Абай романды қазақ тіліне толық аудармаған, әрине оның себебін дөп басып айту қиың бірақ мен ойлаймың егер ''&quot;Евгений Онегинді&quot;'' толық аударса, оны қазақ оқырмандары қабылдамас еді, сірә, Абай соны түсінген, Қазақ оқырмандары махаббат, ғашықтық тақырыбына &quot;Ләйлі Мәжнүннен&quot; бастап өңкей классикалық ғажап туындылармен сусындап келе жатқан қауым, сондықтан болар Онегиннің Татьянаға шалажансар сезімін қалайша қабылдамақ. Әрине, қабылдай алмайды. Шығыстық дәстүрде ғашықтар құрбандыққа дейін барулары керек, айталық [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян сұлу]] сияқты. Осыны түсінген Абай ''&quot;Евгений Онегиннен&quot;'' үзінділерді таңдап алып, аударып, олардың өзін қазақы ұғымдармен сөйлетіп қойған ол ''&quot;Татьяна сөзін&quot; &quot;Тәңірі қосқан жар едің сен&quot;'', деп бастайды.&lt;ref&gt;Есім Ғ. Абай және Пушкин // Солтүстік Қазақстан. - 2006. - 9 тамыз. - 4 б.&lt;/ref&gt;

==Музыкалық мұра==
{{main|Абай музыкалық мұрасы}}
[[Сурет:Абай музыкасы.jpg|thumb|250px|Абай суреті, ауторы [[Абай Омаров]]&lt;ref&gt;[http://www.alashainasy.kz/culture/10734/ Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;]]

Ұлы ақын, ағартушы Абай музыкалық саласында да айта қалғандай мұра қалдырды. Өзінің асыл өлеңдерін, қара сөздерін қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа жазып қалдырса, музыкалық жөнінде оның мұндай мүмкіндігі болмады. Өйткені, Абай өмір сүрген көзеңде қазақта музыканың жазба мәдениеті жоқ еді, халықтық музыка ауыз дәстүрлік қалыпта еді. Сондықтан Абай әндері де қазақтың басқа халықтық ән-күйлері сияқты, ауыздан-ауызға, заманнан заманға ауыса отырып жетті. Музыка саласында жазба мәдениеттің болмауына қарамастан, Абай әндерінің бізге толық жеткен себебі - олардың халықтың жүрегінде сақталуға сапасы сай келетін шығармалар болғандығында, халық санасынан өшпес орын алғандығында. Абай әндерінің өзгешелігі - мелодиялық, ырғақтық жақтарындағы жаңалықтарында, идеялық мазмұнының ашықтығында. Бұл өзгешелік алғашқы көзде тыңдағандардың бәріне бірдей тұсінікті бола қоймады, болмақшы да емес еді. Мәдениеттің дамуына кедергі болатын феодалдық жағдайда кейбіреулер үшін ол әндердің жаңа тілдері қазақтың халықтық ән дәстүрінен шығып кеткендік болып көрінуі де мүмкін еді. Бірақ жаңа, прогресшіл мәдениет күрескері болған Абай өз бетінен қайтқан жоқ. Сейтіп, Абай әндері алғашқыда оның өз айналасына - ауыл-аймағына, кейін жалпы қазақарасына тарай бастады. Абай әндері халықтық негізден нәр алғандықтан, халық әндерімен тамырласып жатқандықтан, нотаның жоқ кезінде-ақ, ауыздан ауызға көше отырып, қалың бұқараның игілігіне айналды. Бұған бұрын-соңды халықтың музыкалық салтында болмаған жаңа өткір тілмен өлең тексіне құрылуы да себеп болды.

==Абайтану==
{{main|Абайтану}}
Абайтану [[қазақтар|қазақ]] [[әдебиеттану]] ғылымының саласы. Абайтану Абайдың өмірі мен шығармашылық өнері, [[философия]]сы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, [[қазақ халық поэзиясы]]ндағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]] мақалаларынан басталды деуге болады.

Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ» газетінде басылған «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан асқан бұрын-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» – деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп, баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, [[1909 жыл]]ы [[Санкт-Петербург]]те басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

==Абай Құнанбайұлының дінге көзқарасы==
[[Сурет:USSR stamp A.Qunanbayuli 1965 4k.jpg|thumb|200px|А. Құнанбайұлы, [[1965]] [[КСРО]] [[пошта маркасы]], (ЦФА тізімдемесі № 3220, Scott № 3059)]]

Абайдың дінге көзқарасын бағалап, тұжырымдауда екі түрлі қате пікір орын алып келді. Кейбір зерттеушілер Абай «''ислам дінінің қазақ ішінен шыққан өкілі''» деп келсе, екінші бір зерттеушілер Абайдың дін туралы ойлары ақын шығармашылығының әлсіз, кертартпа жағы деп түсіндіреді. Алғашқы пікір Абайға тағылған жала болса, соңғысы - ақынның дін туралы түсініктеріне тарихи, диалектикалық тұрғыдан қарамай, тұрпайы социологияға бас июдің салдарынан туған болжам. Абайдың дін туралы толғамдарын дұрыс түсініп, бағалау оған тарихи тұрғыдан қарауды талап етеді. Абай заманында қазақ даласында қос дінділік орын алды, ресми өмірде [[Ислам|ислам діні]] үстемдік еткенімен, күнделікті тіршілікте [[бақсылық]] түйсіктер мен түсініктер басым болды. Қос дінділік қазақ халқының сол кезеңдегі наным-сенімі мен дүниетанымынан айқын байқалады. [[Бақсылық]]тағы негізгі санат — «[[Тәңір]]і», исламдағы — «[[Аллаһ]]» қазаққа тән ұғымдар. Шаманизмде тәңірінің, [[аруақ]]тардың адамдармен ұштастырушы «[[жын]]» болса, исламда Алланың адамдармен байланыстырушысы «[[Періште (Ислам)|періштелер]]» деп саналды. Қазақтың күнделікті өмірінде шаманизмнің өкілі, іс жүргізушісі - жын шақыратын бақсылар, ал ислам дінінде - өздерін [[пайғамбар]]дың ұрпақтары санайтын қожалар болды. Абай «''Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы''» еңбегінде қазақ жерінде ислам дінінің қалай тарағандығын және оның шаманизммен байланысын арнайы талдайды.

Абайдың дін мәселелері - [[құдай]] мен [[адам]]ның, [[Тіршілік|өмір]] мен өлімнің, [[жан]] мен [[тән]]нің, [[иман]] мен ұяттың, [[дін]] мен [[ғылым]], дін мен дін иелерінің өзара байланысы туралы түсініктері антиклерикалдық бағыттағы талдау. Құдай мен адамның қарым-қатынасын [[Абайдың жиырма жетінші қара сөзі|Жиырма жетінші]], [[Абайдың жиырма сегізінші қара сөзі|Жиырма сегізінші]] сөздерінде арнайы талдап, гректің ұлы ойшылы [[Сократ]]пен пікір таластырады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

==Ақынның балалық шағы==
Абай Құнанбаев 1845 жылы қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Абай ауданындағы Шыңғыс тауында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты Ибраһим екен.

Абай ислам дінінің қағидаларын барынша құрметтейтін діни отбасында өсіп, тәрбие алды. Оның әкесі Құнанбай қажы тобықты руының өте ықпалды, орыс тілін жақсы білген биі болды. Орыстың алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдерімен қарым-қатынас жасап тұрды. Ол шыққан тегі сұлтан әулетінен болмаса да Қарқаралы округында алғашқы аға сұлтандардың бірі болып сайланды. Ғұмырының аяқ кезінде Меккеге қажылыққа барып қайтты. Меккеде Құнанбай қажы салдырған Тәбия қонақүйі әлі бар. Қажылықтан қайтып оралған Кұнанбай бұл дүниелік істерден біржола қол үзеді. Ақынның бабасы Өскенбай Қазақстанның Солтүстік-шығыс аймағындағы әділетті де ықпалды қазақ билерінің бірі болатын. Оның қалдырған данышпандық сөздері мен ғибратты өсиеттері аз емес. Биге қазақтардың алыс жатқан руларының адамдары да шағым айта келіп, жүгінетін. Абайдың арғы атасы Ырғызбай да атақты би әрі батыр болған.

Абай әуелі ауыл молдасынан сауат ашып, содан кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде үш жыл оқып білім алады. Ол жас кезінен кітапқа құмар болды, араб-парсы және көне түркі әдебиетінің үлгілерімен танысты. Абай қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңы мен ислам дінінің қағидаларын терең меңгерді. Онымен білім жарыстырудан молдалардың өздері қауіптенетін. Абай халық ауыз әдебиетінің үлгілерін өте жақсы білді. Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінде-ақ өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастады.

Әкесі Құнанбай Абайды тобықты руының болашақ билеушісі ету мақсатымен оқудан ауылға кері қайтарып алады. Мұнда ол халықтың қалың ортасына түседі. Билер, ақындар, сазгер-әншілермен, сондай-ақ даланың данышпан ойшылдарымен жиі-жиі бірге болып, араласып тұрады.
Ақынның жастық шағы патша үкіметінің Қазақстанның оңтүстігіне қарай әскери күшпен ентелеп ене бастаған кезімен тұспа-тұс келді. Ол патша үкіметінің округтық приказдардағы жағдайының барған сайын нығая түскенін, XIX ғасырдың 60—90-жылдарындағы әкімшілік реформаларының енгізілгенін өз көзімен көрді. Ол аз уақыт болыс болған кезінде қай істі болса да әділ және адал шешуге талпынды. Сол үшін қатардағы қарапайым халықтың терең сый-құрметіне бөленді. Бірақ қоғамның күрделі проблемаларын мұндай қарапайым тәсілмен шешуге болмайтынына бірте-бірте кәміл көз жеткізе бастайды. Сондықтан да ол қазақтардың білім мен ғылым алуын белсене жақтаушыға айналады.

==Озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы==
Болашақ ақынның дүниеге көзқарасының қалыптасуына оның озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы орасан зор ықпал етті. Ол кезде өз Отанының тәуелсіздігі жолындағы ұлт-азаттық қозғалыстарға белсене қатысушылар Қазақстан аумағына жер аударылып келіп жатты. Олар, атап айтқанда, [[Украина]] мен [[Польша]]дағы зиялы қауымның неғұрлым білімді өкілдері болатын. Жер аударып келгендердің арасында патша үкіметінің саясатына қарсы шыққан орыс зиялы қауымының өкілдері де аз емес еді. Олар Абайдың саяси көзқарасының қалыптасуына ықпал етті. Атап айтқанда, [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлис]], А. Леонтьев, С. Гросс, А. Блек, П. Лобановский, Н. Коншин, Н. Долгополов және басқалары еді.

Олар Абаймен бірге жиі-жиі қонақта болып жүрді. Қазақ ақыны солардың арқасында озық ойлы орыс мәдениетінің алып өкілдері А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың және басқалардың шығармаларымен жете танысты.

==Абай — ұлы ақын әрі ойшыл==
Абай өзінің өлеңдерін бала кезінен жаза бастады. Бірақ ол ақын ретінде алғаш рет XIX ғасырдың 80-жылдарының орта кезінен бастап таныла бастады. Бұл кезде Абай өз атынан «Жаз» («Жаздыкүн шілде болғанда...») деген өлеңін жариялаған болатын. Абай — «Ескендір», «Масғүд», «Әзім әңгімесі» поэмалары мен этикалық-философиялық еңбегі «Қара сөздерді» жазды. Ақынның 1890-1898 жылдар аралығында жазылған «Қара сөздерінде» XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқының болмысы зерделенді.

Ақынды қатты алаңдатқан жағдайлар қазақтардың жаппай кедейленіп, қайыршылық халге түсе бастауы, патша үкіметі шенеуніктерінің шектен шыққан озбырлығы, жергілікті болыстардың парақорлығы мен қанағатсыз пайдакүнемдігі болды. Ол өзінің өлеңдерінде жақын туыстарына көмек қолын созбайтын сараң байларды өлтіре сынады.

Абай қазақ қоғамын ерінбей еңбек етуге шақырды. Өзінің кейбір замандастарының бойындағы жаманшылық мінездерді — жалқаулықты, еңбексіздікті, көрсеқызарлықты, алтыбақан алауыздықты, надандықты жеріне жеткізе әшкереледі. Кедейшіліктен құтылудың бір тәсілі егіншілікпен айналысу, қолөнер кәсібін және сауда-саттық жасауды үйрену екенін айтты. Ол былай деп жазды:

{{Quotation|''Егіннің ебін,''

''Сауданың тегін''

''Үйреніп, ойлап, мал ізде''}}

Оның басқаша ойлауы мүмкін де емес еді. Қазақ даласында жиі болып тұратын жұт қарапайым халықты ауыр қайғы-қасіретке душар ететін. Ондай кезде жылдар бойы жинаған малдан бір-ақ күнде айырылып, жұтап қалуға болатын еді. Абай 1880 жылғы алапат ауыр жұтты өз көзімен көрді. Сол жылы оның сан мыңдаған жерлестері қайыршылық халге душар болған еді. Семей облысында кедей жатақтардың саны бұрын-соңды болып көрмеген жоғары көрсеткішке жетті. Олар казак станицалары мен орыс шаруаларының деревняларына жаппай ағылып, болар-болмас тиын-тебенге жалданды, үй қызметшілері, қолбала, бақташылар болды. Қайыр сұрап, ел кезіп кеткендер де көп еді.

Абай қазақтарды мал өсірумен қоса сауда жасауды, белгілі бір кәсіп түрімен шұғылдануды үйрену қажеттігіне баса назар аударды. Орта Азия тұрғындарының кәсіп түрлеріне үлкен ілтипатпен қызыға қарады. Ол былай деп жазды: «Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, саудагердің жүрмеген жері жоқ, қылмаган шеберлігі жоқ. Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһари (яғни қала адамдары болып. — авт.) жауласпайды. Орысқа қарамай тұрганда қазақтың өлісінің ахыреттігін (кебінін. авт.), тірісінің киімін сол жеткізіп тұрды».

Абай халыққа жаны ашымайтындарды жек көрді, байлардың қарапайым халыққа менсінбей қарауы оның ашу-ызасын келтірді. Қоғамды прогресшіл түрде дамыту жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Абай ел басқаруға халық үшін қызмет ететін, адал адамдар сайлануы тиіс деп есептеді. Ол өз төңірегіндегі адамдардың, жақындары мен шәкірттерінің бойындағы өз халқына риясыз берілгендікті, оның мүдделерін қорғау қасиеттерін қолдап отырды.

==Абай және халық ағарту ісі==
Ұлы ақын жас ұрпақты имандылыққа, адамгершілікке, ғылым-білім үйренуге шақырды.
{{Quotation|''Ғылым таппай мақтанба,''

''Орын таппай баптанба.''

''Құмарланып шаттанба''

''Ойнап босқа күлуге...''

''Бес нәрседен қашық бол,''

''Бес нәрсеге асық бол,''

''Адам болам десеңіз,''

''Тілеуің, өмірің алдыңда,''

''Оған қайғы жесеңіз,''

''Өсек, өтірік, мақтаншақ,''

''Еріншек, бекер мал шашпақ''

''Бес дұшпаның білсеңіз.''

''Талап, еңбек, терең ой,''

''Қанағат, рақым ойлап қой -''

''Бес асыл іс көнсеңіз..., -''}}

деп жастарды бес нәрседен — өсектен, өтіріктен, мақтаншақтықтан, еріншектіктен, бекер мал шашпақтықтан қашық болуға, бес асыл іске — талап етуге, еңбекті сүюге, терең ойлай білуге, қанағатшыл болуға, қайырымды рақымшылық жасауга шақырды.

Абай жастардың бойындағы кеселді кемістіктерді, арсыздық пен ұятсыздықты, дөрекі надандықты тәрбие және білім беру арқылы жоюға үндеді. Ақын ол үшін қазақ балаларын оқытатын мектептерді көптеп салуды жақтады. Атап айтқанда, ол былай деп айтты: «Балаларды ата-аналарынан алып, мектепке беру керек, олардың біразын мамандықтың бір түрін, біразын басқа мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептерді көбейту қажет, оларда тіпті қыздар да оқитын болсын».
[[Сурет:Abai4ik.JPG|thumb|400px|Абай суреті]]

Ұлы ақын өз шығармаларында халықты ғылыммен белсене айналысуға үндеді. Әркімді өзінің өткен әр күніне міндетті түрде есеп беріп отыруға, келер ұрпақты парасаттылыққа шақырды.

Абайдың пікірінше, адам болу үшін оның бойынан үш түрлі фактор табылуы тиіс. Біріншіден, баланың шыққан тегі жаксы болуы керек, екіншіден, оның әлеуметтік жағдайы немесе қоршаған ортасы жағымды болуы шарт, үшіншіден, балаға адамгершілік тұрғысында тәрбие берілуі қажет.
Абай парақор билеушілерді, ашкөз судьяларды, надан молдаларды әшкерелеп отырды. Халықтың игілігіне жету жолындағы бұл қырсықты ғылым мен білім аркылы ғана жоюға болады деп есептеді. Ол жастарға үздіксіз еңбек етіп, білім алуды міндет етіп қойды. Білім алуға жұмылған еңбек әрқашанда жемісті және ізгілікті болатынын қадап айтты. Қараңғылықтан шығар, елді өркениетке жеткізер жалғыз жол — оқу-білім екенін көзі қарақты жастарға түсіндірді.

==Аудармашылық қызметі==
Абай орыс тілін тамаша меңгерді. Мұның өзі оның орыс ақыны [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]] бірқатар өлеңін қазақ тіліне аударуына мүмкіндік берді. Атап айтқанда, Абай М.Ю. Лермонтовтың «Шайтан» («Демон»), «Дұға» («Молитва»), «Қанжар», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Жалау» («Жалғыз жалау жалтылдап»), «Теректің сыйы» («Асау Терек долданып, буырқанып») сияқты өлеңдерін аударды. Абай А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» дастанының үзінділерін қазақы ұғымда жатық етіп еркін аударды. Абайдың Татьяна хатының сөзіне шығарған «Татьянаның қырдағы әні» қалың елдің сүйікті әніне айналды.

Абай И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударумен де айналысты. Қазақтар ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті жетекшісі Ә. Бөкейханов өзінің қырғыз даласындағы әртүрлі уездерде болған кезінде ондағы ақындардың [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]] мен [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтовтың]] Абай аударған өлеңдерін жақсы білетініне, оларды домбырада әнге қосып айтатынына көз жеткізіп қайтқанын жазады.Орыс тілінен Абай аударған шығармалар қазақ әдебиетін байыта түсті. Абай орыстың ұлы ақындарының 50-ден астам өлеңін қазақ тіліне аударды.

==Абайдың Қазақстан тарихында алатын орны==
Абайдың өз өлеңдері мен қара сөзбен жазылған ғибраттарында қазақ қоғамы өмірінің 
барлық жақтарын ашып көрсетті. Одан ақыл-кеңес сұраған дала тұрғындары ағылып келіп жатты. Атап айтқанда, оған Баянауыл өлкесіндегі белгілі шежіресі, әрі ақын [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] келіп тұрды. Абаймен Семейге саяси жер аударылып келгендер де санасатын. Міне, мұның бәрі патша үкіметі шенеуніктері мен олардың жергілікті кейбір итаршыларының тарапынан қызғаныш пен көре алмаушылық, тіпті саяси күдік туғызды. Ақынның үстінен өсек айту мен жала жабу әрекеттерін күшейтті. Патша үкіметінің әкімшілігі Абайдың соңына шам алып түсіп, аңду орнатты. Тіпті 1903 жылы Семей полицмейстері ақынның және оның балаларының үйіне тінту жүргізді.

Жақын туыстары мен балаларының бірінен соң бірінің қазаға ұшырауы, оның үстіне ізіне түсіп қудалауға душар болуы ақынның денсаулығына әсер етті. Абай 1891 жылы өзінің ең жақсы көретін інісі Оспаннан айырылды. 1895 жылы үлкен ұлы Әбдірахман қайтыс болды. 1904 жылғы көктемде оның тағы бір ұлы Мағауия дүниеден өтті. Бұл қайғылы оқиғалар Абайға аса ауыр тиді. Мағауияның өлімінен кейін 40 күн өткенде Абайдың өзі де қайтыс болды.

Ақын өзінің талантты шәкірттерін тәрбиелеп өсірді. Абайдың ізбасар шәкірттері [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]], [[Ақылбай Абайұлы Құнанбаев|Ақылбай]], [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай]] және [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] болды.

Абай көзі тірісінде өзінің өлеңдерін жинаған емес. Олардың әрқайсысын бір жапырақ қағазға жазып, жастарға таратып бере берген. Олар Абайдың өлеңдерін жаттап алып отырған. Сөйтіп Абай өлеңдері қазақ даласында ауыздан ауызға таралып кете барды. Оның өлеңдері қолдан қолға көшіріп алынды. Ондай қолжазба көшірмеге ие болу әрбір сауатты қазақ үшін зор ғанибет болатын. Кейінірек Абайдың туындыларын оның ұлы [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] жинастыра бастады. Абай өлеңдерінің ең алғашқы жинағы 1909 жылы ақын Кәкітайдың арқасында [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласында басылып шықты. Абай Құнанбаевтың өлеңдерін жинауға және бастырып шығаруға көп күш-жігер жұмсап, игі ықпал еткен адал ақын [[Көкбай Жанатайұлы]] (1864—1927) болды. Ол өлеңдер белгілі қоғам қайраткері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханның]] редакциясымен басылып шықты.

Абай отандық тарихымыз бен әдебиетімізде аса көрнекті орын алады. Абай қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалады. Абай есімі дүниежүзі халықтары әдебиетінде [[Уильям Шекспир|Шекспир]], [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]], Гётелермен қатар тұрады. Ақынның мол әдеби мұрасы тек бір халықтың ғана емес, бүкіл адамзаттың рухани қазынасы саналады. Қазақстанда ұлы Абайдың есімі көптеген елді мекендер мен көшелерге, Алматы Ұлттық университетіне, Алматы қаласындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрына берілген. Ұлы ақынның құрметіне Қазақстан мен Ресейде ескерткіштер орнатылған. Қазақстанның жоғары оқу орындарында Абай шығармашылығына арналған халықаралық және республикалық ғылыми конференциялар жыл сайын өткізіліп тұрады. Ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы 1995 жылы дүниежүзілік ЮНЕСКО көлемінде аталып өтті.

==Түрікмен оқырмандары==
Ақынның қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай түрікмен ақындары оның өлеңдерін аударды, ал ғалымдар мен сыншылар Абайдың шығармашылық жолы мен поэзиясының түр ерекшеліктері жөнінде зерттеу мақалалар жазды. Абайдың өлеңдерін ақындар М. Сеидов, К. Эзизов, С. Ураев, А. Баймурадов, А. Ораз тағанов түрікмен тіліне аударды. Ұлы ақынның туғанына 125 жыл толу тойы қарсаңында Б. Кербабаев, Б. Сейтақов, А. Алымкулов, Н. Гуллаев, А. Белмурадов, Н. Эсенмурадов тағы басқа Абай өлеңдеріне жан-жақты талдау жасайтын мақалалар жазды. Жиырмасыншы ғасырдың басында түрікмен поэзиясында шарлар алға шықты. Шахир да суырып салма ақын, олар өлеңді алдын-ала дайындықсыз-ақ құрай алады. Ондай шахарлар қатарына ұлы Абайдың дәстүрін жалғастырған Кер-молла, Байрам-шахир, Молла-мұрт, Дурды-Клыч, Ата Салих жатады. Абай поэзиясына тән суырып салмалық ерекшелік осы түрікмен ақыңдарының поэзиясында кездеседі. Бұл жөнінде түрікменнің әдебиетшісі А. Баймурадов өзінің ''«Поэзиямыздағы Абай дәстүрінің жалғасуы»'' (''«Әдебиет ве сунгат»'', 1974 жыл) атты мақаласында кең көлемде сөз еткен. Абайдың өлеңдерімен қатар ғақлиялары, ''«Ескендір»'', ''«Масғұт»'', ''«Әзімнің әңгімесі»'' атты дастандары түрікмен оқырмандарына жақсы белгілі.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;

== Абай туралы  ==
Абай туралы (кітаптар, мақалалар, фильмдер т.б.):
* [[Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар (мақала)|Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар]] — [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] мақаласы. «Абай Құнанбайұлының шығармаларының» 1940 жылы шыққан 2 томдық жинағының 2 томында жарық  көрді.
* [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — («Жизнь и твор­чество Абая (Ибрагима) Кунанбаева»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Абай Құнанбаевтың «Лирикалары мен поэмалары» атты 1940 ж. «Художествен­ная литература» баспасынан орыс тілінде жарық көрген жинағына жазған алғы сөзі. Кітап Л. Соболевтің редакторлығымен шыққан.
* [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — Мұхтар Әуезовтің туындысы (Б. Кенжөбаевпен бірге).  Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты 1945 ж. жарық көрген.
* [[Абай аулында (кітап)|Абай аулында]] — Мұхтар Әуезовтің балалық шағына арналған көркем туынды. Авторы Т. Жұртбаев. 1987 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрген.
* [[Абай ақындығының айналасы (мақала)|Абай ақындығының айналасы]] — Мұхтар Әуезотің мақаласы.  «Әдебиет майданы» журналының 1934 ж. 11-12-санында, сол жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 30 желтоқсандағы нөмірінде жарияланды.
* [[Абай елі]] — альбом-шежіре. Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай [[1994 жыл]]ы «Өнер» баспасынан шыққан.
* [[Абай елінде өткізілген мереке]] — Мұхтар Әуезовтың очеркі. Ұлы Абайдың 100 жылдық мерейтойында көрген-сезген жайлардан туған ойларын жазған. Очерк «Қазақ елі» журналынын 1945 жылғы 3-4-санында, кейін Мұхтар Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағында (18-кітап, 1985) жарияланды.
* [[Абай еңбектерінің биік нысанасы (мақала)|Абай еңбектерінің биік нысанасы]] — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жазылып, алғаш рет «Социа­лист Қазақстан» (18. VIII. 1945), «Ленин туы» (23. VIII. 1945), «Алтай большевигі» (26. VIII. 1945) газеттерінде жарияланды.
* [[Абай жайын зерттеушілерге (мақала)|Абай жайын зерттеушілерге]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Семей облыстық «Екпінді» газетінің 1940 жылғы 17 шілде күнгі санында жарияланған.
* [[Абай жолы (мақала)|Абай жолы]] — («Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. «''Литературная газетада''» 1954 жылғы 13 қарашада шыққан.
* [[«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы (кітап)|«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы]] — монографиялық зерттеу. Авторы З. Ахметов. 1984 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген.
* [[«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері (монография)|«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері]] — монография. Авторы [[Ләйлә Мұхтарқызы Әуезова|Ләйлә Әуезова]]. 1969 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген.
* [[Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері (мақала)|Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің 1 шілдедегі санында жарияланды.
* [[Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы (мақала)|Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы]] — (10. VIII. 1945) газетінде жарияланған. Мақалада Абайдың ақындық өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған.
* [[Абай Құнанбаев (150 жылдық мерейтойына)]] — Мұхтар Әуезовтің ғылыми еңбектерінің жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген.
* [[Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар]] — Мұхтар Әуезовтың 1940 жылы жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен бірге).
* [[Абай (деректі фильм)]] — деректі фильм. 1954 жылы Алматы киностудиясы шығарған.
* [[Абай (диафильм)]] — диафильм. 1956 жылы [[Мәскеу]] «Диафильм» студиясы шығарған.
* [[Абай (жарнама кітапша)]] — осы аттас операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі шығарған.
* [[Абай (кинодрама)]] — жазушының кинодрамасы. Қолжазба жазушы мұрағатында сақтаулы (№141-папка), араб әрпімен жазылған, көлемі 53 бет.
* [[Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)]] — Мұхтар Әуезовтың 1933 ж. жазған зерттеу еңбегі. «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралына» енген.
* [[Абай (әдеби журнал)]] — 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған ([[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовпен]] бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ұйымдастырған «Уақ қарыз серіктестігінің» демеуімен 12 саны жарық көрген.
* [[Абай (әдеби сценарий)]] — жазушының әдеби сценарийі. Автор Абайдың ақындық өнepiн суреттеуді шәкірт ақындар шығармашылығымен қатар өрбітуді мақсат еткен.
* [[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы]] — («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу үстінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған.
* [[Абайды білмек керек ойлы жасқа]] — Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады.
* [[Аймақтану, білім арттыру (мақала)|Аймақтану, білім арттыру]] — «''Аймақтану, білім арттыру''», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. «Жаңа мектеп» журналының 1929 жылы 11-санында жарияланған. Жазушының шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 3-томында (1998) қайта басылды.
* Абайдың есімі орыс жазушысы Павел Федоровтың “Синий шихан” романында (қазақ тіліне Сәкен Жүнісов аударған) аталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons|Abay Qunanbayuli}}
{{Rodovid|510801}}
* [http://sites.google.com/site/abai1845/-le-der Абай Құнанбаев, өлеңдері, поэмалары, аудармалары]
* [http://www.abay.nabrk.kz/ Әлемге танылған - АБАЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825061151/http://www.abay.nabrk.kz/ |date=2009-08-25 }}
* [http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960/ Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226103307/http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960 |date=2011-02-26 }}
* [https://archive.is/20121225024820/madi-kom.narod.ru/Abai.html/ Қазақтың Ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы]
* [http://abai.kz/content/darkhan-kydyreli-t-rkistannyn-en-yly-akyny Дархан Қыдырәлі. Түркістанның ең ұлы ақыны]
* [http://www.abai.kz/ Абай ақпараттық порталы]

{{Жақсы мақала}}

[[Санат:Абай Құнанбайұлы|*]]
[[Санат:XIX ғасырдағы қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақ философтары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]]</text>
      <sha1>tf0kovbanm30krl5tiuufawyy20c9s4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578188</id>
      <parentid>3578070</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Абай туралы */</comment>
      <origin>3578188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96505" sha1="7jr5149helourw6o6id340akdar85h1" xml:space="preserve">{{мағына|Абай}}
{{Тұлға
 |Есімі = Абай Құнанбайұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Abai Kunanbaev.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = Ибраһим Құнанбайұлы
 |Туған күні = 10.08.1845
 |Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Семей облысы]]
 |Мансабы = Ақын, ағартушы, философ, сазгер, саяси қайраткер
 |Азаматтығы =   
 |Діні = [[сүннет]]тілік [[ислам]]
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 06.07.1904
 |Қайтыс болған жері = Семей облысы
 |Әкесі = [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
 |Анасы = Ұлжан Асан
 |Жұбайы = Ділдә &lt;br /&gt; Шүкіман (Әйгерім) &lt;br /&gt; Еркежан
 |Балалары = ''Ділдәдан:'' Ақылбай, Хакімбай, Әбдірахман, Мағауия, Күлбадан, Райхан &lt;br /&gt; ''Әйгерімнен:'' Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайыл, Кенже
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = Abai Kunanbaev
}}
'''Абай''' ('''Ибраһим''') '''Құнанбайұлы''' ([[10 тамыз]] [[1845 жыл]] – [[6 шілде]] [[1904 жыл]]) — [[ұстаз]], [[ақын]], [[Ағартушылық|ағартушы]], [[қазақ әдеби тілі]]нің негізін қалаушы, [[философ]],&lt;ref&gt;Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; сазгер, [[Тілмаш|аудармашы]], саяси қайраткер,&lt;ref&gt;[http://www.abai.kz/node/118 аbai.kz] ақпараттық порталы&lt;/ref&gt; либералды көзқарасты [[ислам]] дініне таяна отырып, [[Орыстар|орыс]] және [[еуропа]] мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен.&lt;ref&gt;[http://www.madenimura.kz/music/DocLib1/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.aspx madenimura.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Абай Шығыс пен Батыс мәдениетін жетік білген. Бірқатар әлем ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық [[трактат]]тар стилінде жазылған «[[Қара сөздер кітабы|Қара сөздері]]&lt;nowiki/&gt;» – тақырып ауқымдылығымен, дүниетанымдық тереңдігімен, саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды.&lt;ref&gt;[http://www.adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6640&amp;Itemid=35 adebiet.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} әдеби әлем порталы&lt;/ref&gt;

== Қысқаша шолу ==
Абай Құнанбайұлы [[Орта жүз]]дегі [[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руынан шыққан. Әкесі [[Құнанбай Өскенбайұлы]] өз заманындағы атақ даңқы алысқа кеткен адамдардың бірі болған. Патша өкіметі [[XIX ғасыр]]дың ортасындағы бір сайлауда оны [[Қарқаралы ауданы]]ның аға сұлтандығына бекіткен. Абайдың анасы [[Ұлжан]] да [[Арғын]] тайпасынан, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руы]]ның қызы. Абай бала кезден Өскенбайдың әулетінің Үлкен әжесі атанып кеткен [[Зере]] әжесінің қолында өсті, Өскенбайдың бәйбішесі Тоқбала анамыз (Зере) [[Наймандар|Найманның]] [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] болысының байы Бектемірдің қызы, Зере әжеміз Ибраһимді &quot;Абай&quot; деп еркелетіп атаған. Содан бері бұл есіммен Абай тарихқа енді.

Осындай текті ортадан шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған төрт ұлдың бірі Абай жастайынан-ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен көзге түседі. Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт етеді. Әкесі оның зеректілігін байқағаннан кейін, 10 жасқа толған соң [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Семейдегі Ахмет Риза медресесіне]] береді. [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Медреседе]] төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, қасында ұстап, ел басқару ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегінде ел жақсыларымен араласып, өз халқының рухани мәдениет жүйелерімен жете танысады. Өзі [[Би (тұлға)|билер]] үлгісінде шешен сөйлеуге төселеді. Ұтымды сөзімен, әділ билігімен елге танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр Көкше дейтін елге [[Болыс (лауазым)|болыс]] болады. Билікке араласып, біраз тәжірибе жинақтағаннан кейін, ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге күш салып бағады. Бірақ онысынан пәлендей көңіл тоятындай нәтиже шығара алмайды. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен, әсіресе, өлеңмен насихаттамақ болады. Абай бір жағынан шығыс классиктері [[Низами]], [[Сағди Ширази|Сағди]], Қожа Хафиз, [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Физули]], [[Абд әр-Рахман Жәми|Жәми]] тағы басқаларды оқыса, екінші жағынан [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]], Александр Герцен, Михаил Салтыков-Щедрин, Николай Некрасов, [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]], [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]], [[Иван Андреевич Крылов|Иван Крылов]], [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Достоевский]], [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургенев]], [[Николай Гаврилович Чернышевский|Николай Чернышевский]] мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]], [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарды оқып, Дрепер, [[Бенедикт Спиноза|Спиноза]], [[Герберт Спенсер|Спенсер]], Льюис, [[Чарлз Дарвин|Дарвин]] сынды ғалымдардың еңбектерін зерттейді.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Отбасы ===
[[Сурет:abay.jpg|right|200px|thumb|Абай ұлдары Ақылбай (сол жақта) және Тұрағұлмен (оң жақта) бірге]]
Абай Құнанбайұлы [[1845 жыл]]ғы [[23 тамыз]]да қазіргі [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысының]] [[Шыңғыстау|Шыңғыс тауларында]], [[Қарқаралы]]ның аға сұлтаны [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] төрт әйелінің бірі, екінші әйелі [[Ұлжан]]нан  туған.

Ақынның арғы тегі [[Орта жүз]] Тобықты, Арғын ішіндегі [[Олжай Әйтекеұлы|Олжай батырдан]] басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ырғызбай, Көтібақ, Топай, Торғай, деген 4 ұл туады.Бұлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол Айпара балаларына:

{{Quotation|''Шынжыр балақ, шұбар төс Ырғызбайым,''

''Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,''

''Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,''

''Сірә да оңбас торғайым...''}}

Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде [[Ырғызбай Айдосұлы|Ырғызбай]] ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] тарайды. [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел осыдан қалған. Өскенбайдың әйелі Зереден Құнанбай туады.

Құнанбай — 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан [[ұрпақ]] жоқ. Абайдың “ Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңға шебер, жөн-жобаға жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі [[Ахмет Риза мешіт-медресесі]]нде оқиды. Бұл медреседе [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, [[иран]], шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың [[Низами]], [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Сағди Ширази|Сәғди]], [[Қожа Хафиз]], [[Физули]] сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. Медресенің үшінші жылында Абай [[Семей]] қаласындағы “Приходская школа”-ға да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады.
[[Сурет:Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары.jpg|thumb|Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары]]
Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады. Абай әке қасында болған жылдарда атқамінер би-болыстардың қулық-сұмдықтарын, қазақ даласына ыдырай бастаған феодрулық қатынастардың кереғар қайшылықтары, кіріптар еткен әлеуметтік теңсіздіктің зардаптарын, аштық пен жалаңаштықты, патриархалдық, кертартпа салт-сана, әдет-ғұрып зандарының залалдарынын айқын түсінді.

Патша үкіметінің отаршылық саясаты мен парақор орыс әкімдерінің жергілікті би-болыстардың арамза әрекеттерін айнытпай танып, көкірегінде жиркеніш сезімі оянып, соларға қарсы күресуге бел буды, “ елге пайдалы, адамгершілігі бар, әділ басшы болсам ғана жақсы адам боламын” деген тұжырымға бекіді. Осы мақсатпен болыс сайлауына түсіп, жеңіп шығады да, 1876–1878 жылы Қоңыр-Көкше еліне болыс болады. Бұл жылдары Абай өз қолындағы билікті пайдаланып, әділдік таразасын тең ұстауға күш салды. Әлсізге зорлық көрсеткендерді, ұрлық жасағандарды қатты жазаға тартып, халық қамқорына айналды. Оның ел басқарудағы бұл бағыты халықты қалауынша езіп-жаншып жүрген шонжарлар тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, үстінен оязға жалған арыз айтушылар көбейді. Соның бірі [[Үзікбай Бөрібаев]]тың «Таймақкөл деген жерімді тартып алды» деген жалған арызы бойынша көтерілген іс 10 жыл сүргінге созылып, ақыры [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлистің]] көмегімен аяқсыз қалды. П. В. Маковецкий бұл істі [[1884 жыл]]ғы [[27 тамыз]]да жалған жала деп тауып, қысқартып тастады. Ақын үстінен жазылған «Абай барымта алды, ауыл шайып әйел қорлады» деген бір топ шонжар дұшпандарының арызы да нәтижесіз қалды.

Ақын саяси қызметі үшін 1870 жылдары [[Санкт-Петербург]]тен [[Семей]]ге айдалып келген Михаэлиспен, 1880 жылдарда орыс демократтары [[Нифонт Иванович Долгополов|Н. И. Долгополов]], А. А.Леонтьевпен танысады. Бұл озық ойлы азаматтардың Абайдың саяси-әлеуметтік көзқарасына игі ықпалы тигізгені сөзсіз. Бірақ Абай Құнанбаев орыс мәдениетімен, әдебиетіменен, демократтық көзқарастарымен осы кісілер арқылы деу ағат айтқандық болар еді. Бұл тұста [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әузовтың]] «Ал, кейін орыс тілін біліп, орыстың ұлы мадениетін мол, терең тани бастаған Абай өзгін ойды бұлардан үйренбейді. Пушкиннің өзінен, Белинский, Герцен, Чернышевский, Салтыков-Щедрин, Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең, терең тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеуметтік көзқарасын тек Михаэлис әсерінен деп қойсақ, әрі Абайға, әрі орыс халқының ұлы мұрасына жане ұлы даналарына қиянат сөз айтқан болар едік» деген тұжырымын келтірсек те жеткілікті. Абай осылайша, Европаның Гете, [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарын, Спенсер, [[Бенедикт Спиноза]], Льюис, Дарвин, Дрепер сынды ғұламаларының туындыларын оқыды. Сөйтіп Әуезовтың сөзімен айтқанда «1884 жылдары, жасы қырыққа таман ілінгенде, ол дүниеден көп мағлұматы бар кісі болды.» Абай осы тұста, 1886 жылы досы Михаэлистің ұсынысымен, Семей облысы Статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды.

1875 жылы Қоңыркөкше елінде өткен сайлауда жеңіп шығып, 1878 жылға дейін болыс болады. Қазақ халқының дәстүрлі ел билеу жосындарын, әдет-ғұрып заңдарын жетік білетін Абай ел ішіндегі әр алуан әкімшілік-құқықтық реформаларға белсене араласады. Егде тартқан шағында әкімқара биліктен, атқамінерліктен іргесін аулақ салып, шығармашылықпен ғана шұғылданады. Абайдың көптеген шығармаларында Адам, Болмыс және Ралам тақырыбы, сондай-ақ, абсолюттік ақиқат сыры тұрақты орын алады.&lt;ref&gt;Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

1885 жылы мамыр айында [[Шар (өзен)|Шар өзені]]нің бойындағы Қарамола деген жерде Семейдің ген.-губернаторы Цеклинцкийдің басқаруымен Семей губернасиясына қарайтын 5 уездің 100-ден астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би болып сайланған Абайға “Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережесін” әзірлеу тапсырылды. Абай бастаған комиссия барлығы 93 баптан тұратын ережені 3 күн, 3 түнде әзір етті. Бұл қазақ қауымында ежелден қалыптасқан кертартпа әдет-ғұрып заңдарына да, патша өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген заңына да ұқсамайтын, өзгеше құжат еді. Оның әсіресе ұрлық, қылмыс пен әйел мәселелеріне арналған баптары ерекше құнды. Бірақ Абайдың атақ-даңқын осынша көкке көтерген [[Қарамола съезі]]нен кейін оның дұшпандары тіпті еліріп кетті. 1890 жылы Байғұлақ, Кұнту деген жуандардан бастаған 16 атқамінер [[Жиренше қыстауы]]ның шетіндегі Ши деген жерде Абайға қарсы дұшпандық әрекетке сөз байласады.

1891 жылдан бастап Абай басына ауыртпалық түсіп, бір-біріне ұласқан қайғы бұлты ашылмай қояды. Осы жылы ақынның сүйікті інісі Оспан жарық дүниеден өтеді. Одан кейін орысша әскери білімі бар, үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманнан айырылады. Бұлардың қазасының ақын жанына қандай батқаны оның осы тақырыпқа арнаған топтама өлеңдерінен айқын көрінеді. Сөйтіп, жүргенде соңғы тіренішіндей болған дарынды ақын баласы [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] да қайтыс болды. Осындай қабаттасқан қайғы қасіреттен күрт сынған Абай Мағауияның қазасынан кейін қырық күннен соң, өзі де дүние салады. Ақынның сүйегі Шыңғыстаудың ығындағы Жидебай мекенінде, інісі [[Оспан Құнанбайұлы|Оспанның]] жанына жерленеді. Бұл күнде ол арада қазақтың ұлы екі перзенті — Абай мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрімге]] деген ұрпақтың өшпес махаббатының, ізгі құрметінің белгісіндей болып, сәулет өнерінің соңғы үлгісімен салынған қос мұнаралы кешенді алып мазар тұр.

1891 жылы Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл шиеленістің аяғы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындагы жанжалға, Абай өміріне қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын бұл жанжалдың барша жиренішті сырын, өзінің-ақ екендігін Сенатқа хатында барынша айғақты деректермен дәлелдеп береді. Абай өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен деп келіп ем түйе қуған…”) бастаса, өз өлеңдеріне шығаруды шамамен 1880-1997 жылы аралығында көбірек қолға алған. Өлеңдерін әркімдердің атымен таратып, Көкбай атынан бастырған ақын жазған өлеңдерін “жинауды ” шәкірттеріне 1896 жылы ескерткен. Ал қара сөзбен жазылған [[ғақлия]]-өсиеттерін 1890–1898 жылдар аралығында қолға алған. Абай 3 әйел алған. Байбішесі Ділдадан: Ақылбай, Әбдірахман, Кұлбадан, Әкімбай, Мағаұия, Райхан; екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл, Мекайыл, Ізкаіл, Кенже деген 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей алған әйелі Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ.

== Шығармалары ==
[[Сурет:Kazakh schoolchildren pose with teacher in 2008 (Abai quote cropped).jpg|нобай|оңға|[[Батыс Қазақстан облысы]]ның мектебіндегі Абай дәйексөзі, 2008 жыл]]

Абай өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп келіп ем түйе қуған...») бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері — «Йузи-рәушән», екіншісі — «[[Физули, Шәмси, Сәйхали]]». «[[Сап, сап, көңлім, сап, көңлім...|Сап, сап, көңілім]]», «[[Шәріпке]]», «[[Мен жасымнан көп көрдім...|Абралыға]]», «[[Жақсылыққа]]», «[[Кең жайлау]]» өлеңдері 1870 — 80 жылдар аралығында жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы — «[[Қансонарда]]» 1882 ж. жазылған. Алайда жасы қырыққа келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ықылас қойып, көзқарасы қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын түсінеді. Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі&amp;nbsp;— өз жанынан шығарған төл өлеңдері; екіншісі&amp;nbsp;— ғақлия (немесе [[Абайдың қара сөздері]]) деп аталатын прозасы; үшіншісі&amp;nbsp;— өзге тілдерден, әсіресе орысшадан аударған өлеңдері.
[[Сурет:Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.jpg|нобай|Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.]]
Абай өлеңдері түгел дерлік [[лирика]]дан құралады, [[поэма]] жанрына көп бой бұрмағаны байқалады. Қысқа өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар портретін жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де қазақ жерінің, қазақтың ұлттық сипатының ерекшеліктері көрініп тұрады. Ислам діні тараған Шығыс елдерінің әдебиетімен жақсы танысу арқылы өзінің шеберлік&amp;nbsp;— шалымын одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен өлеңге айналдырады. [[Ислам]] дініне өзінше сенген діни таным жайындағы философиялық көзқарастарын да өлеңмен жеткізеді. Абайдың дүниетанудағы көзқарасы XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақ халқының экономикасы мен ой-пікірінің алға ұмтылу бағытында даму ықпалымен қалыптасты. Дүниетану жолында сары-орыстың төңкерісшіл демократтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-пікірін қорытып, басқаларға қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданады. Дүниетану өңірінде екі қасиеттің&amp;nbsp;— сезім мен қисынның , түйсік пен ақылдың қатынасын таразылайды. Сондықтан да: «Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз» деп жазады.

Кез келген халықтың тарих сахнасына шығуы&amp;nbsp;— жүйеге бейімделген біртектес өмір салттың ғана нәтижесі емес, сонымен бірге қасиеттік деп саналатын- арман-аңсардың (идеал) да біртұтастығына айғақ. Олай болса Абай сынының тәлкегіне түскен еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірікшілік, өсекшілдік, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты қасиеттер қазақ баласының кейбірінің бойындағы туа біткен кемшілік емес, сол Абай өмір сүрген қоғамдағы саяси әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екеніне ден қою қажет. Сонда, Абай бұрынғы бабаларымыздың бойынан көрген «кемшіліктерді» себеп ретінде емес, сол замандағы саяси-әлеуметтік қатынастардың салдары ретінде қарастыруға жол ашқан.

==Қара сөздері==
{{main|Абайдың қара сөздері}}
Абай Құнанбайұлының көркемдік, әлеуметтік, гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі — қара сөздері. Абай Құнанбайұлының қара сөздері (Ғақлия) — ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, [[философия]]дағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын Абай Құнанбайұлының қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай Құнанбайұлының өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор салған.

Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен [[философия]]лық сананы ұштастырады. Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары [[дін]] туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абай Құнанбайұлының кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл сөзге айналды.

Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш [[1918 жыл]]ы [[Семей]]де шыққан «Абай» журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері [[орыс тілі|орыс]], [[қытай тілі|қытай]], [[француз тілі|француз]], т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды.

===Қара сөзде айтылған ой===
Абайдың жетінші қара сөзінде ұшырасатын «жанның тамағы» деген күрделі [[философия]]лық ұғым бар. Оны Абай Құнанбайұлы біздің санамыздан тыс өмір сүретін объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесіңде пайда болатын ғылым, білімнің жинақталған қоры ретінде қарайды. Осы себептен де Абай Құнанбайұлы:

{{Quotation|''... құмарланып, жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді,''}}

— деп қайыра түсінік беріп отыр... Абай Құнанбайұлындай ұстаз ақынның бұл «[[Абайдың жетінші қара сөзі|Жетінші сөзде]]» көздеген мақсаты адамның бойыңда туа пайда болатын жан құмары арқылы өз ұрпағының санасына тек қана жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. Міне, Абай Құнанбайұлы ағартушылық көзқарасының тамыр алған бір саласының қайнар көзі осы жақта жатыр.

Абай Құнанбайұлы бұл бағыттағы ойларын өзге сөзбен &quot;Ғылым таппай мақтанба&quot; т.б. өлеңдерінде айтқан. Мұнда ол &quot;жанның тамағы туралы&quot; ұғымды өз заманынын тұрғысынан келіп, &quot;адам болу&quot; үшін қажет көп керектермен ауыстырады. Ақын толық адам болу туралы өзінің жүйелі де қалыптасқан көзқарасының тезисін ұсынады. Онысы:

{{Quotation|''Адам болам десеңіз...''

''Бес нәрседен қашық бол...,''

''Бес нәрсеге асық бол,''}}

- деген жолдарда жатыр. Ақынның   бүкіл   шығармаларындағы   негізгі бір   тұтас тақырыпта   өзекті   идея   болған. Абай Құнанбайұлының пікірінше, ішкі рухани казынамыздың молығуы тікелей өзіміздің қолымыздағы іс. Осы реуішті пікір Абай Құнанбайұлының «[[Абайдың он тоғызыншы қара сөзі|Он тоғызыншы сөзінде]]» де қайталанады. Абай Құнанбайұлының дүние танымы бойынша сананың, ақылдың пайда болуы күнделікті өмір тәжірибесінің нәтижесінен ғана туындайтын табиғи құбылыс. Соңдықтан да Абай Құнанбайұлы Он тоғызыншы сөзінде:

{{Quotation|''Адам ата-анадан туғаңда есті болмайды: есітіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан'' ''сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады... Сол естілерден есітіп білген жақсы нәрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, соңда іске жарайды, сонда адам десе болады,''}}

— деп жоғарыдағы өлең үзіндісендегі ойын осы сөзіңде одан ары кеңіте отырып дамытатынын көруге болады.

==Абай лексикасы==
{{main|Абай лексикасы}}
Абай тілінің негізі қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі мен ауызша әдеби тілі болғандықтан, оның лексика-фразеолия қазынасы тегі жағынан, ең алдымен, қазақтың төл сөздерінен, одан соң шағын мөлшерде араб-парсы және орыс сөздері қабатынан құралады. Өз тұсындағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық күй-жағдайына орай қазақ лексикасында болған өзгеріс-жаңалықтарды Абай тілі айқын көрсетеді. Мысалы, кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан шыға бастаса, Абай ондай сөздерді көбінесе көнені суреттеу үшін немесе образ үшін пайдаланады.

[[Хан]], [[уәзір]], аламан, [[Абыз (адам)|абыз]], [[жылыс]], [[тоғыс]], наурыздама сөздері көбінесе Қара сөздерінде тарихты баяндайтын тұстарда қолданылады. Ал, өмірге келген жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, өзі де бұларға қоса жаңаларын жасайды (қ. Жаңа сөздер). Абай шығармаларының тақырыбына орай төл лексиканың ішінен этнографизмдерді де ([[шілдехана]], үш тоғыз, [[қынаменде]], [[ақшомшы]], [[Ықтасын|ықтырма]], күзеу т. б.), көне киім-кешек, сауыт-сайман, құрал-жабдық атауларын да (дәндәку, жарғақ шалбар, пыстан, шақпақ, шөншік, [[дулыға]], шарайна т. б.) пайдаланады. Сондай-ақ сыртқы тұлғасы жағынан көнерген сөздерді (мыс, Ұлы дегеннің орнына ұлық, кіші сөзінің орнына кішік, тураның орнына туғры тұлғалары) ұйқас құрау, мағыналық реңк үстеу сияқты белгілі бір мақсатпен қолданады. Дегенмен, Абай тұсында бірқатар сөздердің көнеру дәрежесі қазіргі көздегіден әлдеқайда солғындау болғаны байқалады. Мысалы, ағайын, туысқан мағынасындағы қарындас сөзі, ел, жақын және жат, алыс семантикалы алаш, әскери мағынасындағы қол сөздерінің әлі де осы ұғымдарда еркін және жиі қолданылғандығын сол көзеңдегі қазақ әдеби тілі де, Абай тілі де көрсетеді. Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл, әсіресе, оның лексикасы сол қоғамның әр кезеңдегі тыныс-тіршілігіне орай өзгеріп отырады, яғни бірқатар сөздердің мағыналары ауысады, бірсыпырасы терминдік дәрежеге кетеріледі, енді бір алуанының қолданылу жиілігі артады. Бұл процеске қалам қайраткерлері белсене қатысады. Осы ретте Абайдың еңбегі көзге түседі.

'''Араб және парсы ықпалы:'''

Абай тілі лирикасының келесі қабаттары - [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] сөздері. Бұрыннан қазақтың жалпы халықтық тілінде қалыптасқан шығыс сөздерін Абай жатсынбай, еркін қолданады. Олар дінге, оқу-ағартуға, өнер-білімге, әкімшілікке, сауда-саттыққа т. б. қатысты болып келеді. Араб-парсы сөздерінің басым көпшілігін, жалпы халықтық тілдегі сияқты, Абайда да дерексіз ұғым атаулары құрайды (ар, абырой, мейір, нала, парыз, қаһар, қиял, қудірет, дәурен т. б.). Абай тілі лирикасының бір ерекшелігі - мұнда қазақ тіліне енбеген араб-парсы сөздерінің де қолданылғандығы. Олар, негізінен, Абайдың қарасөздерінде, онда да барлығында емес, тақырыбына қарай белгілі біреулерінде ғана шоғырланған. Ол шығармалар жүрегінің қуаты перзентлеріне арналған атақты [[Абайдың отыз сегізінші қара сөзі|Отыз сегізінші сөзі]] мен қазақ оқырмандарына иман деген - алла табарақа уатағаланың... жарлығына... мойынсұнып, инанмақ» екенін баяндаған 13-сөзі. Бұларда [[философия]] мен моральға қатысты ой-пікірін айтуда автор осы салалардағы ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан атауларын қазақшаламай, сол күйінде пайдаланды.

'''Орыс сөздері:'''

Абай лирикасының келесі қабаты - орыс сөздері. Олар сан жағынан араб-парсы қабатынан әлдеқайда кем болганымен, әрі қарайғы орын тебу бағыты жағынан басым тұседі. Бұл бағытқа себепкер, ең алдымен, қазақ қоғамының сол кезеңдегі және әрі қарай әлеуметтік, саяси, экономика күй-қалпы болса, екіншіден, қазақтың ұлттық жазба тілінің демократтық сипатта дамуы еді. Абай мен Ыбырай орыс тілі элементтерін текжалпыхалықтық сөйлеу тәжірибесінен емес, тікелей орыс әдеби тілінен алды. Абайдың жалпы халықтық қолданыс тауып пайдаланған сөздерінің көпшілігі әкімшілік, заң, шаруашылық салаларына қатысты. Олар: ''болыс, кандидат, ояз, сияз, старшын, майыр, шен, партия, сот, шар, закун, закуншік, кателешке, бодан, расход, кір, лапке, барқыт, самаурын, пәтер, сома, бақалшік, мәліш (сауда), аршепке, барабан, зауыт, машине.''

Абайда өзіне дейінгі және өз тұсындағы қазақ әдеби үлгілерінде көздеспейтін бір топ орыс сөздері бар. Олар ''адвокат, доктор, губернатор, начальник, визит, [[монастырь]], ладан, штык, картечь, такт, номер, химия, трагедия, единица, ноль, образование, назначение, посредник, жеребе, прошение, дезнание, прямота, икра, фабрик, электр, румке, стакан, счет дегензат есімдер мен уөздный, военный, здравомыслящий, уголовный, самородный (сары алтын), виноват деген сын есімдер және гуляйттау, пошел, занимайся'' деген етістіктер.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Абай және Пушкин==
[[Сурет:АБАЙ және ПУШКИН.jpg|thumb|250px|Абай суреті, авторы Әбілхан Қастеев&lt;ref&gt;[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm www.nklibrary.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208170815/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;]]

Аудармашыға екі қасиет қажет. Бірі талғампаздық, екіншісі ой тереңдігі. Талғампаздық деп отырғанымыз Абайдың хакімдігінің бір қыры. Абай бас салып кім-көрінгенді аудармаған, ол аудармақшы болған автормен өзі бәсекеге түскен. Абайдың аудармалары, шын мәнінде, ой жарыстыру. Сондықтан Абай жасаған аудармаларын оның ой кеңістігінің өрісі деп қабылдаған жөн. Абай тілін еркін меңгерген орыс халқынан таңдап, талғап, әсіресе екі ақынды аударған олар [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] және [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]. Абайдың талғампаздығына таң-тамаша қаласың. Орыс елімен, оның мәдениетімен мәңгілік қалатын, ешқандай өзге құндылық өлшемдеріне түспейтін екі ғалымды Абай бұлжытпай таныған және қазақ халқына таныстыру мақсатында, олардың шығармаларын қазақ тіліне аударған.

Абай орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің өлеңмен жазылған &quot;[[Онегин|Евгений Онегин]]&quot; деген романын толық аудармаған одан үзінділер тәржімалағак Абай: ''&quot;Онегиннің сипаты,&quot; &quot;Татьянаның Онегинге жазған хаты,&quot; &quot;Онегиннің Татъянаға жауабы,&quot; &quot;Онегин сөзі,&quot; &quot;Онегиннің Татьянаға жазған хаты,&quot; &quot;Татьянаның сөзі,&quot; &quot;Ленскийдің сөзінен&quot;'' және ''&quot;Онегиннің өлердегі сөзі&quot;'' - деп жеке-жеке сегіз шығарма етіп аударған Неге Абай романды қазақ тіліне толық аудармаған, әрине оның себебін дөп басып айту қиың бірақ мен ойлаймың егер ''&quot;Евгений Онегинді&quot;'' толық аударса, оны қазақ оқырмандары қабылдамас еді, сірә, Абай соны түсінген, Қазақ оқырмандары махаббат, ғашықтық тақырыбына &quot;Ләйлі Мәжнүннен&quot; бастап өңкей классикалық ғажап туындылармен сусындап келе жатқан қауым, сондықтан болар Онегиннің Татьянаға шалажансар сезімін қалайша қабылдамақ. Әрине, қабылдай алмайды. Шығыстық дәстүрде ғашықтар құрбандыққа дейін барулары керек, айталық [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян сұлу]] сияқты. Осыны түсінген Абай ''&quot;Евгений Онегиннен&quot;'' үзінділерді таңдап алып, аударып, олардың өзін қазақы ұғымдармен сөйлетіп қойған ол ''&quot;Татьяна сөзін&quot; &quot;Тәңірі қосқан жар едің сен&quot;'', деп бастайды.&lt;ref&gt;Есім Ғ. Абай және Пушкин // Солтүстік Қазақстан. - 2006. - 9 тамыз. - 4 б.&lt;/ref&gt;

==Музыкалық мұра==
{{main|Абай музыкалық мұрасы}}
[[Сурет:Абай музыкасы.jpg|thumb|250px|Абай суреті, ауторы [[Абай Омаров]]&lt;ref&gt;[http://www.alashainasy.kz/culture/10734/ Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;]]

Ұлы ақын, ағартушы Абай музыкалық саласында да айта қалғандай мұра қалдырды. Өзінің асыл өлеңдерін, қара сөздерін қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа жазып қалдырса, музыкалық жөнінде оның мұндай мүмкіндігі болмады. Өйткені, Абай өмір сүрген көзеңде қазақта музыканың жазба мәдениеті жоқ еді, халықтық музыка ауыз дәстүрлік қалыпта еді. Сондықтан Абай әндері де қазақтың басқа халықтық ән-күйлері сияқты, ауыздан-ауызға, заманнан заманға ауыса отырып жетті. Музыка саласында жазба мәдениеттің болмауына қарамастан, Абай әндерінің бізге толық жеткен себебі - олардың халықтың жүрегінде сақталуға сапасы сай келетін шығармалар болғандығында, халық санасынан өшпес орын алғандығында. Абай әндерінің өзгешелігі - мелодиялық, ырғақтық жақтарындағы жаңалықтарында, идеялық мазмұнының ашықтығында. Бұл өзгешелік алғашқы көзде тыңдағандардың бәріне бірдей тұсінікті бола қоймады, болмақшы да емес еді. Мәдениеттің дамуына кедергі болатын феодалдық жағдайда кейбіреулер үшін ол әндердің жаңа тілдері қазақтың халықтық ән дәстүрінен шығып кеткендік болып көрінуі де мүмкін еді. Бірақ жаңа, прогресшіл мәдениет күрескері болған Абай өз бетінен қайтқан жоқ. Сейтіп, Абай әндері алғашқыда оның өз айналасына - ауыл-аймағына, кейін жалпы қазақарасына тарай бастады. Абай әндері халықтық негізден нәр алғандықтан, халық әндерімен тамырласып жатқандықтан, нотаның жоқ кезінде-ақ, ауыздан ауызға көше отырып, қалың бұқараның игілігіне айналды. Бұған бұрын-соңды халықтың музыкалық салтында болмаған жаңа өткір тілмен өлең тексіне құрылуы да себеп болды.

==Абайтану==
{{main|Абайтану}}
Абайтану [[қазақтар|қазақ]] [[әдебиеттану]] ғылымының саласы. Абайтану Абайдың өмірі мен шығармашылық өнері, [[философия]]сы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, [[қазақ халық поэзиясы]]ндағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]] мақалаларынан басталды деуге болады.

Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ» газетінде басылған «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан асқан бұрын-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» – деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп, баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, [[1909 жыл]]ы [[Санкт-Петербург]]те басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

==Абай Құнанбайұлының дінге көзқарасы==
[[Сурет:USSR stamp A.Qunanbayuli 1965 4k.jpg|thumb|200px|А. Құнанбайұлы, [[1965]] [[КСРО]] [[пошта маркасы]], (ЦФА тізімдемесі № 3220, Scott № 3059)]]

Абайдың дінге көзқарасын бағалап, тұжырымдауда екі түрлі қате пікір орын алып келді. Кейбір зерттеушілер Абай «''ислам дінінің қазақ ішінен шыққан өкілі''» деп келсе, екінші бір зерттеушілер Абайдың дін туралы ойлары ақын шығармашылығының әлсіз, кертартпа жағы деп түсіндіреді. Алғашқы пікір Абайға тағылған жала болса, соңғысы - ақынның дін туралы түсініктеріне тарихи, диалектикалық тұрғыдан қарамай, тұрпайы социологияға бас июдің салдарынан туған болжам. Абайдың дін туралы толғамдарын дұрыс түсініп, бағалау оған тарихи тұрғыдан қарауды талап етеді. Абай заманында қазақ даласында қос дінділік орын алды, ресми өмірде [[Ислам|ислам діні]] үстемдік еткенімен, күнделікті тіршілікте [[бақсылық]] түйсіктер мен түсініктер басым болды. Қос дінділік қазақ халқының сол кезеңдегі наным-сенімі мен дүниетанымынан айқын байқалады. [[Бақсылық]]тағы негізгі санат — «[[Тәңір]]і», исламдағы — «[[Аллаһ]]» қазаққа тән ұғымдар. Шаманизмде тәңірінің, [[аруақ]]тардың адамдармен ұштастырушы «[[жын]]» болса, исламда Алланың адамдармен байланыстырушысы «[[Періште (Ислам)|періштелер]]» деп саналды. Қазақтың күнделікті өмірінде шаманизмнің өкілі, іс жүргізушісі - жын шақыратын бақсылар, ал ислам дінінде - өздерін [[пайғамбар]]дың ұрпақтары санайтын қожалар болды. Абай «''Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы''» еңбегінде қазақ жерінде ислам дінінің қалай тарағандығын және оның шаманизммен байланысын арнайы талдайды.

Абайдың дін мәселелері - [[құдай]] мен [[адам]]ның, [[Тіршілік|өмір]] мен өлімнің, [[жан]] мен [[тән]]нің, [[иман]] мен ұяттың, [[дін]] мен [[ғылым]], дін мен дін иелерінің өзара байланысы туралы түсініктері антиклерикалдық бағыттағы талдау. Құдай мен адамның қарым-қатынасын [[Абайдың жиырма жетінші қара сөзі|Жиырма жетінші]], [[Абайдың жиырма сегізінші қара сөзі|Жиырма сегізінші]] сөздерінде арнайы талдап, гректің ұлы ойшылы [[Сократ]]пен пікір таластырады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

==Ақынның балалық шағы==
Абай Құнанбаев 1845 жылы қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Абай ауданындағы Шыңғыс тауында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты Ибраһим екен.

Абай ислам дінінің қағидаларын барынша құрметтейтін діни отбасында өсіп, тәрбие алды. Оның әкесі Құнанбай қажы тобықты руының өте ықпалды, орыс тілін жақсы білген биі болды. Орыстың алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдерімен қарым-қатынас жасап тұрды. Ол шыққан тегі сұлтан әулетінен болмаса да Қарқаралы округында алғашқы аға сұлтандардың бірі болып сайланды. Ғұмырының аяқ кезінде Меккеге қажылыққа барып қайтты. Меккеде Құнанбай қажы салдырған Тәбия қонақүйі әлі бар. Қажылықтан қайтып оралған Кұнанбай бұл дүниелік істерден біржола қол үзеді. Ақынның бабасы Өскенбай Қазақстанның Солтүстік-шығыс аймағындағы әділетті де ықпалды қазақ билерінің бірі болатын. Оның қалдырған данышпандық сөздері мен ғибратты өсиеттері аз емес. Биге қазақтардың алыс жатқан руларының адамдары да шағым айта келіп, жүгінетін. Абайдың арғы атасы Ырғызбай да атақты би әрі батыр болған.

Абай әуелі ауыл молдасынан сауат ашып, содан кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде үш жыл оқып білім алады. Ол жас кезінен кітапқа құмар болды, араб-парсы және көне түркі әдебиетінің үлгілерімен танысты. Абай қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңы мен ислам дінінің қағидаларын терең меңгерді. Онымен білім жарыстырудан молдалардың өздері қауіптенетін. Абай халық ауыз әдебиетінің үлгілерін өте жақсы білді. Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінде-ақ өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастады.

Әкесі Құнанбай Абайды тобықты руының болашақ билеушісі ету мақсатымен оқудан ауылға кері қайтарып алады. Мұнда ол халықтың қалың ортасына түседі. Билер, ақындар, сазгер-әншілермен, сондай-ақ даланың данышпан ойшылдарымен жиі-жиі бірге болып, араласып тұрады.
Ақынның жастық шағы патша үкіметінің Қазақстанның оңтүстігіне қарай әскери күшпен ентелеп ене бастаған кезімен тұспа-тұс келді. Ол патша үкіметінің округтық приказдардағы жағдайының барған сайын нығая түскенін, XIX ғасырдың 60—90-жылдарындағы әкімшілік реформаларының енгізілгенін өз көзімен көрді. Ол аз уақыт болыс болған кезінде қай істі болса да әділ және адал шешуге талпынды. Сол үшін қатардағы қарапайым халықтың терең сый-құрметіне бөленді. Бірақ қоғамның күрделі проблемаларын мұндай қарапайым тәсілмен шешуге болмайтынына бірте-бірте кәміл көз жеткізе бастайды. Сондықтан да ол қазақтардың білім мен ғылым алуын белсене жақтаушыға айналады.

==Озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы==
Болашақ ақынның дүниеге көзқарасының қалыптасуына оның озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы орасан зор ықпал етті. Ол кезде өз Отанының тәуелсіздігі жолындағы ұлт-азаттық қозғалыстарға белсене қатысушылар Қазақстан аумағына жер аударылып келіп жатты. Олар, атап айтқанда, [[Украина]] мен [[Польша]]дағы зиялы қауымның неғұрлым білімді өкілдері болатын. Жер аударып келгендердің арасында патша үкіметінің саясатына қарсы шыққан орыс зиялы қауымының өкілдері де аз емес еді. Олар Абайдың саяси көзқарасының қалыптасуына ықпал етті. Атап айтқанда, [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлис]], А. Леонтьев, С. Гросс, А. Блек, П. Лобановский, Н. Коншин, Н. Долгополов және басқалары еді.

Олар Абаймен бірге жиі-жиі қонақта болып жүрді. Қазақ ақыны солардың арқасында озық ойлы орыс мәдениетінің алып өкілдері А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың және басқалардың шығармаларымен жете танысты.

==Абай — ұлы ақын әрі ойшыл==
Абай өзінің өлеңдерін бала кезінен жаза бастады. Бірақ ол ақын ретінде алғаш рет XIX ғасырдың 80-жылдарының орта кезінен бастап таныла бастады. Бұл кезде Абай өз атынан «Жаз» («Жаздыкүн шілде болғанда...») деген өлеңін жариялаған болатын. Абай — «Ескендір», «Масғүд», «Әзім әңгімесі» поэмалары мен этикалық-философиялық еңбегі «Қара сөздерді» жазды. Ақынның 1890-1898 жылдар аралығында жазылған «Қара сөздерінде» XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқының болмысы зерделенді.

Ақынды қатты алаңдатқан жағдайлар қазақтардың жаппай кедейленіп, қайыршылық халге түсе бастауы, патша үкіметі шенеуніктерінің шектен шыққан озбырлығы, жергілікті болыстардың парақорлығы мен қанағатсыз пайдакүнемдігі болды. Ол өзінің өлеңдерінде жақын туыстарына көмек қолын созбайтын сараң байларды өлтіре сынады.

Абай қазақ қоғамын ерінбей еңбек етуге шақырды. Өзінің кейбір замандастарының бойындағы жаманшылық мінездерді — жалқаулықты, еңбексіздікті, көрсеқызарлықты, алтыбақан алауыздықты, надандықты жеріне жеткізе әшкереледі. Кедейшіліктен құтылудың бір тәсілі егіншілікпен айналысу, қолөнер кәсібін және сауда-саттық жасауды үйрену екенін айтты. Ол былай деп жазды:

{{Quotation|''Егіннің ебін,''

''Сауданың тегін''

''Үйреніп, ойлап, мал ізде''}}

Оның басқаша ойлауы мүмкін де емес еді. Қазақ даласында жиі болып тұратын жұт қарапайым халықты ауыр қайғы-қасіретке душар ететін. Ондай кезде жылдар бойы жинаған малдан бір-ақ күнде айырылып, жұтап қалуға болатын еді. Абай 1880 жылғы алапат ауыр жұтты өз көзімен көрді. Сол жылы оның сан мыңдаған жерлестері қайыршылық халге душар болған еді. Семей облысында кедей жатақтардың саны бұрын-соңды болып көрмеген жоғары көрсеткішке жетті. Олар казак станицалары мен орыс шаруаларының деревняларына жаппай ағылып, болар-болмас тиын-тебенге жалданды, үй қызметшілері, қолбала, бақташылар болды. Қайыр сұрап, ел кезіп кеткендер де көп еді.

Абай қазақтарды мал өсірумен қоса сауда жасауды, белгілі бір кәсіп түрімен шұғылдануды үйрену қажеттігіне баса назар аударды. Орта Азия тұрғындарының кәсіп түрлеріне үлкен ілтипатпен қызыға қарады. Ол былай деп жазды: «Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, саудагердің жүрмеген жері жоқ, қылмаган шеберлігі жоқ. Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһари (яғни қала адамдары болып. — авт.) жауласпайды. Орысқа қарамай тұрганда қазақтың өлісінің ахыреттігін (кебінін. авт.), тірісінің киімін сол жеткізіп тұрды».

Абай халыққа жаны ашымайтындарды жек көрді, байлардың қарапайым халыққа менсінбей қарауы оның ашу-ызасын келтірді. Қоғамды прогресшіл түрде дамыту жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Абай ел басқаруға халық үшін қызмет ететін, адал адамдар сайлануы тиіс деп есептеді. Ол өз төңірегіндегі адамдардың, жақындары мен шәкірттерінің бойындағы өз халқына риясыз берілгендікті, оның мүдделерін қорғау қасиеттерін қолдап отырды.

==Абай және халық ағарту ісі==
Ұлы ақын жас ұрпақты имандылыққа, адамгершілікке, ғылым-білім үйренуге шақырды.
{{Quotation|''Ғылым таппай мақтанба,''

''Орын таппай баптанба.''

''Құмарланып шаттанба''

''Ойнап босқа күлуге...''

''Бес нәрседен қашық бол,''

''Бес нәрсеге асық бол,''

''Адам болам десеңіз,''

''Тілеуің, өмірің алдыңда,''

''Оған қайғы жесеңіз,''

''Өсек, өтірік, мақтаншақ,''

''Еріншек, бекер мал шашпақ''

''Бес дұшпаның білсеңіз.''

''Талап, еңбек, терең ой,''

''Қанағат, рақым ойлап қой -''

''Бес асыл іс көнсеңіз..., -''}}

деп жастарды бес нәрседен — өсектен, өтіріктен, мақтаншақтықтан, еріншектіктен, бекер мал шашпақтықтан қашық болуға, бес асыл іске — талап етуге, еңбекті сүюге, терең ойлай білуге, қанағатшыл болуға, қайырымды рақымшылық жасауга шақырды.

Абай жастардың бойындағы кеселді кемістіктерді, арсыздық пен ұятсыздықты, дөрекі надандықты тәрбие және білім беру арқылы жоюға үндеді. Ақын ол үшін қазақ балаларын оқытатын мектептерді көптеп салуды жақтады. Атап айтқанда, ол былай деп айтты: «Балаларды ата-аналарынан алып, мектепке беру керек, олардың біразын мамандықтың бір түрін, біразын басқа мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептерді көбейту қажет, оларда тіпті қыздар да оқитын болсын».
[[Сурет:Abai4ik.JPG|thumb|400px|Абай суреті]]

Ұлы ақын өз шығармаларында халықты ғылыммен белсене айналысуға үндеді. Әркімді өзінің өткен әр күніне міндетті түрде есеп беріп отыруға, келер ұрпақты парасаттылыққа шақырды.

Абайдың пікірінше, адам болу үшін оның бойынан үш түрлі фактор табылуы тиіс. Біріншіден, баланың шыққан тегі жаксы болуы керек, екіншіден, оның әлеуметтік жағдайы немесе қоршаған ортасы жағымды болуы шарт, үшіншіден, балаға адамгершілік тұрғысында тәрбие берілуі қажет.
Абай парақор билеушілерді, ашкөз судьяларды, надан молдаларды әшкерелеп отырды. Халықтың игілігіне жету жолындағы бұл қырсықты ғылым мен білім аркылы ғана жоюға болады деп есептеді. Ол жастарға үздіксіз еңбек етіп, білім алуды міндет етіп қойды. Білім алуға жұмылған еңбек әрқашанда жемісті және ізгілікті болатынын қадап айтты. Қараңғылықтан шығар, елді өркениетке жеткізер жалғыз жол — оқу-білім екенін көзі қарақты жастарға түсіндірді.

==Аудармашылық қызметі==
Абай орыс тілін тамаша меңгерді. Мұның өзі оның орыс ақыны [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]] бірқатар өлеңін қазақ тіліне аударуына мүмкіндік берді. Атап айтқанда, Абай М.Ю. Лермонтовтың «Шайтан» («Демон»), «Дұға» («Молитва»), «Қанжар», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Жалау» («Жалғыз жалау жалтылдап»), «Теректің сыйы» («Асау Терек долданып, буырқанып») сияқты өлеңдерін аударды. Абай А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» дастанының үзінділерін қазақы ұғымда жатық етіп еркін аударды. Абайдың Татьяна хатының сөзіне шығарған «Татьянаның қырдағы әні» қалың елдің сүйікті әніне айналды.

Абай И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударумен де айналысты. Қазақтар ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті жетекшісі Ә. Бөкейханов өзінің қырғыз даласындағы әртүрлі уездерде болған кезінде ондағы ақындардың [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]] мен [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтовтың]] Абай аударған өлеңдерін жақсы білетініне, оларды домбырада әнге қосып айтатынына көз жеткізіп қайтқанын жазады.Орыс тілінен Абай аударған шығармалар қазақ әдебиетін байыта түсті. Абай орыстың ұлы ақындарының 50-ден астам өлеңін қазақ тіліне аударды.

==Абайдың Қазақстан тарихында алатын орны==
Абайдың өз өлеңдері мен қара сөзбен жазылған ғибраттарында қазақ қоғамы өмірінің 
барлық жақтарын ашып көрсетті. Одан ақыл-кеңес сұраған дала тұрғындары ағылып келіп жатты. Атап айтқанда, оған Баянауыл өлкесіндегі белгілі шежіресі, әрі ақын [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] келіп тұрды. Абаймен Семейге саяси жер аударылып келгендер де санасатын. Міне, мұның бәрі патша үкіметі шенеуніктері мен олардың жергілікті кейбір итаршыларының тарапынан қызғаныш пен көре алмаушылық, тіпті саяси күдік туғызды. Ақынның үстінен өсек айту мен жала жабу әрекеттерін күшейтті. Патша үкіметінің әкімшілігі Абайдың соңына шам алып түсіп, аңду орнатты. Тіпті 1903 жылы Семей полицмейстері ақынның және оның балаларының үйіне тінту жүргізді.

Жақын туыстары мен балаларының бірінен соң бірінің қазаға ұшырауы, оның үстіне ізіне түсіп қудалауға душар болуы ақынның денсаулығына әсер етті. Абай 1891 жылы өзінің ең жақсы көретін інісі Оспаннан айырылды. 1895 жылы үлкен ұлы Әбдірахман қайтыс болды. 1904 жылғы көктемде оның тағы бір ұлы Мағауия дүниеден өтті. Бұл қайғылы оқиғалар Абайға аса ауыр тиді. Мағауияның өлімінен кейін 40 күн өткенде Абайдың өзі де қайтыс болды.

Ақын өзінің талантты шәкірттерін тәрбиелеп өсірді. Абайдың ізбасар шәкірттері [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]], [[Ақылбай Абайұлы Құнанбаев|Ақылбай]], [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай]] және [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] болды.

Абай көзі тірісінде өзінің өлеңдерін жинаған емес. Олардың әрқайсысын бір жапырақ қағазға жазып, жастарға таратып бере берген. Олар Абайдың өлеңдерін жаттап алып отырған. Сөйтіп Абай өлеңдері қазақ даласында ауыздан ауызға таралып кете барды. Оның өлеңдері қолдан қолға көшіріп алынды. Ондай қолжазба көшірмеге ие болу әрбір сауатты қазақ үшін зор ғанибет болатын. Кейінірек Абайдың туындыларын оның ұлы [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] жинастыра бастады. Абай өлеңдерінің ең алғашқы жинағы 1909 жылы ақын Кәкітайдың арқасында [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласында басылып шықты. Абай Құнанбаевтың өлеңдерін жинауға және бастырып шығаруға көп күш-жігер жұмсап, игі ықпал еткен адал ақын [[Көкбай Жанатайұлы]] (1864—1927) болды. Ол өлеңдер белгілі қоғам қайраткері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханның]] редакциясымен басылып шықты.

Абай отандық тарихымыз бен әдебиетімізде аса көрнекті орын алады. Абай қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалады. Абай есімі дүниежүзі халықтары әдебиетінде [[Уильям Шекспир|Шекспир]], [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]], Гётелермен қатар тұрады. Ақынның мол әдеби мұрасы тек бір халықтың ғана емес, бүкіл адамзаттың рухани қазынасы саналады. Қазақстанда ұлы Абайдың есімі көптеген елді мекендер мен көшелерге, Алматы Ұлттық университетіне, Алматы қаласындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрына берілген. Ұлы ақынның құрметіне Қазақстан мен Ресейде ескерткіштер орнатылған. Қазақстанның жоғары оқу орындарында Абай шығармашылығына арналған халықаралық және республикалық ғылыми конференциялар жыл сайын өткізіліп тұрады. Ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы 1995 жылы дүниежүзілік ЮНЕСКО көлемінде аталып өтті.

==Түрікмен оқырмандары==
Ақынның қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай түрікмен ақындары оның өлеңдерін аударды, ал ғалымдар мен сыншылар Абайдың шығармашылық жолы мен поэзиясының түр ерекшеліктері жөнінде зерттеу мақалалар жазды. Абайдың өлеңдерін ақындар М. Сеидов, К. Эзизов, С. Ураев, А. Баймурадов, А. Ораз тағанов түрікмен тіліне аударды. Ұлы ақынның туғанына 125 жыл толу тойы қарсаңында Б. Кербабаев, Б. Сейтақов, А. Алымкулов, Н. Гуллаев, А. Белмурадов, Н. Эсенмурадов тағы басқа Абай өлеңдеріне жан-жақты талдау жасайтын мақалалар жазды. Жиырмасыншы ғасырдың басында түрікмен поэзиясында шарлар алға шықты. Шахир да суырып салма ақын, олар өлеңді алдын-ала дайындықсыз-ақ құрай алады. Ондай шахарлар қатарына ұлы Абайдың дәстүрін жалғастырған Кер-молла, Байрам-шахир, Молла-мұрт, Дурды-Клыч, Ата Салих жатады. Абай поэзиясына тән суырып салмалық ерекшелік осы түрікмен ақыңдарының поэзиясында кездеседі. Бұл жөнінде түрікменнің әдебиетшісі А. Баймурадов өзінің ''«Поэзиямыздағы Абай дәстүрінің жалғасуы»'' (''«Әдебиет ве сунгат»'', 1974 жыл) атты мақаласында кең көлемде сөз еткен. Абайдың өлеңдерімен қатар ғақлиялары, ''«Ескендір»'', ''«Масғұт»'', ''«Әзімнің әңгімесі»'' атты дастандары түрікмен оқырмандарына жақсы белгілі.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;

== Абай туралы  ==
Абай туралы (кітаптар, мақалалар, фильмдер т.б.):
* [[Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар (мақала)|Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар]] — [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] мақаласы. «Абай Құнанбайұлының шығармаларының» 1940 жылы шыққан 2 томдық жинағының 2 томында жарық  көрді.
* [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — («Жизнь и твор­чество Абая (Ибрагима) Кунанбаева»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Абай Құнанбаевтың «Лирикалары мен поэмалары» атты 1940 ж. «Художествен­ная литература» баспасынан орыс тілінде жарық көрген жинағына жазған алғы сөзі. Кітап Л. Соболевтің редакторлығымен шыққан.
* [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — Мұхтар Әуезовтің туындысы (Б. Кенжөбаевпен бірге).  Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты 1945 ж. жарық көрген.
* [[Абай аулында (кітап)|Абай аулында]] — Мұхтар Әуезовтің балалық шағына арналған көркем туынды. Авторы Т. Жұртбаев. 1987 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрген.
* [[Абай ақындығының айналасы (мақала)|Абай ақындығының айналасы]] — Мұхтар Әуезотің мақаласы.  «Әдебиет майданы» журналының 1934 ж. 11-12-санында, сол жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 30 желтоқсандағы нөмірінде жарияланды.
* [[Абай елі]] — альбом-шежіре. Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай [[1994 жыл]]ы «Өнер» баспасынан шыққан.
* [[Абай елінде өткізілген мереке]] — Мұхтар Әуезовтың очеркі. Ұлы Абайдың 100 жылдық мерейтойында көрген-сезген жайлардан туған ойларын жазған. Очерк «Қазақ елі» журналынын 1945 жылғы 3-4-санында, кейін Мұхтар Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағында (18-кітап, 1985) жарияланды.
* [[Абай еңбектерінің биік нысанасы (мақала)|Абай еңбектерінің биік нысанасы]] — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жазылып, алғаш рет «Социа­лист Қазақстан» (18. VIII. 1945), «Ленин туы» (23. VIII. 1945), «Алтай большевигі» (26. VIII. 1945) газеттерінде жарияланды.
* [[Абай жайын зерттеушілерге (мақала)|Абай жайын зерттеушілерге]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Семей облыстық «Екпінді» газетінің 1940 жылғы 17 шілде күнгі санында жарияланған.
* [[Абай жолы (мақала)|Абай жолы]] — («Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. «''Литературная газетада''» 1954 жылғы 13 қарашада шыққан.
* [[«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы (кітап)|«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы]] — монографиялық зерттеу. Авторы З. Ахметов. 1984 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген.
* [[«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері (монография)|«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері]] — монография. Авторы [[Ләйлә Мұхтарқызы Әуезова|Ләйлә Әуезова]]. 1969 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген.
* [[Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері (мақала)|Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің 1 шілдедегі санында жарияланды.
* [[Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы (мақала)|Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы]] — (10. VIII. 1945) газетінде жарияланған. Мақалада Абайдың ақындық өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған.
* [[Абай Құнанбаев (150 жылдық мерейтойына)]] — Мұхтар Әуезовтің ғылыми еңбектерінің жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген.
* [[Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар]] — Мұхтар Әуезовтың 1940 жылы жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен бірге).
* [[Абай (деректі фильм)]] — деректі фильм. 1954 жылы Алматы киностудиясы шығарған.
* [[Абай (диафильм)]] — диафильм. 1956 жылы [[Мәскеу]] «Диафильм» студиясы шығарған.
* [[Абай (жарнама кітапша)]] — осы аттас операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі шығарған.
* [[Абай (кинодрама)]] — жазушының кинодрамасы. Қолжазба жазушы мұрағатында сақтаулы (№141-папка), араб әрпімен жазылған, көлемі 53 бет.
* [[Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)]] — Мұхтар Әуезовтың 1933 ж. жазған зерттеу еңбегі. «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралына» енген.
* [[Абай (әдеби журнал)]] — 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған ([[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовпен]] бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ұйымдастырған «Уақ қарыз серіктестігінің» демеуімен 12 саны жарық көрген.
* [[Абай (әдеби сценарий)]] — жазушының әдеби сценарийі. Автор Абайдың ақындық өнepiн суреттеуді шәкірт ақындар шығармашылығымен қатар өрбітуді мақсат еткен.
* [[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы]] — («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу үстінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған.
* [[Абайды білмек керек ойлы жасқа]] — Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады.
* [[Аймақтану, білім арттыру (мақала)|Аймақтану, білім арттыру]] — «''Аймақтану, білім арттыру''», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. «Жаңа мектеп» журналының 1929 жылы 11-санында жарияланған. Жазушының шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 3-томында (1998) қайта басылды.
* Абайдың есімі орыс жазушысы Павел Федоровтың «Синий шихан» романында (қазақ тіліне Сәкен Жүнісов аударған) аталған.{{Citation needed}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons|Abay Qunanbayuli}}
{{Rodovid|510801}}
* [http://sites.google.com/site/abai1845/-le-der Абай Құнанбаев, өлеңдері, поэмалары, аудармалары]
* [http://www.abay.nabrk.kz/ Әлемге танылған - АБАЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825061151/http://www.abay.nabrk.kz/ |date=2009-08-25 }}
* [http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960/ Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226103307/http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960 |date=2011-02-26 }}
* [https://archive.is/20121225024820/madi-kom.narod.ru/Abai.html/ Қазақтың Ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы]
* [http://abai.kz/content/darkhan-kydyreli-t-rkistannyn-en-yly-akyny Дархан Қыдырәлі. Түркістанның ең ұлы ақыны]
* [http://www.abai.kz/ Абай ақпараттық порталы]

{{Жақсы мақала}}

[[Санат:Абай Құнанбайұлы|*]]
[[Санат:XIX ғасырдағы қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақ философтары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]]</text>
      <sha1>7jr5149helourw6o6id340akdar85h1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еуропа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1736</id>
    <revision>
      <id>3578057</id>
      <parentid>3239820</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерекешова Жаныгуль</username>
        <id>179366</id>
      </contributor>
      <comment>сілтемелер қойылды</comment>
      <origin>3578057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35426" sha1="gfx01xdr0negcobj4itrj3bs37lo50n" xml:space="preserve">{{Құрлық
 |Атауы             = Еуропа
 |Сурет             = Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg
  |Сурет тақырыбы   = Еуропа
 |Территория        = 10,18 млн
 |Халық саны        = 746,419 млн ([[2018]])
 |Халық тығыздығы   = 72,5
 |Этнохороним       = [[еуропалықтар]]
 |Елдер             = 50
 |Тәуелді аймақтар     = 
 |Танылмаған аймақтар  = 
 |Тілдері           = Еуропа тілдері
 |Уақыт белдеулері  = [[UTC]] [[UTC+6]]
 |Интернет үйшігі   = [[.eu]] ([[Еуропа одағы|Еуроодақ]])&lt;br/&gt;[[.su]] ([[Посткеңестік кеңістік]]&lt;ref&gt;Балтық елдерінен басқа&lt;/ref&gt;)
 |Ірі қалалары      = 
 |Ортаққордағы санаты  = Europe
}}
'''Еуропа''' ({{lang-el|Ευρώπη}}, семит тілінің ''“эреб”'' — ''“батыс”'' сөзінен шыққан, Ежелгі Грекияда [[Эгей]] теңізінің батысындағы жерлер осылай аталған) — ''[[Еуразия]]'' құрлығының батысын алып жатқан дүние бөлігі. [[Азия]]мен бірге Еуразия құрлығын құрайтын әлем бөлшегі.

Аумағы 10 млн. км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жуық, халқы 826 млн. адам (2000, [[Ресей]]ді қоспағанда). Азиямен арадағы шекарасы шартты түрде алынған материк. Ол құрлықта [[Орал таулары|Орал тауы]], [[Жем (өзен)|Жем өзені]]н бойлай [[Каспий теңізі]]не дейін, одан әрі Кума және Маныч өзендері бойымен Донның сағасына жетіп, [[Азов теңізі|Азов]], [[Қара теңіз|Қара]] теңіздерге ұласады. Одан арғы шекарасы [[Босфор бұғазы]], [[Мәрмәр теңізі]], [[Дарданелл бұғазы]] арқылы өтеді. Еуропа солтүстігінде [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік Мұзды]] мұхитпен және оның [[Кар теңізі|Кара]], [[Баренц теңізі|Баренц]], [[Ақ теңіз|Ақ]], [[Норвег теңізі|Норвег]] теңіздерімен, батысы мен оңтүстігінде [[Атлант мұхиты]]мен және оның [[Балтық теңізі|Балтық]] (Балт) пен [[Солтүстік теңізі]], [[Ирланд теңізі|Ирланд]], [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңіздерімен қоршалған. Оңтүстік-шығысында тұйық Каспий теңізі орналасқан.

Дүние бөлігінің құрлықтағы қиыр шеттері: солтүстігінде — Нордкин мүйісі (71°08′ с. е.), оңтүстігінде — ''[[Марроки]] мүйісі'' (36° с. е.), батысында — ''Рока мүйісі'' (9°31′ б.б.), шығысында — Байдарацк кірмесіне таяу Полюстік Оралдың шығыс жақ етегі (67°20′ ш. б.). Еуропаға кіретін аралдар мен топаралдардың жалпы аумағы 730 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ірілері: [[Жаңа Жер]] аралы, [[Франц-Иосиф жері]], [[Шпицберген]], [[Исландия (арал)|Исландия]], [[Британ аралдары|Британия]], [[Ирландия (арал)|Ирландия]], [[Корсика]], [[Сардиния]], [[Сицилия]], [[Крит]], т.б. Еуропаның жағалаулары (жалпы ұзындығы 38 мың км) қатты тілімденген. [[Түбек]]тер Еуропа аумағының 1/4-ін құрайды. Олар: [[Пиреней түбегі|Пиреней]], [[Апеннин түбегі|Апеннин]], [[Балқан түбегі|Балқан]], [[Скандинавия түбегі|Скандинавия]], [[Кола түбегі|Кола]], [[Ютландия]] және [[Қырым]] түбектері. Жағрапиялық ортасының координаттары: {{coord|47|56|18|N|24|11|18|E|type:landmark_region:UA|display=inline}}

Eуропа су шекарасы [[Атлант мұхиты|Атлант]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Арктика]] [[мұхит]]тары және олардың [[теңіз]]дерімен шектеседі. Аралдардың аумағы шамамен 730 мың км. Орташа биіктігі 300 м, ең жоғарғы нүкте — 5642 м. (Мәңгі тау не ''[[Эльбрус]] тауы''). Жер аумағының көбі — жазықтық (ірілері — [[Шығыс Еуропа жазығы|Шығыс Еуропа]], Орта Еуропа, Орта және Төменгі [[Дунай]], Париж бассейні), таулары — жер аумағының 17%-ын алып жатыр (бастылары — [[Альпі]]лер, [[Карпат таулары|Карпаттар]], [[Пиреней таулары|Пиренейлер]], [[Апеннин таулары|Апенниндер]], [[Орал таулары]], [[Скандинавия таулары|Скандинав таулары]], [[Балқан түбегі]] таулары). Сөнбеген жанартаулар [[Исландия]]да және [[Жерорта теңізі]]нің аумағында орналасқан. Аумақтың көбінде [[қоңыржай климат]] (батыста — [[Теңіздік климат, мұхиттық климат|мұхиттік]], шығыста — қарлы және салқын қысты континенталды), солтүстік аралдарда — [[Субарктикалық белдеу|субарктикалық]] және [[Арктика климаты|арктикалық]], [[Оңтүстік Еуропа]]да — жерорталық. [[Арктика]] аралдарында, [[Исландия]]да, [[Скандинавия таулары|Скандинав]] және [[Альпі|Альп]] тауларында — [[мұз басу]] (оледенение) (аумағы 116 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Негізгі өзендері: [[Еділ]], [[Днепр]], [[Дон]], [[Печора]], [[Солтүстік Двина]], [[Дунай]], [[Висла]], [[Одра]], [[Эльба]], [[Рейн]], [[Луара]], [[Рона]], [[Тахо]]. Негізгі көлдері: [[Ладога]], [[Онега]], [[Чуд]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева көлі|Женева]]. [[Арктика]] аралдарында және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Арктика мұхиты]] жағалауында — арктикалық [[шөл]]дер және [[тундра]]лар, оңтүстікке қарай — орманды [[тундра]]лар, [[тайга]]лы, аралас және қалыңжапырақты [[орман]]дар, орманды далалар, [[дала]]лар, субтропиктік жерорта ормандары және [[бұта]]лар; оңтүстік-шығыста — [[шөлейт]]тер.

[[Сурет:Europe satellite globe.jpg|thumb|250px|Еуропа]]

== Жер бедері ==
Еуропада [[жазық]]тар мен [[ойпат]]тар және қыратты жерлер басым. Дүние бөлігінің теңіз деңгейінен орташа биіктігі 300 м. Жер аумағының 60%-ке жуығы теңіз деңгейінен 200 м-ге дейінгі ойпаттардың, 24%-і 200 м-ден 500 м-ге дейінгі қыраттардың, 10%-і 500 м-ден 1000 м-ге дейінгі үстірттер мен таулы үстірттердің, 6%-і 1000 м-ден жоғары (оның ішінде 1,5%-і 2000 м-ден биік) таулардың үлесіне тиеді. Шығыс бөлігін тұтасымен дерлік Шығыс Еуропа жазығы алып жатыр. Оның оңтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 27 м-ге дейін төмен жатқан Каспий ойпаты орналасқан. Батыс Еуропаның жер бедері әр түрлі келген. Мұнда жазық және ойпатты жерлер бірдей аумақты алған. Негізгі ойпаттар: ''Ортаеуропалық, Ортадунайлық, Төменгі Дунай, Париж алабы, Падан ойпаты''. Солтүстік пен Оңтүстік Еуропаға аласа және орташа биіктіктегі таулар тән. Олар: Скандинавия, Пиреней, Апеннин, Балқан, [[Карпат]] т.б. Батыс Еуропаның орталық бөлігінде Еуропаның ең биік тауы — Альпі (''Монблан тауы'', 4807 м) орналасқан. Шығысында солтүстіктен оңтүстікке қарай Орал таулары созылып жатыр. Әрекетті жанартаулар, негізінен, Исландия аралы мен Жерорта теңізінде.

[[Сурет:Grossgliederung Europas.png|thumb|250px|Еуропаның аймақтары]]

== Геологиялық құрылысы ==
Еуропаның геологиялық негізін архей-протерозойлық Шығыс Еуропа және [[Эриа платформасы]] құрайды. Платформа Еуропаның шығыс және солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Эриа платформасы [[Шотландия]]дан Гренландияға дейінгі аймақты қамтиды. Палеозой эрасының соңында түзіліп біткен герцин қатпарлығы Испания, [[Франция]], [[Англия]], [[Польша]], Германия елдерінің аумағын және Орал тауының едәуір бөлігін алып жатыр. Гибралтардан басталып, Альпі, Карпат, Қырым тауларынан, Апеннин, Балқан түбектерін, Жерорта, Қара теңізідерді қапсыра өтетін альпі қатпарлығының жерортатеңіздік белдеуі Еуропаның оңтүстік жиегін қамтыған. Балтық, Украина қалқандарында, Шотландияның солтүстік-батыс жағалауында, Орталық Англия мен Гебрид аралдарында архей мен протерозой жыныстары жер бетіне шығып жатады. Рифейдің алдындағы көп қатпарлану әрекеттерінен платформалар аумағында биік таулар мен қыраттар пайда болған. Төменгі палеозойда каледондық геосинклиналь аймақтарындағы теңіз түбіне қалың қабатты граптолитті тақтатас, құмтас, кварцит, эффузиялық жыныстар, аздап әктасты тұнбалар шөккен. Силур кезеңінде Грампиан геосинклиналі орнында каледондық қатпарлы таулар түзілгенде, теңіз бұл аймақтан және Шығыс Еуропа платформасынан біртіндеп шегінген. Теңізден босаған жерлерде төменгі және ортаңғы девонда континенттік қызыл түсті шөгінділер жиналған. Еуропаның қалған аймақтары силур, девон кезеңдерінде, төменгі тас көмір жүйесінде теңіз түбі болды. Жоғарғы палеозойда Оралда, Орталық және Батыс Еуропада, Донбаста, герцин қатпарлығынан таулар көтерілді. Соның әсерінен Солтүстік жарты шарлардағы платформалар бірігіп, біртұтас ''[[Лавразия]]'' құрлығы қалыптасты. Тетис теңізі (қазіргі Жерорта теңізі) аталған су айдыны қазіргі ''Альпі-Гималай'' белдеуінде ғана сақталған. Палеогеннің аяғынан бастап, Альпі, Карпат, Балқан таулары көтеріліп, теңіз біржолата шегінді. Платформалар мен тау етегінің жапсарынан бөктерлік ойпаңдар қалыптасты. Плиоценде үлкен ''грабендер'' (опырылыстар) пайда болды (Эгей, [[Адрия]], Гибралтар грабендері). Платформаның жарылысынан осы күнгі сөнген жанартаулар (Орталық Франция, Шотландия, Германия, [[Чехия]]) пайда болды. Жерортатеңіздік белдеу бойында қазіргі кезде де күшті жер сілкінулер болып тұрады. Антропогенде Еуропаны кемінде 4 рет мұз басты. Ең үлкен Днепр мұз басуы кезінде Скандинавиядан тараған қалың мұз қабаты Киев, Харьков, Волгоград қалалары тұрған жерге дейін жетті. Соңғы Валдай мұз басуы шамамен бұдан 10 мың жыл бұрын аяқталды.

== Кен байлықтары ==
Еуропада ірі кен орындары көп және әр түрлі. Ірі мұнай, газ ([[Еділ — Орал]] және Солтүстік Каспий қайраңының мұнайлы облысы, Кавказ алды және Солтүстік теңіздің қайраңы), көмір ([[Донец]], [[Печора]], Мәскеу маңы, [[Жоғарғы Силезия]], [[Саар]], [[Йоркшир]], [[Рур]] алаптары), темір кентастары (Курск магниттік аномалиясы, Украина кен орындары, Орал таулары, Кола түбегіндегі кен орындар, Лотарингия, Скандинавия түбегі), сонымен бірге боксит, түсті металдар кентастарының кен орындары, ас тұзы мен калий тұздарының кендері Орта Еуропа жазығында (аумағы 150 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) кездеседі. Түсті және сирек металдарға Орал, Батыс Еуропа, Кавказ және Скандинавия өңірлері бай. Дүние жүзіндегі ірі күкірт кен орны (Тарнобжег) Польшаның оңтүстігінде табылған.

== Климаты ==
Еуропаның көпшілік жерінің климаты [[Қоңыржай климат|қоңыржай]]. Атмосфералық жалпы айналымының қалыптасуына Атлант мұхитынан келетін ''[[Гольфстрим жылы ағысы]]ның'' Солтүстік Атлант жылы тармағы әсер етеді. Циклондық әрекеттердің нәтижесінде қысқы айлардың изотермалары ендік бағыттан ауытқып, Еуропаның көпшілік бөлігінде қысқы айлардың орташа температурасы орта ендік температурасынан едәуір жоғары болады. Еуропаның шығыс бөлігінің климаты континенттік. Атлант мұхиты үстінен келген жылы, ылғалды ауа массалары суық континенттік ауа массаларымен түйісетін жерде солтүстік полюс шеңберінен 50-параллельге дейінгі аралықта ''полюстік шеп'' түзіледі. Мұнда қысы суық, боранды, қарлы, жазы жылы, оңтүстік-шығысында ыстық. Солтүстігіндегі аралдарға субарктикалық және арктикалық климат тән. Оңтүстік Еуропаның климаты жерортатеңіздік, қысы жұмсақ, әрі ылғалды, жазы ыстық келеді. Қаңтар айының орташа температурасы арктикалық аралдарда — 24°С, оңтүстігіндегі [[Субтропиктер|субтропиктік]] белдеулерде 12°С. Маусым айындағы температура арктикалық аралдарда 3°С-тан, оңтүстігінде 29°С-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері таулы аймақтарда 1500 — 2000 мм-ден (Скандинавияның жел өтіндегі беткейінде 2500 мм), Каспий ойпатында 200 мм-ге дейін ауытқиды. Еуропаның көпшілік бөлігінде жауын-шашын, негізінен, жылдың жылы мезгілдерінде жауады және ол батыстан шығысқа қарай азая береді. Жерорта теңізінде және оның жағалауларында жауын-шашын қыс айларында жауады. Мұнда жаз айларында ылғалдың жетпейтіні байқалады. Дүние бөлігіндегі мұздықтардың аумағы 118 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Олардың ең көп жиналған жерлері: [[Шпицберген]] (58 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), Жаңа Жер, [[Франц-Иосиф]] Жері, Исландия аралдары және Скандинавия таулары. Мұздың қалыңдығы 400 — 600 м-ге, кейде 1000 м-ге жетеді.

[[Сурет:First.Crusade.Map.jpg|thumb|250px|Еуропа; [[1000]].]]

== Ішкі сулары ==
Еуропа құрлығын жүздеген өзендермен олардың салалары торлап жатыр.Еуропаның ең ұзын өзендері - [[Еділ]] мен [[Жайық]]  өзендері - [[Каспий теңізі]]не, [[Дунай]] мен [[Днепр]] өзендері - [[Қара теңіз]]ге, [[Рейн]] мен [[Эльба]] [[Солтүстік теңіз]]ге, [[Вистула]] - [[Балтық теңізі]]не, [[Луара]] мен [[Тагус]] - [[Атлант мұхиты]]на, [[Рона]] - [[Жерорта теңізі]]не құяды.

Германияның қара орман аймағынан бастау алатын Дунай өзені - Еуропаның ең маңызды сауда жолдарының бірі. Аңызға айналған  Рейн өзені Швейцарияның солтүстік-шығысы мен Германияның арасында шекара жасап, батысқа қарай ағады.

Талай тарихтың куәсі болған [[Темза]] Батыс Англиядағы [[Котсуолд қыраты]]нан бастау алады да, Оңтүстік Англия арқылы шығысқа қарай ағып, Солтүстік теңғізіне құяды.

Еуропаның ең үлкен және ең маңызды [[Еділ]] өзені жүйесі [[Мәскеу]] қаласының солтүстік батысындағы [[Валдай үстірті]]нен басталады. Волга өзенінің арнасын [[Кама]], [[Самара]], [[Ока]],  [[Ветлуга]] сияқты 200-ден астам өзен тармақтары толтырып тұрады&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 22-бет&lt;/ref&gt;.

Еуропа су ағынының қалыңдығы жөнінен (295 мм-дей) дүние бөліктері ішінде [[Оңтүстік Америка]]дан кейін 2-орында. Жылына Еуропаның жер бетіне 4148 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; атмосфералық ылғал түседі. Ылғалдану дәрежесіне қарай ағын батыстан шығысқа қарай және солтүстіктен оңтүстікке қарай азая береді. Оның көпшілік бөлігі Атлант мұхиты мен оның теңіздері алабына, қалғаны [[Солтүстік Мұзды мұхит]] алабы мен ішкі ағын алабына (Каспий теңізіне) жатады. Ірі өзендері: Дунай (Еуропадағы ең ұзын өзен), Днепр, Дон, Печора, Солтүстік Двина, Рейн, [[Висла]], [[Эльба]], [[Одра]] (Одер), Рона, Сена, [[Луара]], Тахо, По. Олардың барлығында дерлік кеме жүзеді. Шығыс Еуропа жазығындағы өзендердің ағысы баяу, аңғарлары террасалы және кең болады. Олар қар және ішінара жаңбыр суымен толығады. Қыста оңтүстігінде 1,5 — 3 ай, солтүстігінде 7 — 7,5 ай бойы мұз қатып жатады. Фенноскандиядағы өзендер қысқа, аңғарлары жарқабақты, шоңғалды келеді. Өзен еңістігі үлкен. Орта бөлігінде 2 — 3 ай, солтүстігінде 7 — 7,5 ай бойы мұз қатып жатады. Орталық Еурпаның жазық өңірлеріндегі өзендер, негізінен, жаңбыр суымен толығады. Суы қатпайды, немесе бірде қатып, бірде еріп жатады. Биіктігі орташа тауларда өзендер көктемде қатты тасиды. Альпінің биік таулы аудандарындағы [[Рейн]], [[Рона]], [[По]] өзендерінің сол салаларының, Дунайдың оң салаларының жоғарғы ағыстары қар, жаңбыр суымен қоса, мұздықтардан да толығады. Жерорта теңізі алабына жататын өзендерде су деңгейі күзде және қыста едәуір көтеріліп, жазда төмендейді.

Еуропада көлдер біркелкі орналаспаған. Солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігіндегі мұз басуға ұшыраған аймақта (Фенноскандия) және Британия аралдарында, Альпі өңірінде, Польша мен Германияда көлдер көбірек кездеседі (Ладога, Онега, Венерн, [[Веттерн]], [[Меларен]], Женева, Балатон, т.б.). Жазықтар мен өзен жайылымдарында атыраулық көлдер, Қара және Азов теңіздерінің жағалауында лагуналық, Балқан түбегінде тектоникалық, Исландия мен Апеннин түбегінде жанартаулық көлдер кездеседі. Еуропаның аридтік оңтүстік-шығыс өңірінде сортаң және күшті минералданған тұйық көлдер (Эльтон, Басқұншақ) жатыр. Еуропа көлдерінің басым көпшілігі дүниежүзілік туризмнің көрнекті орындары және әлемдік маңызы бар демалыс-сауықтыру орындары саналады. Сонымен қатар, Еуропа жерінде 30-дан астам аса ірі және 2000-нан астам шағын бөгендер салынған.

== Топырағы ==
Дүние бөлігі топырағының қалыптасуы жағынан ''арктикалық (полюстік), бореалдық, суббореалдық, субтропиктік'' белдеуге бөлінеді. Шпитсбергенде, Франтс-Иосиф Жерінде, Жаңа Жердің солтүстік бөлігінде арктикалық, Фенноскандияның солтүстік бөлігінде, Жаңа Жердің оңтүстік бөлігінде, Шығыс Еуропа жазығында, Солтүстік полюстік шеңберден солтүстікке қарай — тундралық топырақ дамыған. Бореалдық белдеу Исландияның, Фенноскандияның, Британия аралдарының, Орта Еуропа жазығының, Шығыс Еуропа жазығының Львов — Киев — Курск — Пермь — Екатеринбург шегінен солтүстік бөлігін қамтиды. Суббореалдық белдеудің қоңыржай континенттік аймақтарында қара топырақ және қызыл қоңыр топырақ тараған. Орманды дала мен даланың солтүстік бөлігі күлгінделген, сілтісіз, шіріндісі мол (8% және одан да көп) қара топырақты. Ал далалық қуаң аймақтарда — шіріндісі аз және оңтүстікке тән орташа қара топырағы дамыған. Қырым жазығында, Төменгі Еділ бойының, Каспий маңының анағұрлым қуаң далаларында шірінді қабаты жұқа, карбонатты қабаты өте тығыз қызыл қоңыр, кейбір жерлері сортаңды топырақпен алмасып келеді. Топырақ қалыптасуының субтропиктік белдеуіне жататын Оңтүстік Еуропа мен Қырымның оңтүстік жағасы мәңгі жасыл ксерофитті ормандар мен бұталар өсетін қара қоңыр топырақты. Жерорта теңізі маңындағы анағұрлым қуаң жерлер сұр, қара қоңыр топырақты, [[Балқан түбегі|Балқан түбегінің]] тауаралық жазықтарының топырағы өте тығыз, шіріндісі аз болады. Еуропа топырағы егіншілікке қолайлы. Қара, қара қоңыр топырақты жерлерінің көбі жыртылған.

== Өсімдігі ==
Еуропаның өсімдігі флоралық құрамы жағынан ''Голарктика'' облысына жатады. Өсімдіктерінің құрамында эндемиктер аз. Құрлықтық бөлігінде өсімдіктер ''тундралық, бореалдық, тайгалық, далалық, шөлдік, субтропиктік'' типтерге бөлінеді. Шпицбергенде, Франц-Иосиф Жерінде, Жаңа Жерде қына, мүк, шөптің бірен-саран түрі, бұтадан дриада өседі. Тундралық бөлігінде қоңыр, жасыл қына, ягель, крупка, субетеге, аласа қайың, полюстік тал өседі. [[Тау тундрасы]] Исландияда, Скандинавияда, Полюстік Оралда таралған. Орманды тундраның оңтүстігін (шамамен 57 — 58° с.е.) [[тайга]] алып жатыр. Мұнда, негізінен, қылқан жапырақты орман басым. Тайганың оңтүстігінде жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты орман өседі. Олар Скандинавия мен Орал таулары аралығын алып жатыр. Жалпақ жапырақты орман солтүстікте тайга мен аралас ормандардан, оңтүстікте субтропиктерге дейінгі (шамамен 40° с.е. дейін) бүкіл Батыс Еуропаны (тауларынан басқа) қамтиды. Бұл белдемнен оңтүстікке қарай орманды дала, ал одан әрі дала белдемі жатыр. Еуропаның субтропиктік аймақтарында ксерофиттік мәңгі жасыл ормандар мен бұталар өседі.

== Жануарлары ==
Фауна әлемі ''Голарктикалық зоогеографиялық'' аймаққа кіреді. Өсімдіктердің таралуы секілді мұнда да географиялық белдемділік байқалады. Өсімдігі аз, климаты қатал тундрада мекендейтін жануарлар: солтүстік бұғысы, көгілдір түлкі, қасқыр, ұсақ кемірушілер, құстардан: тундра кекілігі, ақ үкі, теңіз жағасында шағала, баклан, қаз, үйрек көп. Тайганы тиін, ақ қоян, бұлғын, қоңыр аю, қасқыр, түлкі, бұлан, т.б. мекендейді. Құстардан құр, шіл, көк қарға, сары шымшық, қырғи, т.б. кездеседі. Жалпақ жапырақты орман мен аралас орманда қара күзен, тағы мысық, жабайы шошқа, жарғанат, кірпі, қоңыр аю, түлкі, қасқыр, борсық, т.б. мекендейді. Шығыс Еуропаның далалық және шөлейтті аймақтарында кемірушілер өте көп. Каспий ойпатында бөкен, қарсақ, жерортатеңіздік аймақта безоар және Альпі текесі, серна, муфлон, батысында Пиреней жұпар тышқаны, генетта, Гибралтарда Еуропадағы маймылдың жалғыз түрі — магот, шығысында жайра, шиебөрі кездеседі.

[[Сурет:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|250px|Еуропа]]

== Саяси бөлінуі ==
20 ғасырдың соңғы он жылдығында Еуропаның саяси-әкімшілік бөлінісінде үлкен өзгерістер болып өтті. КСРО, ЮСФР-дің ыдырауына байланысты бір топ жаңа мемлекеттер пайда болды. [[Германия Демократиялық Республикасы]] [[Германия]]ның құрамына енді. 2001 жылдың басында Еуропада мынандай мемлекеттер болды: [[Австрия]], [[Албания]], [[Андорра]], [[Беларусь]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Босния және Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Венгрия]], [[Германия]], [[Грекия]], Дания, Ирландия, Исландия, Испания, [[Италия]], [[Қазақстан]] (батыс бөлігі), [[Латвия]], [[Литва]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург]], [[Солтүстік Македония]], [[Мальта]], [[Молдова]], Монако, [[Нидерланд]], [[Норвегия]], [[Польша]], [[Португалия]], [[Ресей]], [[Румыния]], [[Сан-Марино]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Түркия]] (солтүстік-батыс шеті), [[Украина]], [[Ұлыбритания]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]], [[Чехия]], [[Швейцария]], [[Швеция]], [[Эстония]], [[Югославия]].

== Мемлекеттер ==
Еуропада 49 мемлекет орналасқан (тұтастай немесе жартылай)
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Албания]]
* [[Андорра]]
* [[Аустрия]]
* [[Беларусь]]
* [[Бельгия]]
* [[Босния және Герцеговина]]
* [[Болгария]]
* [[Германия]]
* [[Грекия]]
* [[Дания]]
* [[Эстония]]
* [[Ирландия]]
* [[Исландия]]
* [[Испания]]
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Италия]]
* [[Косово]] (жартылай мойындалған)
* [[Қазақстан]] (16 %)
* [[Құрама Патшалық]]
* [[Латвия]]
* [[Лихтенштейн]]
* [[Литва]]
* [[Люксембург]]
* [[Мажарстан]]
* [[Солтүстік Македония Республикасы]]
* [[Мальта]]
* [[Молдова]]
* [[Монако]]
* [[Нидерланд]]
* [[Норвегия]]
* [[Польша]]
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Португалия]]
* [[Ресей]] (32 %)
* [[Румыния]]
* [[Сан-Марино]]
* [[Сербия]]
* [[Словакия]]
* [[Словения]]
* [[Түркия]] (4 %)
* [[Украина]]
* [[Ватикан]]
* [[Финляндия]]
* [[Франция]]
* [[Хорватия]]
* [[Черногория]]
* [[Чехия]]
* [[Швейцария]]
* [[Швеция]]
|}
Толығымен Азияда, бірақ қауымдастық-саясаттық жағынан Еуропаға қатысты:

* [[Армения]]
* [[Кипр]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
* [[Әзірбайжан]]
* [[Грузия]]

== Тағы қараңыз ==
*[[Үлгі:Еуропаның саяси картасы|Еуропаның саяси картасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Еуропа елдері}}
{{Жер}}

[[Санат:Еуропа]]
[[Санат:Дүние бөліктері]]</text>
      <sha1>gfx01xdr0negcobj4itrj3bs37lo50n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578058</id>
      <parentid>3578057</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] ([[User talk:Ерекешова Жаныгуль|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3163314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35392" sha1="8l54weepybli5jlvfhlrlqhyf1nveh2" xml:space="preserve">{{Құрлық
 |Атауы             = Еуропа
 |Сурет             = Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg
  |Сурет тақырыбы   = Еуропа
 |Территория        = 10,18 млн
 |Халық саны        = 746,419 млн ([[2018]])
 |Халық тығыздығы   = 72,5
 |Этнохороним       = [[еуропалықтар]]
 |Елдер             = 50
 |Тәуелді аймақтар     = 
 |Танылмаған аймақтар  = 
 |Тілдері           = Еуропа тілдері
 |Уақыт белдеулері  = [[UTC]] [[UTC+6]]
 |Интернет үйшігі   = [[.eu]] ([[Еуропа одағы|Еуроодақ]])&lt;br/&gt;[[.su]] ([[Посткеңестік кеңістік]]&lt;ref&gt;Балтық елдерінен басқа&lt;/ref&gt;)
 |Ірі қалалары      = 
 |Ортаққордағы санаты  = Europe
}}
'''Еуропа''' ({{lang-el|Ευρώπη}}, семит тілінің ''“эреб”'' — ''“батыс”'' сөзінен шыққан, Ежелгі Грекияда [[Эгей]] теңізінің батысындағы жерлер осылай аталған) — ''[[Еуразия]]'' құрлығының батысын алып жатқан дүние бөлігі. [[Азия]]мен бірге Еуразия құрлығын құрайтын әлем бөлшегі.

Аумағы 10 млн. км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жуық, халқы 826 млн. адам (2000, [[Ресей]]ді қоспағанда). Азиямен арадағы шекарасы шартты түрде алынған материк. Ол құрлықта [[Орал таулары|Орал тауы]], [[Жем (өзен)|Жем өзені]]н бойлай [[Каспий теңізі]]не дейін, одан әрі Кума және Маныч өзендері бойымен Донның сағасына жетіп, [[Азов теңізі|Азов]], [[Қара теңіз|Қара]] теңіздерге ұласады. Одан арғы шекарасы [[Босфор бұғазы]], [[Мәрмәр теңізі]], [[Дарданелл бұғазы]] арқылы өтеді. Еуропа солтүстігінде [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік Мұзды]] мұхитпен және оның [[Кар теңізі|Кара]], [[Баренц теңізі|Баренц]], [[Ақ теңіз|Ақ]], [[Норвег теңізі|Норвег]] теңіздерімен, батысы мен оңтүстігінде [[Атлант мұхиты]]мен және оның [[Балтық теңізі|Балтық]] (Балт) пен [[Солтүстік теңізі]], [[Ирланд теңізі|Ирланд]], [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңіздерімен қоршалған. Оңтүстік-шығысында тұйық Каспий теңізі орналасқан.

Дүние бөлігінің құрлықтағы қиыр шеттері: солтүстігінде — Нордкин мүйісі (71°08′ с. е.), оңтүстігінде — ''[[Марроки]] мүйісі'' (36° с. е.), батысында — ''Рока мүйісі'' (9°31′ б.б.), шығысында — Байдарацк кірмесіне таяу Полюстік Оралдың шығыс жақ етегі (67°20′ ш. б.). Еуропаға кіретін аралдар мен топаралдардың жалпы аумағы 730 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Ірілері: [[Жаңа Жер]] аралы, [[Франц-Иосиф жері]], [[Шпицберген]], [[Исландия (арал)|Исландия]], [[Британ аралдары|Британия]], [[Ирландия (арал)|Ирландия]], [[Корсика]], [[Сардиния]], [[Сицилия]], [[Крит]], т.б. Еуропаның жағалаулары (жалпы ұзындығы 38 мың км) қатты тілімденген. [[Түбек]]тер Еуропа аумағының 1/4-ін құрайды. Олар: [[Пиреней түбегі|Пиреней]], [[Апеннин түбегі|Апеннин]], [[Балқан түбегі|Балқан]], [[Скандинавия түбегі|Скандинавия]], [[Кола түбегі|Кола]], [[Ютландия]] және [[Қырым]] түбектері. Жағрапиялық ортасының координаттары: {{coord|47|56|18|N|24|11|18|E|type:landmark_region:UA|display=inline}}

Eуропа су шекарасы [[Атлант мұхиты|Атлант]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Арктика]] [[мұхит]]тары және олардың [[теңіз]]дерімен шектеседі. Аралдардың аумағы шамамен 730 мың км. Орташа биіктігі 300 м, ең жоғарғы нүкте — 5642 м. (Мәңгі тау не ''[[Эльбрус]] тауы''). Жер аумағының көбі — жазықтық (ірілері — [[Шығыс Еуропа жазығы|Шығыс Еуропа]], Орта Еуропа, Орта және Төменгі [[Дунай]], Париж бассейні), таулары — жер аумағының 17%-ын алып жатыр (бастылары — [[Альпі]]лер, [[Карпат таулары|Карпаттар]], [[Пиреней таулары|Пиренейлер]], [[Апеннин таулары|Апенниндер]], [[Орал таулары]], [[Скандинавия таулары|Скандинав таулары]], [[Балқан түбегі]] таулары). Сөнбеген жанартаулар [[Исландия]]да және [[Жерорта теңізі]]нің аумағында орналасқан. Аумақтың көбінде [[қоңыржай климат]] (батыста — [[Теңіздік климат, мұхиттық климат|мұхиттік]], шығыста — қарлы және салқын қысты континенталды), солтүстік аралдарда — [[Субарктикалық белдеу|субарктикалық]] және [[Арктика климаты|арктикалық]], [[Оңтүстік Еуропа]]да — жерорталық. [[Арктика]] аралдарында, [[Исландия]]да, [[Скандинавия таулары|Скандинав]] және [[Альпі|Альп]] тауларында — [[мұз басу]] (оледенение) (аумағы 116 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Негізгі өзендері: [[Еділ]], [[Днепр]], [[Дон]], [[Печора]], [[Солтүстік Двина]], [[Дунай]], [[Висла]], [[Одра]], [[Эльба]], [[Рейн]], [[Луара]], [[Рона]], [[Тахо]]. Негізгі көлдері: [[Ладога]], [[Онега]], [[Чуд]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева көлі|Женева]]. [[Арктика]] аралдарында және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Арктика мұхиты]] жағалауында — арктикалық [[шөл]]дер және [[тундра]]лар, оңтүстікке қарай — орманды [[тундра]]лар, [[тайга]]лы, аралас және қалыңжапырақты [[орман]]дар, орманды далалар, [[дала]]лар, субтропиктік жерорта ормандары және [[бұта]]лар; оңтүстік-шығыста — [[шөлейт]]тер.

[[Сурет:Europe satellite globe.jpg|thumb|250px|Еуропа]]

== Жер бедері ==
Еуропада [[жазық]]тар мен [[ойпат]]тар және қыратты жерлер басым. Дүние бөлігінің теңіз деңгейінен орташа биіктігі 300 м. Жер аумағының 60%-ке жуығы теңіз деңгейінен 200 м-ге дейінгі ойпаттардың, 24%-і 200 м-ден 500 м-ге дейінгі қыраттардың, 10%-і 500 м-ден 1000 м-ге дейінгі үстірттер мен таулы үстірттердің, 6%-і 1000 м-ден жоғары (оның ішінде 1,5%-і 2000 м-ден биік) таулардың үлесіне тиеді. Шығыс бөлігін тұтасымен дерлік Шығыс Еуропа жазығы алып жатыр. Оның оңтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 27 м-ге дейін төмен жатқан Каспий ойпаты орналасқан. Батыс Еуропаның жер бедері әр түрлі келген. Мұнда жазық және ойпатты жерлер бірдей аумақты алған. Негізгі ойпаттар: ''Ортаеуропалық, Ортадунайлық, Төменгі Дунай, Париж алабы, Падан ойпаты''. Солтүстік пен Оңтүстік Еуропаға аласа және орташа биіктіктегі таулар тән. Олар: Скандинавия, Пиреней, Апеннин, Балқан, [[Карпат]] т.б. Батыс Еуропаның орталық бөлігінде Еуропаның ең биік тауы — Альпі (''Монблан тауы'', 4807 м) орналасқан. Шығысында солтүстіктен оңтүстікке қарай Орал таулары созылып жатыр. Әрекетті жанартаулар, негізінен, Исландия аралы мен Жерорта теңізінде.

[[Сурет:Grossgliederung Europas.png|thumb|250px|Еуропаның аймақтары]]

== Геологиялық құрылысы ==
Еуропаның геологиялық негізін архей-протерозойлық Шығыс Еуропа және [[Эриа платформасы]] құрайды. Платформа Еуропаның шығыс және солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Эриа платформасы [[Шотландия]]дан Гренландияға дейінгі аймақты қамтиды. Палеозой эрасының соңында түзіліп біткен герцин қатпарлығы Испания, [[Франция]], [[Англия]], [[Польша]], Германия елдерінің аумағын және Орал тауының едәуір бөлігін алып жатыр. Гибралтардан басталып, Альпі, Карпат, Қырым тауларынан, Апеннин, Балқан түбектерін, Жерорта, Қара теңізідерді қапсыра өтетін альпі қатпарлығының жерортатеңіздік белдеуі Еуропаның оңтүстік жиегін қамтыған. Балтық, Украина қалқандарында, Шотландияның солтүстік-батыс жағалауында, Орталық Англия мен Гебрид аралдарында архей мен протерозой жыныстары жер бетіне шығып жатады. Рифейдің алдындағы көп қатпарлану әрекеттерінен платформалар аумағында биік таулар мен қыраттар пайда болған. Төменгі палеозойда каледондық геосинклиналь аймақтарындағы теңіз түбіне қалың қабатты граптолитті тақтатас, құмтас, кварцит, эффузиялық жыныстар, аздап әктасты тұнбалар шөккен. Силур кезеңінде Грампиан геосинклиналі орнында каледондық қатпарлы таулар түзілгенде, теңіз бұл аймақтан және Шығыс Еуропа платформасынан біртіндеп шегінген. Теңізден босаған жерлерде төменгі және ортаңғы девонда континенттік қызыл түсті шөгінділер жиналған. Еуропаның қалған аймақтары силур, девон кезеңдерінде, төменгі тас көмір жүйесінде теңіз түбі болды. Жоғарғы палеозойда Оралда, Орталық және Батыс Еуропада, Донбаста, герцин қатпарлығынан таулар көтерілді. Соның әсерінен Солтүстік жарты шарлардағы платформалар бірігіп, біртұтас ''[[Лавразия]]'' құрлығы қалыптасты. Тетис теңізі (қазіргі Жерорта теңізі) аталған су айдыны қазіргі ''Альпі-Гималай'' белдеуінде ғана сақталған. Палеогеннің аяғынан бастап, Альпі, Карпат, Балқан таулары көтеріліп, теңіз біржолата шегінді. Платформалар мен тау етегінің жапсарынан бөктерлік ойпаңдар қалыптасты. Плиоценде үлкен ''грабендер'' (опырылыстар) пайда болды (Эгей, [[Адрия]], Гибралтар грабендері). Платформаның жарылысынан осы күнгі сөнген жанартаулар (Орталық Франция, Шотландия, Германия, [[Чехия]]) пайда болды. Жерортатеңіздік белдеу бойында қазіргі кезде де күшті жер сілкінулер болып тұрады. Антропогенде Еуропаны кемінде 4 рет мұз басты. Ең үлкен Днепр мұз басуы кезінде Скандинавиядан тараған қалың мұз қабаты Киев, Харьков, Волгоград қалалары тұрған жерге дейін жетті. Соңғы Валдай мұз басуы шамамен бұдан 10 мың жыл бұрын аяқталды.

== Кен байлықтары ==
Еуропада ірі кен орындары көп және әр түрлі. Ірі мұнай, газ ([[Еділ — Орал]] және Солтүстік Каспий қайраңының мұнайлы облысы, Кавказ алды және Солтүстік теңіздің қайраңы), көмір ([[Донец]], [[Печора]], Мәскеу маңы, [[Жоғарғы Силезия]], [[Саар]], [[Йоркшир]], [[Рур]] алаптары), темір кентастары (Курск магниттік аномалиясы, Украина кен орындары, Орал таулары, Кола түбегіндегі кен орындар, Лотарингия, Скандинавия түбегі), сонымен бірге боксит, түсті металдар кентастарының кен орындары, ас тұзы мен калий тұздарының кендері Орта Еуропа жазығында (аумағы 150 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) кездеседі. Түсті және сирек металдарға Орал, Батыс Еуропа, Кавказ және Скандинавия өңірлері бай. Дүние жүзіндегі ірі күкірт кен орны (Тарнобжег) Польшаның оңтүстігінде табылған.

== Климаты ==
Еуропаның көпшілік жерінің климаты [[Қоңыржай климат|қоңыржай]]. Атмосфералық жалпы айналымының қалыптасуына Атлант мұхитынан келетін ''[[Гольфстрим жылы ағысы]]ның'' Солтүстік Атлант жылы тармағы әсер етеді. Циклондық әрекеттердің нәтижесінде қысқы айлардың изотермалары ендік бағыттан ауытқып, Еуропаның көпшілік бөлігінде қысқы айлардың орташа температурасы орта ендік температурасынан едәуір жоғары болады. Еуропаның шығыс бөлігінің климаты континенттік. Атлант мұхиты үстінен келген жылы, ылғалды ауа массалары суық континенттік ауа массаларымен түйісетін жерде солтүстік полюс шеңберінен 50-параллельге дейінгі аралықта ''полюстік шеп'' түзіледі. Мұнда қысы суық, боранды, қарлы, жазы жылы, оңтүстік-шығысында ыстық. Солтүстігіндегі аралдарға субарктикалық және арктикалық климат тән. Оңтүстік Еуропаның климаты жерортатеңіздік, қысы жұмсақ, әрі ылғалды, жазы ыстық келеді. Қаңтар айының орташа температурасы арктикалық аралдарда — 24°С, оңтүстігіндегі [[Субтропиктер|субтропиктік]] белдеулерде 12°С. Маусым айындағы температура арктикалық аралдарда 3°С-тан, оңтүстігінде 29°С-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері таулы аймақтарда 1500 — 2000 мм-ден (Скандинавияның жел өтіндегі беткейінде 2500 мм), Каспий ойпатында 200 мм-ге дейін ауытқиды. Еуропаның көпшілік бөлігінде жауын-шашын, негізінен, жылдың жылы мезгілдерінде жауады және ол батыстан шығысқа қарай азая береді. Жерорта теңізінде және оның жағалауларында жауын-шашын қыс айларында жауады. Мұнда жаз айларында ылғалдың жетпейтіні байқалады. Дүние бөлігіндегі мұздықтардың аумағы 118 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Олардың ең көп жиналған жерлері: [[Шпицберген]] (58 мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), Жаңа Жер, [[Франц-Иосиф]] Жері, Исландия аралдары және Скандинавия таулары. Мұздың қалыңдығы 400 — 600 м-ге, кейде 1000 м-ге жетеді.

[[Сурет:First.Crusade.Map.jpg|thumb|250px|Еуропа; [[1000]].]]

== Ішкі сулары ==
Еуропа құрлығын жүздеген өзендермен олардың салалары торлап жатыр.Еуропаның ең ұзын өзендері - [[Еділ]] мен [[Жайық]]  өзендері - [[Каспий теңізі]]не, [[Дунай]] мен [[Днепр]] өзендері - [[Қара теңіз]]ге, [[Рейн]] мен [[Эльба]] [[Солтүстік теңіз]]ге, [[Вистула]] - [[Балтық теңізі]]не, [[Луара]] мен [[Тагус]] - [[Атлант мұхиты]]на, [[Рона]] - [[Жерорта теңізі]]не құяды.

Германияның қара орман аймағынан бастау алатын Дунай өзені - Еуропаның ең маңызды сауда жолдарының бірі. Аңызға айналған  Рейн өзені Швейцарияның солтүстік-шығысы мен Германияның арасында шекара жасап, батысқа қарай ағады.

Талай тарихтың куәсі болған [[Темза]] Батыс Англиядағы [[Котсуолд қыраты]]нан бастау алады да, Оңтүстік Англия арқылы шығысқа қарай ағып, Солтүстік теңғізіне құяды.

Еуропаның ең үлкен және ең маңызды [[Еділ]] өзені жүйесі [[Мәскеу]] қаласының солтүстік батысындағы [[Валдай үстірті]]нен басталады. Волга өзенінің арнасын [[Кама]], [[Самара]], [[Ока]],  [[Ветлуга]] сияқты 200-ден астам өзен тармақтары толтырып тұрады&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 22-бет&lt;/ref&gt;.

Еуропа су ағынының қалыңдығы жөнінен (295 мм-дей) дүние бөліктері ішінде [[Оңтүстік Америка]]дан кейін 2-орында. Жылына Еуропаның жер бетіне 4148 км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; атмосфералық ылғал түседі. Ылғалдану дәрежесіне қарай ағын батыстан шығысқа қарай және солтүстіктен оңтүстікке қарай азая береді. Оның көпшілік бөлігі Атлант мұхиты мен оның теңіздері алабына, қалғаны [[Солтүстік Мұзды мұхит]] алабы мен ішкі ағын алабына (Каспий теңізіне) жатады. Ірі өзендері: Дунай (Еуропадағы ең ұзын өзен), Днепр, Дон, Печора, Солтүстік Двина, Рейн, [[Висла]], [[Эльба]], [[Одра]] (Одер), Рона, Сена, [[Луара]], Тахо, По. Олардың барлығында дерлік кеме жүзеді. Шығыс Еуропа жазығындағы өзендердің ағысы баяу, аңғарлары террасалы және кең болады. Олар қар және ішінара жаңбыр суымен толығады. Қыста оңтүстігінде 1,5 — 3 ай, солтүстігінде 7 — 7,5 ай бойы мұз қатып жатады. Фенноскандиядағы өзендер қысқа, аңғарлары жарқабақты, шоңғалды келеді. Өзен еңістігі үлкен. Орта бөлігінде 2 — 3 ай, солтүстігінде 7 — 7,5 ай бойы мұз қатып жатады. Орталық Еурпаның жазық өңірлеріндегі өзендер, негізінен, жаңбыр суымен толығады. Суы қатпайды, немесе бірде қатып, бірде еріп жатады. Биіктігі орташа тауларда өзендер көктемде қатты тасиды. Альпінің биік таулы аудандарындағы [[Рейн]], [[Рона]], [[По]] өзендерінің сол салаларының, Дунайдың оң салаларының жоғарғы ағыстары қар, жаңбыр суымен қоса, мұздықтардан да толығады. Жерорта теңізі алабына жататын өзендерде су деңгейі күзде және қыста едәуір көтеріліп, жазда төмендейді.

Еуропада көлдер біркелкі орналаспаған. Солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігіндегі мұз басуға ұшыраған аймақта (Фенноскандия) және Британия аралдарында, Альпі өңірінде, Польша мен Германияда көлдер көбірек кездеседі (Ладога, Онега, Венерн, [[Веттерн]], [[Меларен]], Женева, Балатон, т.б.). Жазықтар мен өзен жайылымдарында атыраулық көлдер, Қара және Азов теңіздерінің жағалауында лагуналық, Балқан түбегінде тектоникалық, Исландия мен Апеннин түбегінде жанартаулық көлдер кездеседі. Еуропаның аридтік оңтүстік-шығыс өңірінде сортаң және күшті минералданған тұйық көлдер (Эльтон, Басқұншақ) жатыр. Еуропа көлдерінің басым көпшілігі дүниежүзілік туризмнің көрнекті орындары және әлемдік маңызы бар демалыс-сауықтыру орындары саналады. Сонымен қатар, Еуропа жерінде 30-дан астам аса ірі және 2000-нан астам шағын бөгендер салынған.

== Топырағы ==
Дүние бөлігі топырағының қалыптасуы жағынан ''арктикалық (полюстік), бореалдық, суббореалдық, субтропиктік'' белдеуге бөлінеді. Шпитсбергенде, Франтс-Иосиф Жерінде, Жаңа Жердің солтүстік бөлігінде арктикалық, Фенноскандияның солтүстік бөлігінде, Жаңа Жердің оңтүстік бөлігінде, Шығыс Еуропа жазығында, Солтүстік полюстік шеңберден солтүстікке қарай — тундралық топырақ дамыған. Бореалдық белдеу Исландияның, Фенноскандияның, Британия аралдарының, Орта Еуропа жазығының, Шығыс Еуропа жазығының Львов — Киев — Курск — Пермь — Екатеринбург шегінен солтүстік бөлігін қамтиды. Суббореалдық белдеудің қоңыржай континенттік аймақтарында қара топырақ және қызыл қоңыр топырақ тараған. Орманды дала мен даланың солтүстік бөлігі күлгінделген, сілтісіз, шіріндісі мол (8% және одан да көп) қара топырақты. Ал далалық қуаң аймақтарда — шіріндісі аз және оңтүстікке тән орташа қара топырағы дамыған. Қырым жазығында, Төменгі Еділ бойының, Каспий маңының анағұрлым қуаң далаларында шірінді қабаты жұқа, карбонатты қабаты өте тығыз қызыл қоңыр, кейбір жерлері сортаңды топырақпен алмасып келеді. Топырақ қалыптасуының субтропиктік белдеуіне жататын Оңтүстік Еуропа мен Қырымның оңтүстік жағасы мәңгі жасыл ксерофитті ормандар мен бұталар өсетін қара қоңыр топырақты. Жерорта теңізі маңындағы анағұрлым қуаң жерлер сұр, қара қоңыр топырақты, Балқан түбегінің тауаралық жазықтарының топырағы өте тығыз, шіріндісі аз болады. Еуропа топырағы егіншілікке қолайлы. Қара, қара қоңыр топырақты жерлерінің көбі жыртылған.

== Өсімдігі ==
Еуропаның өсімдігі флоралық құрамы жағынан ''Голарктика'' облысына жатады. Өсімдіктерінің құрамында эндемиктер аз. Құрлықтық бөлігінде өсімдіктер ''тундралық, бореалдық, тайгалық, далалық, шөлдік, субтропиктік'' типтерге бөлінеді. Шпицбергенде, Франц-Иосиф Жерінде, Жаңа Жерде қына, мүк, шөптің бірен-саран түрі, бұтадан дриада өседі. Тундралық бөлігінде қоңыр, жасыл қына, ягель, крупка, субетеге, аласа қайың, полюстік тал өседі. Тау тундрасы Исландияда, Скандинавияда, Полюстік Оралда таралған. Орманды тундраның оңтүстігін (шамамен 57 — 58° с.е.) [[тайга]] алып жатыр. Мұнда, негізінен, қылқан жапырақты орман басым. Тайганың оңтүстігінде жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты орман өседі. Олар Скандинавия мен Орал таулары аралығын алып жатыр. Жалпақ жапырақты орман солтүстікте тайга мен аралас ормандардан, оңтүстікте субтропиктерге дейінгі (шамамен 40° с.е. дейін) бүкіл Батыс Еуропаны (тауларынан басқа) қамтиды. Бұл белдемнен оңтүстікке қарай орманды дала, ал одан әрі дала белдемі жатыр. Еуропаның субтропиктік аймақтарында ксерофиттік мәңгі жасыл ормандар мен бұталар өседі.

== Жануарлары ==
Фауна әлемі ''Голарктикалық зоогеографиялық'' аймаққа кіреді. Өсімдіктердің таралуы секілді мұнда да географиялық белдемділік байқалады. Өсімдігі аз, климаты қатал тундрада мекендейтін жануарлар: солтүстік бұғысы, көгілдір түлкі, қасқыр, ұсақ кемірушілер, құстардан: тундра кекілігі, ақ үкі, теңіз жағасында шағала, баклан, қаз, үйрек көп. Тайганы тиін, ақ қоян, бұлғын, қоңыр аю, қасқыр, түлкі, бұлан, т.б. мекендейді. Құстардан құр, шіл, көк қарға, сары шымшық, қырғи, т.б. кездеседі. Жалпақ жапырақты орман мен аралас орманда қара күзен, тағы мысық, жабайы шошқа, жарғанат, кірпі, қоңыр аю, түлкі, қасқыр, борсық, т.б. мекендейді. Шығыс Еуропаның далалық және шөлейтті аймақтарында кемірушілер өте көп. Каспий ойпатында бөкен, қарсақ, жерортатеңіздік аймақта безоар және Альпі текесі, серна, муфлон, батысында Пиреней жұпар тышқаны, генетта, Гибралтарда Еуропадағы маймылдың жалғыз түрі — магот, шығысында жайра, шиебөрі кездеседі.

[[Сурет:Rectified Languages of Europe map.png|thumb|250px|Еуропа]]

== Саяси бөлінуі ==
20 ғасырдың соңғы он жылдығында Еуропаның саяси-әкімшілік бөлінісінде үлкен өзгерістер болып өтті. КСРО, ЮСФР-дің ыдырауына байланысты бір топ жаңа мемлекеттер пайда болды. [[Германия Демократиялық Республикасы]] [[Германия]]ның құрамына енді. 2001 жылдың басында Еуропада мынандай мемлекеттер болды: [[Австрия]], [[Албания]], [[Андорра]], [[Беларусь]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Босния және Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Венгрия]], [[Германия]], [[Грекия]], Дания, Ирландия, Исландия, Испания, [[Италия]], [[Қазақстан]] (батыс бөлігі), [[Латвия]], [[Литва]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург]], [[Солтүстік Македония]], [[Мальта]], [[Молдова]], Монако, [[Нидерланд]], [[Норвегия]], [[Польша]], [[Португалия]], [[Ресей]], [[Румыния]], [[Сан-Марино]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Түркия]] (солтүстік-батыс шеті), [[Украина]], [[Ұлыбритания]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]], [[Чехия]], [[Швейцария]], [[Швеция]], [[Эстония]], [[Югославия]].

== Мемлекеттер ==
Еуропада 49 мемлекет орналасқан (тұтастай немесе жартылай)
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Албания]]
* [[Андорра]]
* [[Аустрия]]
* [[Беларусь]]
* [[Бельгия]]
* [[Босния және Герцеговина]]
* [[Болгария]]
* [[Германия]]
* [[Грекия]]
* [[Дания]]
* [[Эстония]]
* [[Ирландия]]
* [[Исландия]]
* [[Испания]]
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Италия]]
* [[Косово]] (жартылай мойындалған)
* [[Қазақстан]] (16 %)
* [[Құрама Патшалық]]
* [[Латвия]]
* [[Лихтенштейн]]
* [[Литва]]
* [[Люксембург]]
* [[Мажарстан]]
* [[Солтүстік Македония Республикасы]]
* [[Мальта]]
* [[Молдова]]
* [[Монако]]
* [[Нидерланд]]
* [[Норвегия]]
* [[Польша]]
| style=&quot;vertical-align: top;&quot; |
* [[Португалия]]
* [[Ресей]] (32 %)
* [[Румыния]]
* [[Сан-Марино]]
* [[Сербия]]
* [[Словакия]]
* [[Словения]]
* [[Түркия]] (4 %)
* [[Украина]]
* [[Ватикан]]
* [[Финляндия]]
* [[Франция]]
* [[Хорватия]]
* [[Черногория]]
* [[Чехия]]
* [[Швейцария]]
* [[Швеция]]
|}
Толығымен Азияда, бірақ қауымдастық-саясаттық жағынан Еуропаға қатысты:

* [[Армения]]
* [[Кипр]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
* [[Әзірбайжан]]
* [[Грузия]]

== Тағы қараңыз ==
*[[Үлгі:Еуропаның саяси картасы|Еуропаның саяси картасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Еуропа елдері}}
{{Жер}}

[[Санат:Еуропа]]
[[Санат:Дүние бөліктері]]</text>
      <sha1>8l54weepybli5jlvfhlrlqhyf1nveh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4930</id>
    <revision>
      <id>3578009</id>
      <parentid>3285903</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11975" sha1="jrzhlcdq70edgzv08v88wh2a1slg865" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Жұмекен Нәжімеденов
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Жұмекен Нәжімеденов.jpg
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        = 28.11.1935
 |Туған жері        = [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ ауылы]], {{туғанжері|Құрманғазы ауданы|Құрманғазы ауданында}}, [[Атырау облысы]],  
 |Қайтыс болған күні  = 22.11.1983
 |Қайтыс болған жері  = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
 |Азаматтығы          = {{USSR}}→{{KAZ}}
 |Ұлты                = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы             = [[ақын]]
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = [[Қазақ тілі|қазақша]]
 |Дебюті              = «Егіс» лирикалық жинағы 1961 ж.
 |Марапаттары         = 
 |Сыйлықтары          = Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов''' ([[28 қараша]], [[1935 жыл]], [[Атырау облысы]], [[Құрманғазы ауданы]] [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ]] - [[22 қараша]], [[1983 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан]] Республикасы Мемлекеттік әнұранының (мәтіні) авторы, көрнекті ақын, Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері.

==Өмірбаяны ==
* Жұмекен атасы Нәжімеден Стамғазиевтің бауырында өсіп, тәрбие алған. Сөз бен тарих және туған халқының дәстүрлеріне деген ыстық сүйіспеншілік сезімді бала бойында қалыптастырған сол кісі. Немересіне өзінің атақты бабалары Қартпанбет жырау (алтыншы ата) мен оның әпкесі Қосуан ([[Махамбет Өтемісұлы]]ның туған шешесі) туралы сыр шертетін. Кіші жүздің [[Байұлы]] тайпасы [[Алаша (ру)|Алаша]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;http://zhumeken.kz/estelik/kharshadaydan-birge-osken-khara-bala.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://zhumeken.kz/estelik/zhyr-zhuldyzy-zhumeken.html&lt;/ref&gt;
* 1956-59 жылдары Қазақтың мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетінде оқыған. 
* 1959-74 ж.«Жазушы» баспасының редакторы
* «[[Жас Алаш (үнжария)|Лениншіл жас]]» газетінде бөлім меңгеруші
* [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда  әдеби кеңесші
* 1974-78 ж, Қаз.КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеттің редакторы
* 1978-83 ж. «Мектеп» баспасында бөлім меңгеруші болып қызмет атқарған.

== Шығармашылығы ==
Жұмекен Нәжімеденовтің алғашқы «[[Егіс]]» лирикалық жинағы [[1961]]  жылы жарық көрді. Төрт жылдан кейін «Жоқ, ұмытуға болмайды» атты поэмалар жинағы шықты. Ж. Нәжімеденовтің тірі кезінде барлығы он өлеңдер жинағы мен «Ақ шағылдар» (1973ж), «Кішкентай» (1975 ж), «Атақ пен дақпырт» (1978ж) атты үш романы басылды.

Ақын өлімінен кейін жарық көрген он жинағына тірі кезінде жарияланбаған өлеңдері, поэмалары, повестері мен романдары, мақалалары мен аудармалары және тоғыз күй енді. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылып, басылды. Ақын А. Вознесенскийдің, Е. Евтушенконың, Н. Хикмет пен Ә. Файзи шығармаларын аударған.

Ақынның Ақынның орыс тіліне аударылған «Весенние ветры» (1969), «Мое рождение» (1982), «Тебе говорю, потомок» (1986), «Солнцеворог» (1994) атты өлеңдер жинақтары басылды. 2003 жылы Санкт - Петербург қаласында орыс тіліне аударылған таңдамалы өлеңдері топтастырылған «Я есть» атты өлеңдер мен поэмалар жинағы жарық көрді.

== Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны ==
Жұмекен Нәжімеденов Қазақстанның қазіргі [[әнұран]] мәтінінің авторы. [[Менің Қазақстаным (әнұран)|«Менің Қазақстаным»]] әні оның шығармашылық жолының басында, ақынның 21 жасында жазылған. Ол кісінің жұбайы Нәсіп апайдың айтуынша Жұмекен әнді осыдан 50 жыл бұрын, [[1956]] жылы [[Алматы]]да, белгілі шаңқобызшы Гүлсара Піржанованың үйінде жазған. Бұл өлең бір қарағанда [[Қазақстан]] миллиард пұт астық жинағанына арналып жазылған сияқты болып көрінгенімен , негізінен «ел, жер менікі» деген отаршыларға қарсылықтан туған. Оны сезіп қалған коммунистер әнді мүлдем шығармай тастауға айналғанда Жамал Омарова ара түсіп, эфирден шырқауға мүмкіндік алған. Сөйтіп халыққа жетпей жатып қудалана бастаған ән бағы жанып, бейресмиден тәуелсіздіктің арқасында ресми әнұранға айналды.

[[2006]]  жылдың [[қаңтардың 11|11 қаңтарында]]  [[Менің Қазақстаным (әнұран)|«Менің Қазақстаным»]] әні елдің мемлекеттік әнұраны сипатында алғаш рет астаналық «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясының шаңырағы астында, [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Қазақстан Президенті лауазымына салтанатты түрде кірісу сәтінде орындалды.

==Шығармалары==
Елуінші жылдардың екінші жартысында, алпысыншы жылдардың басында Жұмекеннің өлеңдері республикалық баспасөзде жиі жарияланып жүрді.
Алпысыншы жылдардан бастап өлеңдері мен шығармалары, үш романы, аударма кітаптары &quot;Жазушы&quot;, &quot;Жалын&quot; баспаларынан жарық көрді: 
* &quot;Балауса&quot; (1961)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/204/2043ea1ea38fe785542882636f99cbeb.pdf&amp;ln=kz &quot;Сыбызғы сыры&quot;] (1962)
* &quot;Өз көзіммен&quot; (1964)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/de8/de871186d3d8dd34a36bcc2b93f02199.pdf&amp;ln=kz &quot;Жоқ, ұмытуға болмайды&quot;] (1965)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/81d/81d8dc4635cfaf26a74133b9a1a063de.pdf&amp;ln=kz &quot;Жарық пен жылу&quot;] (1966)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/308/30865bf81d67c5d381c934a370195c6a.pdf&amp;ln=kz &quot;Күй кітабы&quot;] (1967)
* &quot;Мен туған күн&quot; (1972)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/b3c/b3c82140e42acee3a2afade1054d8d8b.pdf&amp;ln=kz &quot;Мезгіл әуендері&quot;] (1968)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/a6b/a6bffe8af3650271f61b46ed94bcff14.pdf&amp;ln=kz &quot;Ұлым, саған айтам&quot;] (1970)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/fdb/fdb017d11a07ba41428f570d586cce14.pdf&amp;ln=kz &quot;Қызғалдақ жайлы баллада&quot;] (1971)
* &quot;Ақ шағыл&quot; (1973)
* &quot;Кішкентай&quot; (1975)
* &quot;Даңқ пен дақпырт&quot; (1977)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/1b3/1b3ec54bf6b57edd457ad9e3a9a997b9.pdf&amp;ln=kz &quot;Жеті бояу&quot;] (1977)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/c83/c835ee5dc6a00c531c956bfba72df829.pdf&amp;ln=kz &quot;Шуақ&quot;] (1980)
* &quot;Темірқазық&quot; (1981)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/8ae/8ae06bfb45c0f6aaf68480fca2fcff14.pdf&amp;ln=kz &quot;Ашық аспан&quot;] (1981)
* [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/20f/20ffd945bc98a1645849ac8ea1c65c59.pdf&amp;ln=kz &quot;Менің топырағым&quot;] (1985)
* &quot;Ұрпағым, саған айтам&quot; (1988) кітаптары
* үш томдық шығармалар жинағы (1996-1997)
* &quot;Мен — тамырмын&quot; дастандар (2001)
* &quot;Қасірет пен қайсарлық&quot; (2001)
* &quot;Жұмекен&quot; (2002)
* &quot;Жаңғырық&quot; (2003).
* &quot;Аспан шақырады&quot; (2005)
* &quot;Домбыраның қоңыр үні: Көне замандардан бізге жеткен домбыраның бүгінгі акустикасы қандай?&quot; (2007)

Ақын жырлары бірнеше шет тілдеріне аударылған.
* 1967 жылы &quot;Жоқ, ұмытуға болмайды!&quot; атты поэмасы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:КСРО аудармашылары]]
[[Санат:XX ғасыр аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]

{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>jrzhlcdq70edgzv08v88wh2a1slg865</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәскеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6885</id>
    <revision>
      <id>3578087</id>
      <parentid>3516021</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19958" sha1="3n8g6p1ze3w0dqubnplc8zg0o9t6s5w" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = [[Ресей]] астанасы, [[федералдық маңызы бар қала]]
 |қазақша атауы           = Мәскеу
 |шынайы атауы            = {{lang-ru|Москва}}
 |сурет                   = MSK Collage 2015.png
 |сурет атауы             = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Moscow.svg
 |ту                      = Flag of Moscow.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = Мәскеу елтаңбасы
 |ту сипаттамасы          = Мәскеу туы
 |елтаңба ені             = 100
 |ту ені                  = 175
 |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 45|lat_sec=21
 |lon_dir =E|lon_deg= 37|lon_min= 37|lon_sec=04
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             = 
 |ел картасы              = 
 |аймақ картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймағы                  = Мәскеу
 |кестедегі аймақ         = Мәскеу
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Мәскеудің әкімшілік-аумақтық бөлінісі|12 әкімшілік округ (125 аудан, 2 қалалық округ, 19 елді мекен)]]
 |басшының түрi           = [[Мескеу мэрі|Мэрі]]
 |басшысы                 = [[Сергей Семёнович Собянин|Сергей Собянин]]
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 1147 жыл
 |статусы 1               = [[Ресей]] астанасы
 |статус алуы 1           = [[1478 жыл]]ы
 |статусы 2               = [[Федералдық маңызы бар қала]]
 |статус алуы 2           = [[1993 жыл]]
 |жер аумағы              = 2561,5&lt;ref name=&quot;Mos2013&quot;&gt;[http://moscow.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/moscow/resources/0464cf0048d9d677b368f3f7eaa5adf2/Москва_2013.pdf Москва в 2000-2013 гг.: Краткий статистический справочник/ Мосгорстат- М., 2014. - 74 с.] ISBN 978-5-904548-11-7 с.8 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 118—255
 |климаты                 = [[Континенттік климат|континенттік]]
 |ресми тілі              = орыс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 12 678 079
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 4949,47
  |шоғырлануы             = {{nobr|15 512 000}} адам&lt;ref name=&quot;World Gazetteer: Russia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia. World Urban Areas &amp; Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|title=Demographia. World Urban Areas &amp; Population Projections. 8th Annual Edition April 2012|publisher=Demographia.com|accessdate=2012-07-02|lang=en}}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]] (91,65 %), [[украиндар]] (1,42 %), [[татарлар]] (1,38 %), [[армяндар]] (0,98 %), [[әзербайжандар]] (0,53 %), [[еврейлер]] (0,49 %)&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php|title=Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы|publisher=«Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики|accessdate=2009-01-13}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = христиандар, мұсылмандар, иудейлер, буддисттер және басқалары
  |этнохороним            = мәскеулік, мәскеуліктер
 |телефон коды            = 495, 499
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 101000—135999
 |автомобиль коды         = 
 |сандық идентификаторы   = 45
 |ортаққордағы санаты     = Moscow
 |сайты                   = https://www.mos.ru
 |сайт тілі               = ru
 |сайт тілі 2             = en
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}}
}}
{{мағына|Мәскеу (айрық)}}
'''Мәскеу''' ({{lang-ru|Москва́}}, ({{audio|ru-Moskva.ogg|айтылуы}})) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның астанасы. Ресейдің еуропа бөлігінің ортасында, [[Мәскеу өзені]]нің жағасында орналасқан. Жер аумағы 1000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. [[Климат]]ы [[қоңыржай континент]]тік. Орташа температура қаңтарда –10,2 [[°C]], шілдеде 18,1&amp;nbsp;°C; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 мм-ге жуық. Мәскеу – дүние жүзіндегі ең ірі қалалардың бірі. Халқы 11,5 млн (2011). Мәскеу – 13 – 14 ғасырларда [[Владимир Суздаль]] ұлы кінәздіктерінің, 15 ғасырдың соңғы ширегінен 1712 жылға дейін бір орталыққа бағынған орыс мемлекетінің, 1918 жылы наурыздан – 1922 жылдың желтоқсанға дейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]-дің, 1922 жылы желтоқсаннан – 1992 жылға дейін [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның астанасы болды. Мәскеу аумағындағы алғашқы қоныстар б.з.б. 2-мыңжылдықта пайда болды. 10 – 11 ғасырларда мұнда шығыс [[славяндар|славян]] [[тайпа]]сы – [[вятичтер]] қалашығы орналасты. Шежіре деректерінде 1147-жылдан ұшырасады.&lt;ref&gt;&quot;Ордабасы&quot;: Энциклопедия.- Шымкент:&quot;Ордабасы&quot;.2008.&lt;/ref&gt; 
[[Сурет:Moscow.gif|thumb|left|Ескі Мәскеу қаласының картасы]]
[[Сурет:Map of Moscow 1784.jpg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының картасы''' 1784 жылы]]
[[Сурет:Moscow satellite image.jpeg|thumb|left|'''Мәскеу қаласының жер серігінен қарағандағы көрінісі''']]

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
 ! Ұлт өкілдері
 ! Саны, адам (барлығы — 11 млн)&lt;ref&gt;[http://moscow.gks.ru/perepis2010/perepis2010Doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0.xls Приложения к итогам ВПН 2010 ж. в городе Москве]&lt;/ref&gt;
 ! Пайызбен
 |-
 ![[Орыстар]]
 | 9 930 410
 | 91,65%
 |-
 ![[Украиндар]]
 | 154 104
 | 1,42%
 |-
 ![[Татарлар]]
 | 149 043	
 | 1,38%
 |-
 ![[Армяндар]]
 | 106 466	
 | 0,98%
 |-
 ![[Әзербайжандар]] 
 | 57 123	
 | 0,53%
 |-
 ![[Еврейлер]]
 | 53 142	
 | 0,49%
 |-
 ![[Беларустар|Белорустар]] 
 | 39 225	
 | 0,36%
 |-
 ![[Грузиндер]]
 | 38 934	
 | 0,36%
 |-
 ! [[Қазақтар]]
 | 9 393	
 | 0,09%
 |-
 | Басқа ұлттар
 | 668 409	
 | 5,81%
 |}

[[Сурет:Population Development Moscow.png|500px|center|Мәскеу қаласының туу туралы статиктикасы (1350-2009)]]

&lt;center&gt;'''Мәскеу қаласының туу туралы статиктикасы (1350-2009)'''&lt;/center&gt;

== Тарихы ==
'''Мәскеу (Ресей империясы) 1908 жылы''' (Бейнекөрініс)
[[Сурет:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|300px|left]]
Мәскеу жөніндегі ең алғашқы дерек [[Ипатьев]] [[жылнама]]сында кездеседі. 1147 жылғы сәуірдегі жазбада князь [[Юрий Долгорукий]]дің Чернигов-Северск князі Святослав Ольговичті өз мекеніне, “''Московқа''” кеңес өткізу үшін шақырғаны баяндалады. Осы жыл (1147) Мәскеудің (Москваның) іргесі қаланған мерзім болып есептеледі. Мәскеудің өсуіне, жетекші рөл атқаруына оның тұрған жері (орыс халқының қалыптасуына ықпал еткен орталық, сауда жолдарының торабы) себеп болды. 15 – 16 ғасырларда Мәскеу саудамен, қолөнермен айналысатын ірі қалаға айналып, біртіндеп бүкіл орыс жерінің мәдени орталығы бола бастады. Кремль, Покров соборы (Василий Блаженный), т. б. салынды. Мәскеуде орыстың кітап басу өнері дами бастады. 1607-12 жылы поляк-литван [[интервент]]тері Мәскеуді басып алды. Оларға қарсы К. Минин мен Д. Пожарский бастаған азаттық күрес орыс халқының жеңісімен аяқталды. Бірте-бірте Мәскеу бүкіл ресейлік нарықтық орталыққа айналып, [[Еуропа]], [[Азия]] көпестерінің назарын аударды. 1678 жылы славян-грек-латын академиясы ашылды. Мәскеу тұрғындары И. Болотников бастаған шаруалар соғысына, 17 ғасырдағы көтерілістерге (1648 жылы “''Тұз бүлігі''”, 1662 жылы – “''Мыс бүлігі''”, 1682 жылы “''Хованщина''”) белсене қатысты.

* Мәскеу 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде [[Ресейдегі революция]] күрестің басты орталықтарының бірі болды.
* 1935 жылы 10-шілдеде Кеңес үкіметі Мәскеуді көркейтудің бас жоспарын қабылдау жөнінде арнайы қаулы шығарды, сол жылы [[метро]] пайдалануға берілді.
* 1941 жылы Мәскеу түбінде неміс-[[фашист]] әскерлеріне алғаш күйрете соққы берілді. (қала Мәскеу шайқасы).
* 1945 жылы 24 маусымда Мәскеудегі [[Қызыл алаң]]да жеңіс шеруі болып өтті.
* 1947 жылы Мәскеудің 800 жылдық, 1997 жылы 850 жылдық мерейтойлары атап өтілді.

== Экономикасы ==
1712 жылы [[І Петр|Петр І]] астананы [[Санкт-Петербург]]ке көшіргеннен кейін де Мәскеу ірі экономикалық мәдени орталық болып қала берді, [[Ресей]]дің екінші астанасының рөлін атқарды. Мәскеуде 1702 жылы Ресейлік тұңғыш театр, 1703 жылы газет (“''Ведомости''”), 1755 жылы университет ашылды. 1918 жылы 12 наурызда [[Кеңес үкіметі]]нің астанасы [[Санкт-Петербург|Петроградтан]] Мәскеуге көшірілді. Мәскеу кеңес экономикасының орталықна айналып, қала халқы жедел өсті. Мәскеудегі [[Кремль]]дің іргетасы 11 ғасырдан қалана бастап, дүниежүзілік сәулет өнерінің қайталанбас ескерткішіне айналды. Кремльде 20 мұнара бар, олар негізінен 1485 – 1495 жылы салынды. [[Спасск]] мұнарасына 1625 жылы Кремль куранттары, 1937 жылы Спасск, [[Троицк (Челябинск облысы)|Троицк]], [[Никольск]], [[Боровицк]] мұнараларына асыл минералдардан бесжұлдыздар орнатылды. Мәскеудегі негізгі алаң – Қызыл алаң. Жылнамалардағы жазу бойынша Қызыл алаң 15 ғасырдың соңына қарай сауда алаңы ретінде пайда болған (16 ғасырда Троицк алаңы, ал 17 ғасырдан Қызыл алаң). Қызыл алаңда [[Владимир Ильич Ленин|В.И. Лениннің]] мазары, Белгісіз жауынгердің зираты, Мәңгі алау орналасқан. Мәскеуде әр түрлі тарихи кезеңдерде тек Ресей мәдениеті ғана емес, дүниежүзілік мәдениетке елеулі үлес қосқан әйгілі ақындар мен жазушылар, ғалымдар, суретшілер, сазгерлер, әртістер, т.б. өнер адамдары өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысты. 1980 жылы жазда Мәскеуде [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|22-Олимпиадалық ойындар]] өтті. Мәскеу – көлік торабы әрі [[Еуропа]]дағы аса ірі әуе жолдары тораптарының бірі. Мәскеуден 11 бағытқа темір жол тарайды, мұнда үлкен өзен порты орналасқан. [[Внуково]], [[Домодедова]], [[Быково]], [[Шереметьево]] әуежайлары жұмыс істейді. 80-нен аса жоғарғы оқу орындары мен 70-ке жуық түрлі мұражайлар бар.

[[Сурет:Moscow pano.jpg|1100px|thumb|center|&lt;center&gt;[[Мәскеу өзені]]нен көрініс. Сол жағында — [[Богдан Хмельницкий]] көпірі, Ортасында — Еуропа Алаңы және Киевский вокзалы, артқы көрісте — салынып жатқан «Москва-Сити» Мәскеу халықаралық іскерлік орталығы, оң жағында — [[Бородинский көпірі]] және Смоленский метрокөпір, артқы көріністе — [[Ресей Федерациясының Үкіметінің Үйі]] (2006 жыл)&lt;/center&gt;]]
{{wide image|Panorama of Moscow Kremlin.jpg|800px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Мәскеу Кремльдің панорамасы: Кремль жағалауларының көрінісі.&lt;br&gt;Фотосуретте мұнаралар (солдан оңға қарай): Боровицкая, Водовзводная, Благовещенская, Тайницкая, Бірінші атаусыз, Екінші атаусыз, Петровская, Беклемишевская бейнеленген.&lt;br&gt;Қабырғалардың үстінде Үлкен Кремль сарайы, Архангел соборының күмбездері және Ұлы Иванның қоңырау мұнарасы көтеріледі.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}
{{wide image|Moscow July 2011-49.jpg|860px|align-cap=center}}

== Қазақстан мен Мәскеу қарым қатынастары ==
19 – 20 ғасырларда Мәскеу мен [[Қазақтар|қазақ]] елі арасында кең көлемді мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынастар орнады. Әр жылдары [[Ғани Мұратбаев]], [[Тұрар Рысқұлов]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]], т.б. қазақ халқының айтулы азаматтары Мәскеуде тұрып, жұмыс істеді. Қазақ өнері мен ғылымының көрнекті өкілдері Мәскеуде оқып, білім алды. 1936 жылы Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы онкүндігі өткізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында [[Қазақстан]]да Мәскеуден көшіріліп әкелінген көптеген кәсіпорындар жұмыс істеді. Мәскеу ғалымдары мен өнер қайраткерлері (“''Мосфильм''” киностудиясының қызметкерлері) соғыс жылдары [[Алматы]]да тұрып, еңбектенді. 1942 жылы [[эвакуация]]мен келген “''Мосфильм''” мен “''Ленфильм''” киностудиялары Алматы көркемфильмдер киностудиясымен қосылып, 1944 жылға дейін біріккен Орталық киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс істеді. С.Эйзенштейн, Ю.Я. Райзман, Г.Л. Рошаль, В.И. Пудовкин, Д.Вертов сынды кеңес кино өнерінің майталмандары қазақ шеберлерімен шығармашылық бірлікте болды. Мәскеуден көшіріліп келген ғылыми мекемелер мен академиялфп [[Вернадский|И. П. Вернадский]], А.Обручев, А.И. Понкратова, А.Скочинский, т.б. ғалымдар соғыс жылдарында Қазақстанда жұмыс істеді. Қазіргі таңда қалада 8,5 мыңнан аса (1989) қазақтар тұрады. Мәскеуде Қазақстан елшілігі, Мәскеу қазақтарының ұлттық орталығы жұмыс істейді. Мәскеу [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларымен экономикалық, мәдени тығыз байланыстар орнатқан. Қаладағы жоғарғы оқу орындарында көптеген қазақ жастары білім алуда.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{сыртқы сілтемелер}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Азия елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
{{Ресейдегі миллионер қалалар}}

[[Санат:Мәскеу]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Ресейдің федералдық маңызы бар қалалары]]</text>
      <sha1>3n8g6p1ze3w0dqubnplc8zg0o9t6s5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғылым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9518</id>
    <revision>
      <id>3577908</id>
      <parentid>3544997</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерекешова Жаныгуль</username>
        <id>179366</id>
      </contributor>
      <comment>қателер түзетілді</comment>
      <origin>3577908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28827" sha1="808u1afbtdcs8r5mzpin3bnv5794o2b" xml:space="preserve">[[Сурет:The Scientific Universe.png|thumb|right|400px|Ғарыш ауқымы, Ғылым салалары және Ғылым иерархиясы.(ағл.)]]
'''Ғылым''' ({{lang-la|scientia}}&amp;nbsp;— ''[[білім]]'')&amp;nbsp;— уақыт пен кеңістікте бар, зерттеуге болатын шынайы нақты нәрселердің заңдары мен қағидаларын, тәртібі мен құрылымын объективті түсіндіретін, [[эксперимент]] пен бақылауға негізделіп, [[математика]]лық есептеуді қолданып, жүйелі түсінік қалыптастыратын таным саласы. 

Бұл таным саласы [[Факт|фактілерді]] жинау, оларды үнемі жаңартып, жүйелеу және сыни тұрғыдан талдау арқылы жүзеге асырылады. Осының негізінде байқалатын табиғи немесе әлеуметтік [[Құбылыстар|құбылыстарды]] сипаттайтын және [[Болжам|болжам жасауға]] мүмкіндік беретін себеп-салдарлық байланыстарды көрсететін жалпылау немесе жаңа білімді синтездеу орындалады. Қандай да бір [[Гипотеза|гипотезалар]], егер олар бақылауға алынған фактілердің жиынтығын сипаттап, [[Эксперимент|эксперименттер]] арқылы теріске шығарылмаса, [[табиғат]] немесе [[қоғам]] заңдары деп қабылданады&lt;ref&gt;''Уайтхед А. Н.'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.&lt;/ref&gt;

Жалпы тұрғыда ол жүйелі білім мен ғылыми тәжірибені меңзесе, ал, арнайы мағынада [[ғылыми әдіс]]тер арқылы жинақталған [[логика]]лық білім жүйесін көрсетеді. Яғни, ғылым ғылыми білімдерді ғана емес, сол білімдерге қол жеткізудің барлық жолдары мен әдістерін түгел қамтитын біртұтас кешенді [[жүйе]].

Ғылымның арғы тамыры 5500-5000 жыл бұрынғы ежелгі [[Мысыр]] мен [[Месопотамия]] өркениеттеріне барып тіреледі. Олар [[математика]], [[астрономия]], [[медицина]] секілді ғылымдардың алғашқы кейпін жасап, 2600 жыл бұрын басталған [[Грек]] табиғат философиясына, антикалық классикаға арқау болды. Олар физикалық дүниені ондағы оқиғалардың табиғи [[Себептілік|себеп]]тері арқылы түсіндіретін дәстүр қалыптастырды. Әсіресе ғылым тарихында түрлі ғылымдардың ең алғашқы зерттеу объектісін бекітіп, жүйелі пайымдаудың алғашқы сынағын жасаған ұлы ойшыл [[Аристотель]] дәуір бөлгіш рөл ойнады. Бірақ [[Рим империясы]]ның христиан дінін қабылдауы [[Еуропа]]да ғылымның құлдырауына алып келіп, қараңғы [[орта ғасыр]] [[5 ғасыр|5 ғасырдан]] [[15 ғасыр|15 ғасырға]] дейін жалғасты. Осы тұста шығыстағы [[Түркі]], [[Парсы]], [[Араб]] жұртынан шыққан ойшыл ғалымдар - Әл Кинди, [[Әл-Фараби]], [[Ибн Сина]], ИБн Рушд, [[Омар Хайям|Омар Хаиям]] секілді ұлы тұлғалар сол ежелгі ғылым мен Аристотель салған жолды жалғастырып, ғылымды жаңа кезеңге шығарды. Бірақ бұл талпыныс XII ғасырдан бастап діни әсірешілдік пен догмалар себебінен мүлде әлсіреп, парсы, түркі және араб әлемінің ғылымға талпынысы құлдырады.

15 ғасырдан бастап Еуропа Италиядан басталған Ренессанс дүмпуі сана жаңғыруын жасап, ғылымға жаңа көк жиек ашты. Әсіресе астрономиядағы Католик шіркеуінің мың жылдық өтірігін ашқан гелиоцентризмнен кейін ғылымның тасқынын ендіқайтып ешкім тоса алмастай болды. Ғылым енді жай ғана таным талпынысы емес, өндірістік, тұрмыстық қажеттілікті тікелей қамтамасыз етуші өндіргіш күшке айналды. Өнеркәсіп революциясының ғылым мен техникаға мұқтаждығы ғылымға жаңа күш бітірді. 
[[Сурет:Dinosaur exhibit - Houston Museum of Natural Science - DSC01881.JPG|thumb|right|250px|
Хьюстонның жаратылыстану мұражайында динозаврлар көрмесі]]
Заманауи ғылым үш негізгі тармаққа бөлінеді: Жаратылыстану ғылымы ([[Биология]], [[Химия]], [[Физика]]...) ұлы табиғатты зерттейді; Қоғамдық ғылымдар ([[экономика]], [[психология]], [[әлеуметтану]]...) жеке адам мен қоғамды зерттейді; формалды ғылым ([[философия]], [[логика]], [[математика]], теориялық [[компьютер]] ғылымы...) негізінен абстаркт ақылдық ұғымдарды зерттейді. Мұнда формал ғылымды эмприкалық ғылымдар арасына қосуға қарсы пікірлер бар, кезінде Аристотель оларды Құралдық ғылымдар деп атаған. Егер ғылыми білім практикалық қажеттілікті көздесе, тіке технологияға айналып нақты пайда берсе, онда ол (мысалы медицина, инженерия секілді) Қолданбалы ғылым деп атайды. Ол көбінесе нақты қолданысы мәлім жанама жолмен іске асатын Теориялық ғылымға салыстырмалы айтылады.

Ғылым зерттеуден тұрады, онда сәуегейлік, [[интуиция]], [[эмоция]], көңіл-күй, қалау, діни көріпкелдік секілділер қабылданбайды. Қазір академиялық ірі зерттеулерді мемлекеттік ұйымдар мол қаржымен ұжымдық жүргізетін болды. Ғылымның дамуына ілесіп, оның табиғаттағы ықпалының артуына ілесіп, ғылымның өзін қайта қарап, адамзатқа [[экология]]лық тұтастық тұрғысынан жағымды нұсқасы қарастырыла бастады.

==Түрлері==
[[Сурет:Pangea animation 03.gif|thumb|left|300px|Тектоникалық тақта теориясы: құрылықтардың көшіп қалыптасуы]]
Негізінен ғылымдарды екі санатқа бөледі:
* Жаратылыс құбылыстарын (биологиялық өмірді қоса) зерттейтін [[жаратылыстану ғылымдары]] және
* Адамзат өмірі мен қоғамдарын зерттейтін [[гуманитарлық ғылымдар]].

Бұл санаттар эмпирикалық ғылымдар болып табылады, яғни ондағы білім табиғатта көруге және зерттеушілердің әлдебір шарттарда тәжірибе арқылы тексеруге болатын құбылыстарға негізделген.
[[Сурет:DNA animation.gif|thumb|right|200px|[[ДНҚ]] (DNA) қос спиральі — барлық тірі организмдер мен вирустардың дамуы мен жұмыс істеуіне негіз болған генетикалық нұсқаулық кодтарды қамтыған молекула шоғыры.]]
Кейде фундаменталды ғылым деп аталып үшінші санатқа жатқызылатын [[математика]] ғылымының [[жаратылыстану]] мен гуманитарлық ғылымдармен ұқсастығымен қатар айырмашылықтары да бар. Ұқсастығы — объективті, ұқыпты және жүйелі әлдебір білімді зерттегенінде болса, айырмашылығы білімді тексеру тәсілінде: ол эипирикалық емес, көбінше [[априори]] тәсілдеріне жол береді. Статистика мен логистика ғылымдары жататын фундаменталды ғылымдар эмпирикалық ғылымдар үшін өте маңызды. Фундаменталды ғылымдарының ірі жетістіктері [[физика]] және [[биология]] ғылымдарына да жиі ірі жетістіктер әкеледі. Фундаменталды ғылымдар нәрселердің қалай жұмыс істейтінін (жаратылыстану ғылымдары) ашу мен сипаттауда, сонымен қатар адамдар қалай ойлап, қалай әрекет ететінін (гуманитарлық ғылымдар) сипаттауға маңызды [[гипотеза]]лар, [[теория]]лар және заңдылықтар құруда үлкен рөл атқарады.

[[Қолданбалы ғылым|Қолданбалы ғылымдар]] — бұл ғылыми білімді практикалық мақсаттар үшін қолданатын салалар, мысалы, [[инженерия]] және [[медицина]].

Ғылым, өзара тығыз байланыста болатын, ғылыми зерттеулер нәтижелерін адамзат мұқтаждығына пайдалану болып табылатын қолданбалы ғылымнан ажырату үшін кейде тәжірибелік ғылым болып аталады.

Ғылым – адамның табиғат пен қоғам туралы объективті білімін қалыптастыруға мүмкіндік беретін танымының ең жоғарғы пішімі, адамзаттың практикалық қызметінің аса маңызды саласы. Адамзат қоғамының дамуы барысында ғылым сол қоғамның маңызды әлеуметтік институтына және тікелей өндірістік күшіне айналды. Ғылымның басты мақсаты – ғылым заңдарының негізінде ашылып отырған болмыс құбылысы мен процесін болжау, түсіндіру және жүйелеп мазмұндап беру.

==Тарихы==
===Философияға дейін===
[[Сурет:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|right|350px|Ғылым атасы [[Аристотель]] (Бірінші ұстаз)]]
Ғылым адамзат қоғамының ерте дәуірінен, адам баласының танымдық және өндірістік қажеттілігінің арасы ажырамай тұрған кезеңнен бастау алады. Ежелгі Шығыста (Бабыл, [[Мысыр]], [[Үндістан]], [[Қытай]]) болашақ ғылымға негіз болған білімнің алғашқы нышандары қалыптасты. Оның алғышарты ретінде [[мифология]]ны атауға болады. Онда алғаш қоршаған орта туралы бүтін, тұтас, жан-жақты танымдық жүйе қалыптастыруға ұмтылыс болды. Бірақ танымның бұл формасы өзінің діни-антропоморфты сипатына байланысты нағыз ғылымнан алшақ жатқан еді. 

===Философия қалыптасуы===
Ғылымды қалыптастыру – мифологиялық жүйені сынау мен бұзуды талап етті. Ғылымның қалыптасуы үшін басқа да әлеуметтік жағдайлар: қоғамдық қатынас пен өндіріс дамуының жоғары деңгейі (ой еңбегі мен дене еңбегінің бөлінісі арқылы жеке тұлғалардың ғылыммен жүйелі түрде айналысуға мүмкіндік тудыру), сондай-ақ әр түрлі халықтар мен мәдениеттерді еркін қабылдау мүмкіншілігіне жеткізетін бай және жан-жақты мәдени дәстүрдің болуы қажет еді. Мұндай жағдай біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырда [[Ежелгі Грекия]]да ([[Фалес]], [[Демокрит]], т.б.) қалыптасып, табиғи бастау арқылы болмысты түсіндіретін мифологияға қарама-қарсы теориялық жүйе пайда болды. Мифологиядан бөліне отырып, теориялық натурфилософиялық білім синкретті түрде өзіне ғылым мен [[философия]]ны танымдық бағытта біріктірді. Ежелгі Грекияда дамыған ғылым. (Аристотель, т.б.) қоғам мен табиғат заңдылықтарын ашып, мәдениет тарихында ұлы рөл атқарды; олар ғылымның ерекше тәсілі дәлелдеу негізін қалыптастырды. Осы дәуірде білімнің кейбір салалары даралана бастады. Ежелгі грек ғылымның эллинистік кезеңінде [[геометрия]] (Эвклид), [[механика]] ([[Архимед]]), [[астрономия]] (Птолемей) жеке ғылым салалары түріне бөлініп шықты.

===Орта ғасырдағы ғылым===
[[Сурет:Al-Farabi.jpg|thumb|right|350px|Ғылымның екінші ұстазы - [[Әл-Фараби]]]]
Орта ғасырларда ғылымның дамуына Шығыс, араб елдері Орта Азия ғалымдары ([[әл-Фараби]], [[Әбу Әли ибн Сина]], [[Ибн Рушд]], [[Бируни]], [[Махмұт Қашқари]], Жүйнеки, т.б.) елеулі үлес қосты. Олар Ежелгі Грекияда қалыптасқан ғылыми таным жетістіктерін сақтап қана қойған жоқ, оны көптеген салаларда толықтырып, дамытты. Шығыста әл-Фарабиді Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» деп таныды. Орта ғасырларда араб елдері мен ислам діні тараған басқа да аймақтарда философия, [[медицина]], [[эстетика]], [[математика]], астрономия, т.б. ғылым салалары қауырт дамып, бұл құбылыс кейін Ислам Ренессансы деп аталды. Мысалы, Омейя әулеті халифатында ғылым үйі болды, онда ғалымдар ежелгі грек ғылымының барлық жетістіктерін араб тіліне аударды, ғылымның ерекше формасы, «фәлсафа» қалыптасты. Еуропада бұл дәстүрді кейін схоластар дамытты. Ғылымның қалыптасуына негіз болған тағы бір тірек алхимия мен астрологияның дамуы болды. Алхимия табиғи заттар мен қоспаларды тәжірибе жасау арқылы зерттеп, химияның қалыптасуының алғышартын жасады. Астрология аспан денелерін зерттеу арқылы астрономияның дамуына ықпал етті. 

===Ренессанс ғылымы===
[[Сурет:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|200px|Қазіргі замандық ғылымның бастаушысы — [[Галилео Галилей]]]]
[[Ренессанс]] дәуірінде діннің басымдылығы әлсіреді, ғылым рухани өмірдің дербес факторы болып, дүниетанымның ([[Леонардо да Винчи]], [[Николай Коперник]]) негізгі тірегіне айналды. Сондай-ақ ғылым табиғат құбылыстарын жан-жақты зерттеп, адамзат танымының көкжиегін кеңейте түсті. 16 – 17 ғасырларда ғылымда болған терең өзгерістер алғашқы ғылыми революцияға ([[Галилео Галилей]], [[Иоганн Кеплер]], Уильям Гарвей, [[Рене Декарт]], [[Христиан Гюйгенс]], [[Исаак Ньютон]] және т.б.) алып келді. Ғылымның қарқынды дамуы, дүниенің жаңа бейнесін қалыптастырудағы рөлінің артуы, жаңа дәуірде ғылымды жоғары мәдени құндылық ретінде тануға, көптеген философиялық мектептер мен бағыттардың ғылымға қарап бой түзуіне ықпал етті. Механикадағы жетістіктер 17 ғасырдың аяғында жүйеленіп, толығып, әлемнің механикалық бейнесі туралы түсінік қалыптастыруда шешуші рөл атқарып, кейін әмбебап дүниетанымдық (Леонард Эйлер, Жан Даламбер, Пьер Лаплас, т.б.) маңызға ие болды. Осы бағыттың шеңберінде физика, химия салаларымен бірге биологиялық құбылыстар да зерттелді, соның ішінде адам тұтас организм (Жюльен Ламетридің «адам – машина» тұжырымдамасы) ретінде қарастырылып түсіндірілді. Энергияның сақталуы мен айналуы заңының ашылуы (Роберт Майер, Джеймс Джоуль, Герман Гельмгольц) физика мен химияның барлық тарауын ортақ негізге қоюға мүмкіндік берді. Клетка теориясын тұжырымдау (Теодор Шванн, Маттиас Шлейден) барлық тірі организмдердің біртекті құрылымын көрсетті. Биологиядағы эволюциялық ілім ([[Чарльз Дарвин]]) жаратылыстануға даму идеясын енгізді. Элементтердің периодтық жүйесі (Дмитрий Менделеев) заттың барлық белгілі түрлерінің ішкі бірлігінің барлығын көрсетті. [[19 ғасыр|19 ғасырдың]] ортасында әлеуметтік дамудың ғылыми теориясын жасау үшін әлеуметтік-экономикалық, философиялық және жалпы ғылыми жағдай қалыптасты; физика саласында бірқатар ғылыми жаңалықтардың (электрон, радиоактивтілік, т.б.) ашылуына қол жеткізді. Ғылымдағы дағдарыс физикада басталған жаңа ғылыми революциямен ([[Макс Планк]], [[Альберт Эйнштейн]], [[Нильс Бор]]) шешілді және қазіргі заманғы ғылымның барлық негізгі салаларын қамтыды. [[20 ғасыр|20 ғасырдың]] басында жаратылыстану ғылымында алдыңғы қатарға биология шықты, онда ДНҚ-ның молекулалық құрылымы белгіленіп, генетикалық кодтары айқындалды. [[20 ғасыр|20 ғасырда]] ғылымның даму қарқыны оның түрлі салаларының ұштасып, қазіргі кезеңнің кешенді, ірі мәселелерін жаңа бағдарда шешуге бағытталған мәселелерде (материалдар мен энергияның жаңа көздерін қалыптастыру, адам мен табиғат қатынастарын тиімділендіру, үлкен жүйелерді басқару, ғарыштық зерттеулер, т.б.) ерекше байқалды. 3-мыңжылдықтағы ғылым дамуының басым бағыты біздің бүкіл әлемді, оның ішінде, адамның ішкі әлемін жан-жақты, тұтас қарастыру болмақ.

===Ағарту дәуірі ғылымы===

===ХІХ ғасыр ғылымы===

===XX ғасырдан бері қарай===
[[Сурет:Satpaev.jpg|thumb|right|200px|Қазақтың ұлы ғалымы — [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]]]

==Ғылым философиясы==
==Ғылым практикасы==
===Ғылыми әдіс===
[[Сурет:Ghilmy_adis.jpg|thumb|right|200px|Ғылыми әдіс]]

===Математикалық және формальді ғылым===
===Қолданбалы зерттеу===

==Ғалымдар қауымдастығы==
==Ғылым үш топқа бөлінеді==
[[Сурет:Tycho instrument sextant mounting 19.jpg|thumb|right|200px|Астрономия - [[Тихо Браге]]нің құралдары]]
Тұтас ғылым жүйесін құрайтын ғылыми пәндерді шартты түрде жаратылыстану, әлеуметтік және техникалық ғылым деп үлкен үш топқа бөлуге болады. Бұлардың арасында қатаң шекара жоқ, бірқатар ғылыми пәндер аралық жағдайда қалыптасқан. Мысалы, техникалық ғылым мен әлеуметтік ғылымның түйіскен жерінде – техникалық эстетика, жаратылыстану ғылымы мен техникалық ғылымының түйіскен жерінде – астроботаника, ал жаратылыстану ғылымы мен әлеуметтік ғылымның түйіскен жерінде экономикалық ғылымдар қалыптасқан. Ғылымның ерекше маңызды рөл атқаратын салалары – математика, ақпараттану және басқару теориясы болып табылады. Ғылымның белгілі бір саласында дәстүрлі зерттеулер жүргізілуімен қатар, пәнаралық, кешенді зерттеулер жүргізу қазіргі ғылымның ерекше даму бағыты болып табылады. Мысалы, табиғатты қорғау мәселелерін зерттеуде осы бағыттың маңызы айқын болып отыр. [[Сурет:CMS Higgs-event.jpg|thumb|left|200px|[[Бозон Хиггс]]ті ([[Higgs boson]]) көрсететін үлкен адронды коллайдердің CMS детекторы бойынша симуляциялық іс-шарасы]] Мұнда биология мен техникалық ғылымдар, жер туралы ғылым мен медицина, экономика мен социология түйісіп, мәселені бірге зерттеуде. Өзінің алған бағыты, тікелей өмірге қатынасына байланысты ғылымды іргелі және қолданбалы деп бөлу дәстүрі қалыптасқан. Іргелі ғылым саласының міндеті қоғамды, дүниені, табиғатты түсіндіретін заңдарды тану. Бұл заңдар мен құрылымдар «таза күйінде» зерттеледі, оларды тікелей пайдалану мүмкіншілігі шартты емес. Қолданбалы ғылымның тікелей мақсаты – іргелі ғылымның ашқан жаңалықтарын танымдық, әлеуметтік-практикалық мәселелерді шешуге қолдану болып табылады. Яғни оның міндеті – ақиқатты тану ғана емес, әлеуметтік сұранысты қанағаттандыру. Қолданбалы ғылым теориялық та, практикалық та бағытта дамуы мүмкін. Мысалы, қазіргі физикада электрдинамика мен кванттық механика іргелі ғылым саласы, ал осыған қосымша нақтылы пәндік саланы тану үшін теориялық қолданбалы физиканың түрлі салалары (металл физикасы, шалаөткізгіштер физикасы, т.б.) қалыптасқан. Ал олардың нәтижесін одан әрі практикада қолдану үшін, әр түрлі практикалық қолданбалы ғылым (металтану, шалаөткізгіш технологиясы, т.б.) пайда болды, бұлар тікелей өндіріспен байланысты қалыптасқан. Барлық техникалық ғылымдар қолданбалы ғылым саласына жатады.
Қазақстанда ғылымды ұйымдастыру алғашқыда әр түрлі ғылыми-зерттеу мекемелерінде және бірқатар жоғары оқу орындарында шашыраңқы күйде жүргізілді. 1945 ж. Қазақстан Ғылым академиясы құрылғаннан кейін, ғылыми-зерттеу институттарының бірыңғай тұтас жүйесі қалыптасты. Ғылым академиясы құрылғаннан бергі уақытта онда үлкен зерттеу жұмыстары жүргізілді; өндіріске құнды жаңалықтар енгізілді.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Ғылым және қоғам==&lt;ref&gt;

==Тағы қараңыз==
* [[Ғылыми әдіс]]
* [[Ғылыми жаңалық]]
* [[Теория]]
* [[Ғылымдар тізбегі]]
{{Portal|Ғылым}}
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ғылым]]</text>
      <sha1>808u1afbtdcs8r5mzpin3bnv5794o2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Махатхир Мұхамед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13358</id>
    <revision>
      <id>3578128</id>
      <parentid>3577770</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123901" sha1="52bnow4h6x9ytzswrt18dzkswmrjrrm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|түс=үкімет басшысы|Қазақша есімі=Махатхир бин Мұхамед|Шынайы есімі={{lang-ms|Mahathir bin Mohamad}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;محضير بن محمد&lt;/small&gt;|Суреті=Mahathir Mohamad in 18th Summit of Non-Aligned Movement (cropped).jpg|Атауы=Махатхир 2019 жыл|Сурет ені=|Елтаңба=|Елтаңба атауы=|Елтаңба ені=|Титулы=[[Малайзия]]-ның 4-ші және 7-ші Премьер-Министрі|Лақап аты=|Ту=Government Ensign of Malaysia.svg|Ту2=Coat of arms of Malaysia.svg|Басқара бастады=[[10 мамыр]] [[2018 жыл]]|Басқаруын аяқтады=[[1 наурыз]] [[2020 жыл]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/376437-malajziya-kimet-basshysy-otstavka-a-ketpek Малайзия үкімет басшысы отставкаға кетпек Қолданылған материалдарға міндетті түрде www.24.kz 01.03.2020]&lt;/ref&gt;|Басқарған кезеңі=|Ізашары=[[Наджиб Тун Разак|Наджиб Разак]]|Ізбасары=[[Мұхиддин Яссин]]|Тәж кигізу жорасы=|Биліктен бас тартуы=|Мұрагері=|Бірігіп басқарушы1=|Бірігіп басқарушы1Басқара бастады=|Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады=|регент1=|регент1Басқара бастады=|регент1Басқаруын аяқтады=|регент2=|регент2Басқара бастады=|регент2Басқаруын аяқтады=|Премьер=|Вице-президент=|Президент=|Монарх=[[V Мұхаммед (Келантан сұлтан)|V Мұхаммед]]&lt;br&gt;[[Назрин Мұизұддин Шах (Перакa сұлтан)|Назрин Мұизұддин Шах]]&lt;br&gt;[[Абдулла (Паханга сұлтан)|Абдулла]]|Губернатор=|Вице-губернатор=|Титулы_2=|Ту_2=|Ту2_2=|Реті_2=|Басқара бастады_2=[[16 шілде]] [[1981 жыл]]|Басқаруын аяқтады_2=[[31 қазан]] [[2003 жыл]]|Ізашары_2=[[Хусейн Онн]]|Ізбасары_2=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Премьер_2=|Вице-президент_2=|Президент_2=|Монарх_2=[[Ахмад Шах (Паханг сұлтан)|Ахмад Шах]]&lt;br&gt;[[Ескендір (Джохор сүлтан)|Ескендір]]&lt;br&gt;[[Азлан Шах (Перак сұлтан)|Азлан Шах]]&lt;br&gt;[[Джафар (Негери-Сембилан сұлтан)|Джафар]]&lt;br&gt;[[Салахуддин (Селангор сұлтан)|Салахуддин]]&lt;br&gt;[[Сирахуддин (Перлис сұлтан)|Сирахуддин]]|Губернатор _2=|Вице-губернатор_2=|Титулы_3=Бас хатшысы және [[Қосылмау Қозғалысы]]|Ту_3=|Ту2_3=|Реті_3=|Басқара бастады_3=[[20 ақпан]] [[2003 жыл]]|Басқаруын аяқтады_3=[[31 қазан]] [[2003 жыл]]|Ізашары_3=[[Табо Мбеки]]|Ізбасары_3=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Титулы_4=Малайзия Премьер-Министрінің орынбасары|Ту_4=Flag of Malaysia.svg|Ту2_4=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_4=|Басқара бастады_4=[[5 наурыз]] [[1976 жыл]]|Басқаруын аяқтады_4=[[16 шілде]] [[1981 жыл]]|Ізашары_4=[[Хусейн Онн]]|Ізбасары_4=[[Мұса Хитам]]|Премьер_4=[[Хусейн Онн]]|Вице-президент_4=|Президент_4=|Монарх_4=[[Яхья Петра (Келантан сұлтан)|Яхья Петра]]&lt;br&gt;[[Ахмад Шах (Паханг сұлтан)|Ахмад Шах]]|Губернатор _4=|Вице-губернатор_4=|Титулы_5=[[Қаржы министрі (Малайзия)|Қаржы министрі]]|Ту_5=Flag of Malaysia.svg|Ту2_5=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_5=|Басқара бастады_5=[[5 маусым]] [[2001 жыл]]|Басқаруын аяқтады_5=[[31 қазан]] [[2003 жыл]]|Ізашары_5=[[Даим Зайнуддин]]|Ізбасары_5=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Премьер_5=|Вице-президент_5=|Президент_5=|Монарх_5=[[Салахуддин (Селангор сұлтан)|Салахуддин]]&lt;br&gt;[[Сирахуддин (Перлис сұлтан)|Сирахуддин]]|Губернатор_5=|Вице-губернатор_5=|Титулы_6=|Ту_6=Flag of Malaysia.svg|Ту2_6=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_6=|Басқара бастады_6=[[7 қыркүйек]] [[1998 жыл]]|Басқаруын аяқтады_6=[[7 қаңтар]] [[1999 жыл]]|Ізашары_6=[[Әнуәр Ибрагим]]|Ізбасары_6=[[Даим Зайнуддин]]|Премьер_6=|Вице-президент_6=|Президент_6=|Монарх_6=[[Джафар (Негери-Сембилан сұлтан)|Джафар]]|Губернатор_6=|Вице-губернатор_6=|Титулы_7=[[Басты істер министрі (Малайзия)|Басты істер министрі]]|Ту_7=Flag of Malaysia.svg|Ту2_7=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_7=|Басқара бастады_7=[[7 қыркүйек]] [[1998 жыл]]|Басқаруын аяқтады_7=[[7 қаңтар]] [[1999 жыл]]|Ізашары_7=[[Мұса Хитам]]|Ізбасары_7=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Премьер_7=|Вице-президент_7=|Президент_7=|Монарх_7=[[Ескендір (Джохор сүлтан)|Ескендір]]&lt;br&gt;[[Азлан Шах (Перак сұлтан)|Азлан Шах]]&lt;br&gt;[[Джафар (Негери-Сембилан сұлтан)|Джафар]]|Губернатор_7=|Вице-губернатор_7=|Титулы_8=[[Қорғаныс министрі (Малайзия)|Қорғаныс министрі]]|Ту_8=Flag of Malaysia.svg|Ту2_8=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_8=|Басқара бастады_8=[[18 шілде]] [[1981 жыл]]|Басқаруын аяқтады_8=[[6 мамыр]] [[1986 жыл]]|Ізашары_8=[[ӘБдел Таиб Махмұд]]|Ізбасары_8=[[Абдулла Аһмад Бадави]]|Премьер_8=|Вице-президент_8=|Президент_8=|Монарх_8=[[Аһмад Шах (Паханг сұлтан)|Аһмад Шах]]&lt;br&gt;[[Ескендір (Джохор сүлтан)|Ескендір]]|Губернатор_8=|Вице-губернатор_8=|Түсініктемелер=|Діні=|Азаматтығы=|Туған күні=10.07.1925|Туған жері=[[Британдық Малайя]] [[Алор-Сетар]]|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Жерленді=|Династия=|Туған кездегі есімі=|Әкесі=Мұхамед Ескендір|Анасы=|Жұбайы=Сити Хасма Мұхамед Әли|Балалары=Марина Махатхир, Мохзани Махатхир және Мухрат Махатхир|Қызмет еткен жылдары=|Құрамында болды=|Әскер түрі=|Атағы=|Басқарды=|Шайқасы=|Ғылыми аясы=|Жұмыс істеген орны=|Партиясы=[[Біріккен малай ұлттық ұйымы]]&lt;br /&gt;[[Малайзия жеріндегі ұлдардың Біріккен партиясы]]|Қызметі=|Мамандығы=Доғдыр|Білімі=[[Малайя Университеті]]|Ғылыми дәрежесі=Медицина ғылымының докторы|Марапаттары=[[File:MY Darjah Yang Mulia Pangkuan Negara (Defender of the Realm) - SMN.svg|50px]] [[File:MY-FED Darjah Mahkota Wilayah - Grand Knight - SUMW.svg|50px]] [[File:Order of the Crown of Johor ribbon bar.svg|50px]][[File:MY-KED Order of Loyalty to the Royal House of Kedah - Knight Grand Companion (SSDK).svg|50px]] [[File:MY-PAH Order of Sultan Ahmad Shah of Pahang - Grand Knight - SSAP.svg|50px]] [[File:MY-KED Kedah Supreme Order of Merit (DUK).svg|50px]] [[File:MY-KED_Royal_Family_Order_of_Kedah_(DK).svg|50px]] [[File:MY-PAH Order of Sultan Ahmad Shah of Pahang - Grand Knight - SSAP.svg|50px]] [[File:MY-PERL Perlis Family Order of the Gallant Prince Syed Putra Jamalullail - DK.svg|50px]] [[File:MY-SAR Order of the Star of the Hornbill (Bintang Kenyalang) - 1. Knight Grand Commander (DP).svg|50px]] [[File:Orden of Friendship.png|50px]] [[File:MY-FED Darjah Mahkota Wilayah - Grand Knight - SUMW.svg|50px]] [[File:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50px]] [[Сурет:Orden of Friendship.png|50px|Достық ордені]] [[Сурет:JPN Toka-sho BAR.svg|50x50 нүкте|Павловни гүлдер ордені]]|Қолтаңбасы=|Монограммасы=|Сайты=[http://www.parlimen.gov.my/profile-ahli.html?uweb=dr&amp;id=3517|MAHATHIR BIN MOHAMAD]|Commons=Махатхир Мұхамед}}

'''Махатхир бин Мұхамед''' ({{lang-ms|Mahathir bin Mohamad}}[[Халықаралық фонетикалық әліпби|[maˈhɑ.ðe bin moˈhɑ.mat̚]]]; [[10 шілде]] [[1925]], [[Британдық Малайя]] [[Алор-Сетар]]да&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=QiP2DAAAQBAJ&amp;pg=PT8&amp;dq=Mahathir+Mohamad+10+july&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjct8DSxJvUAhVH1iwKHeaYD7cQ6AEILDAD#v=onepage&amp;q=Mahathir+Mohamad+10+july&amp;f=false|title=MALAYSIA POST-MAHATHIR: A Decade of Change|first1=Professor James|last1=Chin|first2=Professor Joern|last2=Dosch|date=15 August 2015|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;) — [[малайзия]]лық мемлекеттік және [[Саясат|саяси]] қайраткер, [[Малайзия]]ның төртінші премьер-министрі болды. Ол бұл лауазымда [[1981]]-ден [[2003]] жылға дейін, яғни 22 жыл болып [[Малайзия]]ның ең ұзақ басқарған премьер-министрі, [[Азия]]ның тақта ең ұзақ отырған көшбасшыларының бірі болған адам. Билікте отырып ол Малайзияны лезде модернизациялануын, индивидуализмге қарсы “Азиялық құндылықтарды” үндеуін іске асырды. Тун Махатхир өзінің батыс пен дамыған елдерге деген сын көзқарасымен белгілі болған, [[2018 жыл]]ы және 2020 жылы ол Малайзияның премьер-министрі болып қайта сайланды, алайда [[2018 жыл]]дың мамыр айында өтетін сайлауда жеңіске жеткен «Үміт» оппозициялық альянсынан.

Алор Сетарда туылған және өскен Кедах Махатхир мектепті үздік бітіріп, дәрігерге айналды. 1964 ж. Парламентке кіргенге дейін УМНО-да белсенді болды. Ол орнынан айырылып, премьер-министр Тунку Абдул Рахманмен бірге УМНО-дан шығарылады. [[Абдул Рахман Путра Альхадж|Абдул Рахманның]] отставкаға кетуіне байланысты Махатхир [[Біріккен малай ұлттық ұйымы|БМҰҰ]] мен Парламентке қайта кірді және Министрлер кабинетіне көтерілді&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Abdul Rahman|first1=Tunku|title=May 13 – Before and After|date=September 1969|publisher=Penerbitan Utusan Melayu|location=Kuala Lumpur|pages=117–121}}&lt;/ref&gt;. [[1976 жыл]]ы ол премьер-министрдің орынбасарына көтеріліп, [[1981 жыл]]ы өзінің бұрынғы басшысы Хуссейн Оның отставкасынан кейін премьер-министр ретінде ант берді.

Қызметінен кеткен соң, Махатхир өзінің қол астындағы мұрагері [[Абдулла Ахмад Бадави]] мен кейіннен [[Наджиб Тун Разак|Наджиб Разактың]] қатал сыншысы болды. 2016 жылы Махатхир [[1Malaysia Development Berhad жанжалы]]на қарамастан, премьер-министр Наджибтің әрекеттерін қолдағаны үшін [[Біріккен малай ұлттық ұйымы|БМҰҰ]]-дан шықты. Сол жылы Малайзияның Біріккен байырғы партиясы саяси партия ретінде ресми тіркеуден өтті, оның төрағасы Махатхир болды. 2018 жылы Махатхир Антар Ибрагимді кешіру және науқан сәтті болған жағдайда оған рөл беру жоспарында [[Малайзиядағы жалпы сайлау (2018)|2018 жылғы жалпы сайлауға]] Пакатан Харапан коалициясы премьер-министріне кандидат болып жарияланды. 2018 жылғы сайлауда Пакатан Харапанның шешуші жеңісінен кейін Махатхир премьер-министр болып ант берді. Ол [[Барисан Насионал]] (БН) коалициясын (немесе оның алдындағы [[Одақтас партия (Малайзия)|Альянс партиясы]]) ұсынбаған алғашқы премьер-министр, сонымен қатар екі түрлі партиядан және қатарынан емес мерзімде қызмет еткен алғашқы премьер болды. 2020 жылы отставкаға кеткен кезде ол қазіргі уақытта қызмет етіп келе жатқан ең [[Ұзақ өмір сүрген - қазір өмір сүріп жатқан мемлекет басшыларының тізімі|қарт мемлекет басшысы болды]].

== Өмірбаяны ==
Махатхир [[1925]] жылы [[20 желтоқсан]]да дүниеге Алор Стар, солтүстіктегі Кедах штатында келеді. Үнділік тамыры бар мектеп мұғалімі болған әкесі Керала штатынан көшіп келген, әйелі малай ұлтынан. Махатхир өзін малайлық деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Wain8&quot;&gt;{{Harvnb|Wain|2010|p=8}}&lt;/ref&gt; [[II Дүние жүзілік соғысы]] кезінде жапон оккупациясы тұсында ұсақ-түйек сатып жанұясына қолғабыс жасаған.
[[Сурет:SAHC_PRIME_BUILDING.jpg|alt=A large two storey building with two wings, painted yellow and white with a red tiled roof|солға|нобай|Махатхирдың мектебі, мектептің негізін қалаушы оныі әкесі; қазір [[Сұлтан Абдул Хамид колледжі]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Wain|2010|pp=7–8}}&lt;/ref&gt;]]
Махатхир Алор Стардағы Сұлтан Абдул Хамид Колледжінде оқымай тұрып Малай vernacular мектебiнде оқыған. Махатхир Сингапурдағы  VII Эдуард Патшасы Медицина колледжiнде де оқиды, онда ол медициналық студенттік The Cauldron деген журнал редакторы болды; сонымен қатар ол анонимді түрде The Straits Times газетiнің де іcіне де &quot;Че Дет&quot; деген лақап атпен ат салысты. Махатхир колледждегі Мұсылмандар қоғамының Президенті болды. Оқуын 1953 жылы бітірісімен ол Малай үкіметтік қызметке медик-офицер ретінде орналасты. Махатхир құрбы доктор, әрі колледждегі сыныптасы Сити Хасма Мохд Алиге 1956 жылдың 5 тамызында үйленеді, мемлекеттік қызметтен 1957 жылы кетіп, Алор Старда өз медициналық қызметін бастайды. Махатхирдың кәсібі сәтті болуы оның 1959 жылы Pontiac Catalina аутомобилін иемденіп, этникалық қытайлықты жүргіші ретінде (ол кезде Малайзиядағы барлық жүргізушілердің діні, қытайларлың экономикалық басымдылығынан, малайлықтар еді) жалдауына мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Wain|2010|pp=11&amp;ndash;13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;time_beech_p2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1552090-1,00.html|title=Not the Retiring Type|last=Beech|first=Hannah|date=29 қазан 2006|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=4 February 2011}}&lt;/ref&gt; Кейбір сыншылар бұл Махатхирдың болашақта ұстанатын саясатының, “осындай биліктің нышанын дәріптеу”, нышаны болған десті. Жұбайы Сити Хасма екеуiнде 5 бала бар.Екі ұлы Мұхриз мен Мохзани кәсіпкерлер әрі аздап саясатпен де айналысады, ал ең үлкен қызы Марина Махатхир ірі жазушы әрі AIDS-ке қарсы күрес белсендісі.

== Саяси мансабы ==
[[Сурет:Proton_Prevé_Sapphire_Concept_exterior.jpg|оңға|нобай|2012 Proton Prevé Sapphire концепциясы. Махатхир Малайзияның индустриалды ұлтқа айналуы үшін [[Автомобиль өнеркәсібі|автокөлік өнеркәсібі]] маңызды деп санайды. Оның үкіметі протонды малайзиялық өндіріс құралы ретінде [[Дамыған елдер|дамытуға]] және Малайзия ринггитінің шетелдік елдерге капиталдың кетуін шектеуге тарифтерді пайдаланды.]]
1945 жылдан бастап саяси белсенді, Анти-Малайлық Одаққа қатысуынан бастап, Махатхир [[1946 жыл]]ы құрылып жатқан [[Біріккен Малай Ұлттық Ұйымы]]на (UMNO) мүше болады. Мемлекеттiк партия жетекшiсі, әрі Саяси Комитет басшысы ретінде ол өзінің 1959 жылғы жалпы сайлауға қатысушылар белгілі бір біліктілік ірiктеуiне негiзделу керек деген ұсынысымен көпшілiктің наразылығына душар болды. Тек қана өзінің жақтастарын ғана үміткерлер қатарына қоспақшы деп айыпталған Махатхир сол жылғы ұлттық сайлауға қатысудан бас тартады. 1964 жылы жалпы сайлауда Махатхир Пан-Малайзиялық Ислам Партиясын (ПАС) 60.2% дауыспен жеңіп Кота Сетар Селатан атынан Парламент Мүшесі боп сайланады. Келесі жалпы сайлауда жеңу үшін қытайлардың даусы керек емес деп кескен Махатхир 1969 жылы 989 дауысқа ие болған ПАС мүшесі Хаджи Юсуф Рауаға ұтылып өз орнынан айрылады.&lt;ref name=&quot;Wain 18-19&quot;&gt;{{Harvnb|Wain|2010|pp=18–19}}&lt;/ref&gt; 1969 жылғы мамырдың 13-дегі ұлтаралық шиеленістен кейін сол кездегі премьер-министр тунку Абдул Рахманға жазған хатын халыққа жария еткені үшін БМҰҰ Жоғары Кеңесінен қуалады. Ол хатта Махатхир Тунку Абдул Рахмандың елдi басқару әдісі қытай жағдайының жақсаруына бағытталған деп сынайды. Махатхир 26 қыркүйекте партия мүшелігінен айрылады. Cаяси жабайылық жағдайда Махатхир “Малайлар дилеммасы“ (&quot;The Malay Dilemma&quot;)[13] атты кiтап жазады. Онда ол Мамырдың 13-індегi [[Куала-Лумпур]]дағы оқыс жағдайдың және жалпы малай халғының өз Отанындағы экономикалық әлсіз халінің себеп-салдарын саралайды. Содан кейін ол “конструктивті қорғаныс” түріндегі, ұқыпты түрде мұрагерлік және қоршаған орта факторларының малай нәсіліне әсерлерін зерттей келе, саяси-экономикалық шешімін ұсынады. 1970 жылы басылып шыққан бұл кітабы бірден Тунку Абдул Рахман үкіметімен қудалауына душар болады. Дегенмен де, кітаптағы Махатхирдың кейбір ұсыныстарын Тунку Абдул Рахманның ізбасары Тун Абдул Разак өзінің “Жаңа Экономикалық Саясат” атты Малайлар мен Малай-еместер арасындағы экономикалық теңсіздікті жоюға бағытталған бағдарламасында пайдаланады. Кітапқа Махатхир премьер-министр болысымен [[1981 жыл]]ы ресми рұқсат етіледі. Махатхир 1972 жылы 7 Наурызда БМҰҰ-ға қайта қосылып, 1973 жылы сенатор болып бекітіледі. Жалпы саулауға қатысу үшін 1974 жылы ол сенаторлық орнын тастайды, сөйтіп еш қарсылықсыз қайта орылып Білім министрі болып тағайындалады 1975 жылы 47 дауыспен жеңіп БМҰҰ-ның үш вице-президенттерінің біреуі болып сайланады. Тун Хуссуйн Онн Махатхирді 1978 жылы 15 қыркүйекте премьер-министр орынбасары етіп, ал сосын кабинет өзгерістерінде оны Сауда және Индустрия министрі етіп тағайындайды. Махатхир 1981 жылы 10 Шілдеде Тун Хусейн Онн денсаулығына байланысты орнын босатқаннан кейін Малайзия Премьер Министрі болып сайланады. Тақта 22 жыл отырып 2003-тің 31 қазанында ғана отставкаға кетеді, сөйтіп Азияның ұзақ отырған саяси басшыларының біріне айналады. Кетер алдында Малайзияның ең жоғарғы марапаты &quot;Тун&quot;-мен марапатталады.

Негізгі конституциялық өзгерістер1983 пен 1991 жылдарда Махатхир федералдық және штаттық монархияда қылмыстық иммунитеттерді алып тастады.

=== Сыртқы байланыстар ===
[[Сурет:Putin_in_Malaysia_-_August_5_2003_-_9.jpg|нобай|[[2003 жыл]]ы Махатхир [[Ресей президенті|РФ Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинмен]] кездесті]]
Махатхирдің айтуынша, [[Малайзия]]ның батыспен қарым-қатынасы оған қатысты ашық сыншы болғанына қарамастан, әдеттегідей жақсы болды. Оның тағайындалған кезінен бастап, [[Ұлыбритания]]дағы оқу ақысы бойынша шағын келіспеушіліктер Махатхир басқарған барлық британдық тауарларға бойкот жариялады, бұл «Британ сатып алу» науқаны деп аталды. Бұл сондай-ақ Азиядағы, әсіресе Жапониядағы даму модельдерін іздеуге әкелді. Бұл оның танымал «Look East policy» бастамасы болды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Creativity – the key to NEM's success|date=14 August 2010|url=http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/8/14/business/6846948&amp;sec=business|work=The Star Online|accessdate=4 September 2010}}&lt;/ref&gt;.

Дауды кейінірек [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] [[Маргарет Тэтчер]] шешкенімен, Махатхир қазіргі заманғы Батыс елдеріндегі Азия дамуының моделін ерекше атап өтті. Ол Батыс елдерінің қос стандарттарын сынға алды&lt;ref&gt;see Mahathir Mohamad's preface to ''Asia's New Crisis'', edited by [[Frank-Jürgen Richter]], Pamela Mar (eds): John Wiley &amp; Sons, Singapore, 2004.https://www.amazon.co.uk/dp/0470821299&lt;/ref&gt;.

=== Құрама Штаттары ===
[[Сурет:Mahathir_1998.jpg|оңға|нобай|Махатхир [[1998 жыл]]ы Куала-Лумпурда Тынық мұхиты диалогы конференциясында АҚШ Қорғаныс министрі Уильям Коэнді құттықтады]]
[[Сурет:Putin in Malaysia - August 5 2003 - 2.jpg|thumb|right|220px|2003 жылы Махатхир [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] мен, содан кейін Ян-ди Пертуан Агонг [[Сайед Сирахуддин Туантку|Сайед Сираджуддин]] мен. Бұл фотосурет түсірілген күні Путин Махатхирға [[Достық Ордені (Ресей)|«Достық» орденін]] табыс етті.]]
Махатхир [[америка Құрама Штаттары]]ның Сыртқы саясатына ашық сынға ұшырады, алайда екі ел арасындағы қарым-қатынас әлі де оң болды&lt;ref name=&quot;outspoken critic&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitextlo/int_mahathirbinmohamad.html|title=Commanding Heights: Dr. Mahathir bin Mohamad|publisher=PBS.org|accessdate=1 February 2008}}&lt;/ref&gt;, ал АҚШ шетелдік инвестициялардың ең үлкен көзі болып табылады және Махатхир билігі кезінде Малайзияның ең үлкен клиенті болды. Сонымен қатар, [[Малайзия]]ның әскери офицерлері АҚШ-та Халықаралық әскери дайындық және оқыту (IMET) бағдарламасы бойынша жаттығуды жалғастырды. [[Би-Би-Си|ВВС]] хабарлауынша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/216500.stm|title=BBC News - Asia-Pacific - Reform protests follow Gore's Malaysia speech|website=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;, америка Құрама Штаттарымен қарым-қатынас [[1998 жыл]]ы НАТО-ның Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭЫ) конференциясында [[Малайзия]]да өткен АҚШ-тың вице-президенті [[Аль Гор]]дың:{{дәйексөз|Демократия тиімді болу үшін реформалардың болуы керек [[Легитимация|заңдылық]] мөрі. Сонымен, экономикалық дағдарыстың зардабын ұстанатын елдер арасында біз демократияға шақыруды естиміз, реформаторға шақырамыз, көптеген тілдерде - Адамдар билігі, дуи ми, реформаци. Біз оларды бүгін, дәл қазір, [[Малайзия]]ның батыл адамдарының арасында естиміз.|date=2008-27-02}}
[[Сурет:Mahathirs_legacy.jpg|оңға|нобай|329x329 нүкте|Махатхир Куала-Лумпурдағы [[Менара-Телеком]] қасбетінде 2004 жылдың ұлттық күнінде көрсетілді. Ол қайда негізін қалаған.]]
Гор мен Құрама Штаттар Махатхирдің бұрынғы орынбасары Әнуәр Ибрагимнің сот процесін сынап, оны «шоу-сынақ» деп атады. ''US Secretary of State Madeleine Albright'' «шеру көрінісі» деп атады. Сондай-ақ&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usnews.com/usnews/news/articles/981123/archive_005241.htm|title=Turning the Tables in a Very Tawdry Trial|last=Butler|first=Steven|date=15 November 1998|publisher=usnews.com|accessdate=20 March 2009}}&lt;/ref&gt;, Энвар ХВҚ таңдаған экономикалық саясаттың малайзиялық өкілі болып табылады, оған пайыздық ставкалар кірді. [[Малайзия]]дағы мақала Бүгін Малайзияның премьер-министрі Махатхир Мұхаммедке және одан да көп жалпыға ортақ үкіметтерге, соның ішінде [[Жапония]]ға, нарықтық реформаларды одан әрі жалғастыру туралы АҚШ-тың талаптарына қарсы тұрмайтын жаппай шабуыл жасалды»деп түсіндірді&lt;ref&gt;Symonds, Peter. [http://www.malaysia-today.net/SunWDML/2004_10_03_MT_SunWDML_archive.htm &quot;What Anwar Ibrahim means by &quot;reformasi&quot; in Malaysia&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041208023406/http://www.malaysia-today.net/SunWDML/2004_10_03_MT_SunWDML_archive.htm|date=8 December 2004}}, ''Malaysia Today''&lt;/ref&gt; .

[[1997 жыл]]ы өткен [[Оңтүстік-Шығыс Азия|ОША]] кездесуіне дейін ол [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы|адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын]] айыптайтын сөз сөйлеп, оны [[америка Құрама Штаттары]] мен басқа елдер өздерінің құндылықтарын азиялықтарға жүктеуге тырысты. Ол Азиялық азаматтардың азаматтық еркіндіктерден гөрі тұрақтылық пен экономикалық өсімге мұқтаж екенін айтты. Бұл ескертпелер оны АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайтпен кездесті. Бұл қарым-қатынастың екі жолы да болды. Әнуәрді атудан кейінгі және кейінгі түрмеге қамалғаны үшін Мадлен Олбрайт Әнуәрдін әйеліне барады.

Дегенмен Махатхир өз әрекеттерін ақтау үшін [[америка]]ға нұсқау беруге тырыспады. [[Малайзия]]дағы ар-ождан тұтқындарын [[Әкімшілік ұстау|сотталусыз ұстау]] туралы сөз қозғағанда, ол: «Құрама Штаттардағы оқиғалар жұртшылықты жалпы игілікке қорғау үшін белгілі бір арнайы өкілеттіктерді қолдану қажет болған жағдайларды көрсетті», - деді.

Басқа жағынан АҚШ үкіметі бұрын Малайзия үкіметін АСС-ны енгізу үшін сынға алды, ол жақында [[2001 жыл]]ы президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буштың]] «Ішкі қауіпсіздік туралы заң - заңға қайшы заң. сотталмай ұстауға мүмкіндік беретін заңдар. Алайда, [[2004 жыл]]ы Буш өзінің көзқарасын өзгертті және «Малайзияның Ішкі қауіпсіздік туралы заңын тек қана қатерлі заң ретінде жіктеуге болмайды» деп мәлімдеді.

[[2003 жыл]] Махатхир [[Куала-Лумпур]] қаласында [[Қосылмау Қозғалысы|Қосылмау қозғалысының]] сөйлесті, және өз сөзінде бөлігі ретінде, былай деді:{{дәйексөз|Егер [[Ауғанстан]]ға шабуылда қаза тапқан және [[Ирак]]тағы азық-түлік пен медициналық көмекке байланысты өлген адамдар жазаланатын болса, олар [[2001 жыл]]дың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|&lt;nowiki&gt;Нью-Йоркте қайтыс болған 3000 адам]] және Балидегі 200-ден де, олардың өліміне қажет болатын кепілдіктер операциялар үшін табысқа жету үшін?&lt;/nowiki&gt;{{citation needed|date=September 2001}}.|date=2001-27-05}}&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/southeast/10/21/mahathir.speech/ «Mahathir hits back in Jewish row»], ''CNN News'', 21 October 2003.&lt;/ref&gt;.

[[америка]]ның [[Малайзия]]дағы елшісі Мари Хухалала: «Бұл стандарттар бойынша ешқандай пайдалы мәлімдеме емес, мен бұл жерде Вашингтонның назарын аударатыны туралы айтқым келеді, олар зиянды әсер етуі мүмкін. қатынастар.

Жақында, 2003 жылы Ирактың басып алынуы екі ел арасында қосымша үйкеліс тудырды; Махатхир [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буштың]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның мандаты болмай әрекет еткеніне қатты сын болды.

АҚШ-тың [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ға қатысты саясатына қатысты [[2003 жыл]]ғы үй кіші комитетінің тыңдауы (108-21 серия): «Кейде Премьер-министр Махатхирдің ескертуіне қарамастан, АҚШ-Малайзия ынтымақтастығы әртүрлі салаларда қатты растайды. білім беру, сауда, әскери қатынастар және терроризмге қарсы күрес «.

Тіпті зейнеткерлікке шыққаннан кейін Махатхир АҚШ-тың сын-қатерлеріне күмәнданбады. [[2004 жыл]]ы (The Star, 2004 ж. 18 қазан), ол «америка халқы әлемдегі қалған ештеңе туралы ештеңе білмейді және білмейді» деп айтқан болатын. әлемдегі ең қуатты адам кім болатынын шеш ». Сол сұхбатта ол [[2004 жыл]]ы Құрама Штаттардағы президенттік сайлауда [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буштың]] жеңісін дұрыс болжады.

=== Аустралия ===
Махатхирдің [[Аустралия]]мен (Англлосферадағы [[Малайзия]]ға ең жақын елі және сыртқы саясатының аймақтағы ең шоғырланғаны) [[Аустралия]]ның саяси көшбасшыларымен қарым-қатынасы айрықша болды. Махатхир мен [[Аустралия]] көшбасшылары арасындағы қарым-қатынас [[1993 жыл]]ы Пэт Китинг АПЭС саммитіне қатыспағандары үшін Махатхирді «өтірікші» деп сипаттаған кезде төмен деңгейге жетті. (Китингтің сипаттамасы лингвистикалық гэффе деп есептеледі және оның ойы «бейтарап» болды деп ойлайды.)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Mending fences|author=Joseph Masilamany|publisher=[[The Sun (Malaysia)|theSun]]|url=http://www.sun2surf.com/article.cfm?id=14613|date=29 June 2006|accessdate=10 August 2006|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304163036/http://www.sun2surf.com/article.cfm?id=14613|archivedate=4 March 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Сингапур ===
Махатхир сол кезде Сингапурдағы Британ [[Малайя Университеті]]нде (Сингапурдағы [[Малайя Университеті]]нің Сингапур ұлттық университеті болып өзгертілді, ал [[Куала-Лумпур]]дағы кампус [[Малайя Университеті]]нде қалады) Малайзия университетінің медициналық колледжінің түлегі. [[1953 жыл]]ы Британдық билік кезінде британдық дәрігер ретінде [[VII Эдвард]] медициналық колледжін бітірді. [[Сингапур]]дың ұзақ уақыттағы премьер-министрі [[Ли Куан Ю]] елдің шовинистік емделушісінен студент ретінде басталғанын айтты. «Ол Сингапурдағы медициналық студент ретінде қытайлық такси жүргізушісін үйге жіберді ханым досым, бірақ осы үйдің қызметшілерінің үйіне жеткізілген болатын ».

Алайда Махатхирдің қызмет етуімен Сингапурмен қарым-қатынастар дауылды болды. Көптеген даулы мәселелер оның әкімшілігінде көтерілген жоқ. Осы халықаралық мәселелердің көбісі Махатхирдің «Премьера» мерзімімен жасалды, бірақ оларды екі жақты түрде шешуге ешқандай маңызды бағыттар жасалмады. Мәселелер мыналарды қамтыды:

* [[Сингапур]]ға [[Малайзия]]ға төленген шикі судың төмен бағасы (1000 галлонға 3 малайзиялық цент (0.008 АҚШ доллары);
* Скуспейді Джохордың беткейлерінде су ағынын жақсарту үшін (көп кешікпей Махатхирдің мұрагері Абдалла Ахмад Бадавидің күші жойылған) суспензия [[Аспалы көпір|көпірімен ауыстыру]] ұсынылды;
* [[Сингапур]]дың жерді мелиорациялау жұмыстары, Порт Танджунг Пелепасқа кеме қатынасына әсер етеді;
* [[Сингапур]] әуе күштерінің ұшақтары бойынша Малайзияның әуе кеңістігін пайдалану;
* Педра Бранка аралының мәртебесі («Пулау Бату Путих» деп те аталады) Халықаралық Сотқа жіберілді және қазір Сингапурға тиесілі;
* [[Сингапур]] теміржол өткелінің егемендігі және осы мәселе бойынша Келісім пункттері.
* [[1997 жыл]]ғы Азия қаржы дағдарысы кезінде шамамен 4.47 миллиард АҚШ доллары көлемінде акцияларды тоқтатып, 172 000 инвесторға әсерін тигізетін CLOB (Central Limit Order Book) сауда-саттық есептеулері толығымен тоқтатылды, олардың көпшілігі [[Сингапур]]лар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/se-asia/BI02Ae05.html|title=INVESTMENT IN MALAYSIA|publisher=Asia Times|accessdate=10 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/business/international-business-malaysia-extends-deadline-in-singapore-exchange-dispute.html|title=INTERNATIONAL BUSINESS; Malaysia Extends Deadline in Singapore Exchange Dispute|publisher=[[New York Times]]|accessdate=10 December 2012|date=1 January 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/node/221572|title=Malaysia's stockmarket; Daylight Robbery|publisher=[[The Economist]]|accessdate=10 December 2012|date=10 July 1999}}&lt;/ref&gt;

Оң жағынан:

* [[Сингапур]]-[[Малайзия]] [[1988 жыл]]ы келісімге қол жеткізді және Махатхир Джохор өзенінде Лингги шығанағын салады және суға жетпейтін қалаға ([[Сингапур]]) шикізат суын жеткізеді&lt;ref&gt;http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_1533_2009-06-23.html%7C{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;Singapore-Malaysia{{dead link|date=January 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} water agreements&quot;&lt;/ref&gt;.
* Ли және Махатхир Теренгганудан [[Сингапур]]ға дейін табиғи газ құбырын жоспарлау туралы жариялады. Ол 10 жыл өткеннен кейін [[1992 жыл]]дың қаңтарында аяқталды&lt;ref&gt;http://www.straitstimes.com/sites/straitstimes.com/files/20150323/ST-Special-Edition-150323.pdf%7CPlans {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810055357/http://www.straitstimes.com/sites/straitstimes.com/files/20150323/ST-Special-Edition-150323.pdf%7CPlans |date=2020-08-10 }} for a natural gas pipeline from Terengganu to Singapore.&lt;/ref&gt;.

[[Ли Куан Ю]]-нің [[2015 жыл]]дың наурыз айында қайтыс болғаны туралы Махатхир блогты «Куан Ю мен мен» деп атады. Ол Ли жоғалтып алған кезде қайғысын және қайғысын білдірді. Ол сингапурлық ардагер Сильверстің жетекшісімен жиі семсерден өткенін, бірақ жаңа туған ұлттың гүлденуіне немқұрайды қарайтынына келіспеушілік тудырмайтынын айтты. Ли қайтыс болғаннан кейін [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|ОШАЕА]] Лидің, сондай-ақ [[2008 жыл]]ы бұрын қайтыс болған Индонезия Президенті [[Суахарто]]ның күшті көшбасшылығын жоғалтты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chedet.cc/?p=1620|title=Kuan Yew and I ← Chedet|website=chedet.cc}}&lt;/ref&gt;.

Көптеген саяси сарапшылар, Лидің өтуімен Махатхир [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның «Ескі қорғаушысы» болып табылады деп санайды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1756234/lee-kuan-yews-death-mahathir-mohamad-last-southeast-asias-old-guard|title=With Lee Kuan Yew's death, Mahathir Mohamad is the last of Southeast Asia's old guard|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

[[2016 жыл]]дың сәуір айында [[Ли Куан Ю]]-ның қайтыс болуының 1-ші жылдығы. Махатхир сингапурлықтардың [[Ли Куан Ю]]-ның қосқан үлестерін және құрбандарын [[Сингапур]]дың табысқа жетуіне қарай бағалайтынын БАҚ-қа айтты. Махатхир Ли Сингапурды әлемдік деңгейдегі порты бар қаржы орталығына және авиациялық хабқа айналдыруға жауапты екенін айтты. Оның айтуынша, бұл бәрімізге тану керек жетістік. Махатхирдің айтуынша, Лидің [[Малайзия]] стендімен бірдей емес&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/lee-kuan-yew-was-pivotal-to-singapores-success-mahathir|title=Lee Kuan Yew was pivotal to Singapore's success: Mahathir|first=|last=hermes|date=5 April 2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

=== Босния және Герцеговина ===
[[Босния және Герцеговина]]да Махатхир осы ұлттың белгілі бір одақтасы ретінде танылды. Ол [[2005 жыл]]дың маусым айында [[Сараево]]ға барып{{citation needed|date=June 2018}}, мұсылмандар мен босниялықтар арасындағы достықты білдіретін Bosmal City Center маңындағы көпірді ашты. Ол Високоға [[2006 жыл]]дың шілдесінде Босниялық пирамидасын көру үшін үш күндік сапар жасады. Ол бірнеше айдан кейін тағы бір сапарға аттанды.

[[2007 жыл]]дың ақпанында төрт үкіметтік емес ұйым: [[Сараево]] Ғылым және Технологиялар Мектебі, Бознак Зияткерлерінің Конгресі және екі христиан ұйымы: Сербия азаматтық кеңесі және Хорватия Ұлттық Кеңесі, Махатхирді [[2007 жыл]]ғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ұсынды қақтығыс кезінде&lt;ref&gt;[http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/2/4/nation/16782365&amp;sec=nation &quot;Dr M nominated for Nobel Prize&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403111846/http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F2%2F4%2Fnation%2F16782365&amp;sec=nation|date=3 April 2007}}, ''[[The Star (Malaysia)|The Star]]'', 4 February 2007.&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл]]дың [[22 маусым]]ында ол [[Сараево]]ға елдегі инвестициялық мүмкіндіктерді зерттеу үшін малайзиялық бизнесмендер тобымен тағы бір сапар жасады. [[2009 жыл]]ғы [[11 қараша]]да ол сондай-ақ президенті Харис Силажджидж қатысқан Малайзияның Global Business Forum - Босниядағы жетекші инвесторлардың жабық отырысын өткізді{{citation needed|date=June 2018}}.

=== Дамушы әлем ===
Дамушы және ислам елдерінің арасында Махатир, әсіресе&lt;ref name=&quot;warcrimes&quot;&gt;{{cite news|publisher=The Star (Associated Press)|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/1/31/nation/20070131173214&amp;sec=nation|date=31 January 2007|accessdate=14 January 2008|title=Mahathir to launch war crimes tribunal|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612065755/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F1%2F31%2Fnation%2F20070131173214&amp;sec=nation|archivedate=12 June 2008}}&lt;/ref&gt;, [[Малайзия]]ның салыстырмалы жоғары экономикалық өсуі және либералды мұсылман құндылықтарын қолдау үшін құрметтеледі&lt;ref&gt;{{cite news|work=International Herald Tribune|url=http://www.iht.com/articles/1998/09/23/edbow.t_0.php|date=23 September 1998|author=Bowring, Philip|title=Twin Shocks Will Leave Their Mark on Malaysia|accessdate=14 January 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611121810/http://www.iht.com/articles/1998/09/23/edbow.t_0.php|archivedate=11 June 2008}}&lt;/ref&gt;.

[[Қазақстан]] президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] секілді көшбасшылар оны мақтап, Махатхирдің даму формулаларын еліктеуге тырысып жатыр. Ол әлемді дамыту мәселесі бойынша ұлы өкілдердің бірі болған және Солтүстік-Оңтүстік бөлігінің көпірін қолдайтын, сондай-ақ ислам мемлекеттерін дамытуға шақырған{{citation needed|date=June 2018}}. Ол [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|ОШАЕА]], G77, Біріктірілмеген [[Қосылмау Қозғалысы|Қозғалыс]], Ислам Ұлттар Ұйымы секілді НАТО-ға мүше емес әртүрлі блоктарды, ал жақында Канкун қаласында өткен [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]ның соңғы кездесуінде G22-ке арналды{{citation needed|date=June 2018}}.

== Саясатқа оралу ==
[[2015 жыл]]ы [[Малайзия]]ны дамытудың Berhad дау-дамуы салдарынан Махатхир премьер-министр Найджиб Разакдың үкіметін сынға алды. Ол бірнеше рет Нажибді отставкаға кетуге шақырды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sg.news.yahoo.com/dr-m-bn-men-every-meet-nur-jazlan-100000465.html|title=Dr M, BN men have every right to meet up, Nur Jazlan says|date=14 October 2015|accessdate=14 October 2015}}&lt;/ref&gt;. [[2015 жыл]]дың [[30 тамыз]]ында ол және оның әйелі Сити Хасм, Неджибтің отставкаға кететінін көрсететін он мыңдаған адамдарды көрген Берсих 4 митингісіне қатысты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/dr-m-shows-up-at-bersih-4-rally|title=Dr M shows up at Bersih 4 rally, with Dr Siti Hasmah (VIDEO) - Malay Mail|website=www.themalaymailonline.com}}&lt;/ref&gt;.

[[2016 жыл]]ы Махатхир Малайзия азаматтарының декларациясында Пакатан Харапанның және Неджибді қуып шығаратын үкіметтік емес ұйымдардың көмегімен бірнеше наразылық туғызды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-alliance-demands/2572686.html|title=Malaysia alliance demands removal of scandal-hit PM Najib|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/mahathir-and-opposition-sign-declaration-to-oust-najib|title=Malaysia's Mahathir and opposition sign declaration to oust Najib|first=|last=hermesauto|date=4 March 2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Наджибтің сыбайлас жемқорлық айыптауларына жауап беруі премьер-министрдің орынбасарын ауыстыру, екі газетті тоқтатып, Парламент арқылы парламентке дау тудыратын ұлттық қауіпсіздік кеңесі туралы заң жобасын ұсынып, премьер-министрге бұрын-соңды болмаған өкілеттіктермен қамтамасыз ету арқылы билікті күшейту болды. [[2016 жыл]]дың маусым айында Махатхир сондай-ақ 2016 жылы Сангаи Бесарға және [[2016 жыл]]ы Куала Каңсарды сайлауға Аманахқа Пакатан Харапаннан үміткерлерге белсенді түрде қолдау көрсетті.

[[2017 жыл]]ға қарай Махатхир жаңа саяси партияны - Parti Pribumi Bersatu Malaysia (PPBM) тіркеуді алды және оппозициялық коалиция Pakatan Harapan-ға ресми түрде кірді. Ол Пакатан Харапанның төрағалығы мен премьер-министрінің кандидатурасы ретінде ұсынылды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Mahathir Mohamad's return shows the sorry state of Malaysian politics|url=https://www.economist.com/news/asia/21724432-former-prime-minister-reinventing-himself-leader-opposition-mahathir-mohamads|accessdate=2 July 2017|work=[[The Economist]]|date=1 July 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Бугиш адамдарындағы дау туралы сөз ===
[[2017 жыл]]дың [[14 қазан]]ында 1 МДБ дау-дамайына сілтеме жасаған Махатхир Нажиб Разак туралы; Bugis pirates «-тен келген премьер-министр [[Малайзия]]ны басқарады&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bugis hurt by 'pirate' remark, Dr Mahathir told|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2017/10/18/bugis-descendents-protest-against-mahathirs-pirate-remark/|accessdate=2 November 2017|agency=The Star Online}}&lt;/ref&gt;. Ол [[Малайзия]] мен [[Индонезия]]дағы Бұғис ұрпақтарынан оған қарсы наразылық білдірген «Сулавесиге оралу» деп атап өтті. Сондай-ақ, Джуджердің сұлтаны мен Селангор сұлтаны, оның екеуі де буги тайпасынан шыққан&lt;ref&gt;{{cite news|title=Selangor Sultan angered, disappointed with Dr M's 'Bugis' remark|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/selangor-sultan-angered-disappointed-with-dr-ms-bugis-remark#mdLAF8gIAVzOYJzy.97|accessdate=2 November 2017|agency=The Malay Mail Online}}&lt;/ref&gt;.

Оның қарсыласқан сөзінен кейін SPMS және DK (Селангор) декорациялары Махатхирді [[2017 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Селангор корольдік үйіне қайтарады.

[[2018 жыл]]дың [[8 ақпан]]ында Махатхирдің Дарья Керабат әл-Юнуси (DK Kelantan) Келантан патшайымы үйінен, оның екі «Пакатан Харапан» әріптестерімен бірге ешқандай себепсіз кері қайтарып алынды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tun M's title revoked by Kelantan palace|url=https://www.nst.com.my/news/nation/2018/02/333538/tun-ms-title-revoked-kelantan-palace|accessdate=9 April 2018|agency=New Strait Times}}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 кандидаты ===
[[2018 жыл]]дың [[8 қаңтар]]ында Махатир «Пакатан Харапан» оппозициялық альянсының премьер-министрінің кандидаты ретінде сайланды, ол [[2018 жыл]]ы [[9 мамыр]]да өтетін сайлауда өзінің бұрынғы одақтасы Наджиб Разакты босатуға тырысады. Оның бұрынғы саяси жауының әйелі Әнуар Ибрахимнің жұбайы Ван Азиза Ван Исмаил өз орынбасарына жүгірді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42603220|title=Mahathir Mohamad: Ex-Malaysia PM, 92, to run for office|date=8 January 2018|accessdate=11 January 2018|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; .

[[2018 жыл]]дың [[10 мамыр]]ында жарияланған сайлау қорытындылары бойынша Пакатан Харапан жеңіске жетті, осылайша оны премьер-министрдің орнына қайтадан табыстады. Ол Әнуәрға кешірім сұрап, оны басшылыққа алуға мүмкіндік берді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/01/09/how-old-is-too-old-to-be-a-world-leader|title=How old is too old to be a world leader?|first=Adam|last=Taylor|work=The Washington Post|date=9 January 2018|accessdate=12 January 2018}}&lt;/ref&gt; He would then seek a pardon for Anwar, in order to allow him to take over the leadership.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/mahathir-mohammad-runs-for-pm-in-partnership-with-former-rival-anwar-ibrahim/news-story/08387ad835ac31d78ab749b0213aed3d|work=The Australian|title=Mahathir Mohammad runs for PM in partnership with former rival Anwar Ibrahim|first=Amanda|last=Hodge|date=9 January 2018|accessdate=11 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://theconversation.com/mahathir-mohamad-crops-up-again-in-bid-to-lead-malaysia-with-anwar-on-the-same-side-89917|title=Mahathir Mohamad crops up again in bid to lead Malaysia – with Anwar on the same side|work=The Conversation|first=Amrita|last=Malhi|date=12 January 2018|accessdate=11 January 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Экономиялық саясаты ==
 
Махатхир Мұхамед басқаруынан бастап Малайзияның экономикалық саясаттары көбісі Сингапурдікіне өте ұқсас болған. Махатхир орта-кезеңдік мақсаттар қоятын “Малайзия жоспарлары” атпен белгілі корпоротивті ұлтшылдыққа негізделген экономикалық саясаттарымен Малайзияны аймақтық өндіріс, қаржы және телекоммуникация ошағына (хабына) айналдырады. Бұл орасан зор Кейнсиандық экономикасы ықпалы бар саясаты Махатхирдың тақта отырған уақыты біткенге дейін орын алды. Оның сүйікті жобалары - Оңүстік Корея мен Жапонияны қауталауға құлшыныс болатындай Перуажа болаты, Протон компаниясы, Астро, серіктік телевизия қызметін қамтыды.
[[Сурет:EuropeStar.jpg|alt=A white Proton Europestar displayed in a showroom|оңға|нобай|Махатхир үкіметі [[Proton (автоөндіруші)|Proton]]-ға малайзиялық авто ретінде қолдау көрсетеді.]]
Махатхир басқарған Малайзияның экономикасы таңғажайып қарқынмен дамып, қазір Оңтүстік Шығыс Азия елдерінің ең ірі экономикасы болып табылады. 1988 мен 1997 жылдар аралығындағы орташа өсім он пайыздан астам, ал өмір сүру деңгейі жиырма есе өскен, кедейшілік жоқтың қасы болуға айналды, ал халық сауаттылық деңгейі мен адам өлу сияқты әлеуметтік көрсеткіштері дамыған елдердікіндей болды. Тақта отыру кезеңінде Махатхир Солтүстік-Оңтүстік экспрессжолы, Мултимедиа Супер Корридор, Путражайа астана қаласы, Johor's Port of Tanjung Pelepas, Куала Лумпур Халықаралық Әуежайы (KLIA), the Bakun Dam in Sarawak, және Петронас Егіз Мұнаралары сияқты ауқымды ұлттық жобалаларды іске асырады. Бұл жобалардың пайдалары болғынымен олардың қымбаттығы кейбір малайзиялықтардың оларға кеткен қаржыны басқа да маңыздырақ салаларға жұмсауға болар еді дегендей наразылықтарын туғызды. Алайда Махатхир бұл ірі жобалардың тікелей экономикалық қайтарылымы барын, ұлттық мақтанышқа айналарын, сонымен қатар көптеген жұмыс орындары ашылып мултикпликативті әсері боларын айтумен болды. Кейбір жобаларының сәтсіздіктері үшін де Махатхир қатты сынға алынып отырды.

Махатхирдың көптеген экономикалық саясаттары [[Сингапур]]дың көп жыл бұрынғы саясаттарына өте ұқсас, өзгешелігі малай ұлтының хұқын қорғауға ерекше көңіл бөлгендігінде. Iске асқан, Малайзияны жоғары сатыға көтерген көп экономикалық идеяларды Махатхир өзімдікі дегенімен талайы алдыңғы басшылардікі болған, мысалы - Tun Daim Zainuddin. Шетелдік және отандық экономика және қаржы кеңесшілері болғанына (солардың көпшілігін Малайзия қоғамы байқамады да) қарамастан 1997/1998 жылдардағы Азия қаржы дағдарысынан Малайзия экономикасының оңалуына Махатхирдың экономикалық шаралары себепкер болды деп есептеледі. {{citation needed|date=April 1988}}.

== 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы ==
[[1997 жыл]]ғы Азия қаржы дағдарысы кезінде ХВҚ Малайзия экономикасын қайта оңалтуға өз кеңесін ұсынады, халықаралық қысымға қарамастан Махатхир одан бас тартады. [[Малайзия]]ның ішіндегі Махатхир сыншылары да “Махатхир аяғына бекем тұратын экономика тұрғыза алмады” деп осы уақытты пайдаланып Махатхирге шабуылдады. Дағдарыстан шығып экономика қайта жандана бастағанда Махатхир басқа Азия елдеріне қарағанда Малайзия қайта оңалуы тех және сапалырақ болды деп бақты. Қаржы дағдарысынан кейін ХВҚ және Әлем Банкі Махатхирдың шараларының сәтті болғандығын мойындады.

== Қаржылы сауда-саттық ==
Махатхир әкімшілігінде әкімшіліктің [[Малайзия]]ға шығын келтірген кейбір болжамдық әрекеттері бар. [[1981 жыл]]дан [[1982 жыл]]ға дейін малайзиялық кәсіпкерлер халықаралық консерваторияға тартылды. Қызмет тауар бағасының көтерілуіне әкеліп соқтырды, нәтижесінде экспорттық нарықтың қалайы құлдырауы болды. Бұл кәсіпорын [[Малайзия]]ға 80 млн. [[АҚШ доллары]] немесе 209 млн. [[1990 жыл]]ы Негара Малайзия Банкі фунт стерлингі бойынша алыпсатарлыққа тартылды. Спекуляция қызметі сәтсіз болды және орталық банктің 4 миллиард [[АҚШ доллары]]н құрады. [[1994 жыл]]ы банк спекуляциялық қызметті жалғастырып, одан кейін 2,2 млрд. АҚШ долларын жоғалтты. Ақыр соңында, [[1994 жыл]]ы орталық банк техникалық тұрғыдан алғанда төлем қабілетсіз болып, қаржы министрлігінен алынып тасталды.

== Әнуар Ибрахимның қуылуы ==
[[1998 жыл]]ы үкімет бұрынғы қаржы министрі және премьер-министрдің орынбасары [[Әнуәр Ибрагим]]ға қарсы жыныстық тәртіпсіздіктер мен билікті асыра айыптау айыптарын алды. Әнуар, ол Махатхир мен оның серіктестерімен негізгі саяси мәселелерге жемқорлық пен бейбітшілікті бұруға тырысқандықтан, оның тағайындалғаны туралы айтады. Махатхирдің жақтастары бұл Махатирді Инвестициялық Сухартонның құлдырауын көргенде Махатирді премьер-министр ретінде алмастыруға талпындырған деп санайды, бұл оны саясаттан мүлдем аластауға әкелді. Үкімет Әнуәрдін жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған құрбандары туралы мәлімдеме жасады, олардың кейбіреулерінің бұзылғаны туралы болжам бар. Сонымен қатар, прокуратура антикальдық секс туралы болжамды актілердің орын алған күнін дәл анықтау мүмкін болмады - мемлекет бастапқыда болжанған оқиғаның уақытында салынбаған ғимарат ішінде содомия болғанын айтты. Аномалия көрсетілген кезде, айыптаушы ғимарат ғимарат салынғаннан кейін күткен актілердің күнін түзетеді. Махатхир өзі де теледидардан Анварды содомия мен гомосексуалды әрекеттерге кінәлі деп жариялауға барған. Адам құқықтары жөніндегі топтар мен Малайзия адвокаттар алқасынан сот әділдігіне күмән келтірген сот процесін кеңінен таратты. Содан кейін Махатхир сот процесіне наразылық білдірген бұқаралық ақпарат құралдарына және оппозициялық партияларға қысым жасады. Анвар Ибрахим жемқорлық үшін алты жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді және тоғыз жыл бойы содомияға кесілді. «Анвар» дағдарысы малайзиялықтардың, барлық этникалық топтардың наразылықтарын тудырды, ал [[Біріккен малай ұлттық ұйымы|БМҰҰ]]-дан Әнуәрдін жақтастары интеллегенал-мұсылман «парти Кадиилан Наслоны» (Ұлттық партиясы). Малайзиялықтар кеңінен қолдау тапты, алайда [[1999 жыл]]ы сайлауда Махатхир өз беделін жиі пайдаланып, ұйымды қорқыту үшін қорқытты, себебі ол [[2004 жыл]]ғы сайлауларда Әнуәрдін босатылуы мен сенімділігін жоғалтып алды. партиясы дерлік өшірілді, Анвар әйелі Ван Азизамен бірге тар орынмен бір орынды жеңіп алды.

== Білім жүйесі ==
[[1974 жыл]]ы Махатхир Білім Минитсрi болып тағайындалады. Ол әрқашан “жалпыға білім” керек, әсіресе математика мен басқа іргелі ғылымдар Махатхирдың дамыған Малайзия арманына жету үшін қажет деп түсінді.. Ол премьер-министр кезінде де жоғары білімнің саны-мен-сапасы деген ойын одан әрі іске асырады. Сол кездері ағылшын, қытай және тамил-орта мектептері толықтай жеке меншікте, немесе миссионерлік ұйымдар қолында болған. Оған дейін елде білім алу таңдаулылардың ғана еншісіне бұйыратын. Оны тек дегдарлар өкілдерінің отбасыларынан шыққан балалар ғана ала алатын. ЖЭС-ті жүзеге асыру барысында негізінен қарапайым малайлықтардың, әсіресе шаруалардың білім алуға қол жеткізулеріне көңіл бөлінді. 1974-1981 жылдары білім министрі лауазымында болған кезде-ақ Махатхир Мохамад осы бағытқа барынша күш-жігер жұмсаған болатын. Жоғары білім жүйесін дамытуға да үлкен маңыз берілді. Қысқа мерзім ішінде колледждер мен университеттердің бүтіндей бір желісі ашылды. Бұл ретте Махатхир жоғары оқу орындары бағдарламасының таза академиялық болмауын, өмірден алшақтап қалмауын әрдайым жақтады. Үкіметтің мақсатты іс-әрекетінің арқасында айтарлықтай білімді малайлық мамандар, ең алдымен бизнесті басқару саласындағы мамандар пайда болды. Олардың қатарына [[Гарвард]] және Уортон бизнес-мектептерін, тек қана басқару кадрларын дайындаған [[Утара Малайзия университеті]]н қоса алғанда, Малайзияның технологиялық институттары мен университеттерінің түлектерін жатқызу жөн.

== Бірінші кезең - премьер-министр ==

=== Ішкі істер ===
Махатхир [[1981 жыл]]ы [[16 шілде]]де 56 жасында премьер-министр ретінде ант берді. Оның алғашқы іс-әрекеттерінің бірі - Ішкі қауіпсіздік туралы заңға сәйкес ұсталған 21 адамның, оның ішінде журналист Самад Исмаил мен Хуссейн үкіметінің бұрынғы орынбасары Абдалла Ахмадтың , ол жерасты коммунисті деп күдіктенген. Ол өзінің жақын одақтасы Мұса Хитамды Премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады.

== Энергияны қолдану (1987-90) ==
[[Сурет:Mahathir_1984.jpg|оңға|нобай|280x280 нүкте|Махатир 1984 жылы]]
[[1986 жыл]]ы Махатхирдің саяси үстемдігі туралы жасаған кез-келген иллюзия қысқа мерзімді болды. [[1987 жыл]]ы ол UMNO төрағалығына және тиімді премьер-министрлерге, Тунку Рашари Хамза ханымына наразылық білдірді. Разалейгтің мансабы Қаржы министрлігінен Сауда және өнеркәсіп министрлігіне дейін төмендейтін Махатхир астында артта қалды. Разалейге өткен жылы премьер-министрдің орынбасары қызметінен кеткен Мұса қолдады. Мұса мен Махатхир бұрынғы одақтастар болған кезде, екеуі Махатхирдің премьерасында болған кезде, Мұса Махатхир оған сенім артпады деп мәлімдеді. Разалей және Мұса UMNO төрағалығы мен төрағасының орынбасары Махатхирмен бірлескен билетте және оның жаңа орынбасары Гафар Баба сайлануына жүгірді. Билеттер «Team B» және «Team A» ретінде белгілі болды. Махатхирдің командасы БАҚ қолдауымен, көпшілік партиялық ауыртпалықтарынан, тіпті Ескендір, әсіресе, Абдолла Бадави сияқты маңызды тұлғалар Б командасына қолдау көрсетті. [[1987 жыл]]ғы 24 сәуірде өткен сайлауда А тобы басым болды. Махатхир қайтадан сайланған болатын, ол Разалейдің 718-ші партиясына 761 партия делегатының дауысын алды. Гафар Мұсаны бірнеше рет жеңіп алды. Махатхир өзінің командасынан жеті команда Б командасын тастап, команда B жеңіліске жол бермеді және сот процесін бастады. 1988 жылдың ақпанында күтпеген шешімде Жоғарғы сот UMNO заңсыз ұйым болғандықтан, оның кейбір филиалдары заңды түрде тіркелмеген. Әр фракция UMNO атауымен жаңа партияны тіркеуге шықты. Махатхир тарапы «UMNO Baru» («жаңа UMNO») атауын сәтті тіркеді, ал Team B компаниясының «UMNO Malaysia» тіркеу туралы өтініші қабылданбады. UMNO Малайзия, Тунку Рашари Хамза басшылығымен және Малайзияның бұрынғы премьер-министрлері Абдул Рахман мен Хусейндің қолдауымен, орнына «Семангат» партиясын тіркеді.

Саяси дағдарысты ең аз дегенде уақытша аман алып, Махатхир УМНО-ны тіркеу туралы шешімге қарсы В командасының сәтті шағымдануынан қорқып, сот билігіне қарсы шықты. Ол Жоғарғы Соттың жалпы құзыретін соттық қарауды жүргізу үшін жою арқылы Парламент арқылы Конституцияға түзетулер енгізді. Жоғарғы соттар қазіргі уақытта парламенттің нақты актілеріне билік бергенде ғана сот қарауына қатыса алады.

Жоғарғы Соттың Төрағасы Саллих Абас Агонгке наразылық хат жолдады. Содан кейін Махатхир Саллихты «жалған мінез-құлық пен мінез-құлық» үшін тоқтатты, бұл хаттар хаттаманың бұзылуына байланысты болды. Махатхирдің тағайындаған трибунасы Саллиді кінәлі деп тапты және Саллихты Адонгаға жіберуге кеңес берді. Соттың бес басқа судьясы Саллихті қолдап, Махатхирді тоқтатты. Жаңадан құрылған сот Б командасының өтінішін тоқтатып, Махатхирдің фракциясына UMNO атауын пайдалануды жалғастыруға мүмкіндік берді. Милне және Маузи деректері бойынша, эпизод Малайзия сот органдарының тәуелсіздігін жойды.

Саяси және соттық дағдарыстармен бір мезгілде Махатхир оппозициялық диссиденттерге Ішкі қауіпсіздік туралы Заңды қолдану арқылы бастама көтерді. Қытай мектептеріне Мандарин тілін білмеген бірқатар әкімшілерді тағайындау Қытай Малайзиясындағы дау-жанжалды туғызды, оған UMNO-ның коалициялық серіктестері Малайзия қытай қауымдастығы мен Геракан Демократиялық әрекеттер партиясына (ДӘП) тағайындауларға наразылық білдірді. УМНО-ның Жастар қанаты арандатқан наразылықты жалғастырды, ол тек қана Малайздың қару-жарағын түсірді, тек Махатхирдің араласуы УМНО-ға үлкен наразылық туғызуына кедергі келтірді. Оның орнына&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB071EFC3A580C748CDDAB0894D0484D81|title=Malay Party Ruled Illegal, Spurring Conflicts|last=Crossette|first=Barbara|date=7 February 1988|work=New York Times|accessdate=5 February 2011}}&lt;/ref&gt;, Махатхир Уэйн «Малайзияның саяси диссидентіндегі ең үлкен қысымшылықты ешқашан көрмеген» деп бұйырды. Полиция қызметкерлері «Лаланд операциясы» деп аталатын операцияға сәйкес, Ішкі қауіпсіздік туралы заң бойынша 119 адам тұтқындалып, айыппұлсыз ұсталды. Махатхир [[1969 жыл]]ғы нәсілдік тәртіпсіздіктердің қайталануына жол бермеу үшін қамауға алу қажеттігі туралы пікір білдірді. Ұсталғандардың көпшілігі оппозиция белсенділері болды, оның ішінде ДПА жетекшісі Лим Кит Сян және оның тоғыз депутаты. Оппозицияға деген үш газет жабылды.

Махатхир [[1989 жыл]]дың басында жүрекке шабуыл жасады, бірақ [[1990 жыл]]ы сайлауда жеңіске жету үшін Барисан Насиленді басқарды&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cheah|first=Boon Keng|title=Malaysia: the making of a nation|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=981-230-154-2|page=219}}&lt;/ref&gt;. Семангат 46 Разалейгтің Келантан қаласынан тыс жерлерде ешқандай жолға шықпады (Мұса UMNO-ға қосылды)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kim Hoong Khong|title=Malaysia's general election 1990: continuity, change, and ethnic politics|year=1991|publisher=Institute of South East Asian Studies|isbn=981-3035-77-3|pages=15–17}}&lt;/ref&gt;.

== Экономикалық даму қаржы дағдарысына (1990-98) ==
[[Сурет:Mahathir3.jpg|солға|нобай|269x269 нүкте|[[Малайя Университеті]]ндегі Махатхир Мұхамед елдегі екі жақты жүйенің мүмкіндігі туралы дәріс оқыды (2013)]]
Малайзияның жаңа экономикалық саясатының (ЭС) мерзімі 1990 жылы Махатхирге [[Малайзия]] үшін өзінің экономикалық көзқарасын баяндауға мүмкіндік берді. [[1991 жыл]]ы ол Визия 2020 бағдарламасын жариялады, оған сәйкес, [[Малайзия]] 30 жыл ішінде толық дамыған ел болуға ұмтылады. Мақсат жылдық ІЖӨ-нің шамамен жеті пайызының орташа экономикалық өсуін талап етеді. Визия 2020-нің ерекшеліктерінің бірі этникалық кедергілерді бірте-бірте бұзады. Визия 2020-ны ЭС-ні ауыстыру, Ұлттық Даму Саясаты (ҰДС) сүйемелдеумен жалғасты, оған сәйкес бумботераның пайдасына арналған кейбір мемлекеттік бағдарламалар басқа этникалық топтарға ашылды. ХДП өзінің негізгі мақсаттарының бірі - кедейшілікті қысқартуды қолға алды. [[1995 жыл]]ға қарай малайзиялықтардың тоғыз пайызы кедейлікте өмір сүріп, табыс теңсіздігі азайған. Махатхир үкіметі шетелдік инвестицияларды тарту үшін корпоративті салықтар мен либералды қаржылық регламенттерді қысқартады. Экономика [[1997 жыл]]ға дейін жылына тоғыз пайыздан астам өсіп, басқа дамушы елдерге Махатхирдің саясатына еліктеуге талпындырды. [[1990 жыл]]ы Малайзияның экономикалық дамуына арналған несие көпшілігі [[1991 жыл]]ы Махатирді қаржы министрі етіп тағайындаған Әнуәр Ибрагимке жіберілді. Үкімет экономикалық толқу шегініп, 1995 жылғы сайлауды көпшілік дауыспен жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hilley|first=John|title=Malaysia: Mahathirism, hegemony and the new opposition|year=2001|publisher=Zed Books|isbn=1-85649-918-9|page=256}}&lt;/ref&gt;.

Махатхир 1990-шы жылдары бірқатар ірі инфрақұрылымдық жобаларды бастады. Ең ірі бірі - Ақпараттық технологиялар индустриясына қызмет ету үшін жасалған, [[Силикон алқабы]]ның қалыпында, [[Куала-Лумпур]]дың оңтүстігіндегі Мультимедиялық Super Corridor. Дегенмен, жоба күтілетін инвестицияны өндіре алмады. Басқа Махатхир жобалары Путраджайаны [[Малайзия]]ның мемлекеттік қызметіне арналған үй ретінде дамытуды және Формула-1 Гран-приін Сепангқа әкелді. Ең қарама-қайшылықты оқиғалардың бірі Саравактағы Бакун Дамуы болды. Үлкен гидроэлектрлік жоба Оңтүстік-Қытай теңізі арқылы электр энергиясын [[Малайзия түбегі]]нде электр энергиясына деген сұранысты қанағаттандыру үшін тасымалданады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Wain|2010|pp=186–187}}&lt;/ref&gt;. Дамбадағы жұмыс азиялық қаржы дағдарысы салдарынан тоқтатылды.
[[Сурет:Petronas_Towers_at_night_(7025662613).jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|[[Куала-Лумпур]]дағы [[Петронас мұнаралары]] және айналасындағы орталық бизнес ауданының көрінісі, Махатхирдің 22 жылдық басқаруындағы малайзиялық феноменальдық экономикалық эволюцияның өсиеті]]
[[1997 жыл]]ы Таиландта [[1997 жыл]]дан бері басталған азиялық қаржы дағдарысы [[Малайзия]]ны жойып жіберді. Валюта спекуляциясы, шетел инвестициялары қашып кетті, ал негізгі қор индексі 75 пайыздан төмен болды. Халықаралық Валюта Қорының (ХВҚ) шақыруымен үкімет мемлекеттік шығындарды қысқартты және пайыздық ставкаларды көтерді, бұл тек экономикалық жағдайдың ушығуына әкелді. [[1998 жыл]]ы Махатхир талассыз көзқараста ХВҚ пен оның орынбасары Әнуәрға қарсы бұл саясатты кері салды. Ол мемлекеттік шығындарды көбейтіп, ринггитті АҚШ долларына көтерді. Нәтижесінде оның халықаралық сын-қатерлері мен ХВҚ-ы айналымдады. [[Малайзия]] [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның көршілерінен гөрі дағдарысты тезірек қалпына келтірді. Отандық салада саяси жеңіс болды. 1998 жылы болған экономикалық оқиғалар кезінде Махатхир Энварды Қаржы министрі және премьер-министрдің орынбасары ретінде босатып жіберді және ол енді Әнуәр саясатына қарамастан экономиканы құтқаруды талап ете алады.

Өзінің екінші онжылдықтарында Махатхир Малайзияның роялтиімен күресуге мәжбүр болды. [[1992 жыл]]ы Сұлтан Ескендір ұлы, өкілдік хоккейші, қарсыласқа қарсы шабуыл үшін бес жыл бойы бәсекелестіктен тоқтатылды. Ескендір Джохордың барлық хоккей командаларын ұлттық жарыстардан шығарып жіберді. Оның шешімін жергілікті жаттықтырушы сынаған кезде, Ескендір оны сарайына тапсырып, оны ұрып жіберді. Федералдық парламент бірауыздан Ескендірді айыптап, Махатхир сұлтандардың азаматтық және қылмыстық соттардан конституциялық иммунитетті алып тастау мүмкіндігіне ие болды. Баспасөз Махатхирді қолдады және бұрын-соңды болмаған даму барысында Малайзия корольдік отбасы мүшелерінің заңға қайшы әрекеттері туралы мәлімдеме жіберді. Баспасөзде билеушілердің экстравагант байлығы туралы мысалдар айтылған Махатхир патшалық үй шаруашылығын қаржылай қолдауды қысқартуға шешім қабылдады. Баспасөзбен және үкіметтен оларға қарсы сұлтандар үкіметтің ұсыныстарына жауап берді. Вейл заңдарына келісім беруден бас тартуға олардың өкілеттігі [[1994 жыл]]ы қабылданған әрі қарай конституциялық түзетулермен шектелді. Малайзиялық роялтидің мәртебесі мен өкілеттіктері азайған Уэйн 90-шы жылдардың ортасына қарай Махатхирдің елдің «шірінбеген патшасы» болғанын жазады.

== Зейнетақы (2003-2018) ==
[[Сурет:Moonrise_over_kuala_lumpur.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|[[Куала-Лумпур]]дың қақ ортасында ай өсіп тұр.]]
[[Сурет:Mahathir_Mohamad_addressing_the_United_Nations_General_Assembly_(September_25_2003).jpg|солға|нобай|Махатхир [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] Бас Ассамблеясының [[2003 жыл]]ғы [[25 қыркүйек]]те сөйлеген сөзінде]]
Махатхир зейнеткерлікке шыққан кезде, «Тунь» атағын иемденуге мүмкіндік беретін «Әлемді қорғаушы» орденінің үлкен қолбасшысы аталды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2003/10/31/1067597152513.html|title=Mahathir honoured as he steps down|date=31 October 2003|work=The Age|location=Australia|accessdate=6 February 2011}}&lt;/ref&gt;. Ол Абдулланың кабинетінде эмерит рөлін қабылдамай, саясатты «толықтай» тастап кетуге уәде берді. Абдулла бір сәтте тыныш және кем қарсылас премьер ретінде өзінің таңбасын жасады. Махатхирге қарағанда әлдеқайда күшті діни сенімге ие болғанымен, ол 1999 жылы өткен сайлауда ПАС-ны күшейте алмады және [[2004 жыл]]ы сайлауда Барисан Насилийді 219 парламенттік орыннан 199-ын алып, ең үлкен жеңіске жетеледі.

Махатхир Массачус пен Абдулланың [[2005 жыл]]ы Протонға қарсы күресті басынан кешірді. Махатхир [[2005 жыл]]ы [[Малайзия]]ның көптеген протон, Perdana Leadership Foundation және [[Малайзия]]ның мемлекеттік мұнайгаз компаниясы Petronas сияқты көптеген жетекші компаниялардың аға кеңесшісі болды. бас атқарушы, Махатхир одақтасы, компанияның басқармасынан босатылды. Абдулла ханымның арқасында компания Махатхирдің кеңесі бойынша сатып алынған компанияның MV Agusta мотоциклін сатып алды. Махатхир сондай-ақ, «Протонның» ішкі сатылымын азаптауға мәжбүр болған шетелдік автокөліктерге импортқа рұқсат беру туралы сынға ұшырады және [[Малайзия]] мен [[Сингапур]] арасындағы екінші жолдың құрылысын тоқтату үшін Абдаллаға шабуыл жасады. Махатхирдің пікірінше&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/business/family-ties-lubricate-malaysia-wheels-of-power/2005/08/09/1123353320054.html|title=Family ties lubricate Malaysia wheels of power|last=Backman|first=Michael|date=10 August 2005|work=The Age|location=Australia|accessdate=12 February 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Малайзия]] баспасөзі оның көзқарастарын премьер-министр болған кезінде қысқартқан бостандықтары жеткіліксіз деп есептейді: Журналистерді қорғау жөніндегі Комитет өзінің шектеуі үшін ол «Баспасөздегі он жексұрын жауы» деп аталды газеттерде және кейде журналистерді түрмеге жапқан. Ол Малайзакииниге арналған бағанды жазып, блог блогын айналдырып, онлайн-медиа жаңалықтар веб-сайтын ашты және өз блогын ашты. Ол [[2006 жыл]]ы УМНО-ның бас ассамблеясының делегаты болу үшін жергілікті партия бөлімі арқылы сайлауды сәтсіз аяқтады, ол Абдулла партиясының басшылығына қарсы көтерілісті бастауды жоспарлады. [[2008 жыл]]ы өткізілген сайлаудан кейін УМНО Парламенттің үштен екісінің көпшілігін жоғалтты, Махатхир партиядан шығып кетті. Абдалла орнына оның орынбасары Нажиб Разак, [[2009 жыл]]ы, Махатхирге партияға қайта келуді ұсынды.
[[Сурет:Mahathir_2007.jpg|нобай|Махатхир [[2007 жыл]]ғы тамызда Ұлттық мерекеде]]
Махатхир халықаралық істер бойынша ескертулер үшін зейнетке шығу туралы дау тудырды. Ол Израильдің қатаң сыншысы және антисемитикалық деп айыпталған. [[2012 жыл]]ғы блогта ол «[[Яһудилік]] осы дүниені сенімді түрде басқарады» деп жазды. Сондай-ақ [[2012 жыл]]ы ол былай деп жазды: «Мен антисемитикалық деп аталатынына қуаныштымын [...] Мен Холокост кезінде азап шегетін қасіреттер туралы жиі айтатын яһудилер сол нәсілдік қатыгездіктер мен қатал жүректі көрсеткенде басқаша болуы мүмкін өздерінің жауларын ғана емес, тіпті өз одақтастарына палестиналықтардың жауластарына қарсы мазасыздықты тоқтатуға тырысуы керек ». Махатхир АҚШ-тың, Израильдің және Ирактағы, [[Ливан]]ның және [[Палестина]] аумақтарындағы одақтастарының қызметін зерттеу үшін Куала-Лумпурдағы соғыс қылмыстарын тергеу комиссиясын құрды. Ол сондай-ақ, [[2001 жыл]]ғы [[11 қыркүйек]]тегі шабуылдарды америка Құрама Штаттарының үкіметі қойған деп айтқан&lt;ref name=&quot;Roslan Rahman&quot;&gt;{{cite news|url=https://my.news.yahoo.com/malaysias-mahathir-9-11-not-muslims-045737526.html|title=Malaysia's Mahathir: 9/11 not work of Muslims|last=Roslan Rahman|date=11 September 2011|work=AFP News|accessdate=10 November 2014}}&lt;/ref&gt;.

Махатхир [[2005 жыл]]ы «[[Куала-Лумпур|Куала-Лумпур»]] бастамасын іске қосты, ол [[2006 жыл]]ы Пердана жаһандық бейбітшілік ұйымының құрылуына әкелді. Қатысушылардың пікірінше, форумда соғысқа тыйым салу және жаһандық бейбітшілікті нығайту үшін маңызды белсенді және тұрақты күрес қажет . [[2010 жыл]]ы Perdana Global Peace Foundation (ЖБМКБ) Махатхирдің президенті болып табылатын үкіметтік емес ұйым ретінде тіркелді. PGPF-тің күш-жігері Малайзияның Халықаралық ислам университеті жанындағы Әлемдік бейбітшілік үшін Тун Махатхир ПГПФ төрағасы, Махатирдің жаһандық бейбітшілік мектебінің көпжылдық бағдарламасы, ЖБМКБ клубы, Siege миссиясын үзу, Газада Permata Projects және Warm Winter және Ramadhan Campaign . Махатхирдің көзқарасы бойынша, ЖБМКБ мектептерде, университеттер мен қоғамдық форумдарда халықаралық конференциялар, келіссөздер мен ақпараттық бағдарламалар арқылы жаһандық бейбітшілікті қолдайды&lt;ref name=&quot;Roslan Rahman&quot;/&gt;.

Махатир өткен екі жылда жүректің екі шабуылынан кейін [[2007 жыл]]ы жүрек айналымы операциясын өткізді. Ол [[1989 жыл]]ы жүрекке шабуыл жасағаннан кейін сол операцияны өткізді. [[2007 жыл]]ы операциядан кейін ол көкірекше инфекциясын жұқтырды. [[2010 жыл]]ы тағы бір кеуде жұқпасын емдеуге жатқызылды&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-10-05/ex-malaysia-prime-minister-mahathir-is-discharged-from-australian-hospital.html|title=Ex-Malaysian Prime Minister Mahathir Discharged From Australian Hospital|last=Porter|first=Barry|date=5 October 2010|work=[[Bloomberg L.P.]]|accessdate=12 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

== Сыртқы қарым-қатынасы ==
Махатхир кезінде жалпы алғанда, оның Батысқа деген ашық сын көзқарасына қарамастан, жақсы деуге болады. Оның биліктегі алғашқы кезеңіндегі Біріккен Патшалықпен университтер төлемі жайлы кішкене түсініспеушілігі “Британдықты ең соңынан сатып ал” деп аталған барлық британдық тауарларға бойкотқа алып келді. Бұл дамудың азиялық, атап айтқанда - жапондық, үлгісін іздеуге де негіз болды. Бұл оның танымал &quot;Шығысқа қара&quot; саясатының басы еді. Әңгіменің шешуін [[Ұлыбритания Премьер-министрі]] [[Маргарет Тэтчер]] тапқанымен, Махатхир Азия даму үлгілерін ұстануын жалғастырды.

== АҚШ ==
[[File:Ilham Aliyev met with Prime Minister of Malaysia Mahathir Mohamad 01.jpg|thumb|Махатхир және [[Әзірбайжан президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]], 26 қазан 2019 жыл]]
Махатхир ешуақытта АҚШ-қа сын көзбен қарайтынын жасырмаған, әйтсе де АҚШ Малайзияның ең ірі шетел инвесторларының бірі болып табылады, сонымен қатар ол Махатхир кезіндегі [[Малайзия]]ның ең ірі әріптесі болды. Оның үстіне, малайзиялық офицерлер АҚШ-тағы Халықаралық Әскери Білім және Жаттығы бағдарламасы аясында оқуларын жалғастырды.

== Екінші кезең - премьер-министр ==
[[Сурет:Secretary_Pompeo_and_Malaysian_Prime_Minister_Mahathir_Mohamad_(43814329771)_(cropped).jpg|нобай|Махатхир 2018 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпеймен кездесті]]
[[2018 жыл]]ы [[9 мамыр]]да қайтадан бас министрдің кандидаты Махатхир бастаған оппозициялық «Пакатан Харапан» коалициясының тарихи жеңісінен кейін Barisan Nasional үкіметтік коалициясының премьер-министрлерінің кандидаты Наджиб Разак бұрынғы премьер министрдің орнынан сәтті өтті. Осылайша, [[Малайзия]]ның 6-шы премьер-министрінің басшылығымен аяқталды. 13.00-ге (GMT +8: 00) келесі күні ([[2018 жыл]] [[10 мамыр]]) Махатхир жаңа премьер-министр ретінде 17.00-де ант беруді үміттенеді.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/kk/news/alem/malaiziyada_92_zhastagi_mahathir_mohamad_kaita_bilikke_keldi20180510_093900 Малайзияда 92 жастағы Махатхир Мұхаммед қайта билікке келді]&lt;/ref&gt;

Нейвид Разак, партияның және коалицияның жеңіліске ұшырағанын мойындағанымен, сағат 11-де баспасөз мәслихатын өткізген кезде, бірде-бір партия қарапайым көпшілік жеңісіне қол жеткізбеді деп мәлімдеді (өйткені, қарсы коалиция бәсекелес ретінде [[Малайзия]]ның Малайзия мемлекетінің басшылығына тағайындалуын қалдырып, премьер-министрдің миссиясын тағайындаудан бас тартқан, сайлау комиссиясының біртұтас бірлігі ретінде Найджибтің ауыр ықпалы астында болған деп есептелді. ''Янг ди-Пертуан Агонг''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.malaysiakini.com/news/424051|title=Najib: No party has simple majority|accessdate=10 May 2018|agency=Malaysiakini}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен Малайзияның Ұлттық сарайы дереу [[Малайзия]]ның премьер-министрі ретінде Мадрид Махатхир Мұхаммедтін анасы ретінде сол күні (10 мамыр 2018 ж.) Ант береді деп растайтын корольдік мәлімдеме жасаған болатын және ол Премьер-министрдің тағайындалуы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theedgemarkets.com/article/istana-negara-confirms-dr-m-be-sworn-tonight-refutes-claims-delaying-pm-appointment|title=Istana Negara confirms Dr M to be sworn in tonight, refutes claims of delaying PM appointment|accessdate=10 May 2018|agency=The Edge Markets}}&lt;/ref&gt;. Сағат 10-да Махатхир ресми түрде Малайзияның Премьер-Министрі ретінде ант берді.

Қазіргі уақытта Махатхир әлемдегі ең ескі мемлекет көшбасшысы болып табылады (Жасы:1925, 84 күн), [[II Елизавета]] патшайымы (1926, 164 күн) екінші болып табылады. Ол сондай-ақ дүние жүзінде бұрыннан келе жатқан 10-шы мемлекет болып табылады. Пакатан Харапанның бастапқы жоспарында ұсынылғандай, Әнуәр Ибрахимның әйелі Ван Азиза Ван Исмаил өзінің орынбасарына айналып, Малайзияның премьер-министрінің бірінші орынбасары болады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.afr.com/news/world/mahathir-says-hes-poised-to-lead-malaysia-again-20180510-h0zx2w|title=Mahathir says he's poised to lead Malaysia again|accessdate=10 May 2018|agency=Reuters Annual Financial Review}}&lt;/ref&gt;. Махатхир премьер-министр лауазымына тағайындалғаннан кейін, «заңның үстемдігін қалпына келтіруге» уәде берді және Махатхирдің бұрынғы премьер-министрдің жасаған 1Malaysia Development Berhad дауын мұқият және ашық зерттеулері еді, бір нәрсе дұрыс емес, ол салдарға тап болады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2018/05/10/1mdb-poses-fresh-threat-to-najib/|title=1MDB poses fresh threat to Najib|accessdate=10 May 2018|agency=Free Malaysia Today}}&lt;/ref&gt;.

=== Солтүстік Корея ===
[[Сурет:Rodrigo Duterte and Mahathir Mohamad (Pacquiao vs Matthysse).jpg|thumb|right|200px|Махатхир және [[Филиппин президенті]] [[Родриго Дутерте]], 15 шілде 2018 жыл]]
Махатхир [[2018 жыл]]ы Солтүстік Корея-америка саммитін қарсы алды. Оның айтуынша, «әлем Солтүстік Кореяның көшбасшысы Ким Чен Ынға күмәнмен қаралмауы керек және оның бейбітшілікке деген жаңа көзқарасынан үйрену керек»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.my/dr-mahathir-praises-kim-jong-un-new-attitude-decision-trump-world-learn/|title=Malaysia PM Mahathir says the world can learn from Kim Jong Un’s ‘new attitude’ and decision to meet Trump|author=Jonathan Loh|publisher=Business Insider|date=12 June 2018|accessdate=15 June 2018}}&lt;/ref&gt;. [[Токио]]дағы [[Жапония]]мен бірлескен баспасөз мәслихатында Махатхир: «Біз тарихи кездесуден табысты нәтижеге үміттенеміз», - деді. «[[Малайзия]] Солтүстік Кореядағы өз елшілігін қайтадан ашты Ким Чен-нам өткен жылы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-northkorea-malaysia/malaysia-to-reopen-embassy-in-north-korea-mahathir-idUSKBN1J80O2|title=Malaysia to reopen embassy in North Korea: Mahathir|author1=Praveen Menon|author2=Darren Schuettler|publisher=Reuters|date=12 June 2018|accessdate=15 June 2018}}&lt;/ref&gt;.

===Жамал Хашоггиді өлтіру===
Махатхир саудиялық журналист [[Жамал Хашогги]]дің өліміне жол берілмейтінін мәлімдеді. Малайзия, ол үкіметтің сыншыларын өлтіруді қолдамайды дейді. «Бұл өте қатыгездік, және бұл мүмкін емес. Бізде де біз ұнатпайтын адамдар бар, бірақ біз оларды өлтірмейміз.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tang |first1=Ashley |title=Dr M: Khashoggi's killing extremely cruel, unacceptable |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2018/10/22/dr-m-khashoggis-killing-extremely-cruel-and-unacceptable/ |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=22 October 2018 |access-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024112900/https://www.thestar.com.my/news/nation/2018/10/22/dr-m-khashoggis-killing-extremely-cruel-and-unacceptable/ |archive-date=24 October 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;»

===2019 жылғы пара жүзу бойынша әлем чемпионаты қайшылықты===
[[Сурет:Mahathir and Duterte.jpg|thumb|right|200px|Махатир Мұхамед және Филиппин президенті [[Родриго Дутерте]] мен кездесуі 2019 ж.]]
2017 жылы [[Халықаралық паралимпиада комитеті]] (ХПК) Ұлыбританиядан бәсекеге түсетін Малайзияға пара жүзу бойынша 2019 жылғы әлем чемпионатын өткізу құқығын берді.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Gareth A |last=Davies |url=https://www.telegraph.co.uk/paralympic-sport/2017/07/22/world-para-athletics-championships-could-return-london-2019/ |title=World Para Athletics Championships could return to London in 2019 and 2021 |publisher=The Telegraph |date=2017-07-22 |accessdate=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308064350/https://www.telegraph.co.uk/paralympic-sport/2017/07/22/world-para-athletics-championships-could-return-london-2019/ |archive-date=8 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; Бұл олардың барлық білікті спортшылардың бәсекеге түсуіне мүмкіндік беретінін түсіну арқылы жасалды. 2019 жылы Палестина ұлттық әкімшілігімен ынтымақтасу аясында Малайзия 29 малайзиялық [[Үкіметтік емес ұйымдар|үкіметтік емес ұйымның]] қолдауымен Израиль спортшыларына бұл шараға тыйым салатындарын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/mahathir-not-disappointed-world-para-swimming-championships-11176776|title='Let them cancel': Mahathir reacts to decision to strip Malaysia of 2019 World Para Swimming Championships|work=Channel News Asia|date=28 January 2019|access-date=4 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203220317/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/mahathir-not-disappointed-world-para-swimming-championships-11176776|archive-date=3 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Малайзия Паралимпиадалық кеңесі олар үкіметтің саясатын ұстанады деп мәлімдеді, өйткені Малайзия Израиль паспорт иелеріне елге кіруге тыйым салады.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Jacob |last=Achoi |url=http://www.theborneopost.com/2019/01/25/sarawak-bans-israeli-athletes-from-participating-in-world-para-swimming-championships/ |title=Sarawak bans Israeli athletes from participating in World Para Swimming Championships |publisher=The Borneo Post.com |date=2015-05-03 |accessdate=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129020657/http://www.theborneopost.com/2019/01/25/sarawak-bans-israeli-athletes-from-participating-in-world-para-swimming-championships/ |archive-date=29 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; Махатхир [[Израиль]]дің «халықаралық заңдарға бағынбайтын ел» екенін және әлем Израильдің айтқанын әрдайым ұстанатынын айтты. Шешімге байланысты 2019 жылдың 27 қаңтарында Малайзия хостинг құқығынан айырылды, ал 2019 жылдың 15 сәуірінде [[Лондон]], [[Ұлыбритания]] ауыстырудың қожайыны болып жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.swimming.org/sport/london-world-paraswimming-championships/ |title=London to host 2019 World Para-swimming Championships |publisher=SwimEngland |date=2019-04-15 |accessdate=2019-05-13}}&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Оның әйелі (1956 жылдан бастап) Мультимедиа Университетінің атақты президенті, белгілі дәрігері, 1926 жылы туылған Сити Хасим Мұхамед (1928 жылы туған). 7 бала - Марина (қоғам қайраткері, жазушы), Мирзан, Мелинда, Мохзани (елдегі ең бай кәсіпкерлердің бірі), Мухриз (1964 жылы туған, кәсіпкер, 2008 жылдан бастап, парламент депутаты, 2013 жылдан бастап Кедах үкіметінің басшысы) Мизура және Мазар.

== Кітаптары ==

* ''The Malay Dilemma (1970)''
* ''The Challenge (1986)''
* ''The Pacific Rim in the 21st century'' (1995)
* ''The Challenges of Turmoil'' (1998)
* ''A New Deal for Asia'' (1999)
* ''Islam &amp; The Muslim Ummah'' (2001)
* ''Globalisation and the New Realities (2002)'' 
* ''Reflections on Asia'' (2002) ISBN 967-978-813-X
* ''Achieving True Globalisation'' (2004-11-30) ISBN 967-978-904-7
* ''The Chinese Malaysian Contribution'' (2005)
* ''Islam, Knowledge, and Other Affairs'', (2006) {{ISBN|983-3698-03-4}}
* ''Principles of Public Administration: An Introduction'', (2007) {{ISBN|978-983-195-253-5}}
* ''Chedet.com Blog Merentasi Halangan (Bilingual)'', (2008) {{ISBN|967-969-589-1}}
* ''A Doctor in the House: The Memoirs of Tun Dr Mahathir Mohamad'', 8 March 2011 {{ISBN|9789675997228}}.
* ''Doktor Umum: Memoir Tun Dr. Mahathir Mohamad'', 30 April 2012 {{ISBN|9789674150259}}. This book was the BM version of his best-selling memoir,&quot;A Doctor in the house&quot;.

== Басқа сілтемелер ==

* Greider, William (1997). One World, Ready or Not. Penguin Press. ISBN 0-7139-9211-5.
* Hong, Carolyn (Oct. 31, 2005). &quot;Mahathir dismisses talk of comeback&quot;. Straits Times.
* Kamarudin, Raja Petra (Nov. 9, 2005). &quot;The Anwar Factor&quot;. Malaysia Today.
* Kamaruddin, Raja Petra (Nov. 4, 2005). &quot;The true meaning of political doublespeak&quot;. Malaysia Today.
* &quot;Malaysia auto plan seen as another wake-up call to Proton&quot;. Associated Press.
* Mydans, Seth (Oct. 16, 1997). &quot;Malaysian Premier Sees Jews Behind Nation's Money Crisis&quot; The New York Times
* Nazri, Syed (Nov. 6, 2005). &quot;When will Dr M tell all?&quot; New Sunday Times, p.&amp;nbsp;19.
* Lahiri,Imankalyan,Mahathir's Islam: A Socio-Political Construal, Ekush Satak, Kolkata 2005

== Марапаттар мен танулар ==

=== Малайзия наградалары ===

* [[Сурет:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50x50 нүкте]] Аймақ қорғаушысы ордені (2003)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.istiadat.gov.my/index.php/component/semakanlantikanskp/|title=Semakan Penerima Darjah Kebesaran, Bintang dan Pingat}}&lt;/ref&gt;
* [[Сурет:MY-FED_Darjah_Mahkota_Wilayah_-_Grand_Knight_-_SUMW.svg|50x50 нүкте]] Аймақтық Корона ордені (SUMW) - '''Datuk Seri Utama''' (2008)
* [[Сурет:Order of the Crown of Johor ribbon bar.svg|50x50 нүкте]] Рыцарь Джохор тәжінің тәртібі (SPMJ) орденінің үлкен қолбасшысы - Dato '(1979)
* [[Сурет:MY-KED_Order_of_Loyalty_to_the_Royal_House_of_Kedah_-_Knight_Grand_Companion_(SSDK).svg|50x50 нүкте]] Джохордың ең беделді отбасылық ордені - роман бар.png «Джохордың» отбасылық орденінің үлкен қолбасшысы (DKI) (1989)
* [[Сурет:MY-PAH_Order_of_Sultan_Ahmad_Shah_of_Pahang_-_Grand_Knight_-_SSAP.svg|50x50 нүкте]] Кеданың Корольдік үйіне деген адалдық - Рыцарь Гранд Компаньон (SSDK) .svg Корольдік Кедан үйіне адалдық тәртібінің Рыцарь Үлкен серігі - Дато Сери (1977)
* [[Сурет:MY-KED_Kedah_Supreme_Order_of_Merit_(DUK).svg|50x50 нүкте]] Keдах Жоғары Құрмет ордені (DUK) .svg Kedah Құрмет грамотасы (DUK) (1988)
* [[Сурет:MY-KED_Royal_Family_Order_of_Kedah_(DK).svg|50x50 нүкте]] Keдах (DK) .svg Корольдік отбасылық ордені Кедах (DK) (2003)&lt;ref&gt;[http://thestar.com.my/news/list.asp?file=/2003/1/20/nation/honourlist&amp;sec=nation &quot;Sultan of Kedah's Honours ListHonours List for the Year 2003&quot;, The Star Online. 20 Januari 2003.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105214833/http://thestar.com.my/news/list.asp?file=%2F2003%2F1%2F20%2Fnation%2Fhonourlist&amp;sec=nation |date=2012-11-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Сурет:MY-MAL Exalted Order of Malacca.svg|50x50 нүкте]] Малакканың ордені Malacca (DGSM) - Datuk Seri&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2017/12/11/dr-mahathir-returns-both-selangor-royal-awards/|publisher=[[The Star (Malaysia)]]|accessdate=31 March 2019|date=11 December 2017|title=Dr Mahathir returns both Selangor royal awards|work=Rahmah Ghazali}}&lt;/ref&gt;
* Малаккалық орденмен марапатталған Үлгі: Malacca Order of Commander (DUNM) - Datuk Seri Utama
* Негери Семиланға адалдық тәртібі.svg Негери Семилана (SPNS) адалдық орденінің басты рыцарты - Dato 'Sri Utama
* [[Сурет:MY-PAH_Order_of_Sultan_Ahmad_Shah_of_Pahang_-_Grand_Knight_-_SSAP.svg|50x50 нүкте]] Паханг Сұлтан Ахмед Шахтың ордені - Үлкен Рыцарь - SSAP.svg Паханг Сұлтан Ахмад Шахтың ордені - Үлкен Рыцарь - Дато Шри (1977)
* Мемлекеттік қорғаушы ордені - Рыцарь Гранд командирі - DUPN.svg Рыцарь Мемлекеттік қорғаушы орденінің үлкен қолбасшысы (DUPN) - Datuk Seri Utama
* Кура Си Маня Кини орденінің үлкен рыцарасы (жаңа) .svg Құрметті Si Manja Kini (SPCM) орденінің үлкен рыцарты - Dato 'Seri
* [[Сурет:MY-PERL_Perlis_Family_Order_of_the_Gallant_Prince_Syed_Putra_Jamalullail_-_DK.svg|50x50 нүкте]]  Перлис отбасылық ордені Галлант ханзадасы Сыд Путра Джамалуллаил - DK.svg Перлис отбасылық ордені Галлант ханзада Сиед Путра Джамалуллаил (DK) (1995)
* Кинабалудың ордені - SPDK.svg Кинабалу орденінің үлкен қолбасшысы - Datuk Seri Panglima
* [[Сурет:MY-SAR_Order_of_the_Star_of_the_Hornbill_(Bintang_Kenyalang)_-_1._Knight_Grand_Commander_(DP).svg|50x50 нүкте]] Хорнбилл Саравак жұлдызының ордені (Кенялан жұлдызы) - 1. Рыцарь Гранд командирі (DP) .svg Рыцарь Хорнбилла Саравак (DP) жұлдызы орденінің үлкен қолбасшысы - Datuk Patinggi (1980)
* [[Сурет:MY-SAR Order of the Star of Sarawak - 1 ribbon SBS.svg|50x50 нүкте]] Саравак жұлдызының ордені - 1 реттік  Рыцарь Саравак жұлдызының орденінің (SBS) Үлкен қолбасшысы - Пехин Шри (2003)
* [[Сурет:MY-FED_Darjah_Mahkota_Wilayah_-_Grand_Knight_-_SUMW.svg|50x50 нүкте]] Тереңгәнуден Сұлтан Махмұдтың ордені -  мүшесі Тереңгәнуден Сұлтан Махмұд I орденінің үлкен серіктесі
* [[Сурет:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50x50 нүкте]] Сери Махараджа Мангку ордені (Smn);  ''Атағын «Тун» асырады''

===Шетелдік марапаттар===
* [[Сурет:Orden_of_Friendship.png|50x50 нүкте|Достық ордені]] Достық Ордені (Ресей)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.kremlin.ru/events/president/transcripts/22080 |date=5 August 2003 |title=Ceremony Awarding Malaysian Prime Minister Mahathir Mohamad the Order of Friendship |work=Kremlin (Official website of the President of Russia) |access-date=18 March 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[Сурет:JPN Toka-sho BAR.svg|50x50 нүкте|Павловни гүлдер ордені]] [[Павловни гүлдер ордені]] Жапония (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.malaymail.com/s/1689510/dr-m-to-receive-top-japanese-govt-award-for-extraordinary-contributions-as|date=3 November 2018|accessdate=3 November 2018|publisher=[[Malay Mail]]|title=Dr M to receive top Japanese govt award for ‘extraordinary contributions’ as PM|work=Tony Emmanuel|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103055047/https://www.malaymail.com/s/1689510/dr-m-to-receive-top-japanese-govt-award-for-extraordinary-contributions-as|archive-date=3 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Сурет:JPN Kyokujitsu-sho 1Class BAR.svg|50x50 нүкте|Шығыстағы күн тәртібі]] [[Шығыстағы күн тәртібі]] Жапония (1991)
* [[Сурет:Rib. Bar of Order of the Republic.png|50x50 нүкте|Республика ордені (Түркия)]] [[Республика ордені (Түркия)|Республика ордені]] (Түркия)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2019/07/25/in-rare-honour-dr-m-becomes-first-southeast-asian-leader-awarded-with-turki/1774842|publisher=[[Malay Mail]]|work=Zurairi Ar|title=In rare honour, Dr M becomes first SE Asian leader awarded with Turkish Order of the Republic|date=25 July 2019|accessdate=26 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726002126/https://www.malaymail.com/news/malaysia/2019/07/25/in-rare-honour-dr-m-becomes-first-southeast-asian-leader-awarded-with-turki/1774842|archive-date=26 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (2019)

== Сілтемелер ==

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алор Сетарда туғандар]]
[[Санат:Малайзия премьер-министрлері]]
[[Санат:Малайзия саясатшылары]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]</text>
      <sha1>52bnow4h6x9ytzswrt18dzkswmrjrrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ебіней Арыстанұлы Бөкетов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19066</id>
    <revision>
      <id>3578083</id>
      <parentid>3576456</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20693" sha1="4zae5ejldp6cf5symtwkq4vset8wdi4" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   = Ебіней Арыстанұлы Бөкетов
| image_name     = 
| image_size     = 
| image_caption  =
| date_of_birth  = {{birth date |1925|3|23}}
| place_of_birth = Қырғыз (Қазақ) АКСР, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы, Бағанаты ауылы
| date_of_death  = {{death date |1983|12|13}}
| deathplace   = [[Қарағанды]]
| occupation   = көрнекті ғалым, техника ғылымдарының докторы ([[1967]]), профессор (1967), [[Қазақ КСР Ғылым Академиясы]]ның академик ([[1975]]), [[КСРО Жазушылар одағы]]ның мүшесі ([[1974]]). 
| nationality  = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

'''Евней Арыстанұлы Бөкетов''' ([[23 наурыз]] [[1925 жыл]], Қырғыз (Қазақ) АКСР, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], қазіргі [[Шал ақын ауданы]], [[Бағанаты]] ауылы, — [[13 желтоқсан]] [[1983 жыл]], [[Қарағанды]]) — химик-металлург, ғалым, қоғам қайраткері&lt;ref&gt;&quot;Қазақ телевизиясы&quot;, Энциклопедия, &quot;ҚазАқпарат&quot; Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5&lt;/ref&gt;. Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1950). Техника ғылымының [[доктор]]ы (1967), [[профессор]] (1967), Қаз КСР ғылым академиясының академигі (1975), [[КСРО]] Жазушылар одағының мүшесі (1971).

==Өмірбаяны==
[[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руының Бәйімбет бұтағынан шыққан.&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Literaturnaya_zhizn/Musrepov_G/Odnadzhdy_i_na_vsyu_zhizn.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Б. РАХИМОВ|first=С. АБИКЕНОВА,|title=ОДНАЖДЫ И НА ВСЮ ЖИЗНЬ|url=http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Literaturnaya_zhizn/Musrepov_G/Odnadzhdy_i_na_vsyu_zhizn.pdf|accessdate=2020-11-16|work=http://catalog.karlib.kz/|agency=Индустриальная Караганда|publisher=Индустриальная Карагандам|date=22.03.2002}}&lt;/ref&gt;

Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ҰТУ]]) бітірген (1950). 1951-1953 ж. осы институттың аспиранты. 1954-1960 ж. сонда ассистент, кафедра доценті, оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1960-1972 ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Химиялық-металлургия институтының директоры ([[Қарағанды]]), 1972-1980 ж. [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің ректоры. 1980-1983 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының Химиялық-металлургия институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. [[1970]] ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі болып сайланған. 1969 ж. Ғылым мен техника саласындағы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Бөкетов химия саласындағы жаңа бағыттың – халькогендер мен халькогенидтердің химиясы мен технологиясының негізін салған. Бөкетов мыс-электролиттік шламдардан селен, теллур элементтерін бөліп алудың пиро- және гидрохимиялық әдістерін жасап, [[Дмитрий Иванович Менделеев|Д. Менделеев]] жасаған [[Элементтердің периодтық жүйесі]]ндегі химиялық элементтер аналогтарының жіктеліміне түзетулер енгізді. Металлургиялық тотықсыздандырғыштар арқылы көмірді сутектендіру мүмкіндігін дәлелдеді. 50 өнертабыстың, 10 патенттің иесі.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

Бөкетов сонымен қатар белгілі жазушы әрі аудармашы. Эссе [[Сәтбаев Қаныш Имантайұлы|Қ. Сәтпаев]], [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]], Д. Менделеев туралы естеліктер жазған. «Шесть писем другу», «Человек, родившийся на верблюде», «Грани творчества», т.б. повестерінің авторы. Батыс және орыс классиктерінің «Макбет», У.Шекспирдің «Юлий Цезарь», Дж.Флетчердің «Испанский священник», Д. Маяковскийдің «Клоп» атты еңбектерін, И. Василенконың «Артемка» повесін, Э. Золдің әңгімелері мен мақалаларын аударған. Еңбек [[Қызыл Ту ордені]]мен марапатталған.Әуезовтің Абай шығармашылығын зерттеудегі еңбектеріне шолу жасады. «Абай жолы» ақынның ақындық қасиетін, ойшылдығын, тұлға бітімін жан-жақты аша білген сыр сандық деп бағалады. Ал «Халқымыздың мерейі мен мақтанышы» деген мақаласында Әуезовті ұлтымыздың ары мен абыройы деген («Жалын», 1972, N95)&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;.

==Жетістіктері==
Ол басқарған ұжым бес бірдей авторлық куәлікке ие болып, [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Аустралия]], [[Швеция]], [[Франция]], [[Германия]], [[Жапония]], [[Италия]] тәрізді елдер патент тапсырған. Осы институтта түрлі түсті, сирек және бытыраңкы металдар зертханасын ашады. Бұл Қазақстан ғылымы үшін күтпеген жаңалық еді. Өзі басқарған осы зертханада [[молибден]], [[вольфрам]], [[селен]] және [[теллур]] бойынша зерттеулер жүргізген. 1965 жылы еңіс торлы шахта пештерінде бір топ құрастырушы түйіршіктелген жезқазғандық концентраттарды күшейткіш күйдіруден өткізу үрдісін алғаш енгізген. Осы еңбегі үшін ол КСРО-ның авторлық куәлігіне қоса 1969 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығын иеленген. Бөкетов жаңалығы Ресейдің [[Орал]] [[электр]] [[мыс]] комбинатында, Жамбылдың [[фосфор]], Теміртаудың &quot;Карбид&quot; зауыттарында қолданылған.

Екінші жаңалығы — флотациялық байыту сатысында бос жыныстардан айырып алуға жеңіл көнетін, тотықтандырылатын мысты сульфидтік түрге айналдыру. Соның арқасында жарамдылығы аз кендерден жоғары сапалы шикізат алынып, табиғат байлығы арта түскен. Осы екі табысы оны әлемге танытты. 1966 жылы докторлык диссертациясын ойдағыдай қорғап, төрт жылдан соң Қазақ КСР ҒА-ға мүше-корреспондент, бес жылдан кейін академик болып сайланды. 1972 жылы ашылған Қарағанды мемлекеттік университетінің ректоры болып тағайындалған. Жаңа оқу орнының құрылысы, оқу-әдістемелік, ғылыми, тәрбиелік және тағы да басқа жұмыстар танымал ғалымды сырттай шаруашылық басшысына ұқсатып жібергенімен, ол қашанғы ұстамды, батыл мінезінен таймады, республикадагы екінші университетті аяғынан тік тұрғызып, жоғары білім берудегі төрт қабырғасын берік етіп қалап, атақ-даңқын биікке көтеріп берген. 1972 жылы тақырыптық жоспарға 10 жұмыс енгізілсе, арада жеті жыл өткенде 15 ғылыми бағыт бойынша 91 тақырып орындалған. [[Мәскеу]], [[Ленинград]], [[Алматы]], [[Новосібір]] т.б. қалалардың жоғары оқу орындарымен байланыс орнатқан.

[[Халькоген]]дер мен [[халькогенид]]тер химиясы және [[технология]]сы жөніндегі жинақталған ғылыми бағытты жасаушы, әрі осы сала бойынша Бүкілодақтық 1-ші (1978) және 2-ші (1982) кеңестердің (Қарағандыда өткен) ұйымдастырушысы және басқарушысы. Ұнтақ [[(шлам)]] құрамынан қарапайым [[фосфор]]ды айыру әдісі Бүкетов- Бәйешов әдісі деп аталған (1986). 200-ден астам ғылыми еңбектің, 9 монографияның, [[АҚШ]], [[Канада]], [[Аустралия]], [[Швеция]], [[Финляндия]], [[ГДР]] және басқа елдерде патенттелген 90-ға жуық ғылыми жаңалықтардың авторы.

Негізгі ғылыми еңбектері: мыс-электролиттік шламдардан (ұнтақтарынан) [[селен]] мен [[теллур]]ды айырудың [[пиро]] және [[гидрохимия]]лық тәсілдері. [[Балқаш кен-металлургия комбинаты]] жағдайында [[молибден]] мен [[рений]]ді айыру мақсатымен металлургиялық процестерді интенсивтендіру, рудалылығы төмен және күлділігі жоғары көмірден марганецті [[ферроқорытпа]]арқылы алу жолдары. Букетов металлургиялық ыдыратқыштар көмегімен [[гидрогенезация]] су сіңіру салдарынан тау жыныстарының геохимиялық процеске шалынуы мүмкіндігін ғылыми тұрғыдан дәлелдеген.

Әдебиет саласында Ебіней Бөкетов [[Абай]] мен [[Мұхтар Әуезов]] шығармаларын талдап, бірсыпыра туындылар жазған сарабдал сыншы. Ол студент кезінде-ақ [[Мұхтар Әуезов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Әбділда Тәжібаев]], [[Ғабиден Мұстафин]]дердің алдында өзінің өз қатарынан артық туған асыл жанның бірі екенін дәлелдеп берген.

Қарағанды Университетіне ректор болып тағайындалмастан бұрын ол [[қара металлургия]] мен органикалық химияның, журналистиканың, аудармашылықтың кез келген салаеын шыр айналдыратын құдірет иесіне айналған. [[Сергей Есенин]]нің &quot;Анна Онегина&quot; поэмасын, [[Владимир Маяковский]]дің өлеңдерін ана тілімізде сөйлеткен тамаша аудармашы, өйткені ол өзі де көкірегі тұнып тұрған ақын болатын. Артына &quot;Алты хат&quot; атты көркем әңгіме-хикаялар жинағын қалдырған.

[[Қазақстан]] ғылымы мен мәдениетінің қайраткерлері туралы [[көркем публицистика]], естелік және өмірбаяндық повесть жанрында орыс және қазақ тілдерінде жазылған бірқатар әдеби шығармалары жарияланған. &quot;Түйе қомында туған адам&quot; (&quot;Человек, родившийся на верблюде&quot;, 1975); &quot;Творчество қырлары&quot; (&quot;Грани творчество&quot;, 1977); &quot;Шоқанның қасиетті ісі&quot; (&quot;Святое дело Чокана&quot;); &quot;Белгісіздікке барар жолда&quot; (&quot;Пути в незнание&quot; жинағында. - М., 1984) атты [[очерк]]тер мен [[эссе]]лер жинағының авторы. И.Василенконың &quot;Артемка&quot; повесін, Э. Золяның &quot;Әңгімелер мен мақалаларын&quot;, И. Вазовтын &quot;Тепкіде&quot; романын, [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]дің &quot;Макбет&quot; және [[В.Маяковский|В. Маяковский]]дін &quot;Кандала&quot; (&quot;Клоп&quot;) [[пьесса]]ларын қазақ тіліне аударған.

Өзімен араласқан, қызметтес болған адамдардың естеліктеріне сүйенсек, ғалымның хоббиі бильярд ойыны болған, музыканы ерекше жақсы көрген.
1990 жылы АҚШ ғалымдары аепанда жаңадан табылған жұлдызды &quot;Бөкетов-Баешов жұлдызы&quot; деп атапты.

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1969). [[Қазақстан Компартиясы]]ның XIII,XIV съездерінің делегаты. Еңбек Қызыл Ту ор- денімен және медальдармен марапатталған. [[1985 жыл]]ы Букетовты есте қалдыру мақсатымен, ол соңғы жылдары еңбек еткен Химия-металлургия институтында [[мемориал]] тақта орнатылған (1987). Қарағандының бір көшесі оның есімімен аталады.

Баешов — бүгінгі күні Түркістандағы қазақ-түрік университетінің профессоры. Ебіней Бөкетовтың шәкірті. Екеуі бірігіп, химия саласында жаңалық ашқан. Бірақ, академик бұл әдістің халықаралық тұрғыда қуатталғандығын естімей кеткен. Е. Бөкетов — 70-тен астам авторлық куәлікке ие болған еңбекқор ғалым. Қарағанды мемлекеттік университеті бүгінде Ебіней Бөкетов есімінде.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Ғылыми еңбектері==
* ''Извлечения селена и теллура из медеэлектролитных шламов''; Алматы, 1969.
* ''Технологические процессы шахтного обжига в цветной металлургии''; Алматы, 1973.
* ''Гидрохимическое окисление халькогенов и халькогенидов''; Алматы, 1975.
* ''Автоклавный щелочный способ переработки фосфорсодержащего сырья''; Алматы, Наука 1978
* ''Металлургическая переработка марганцевых руд Центрального Казахстана''; Алматы, Наука 1979
* ''Современные формы выражения таблицы элементов Д. И. Менделеева''; Қарағанды, Б. и. 1982
* ''Халькогенидные электроды в потенциометрическом анализе''; Қарағанды, КарГУ 1982
* ''Нефть, уголь и вода в химии и энергетике''; Қарағанды, Б. и. 1994

==Әдеби шығармалары==
* ''Человек, родившийся на верблюде''; Алматы, 1975
* ''Грани творчества''; Алматы, Жалын 1977
* ''Шесть писем другу''; Алматы, Жалын 1989
* ''Святое дело Чокана''; Қарағанды 1994

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
*[http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=448 Академик Е.А.Бөкетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503210155/http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=448 |date=2009-05-03 }}
*[http://www.inform.kz/kaz/article/1210701Бөкетов Ебіней Арыстанұлы; Қазинформ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072746/http://www.inform.kz/kaz/article/1210701%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 |date=2016-03-05 }}
*[http://marinkinrasskaz.ucoz.ru/publ/5-1-0-317 Евней Бөкетов; өмірбаяны]
*[http://www.kazpravda.kz/print.php?chapter=1111174189&amp;ar=true Евней Букетов - ученый и гражданин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000827/http://www.kazpravda.kz/print.php?chapter=1111174189&amp;ar=true |date=2007-09-27 }}

[[Санат:23 наурызда туғандар]]
[[Санат:1925 жылы туғандар]]
[[Санат:Шал ақын ауданында туғандар]]
[[Санат:13 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]
[[Санат:Журналистика]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:КСРО өнертапқыштары]]
[[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>4zae5ejldp6cf5symtwkq4vset8wdi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578085</id>
      <parentid>3578083</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20692" sha1="59r92dczfa5gpyefq31kn5k3vbszqk2" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   = Ебіней Арыстанұлы Бөкетов
| image_name     = 
| image_size     = 
| image_caption  =
| date_of_birth  = {{birth date |1925|3|23}}
| place_of_birth = Қырғыз (Қазақ) АКСР, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы, Бағанаты ауылы
| date_of_death  = {{death date |1983|12|13}}
| deathplace   = [[Қарағанды]]
| occupation   = көрнекті ғалым, техника ғылымдарының докторы ([[1967]]), профессор (1967), [[Қазақ КСР Ғылым Академиясы]]ның академик ([[1975]]), [[КСРО Жазушылар одағы]]ның мүшесі ([[1974]]). 
| nationality  = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

'''Евней Арыстанұлы Бөкетов''' ([[23 наурыз]] [[1925 жыл]], Қырғыз (Қазақ) АКСР, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], қазіргі [[Шал ақын ауданы]], [[Бағанаты]] ауылы, — [[13 желтоқсан]] [[1983 жыл]], [[Қарағанды]]) — химик-металлург, ғалым, қоғам қайраткері&lt;ref&gt;&quot;Қазақ телевизиясы&quot;, Энциклопедия, &quot;ҚазАқпарат&quot; Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5&lt;/ref&gt;. Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1950). Техника ғылымының [[доктор]]ы (1967), [[профессор]] (1967), Қаз КСР ғылым академиясының академигі (1975), [[КСРО]] Жазушылар одағының мүшесі (1971).

==Өмірбаяны==
[[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руының Бәйімбет бұтағынан шыққан.&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Literaturnaya_zhizn/Musrepov_G/Odnadzhdy_i_na_vsyu_zhizn.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Б. РАХИМОВ|first=С. АБИКЕНОВА,|title=ОДНАЖДЫ И НА ВСЮ ЖИЗНЬ|url=http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Literaturnaya_zhizn/Musrepov_G/Odnadzhdy_i_na_vsyu_zhizn.pdf|accessdate=2020-11-16|work=http://catalog.karlib.kz/|agency=Индустриальная Караганда|publisher=Индустриальная Карагандам|date=22.03.2002}}&lt;/ref&gt;

Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ҰТУ]]) бітірген (1950). 1951-1953 ж. осы институттың аспиранты. 1954-1960 ж. сонда ассистент, кафедра доценті, оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1960-1972 ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Химиялық-металлургия институтының директоры ([[Қарағанды]]), 1972-1980 ж. [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің ректоры. 1980-1983 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының Химиялық-металлургия институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. [[1970]] ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі болып сайланған. 1969 ж. Ғылым мен техника саласындағы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Бөкетов химия саласындағы жаңа бағыттың – халькогендер мен халькогенидтердің химиясы мен технологиясының негізін салған. Бөкетов мыс-электролиттік шламдардан селен, теллур элементтерін бөліп алудың пиро- және гидрохимиялық әдістерін жасап, [[Дмитрий Иванович Менделеев|Д. Менделеев]] жасаған [[Элементтердің периодтық жүйесі]]ндегі химиялық элементтер аналогтарының жіктеліміне түзетулер енгізді. Металлургиялық тотықсыздандырғыштар арқылы көмірді сутектендіру мүмкіндігін дәлелдеді. 50 өнертабыстың, 10 патенттің иесі.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

Бөкетов сонымен қатар белгілі жазушы әрі аудармашы. Эссе [[Сәтбаев Қаныш Имантайұлы|Қ. Сәтпаев]], [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]], Д. Менделеев туралы естеліктер жазған. «Шесть писем другу», «Человек, родившийся на верблюде», «Грани творчества», т.б. повестерінің авторы. Батыс және орыс классиктерінің «Макбет», У.Шекспирдің «Юлий Цезарь», Дж.Флетчердің «Испанский священник», Д. Маяковскийдің «Клоп» атты еңбектерін, И. Василенконың «Артемка» повесін, Э. Золдің әңгімелері мен мақалаларын аударған. Еңбек [[Қызыл Ту ордені]]мен марапатталған.Әуезовтің Абай шығармашылығын зерттеудегі еңбектеріне шолу жасады. «Абай жолы» ақынның ақындық қасиетін, ойшылдығын, тұлға бітімін жан-жақты аша білген сыр сандық деп бағалады. Ал «Халқымыздың мерейі мен мақтанышы» деген мақаласында Әуезовті ұлтымыздың ары мен абыройы деген («Жалын», 1972, N95)&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;.

==Жетістіктері==
Ол басқарған ұжым бес бірдей авторлық куәлікке ие болып, [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Аустралия]], [[Швеция]], [[Франция]], [[Германия]], [[Жапония]], [[Италия]] тәрізді елдер патент тапсырған. Осы институтта түрлі түсті, сирек және бытыраңкы металдар зертханасын ашады. Бұл Қазақстан ғылымы үшін күтпеген жаңалық еді. Өзі басқарған осы зертханада [[молибден]], [[вольфрам]], [[селен]] және [[теллур]] бойынша зерттеулер жүргізген. 1965 жылы еңіс торлы шахта пештерінде бір топ құрастырушы түйіршіктелген жезқазғандық концентраттарды күшейткіш күйдіруден өткізу үрдісін алғаш енгізген. Осы еңбегі үшін ол КСРО-ның авторлық куәлігіне қоса 1969 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығын иеленген. Бөкетов жаңалығы Ресейдің [[Орал]] [[электр]] [[мыс]] комбинатында, Жамбылдың [[фосфор]], Теміртаудың &quot;Карбид&quot; зауыттарында қолданылған.

Екінші жаңалығы — флотациялық байыту сатысында бос жыныстардан айырып алуға жеңіл көнетін, тотықтандырылатын мысты сульфидтік түрге айналдыру. Соның арқасында жарамдылығы аз кендерден жоғары сапалы шикізат алынып, табиғат байлығы арта түскен. Осы екі табысы оны әлемге танытты. 1966 жылы докторлык диссертациясын ойдағыдай қорғап, төрт жылдан соң Қазақ КСР ҒА-ға мүше-корреспондент, бес жылдан кейін академик болып сайланды. 1972 жылы ашылған Қарағанды мемлекеттік университетінің ректоры болып тағайындалған. Жаңа оқу орнының құрылысы, оқу-әдістемелік, ғылыми, тәрбиелік және тағы да басқа жұмыстар танымал ғалымды сырттай шаруашылық басшысына ұқсатып жібергенімен, ол қашанғы ұстамды, батыл мінезінен таймады, республикадагы екінші университетті аяғынан тік тұрғызып, жоғары білім берудегі төрт қабырғасын берік етіп қалап, атақ-даңқын биікке көтеріп берген. 1972 жылы тақырыптық жоспарға 10 жұмыс енгізілсе, арада жеті жыл өткенде 15 ғылыми бағыт бойынша 91 тақырып орындалған. [[Мәскеу]], [[Ленинград]], [[Алматы]], [[Новосібір]] т.б. қалалардың жоғары оқу орындарымен байланыс орнатқан.

[[Халькоген]]дер мен [[халькогенид]]тер химиясы және [[технология]]сы жөніндегі жинақталған ғылыми бағытты жасаушы, әрі осы сала бойынша Бүкілодақтық 1-ші (1978) және 2-ші (1982) кеңестердің (Қарағандыда өткен) ұйымдастырушысы және басқарушысы. Ұнтақ [[(шлам)]] құрамынан қарапайым [[фосфор]]ды айыру әдісі Бүкетов- Бәйешов әдісі деп аталған (1986). 200-ден астам ғылыми еңбектің, 9 монографияның, [[АҚШ]], [[Канада]], [[Аустралия]], [[Швеция]], [[Финляндия]], [[ГДР]] және басқа елдерде патенттелген 90-ға жуық ғылыми жаңалықтардың авторы.

Негізгі ғылыми еңбектері: мыс-электролиттік шламдардан (ұнтақтарынан) [[селен]] мен [[теллур]]ды айырудың [[пиро]] және [[гидрохимия]]лық тәсілдері. [[Балқаш кен-металлургия комбинаты]] жағдайында [[молибден]] мен [[рений]]ді айыру мақсатымен металлургиялық процестерді интенсивтендіру, рудалылығы төмен және күлділігі жоғары көмірден марганецті [[ферроқорытпа]]арқылы алу жолдары. Букетов металлургиялық ыдыратқыштар көмегімен [[гидрогенезация]] су сіңіру салдарынан тау жыныстарының геохимиялық процеске шалынуы мүмкіндігін ғылыми тұрғыдан дәлелдеген.

Әдебиет саласында Ебіней Бөкетов [[Абай]] мен [[Мұхтар Әуезов]] шығармаларын талдап, бірсыпыра туындылар жазған сарабдал сыншы. Ол студент кезінде-ақ [[Мұхтар Әуезов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Әбділда Тәжібаев]], [[Ғабиден Мұстафин]]дердің алдында өзінің өз қатарынан артық туған асыл жанның бірі екенін дәлелдеп берген.

Қарағанды Университетіне ректор болып тағайындалмастан бұрын ол [[қара металлургия]] мен органикалық химияның, журналистиканың, аудармашылықтың кез келген салаеын шыр айналдыратын құдірет иесіне айналған. [[Сергей Есенин]]нің &quot;Анна Онегина&quot; поэмасын, [[Владимир Маяковский]]дің өлеңдерін ана тілімізде сөйлеткен тамаша аудармашы, өйткені ол өзі де көкірегі тұнып тұрған ақын болатын. Артына &quot;Алты хат&quot; атты көркем әңгіме-хикаялар жинағын қалдырған.

[[Қазақстан]] ғылымы мен мәдениетінің қайраткерлері туралы [[көркем публицистика]], естелік және өмірбаяндық повесть жанрында орыс және қазақ тілдерінде жазылған бірқатар әдеби шығармалары жарияланған. &quot;Түйе қомында туған адам&quot; (&quot;Человек, родившийся на верблюде&quot;, 1975); &quot;Творчество қырлары&quot; (&quot;Грани творчество&quot;, 1977); &quot;Шоқанның қасиетті ісі&quot; (&quot;Святое дело Чокана&quot;); &quot;Белгісіздікке барар жолда&quot; (&quot;Пути в незнание&quot; жинағында. - М., 1984) атты [[очерк]]тер мен [[эссе]]лер жинағының авторы. И.Василенконың &quot;Артемка&quot; повесін, Э. Золяның &quot;Әңгімелер мен мақалаларын&quot;, И. Вазовтын &quot;Тепкіде&quot; романын, [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]дің &quot;Макбет&quot; және [[В.Маяковский|В. Маяковский]]дін &quot;Кандала&quot; (&quot;Клоп&quot;) [[пьесса]]ларын қазақ тіліне аударған.

Өзімен араласқан, қызметтес болған адамдардың естеліктеріне сүйенсек, ғалымның хоббиі бильярд ойыны болған, музыканы ерекше жақсы көрген.
1990 жылы АҚШ ғалымдары аепанда жаңадан табылған жұлдызды &quot;Бөкетов-Баешов жұлдызы&quot; деп атапты.

КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1969). [[Қазақстан Компартиясы]]ның XIII,XIV съездерінің делегаты. Еңбек Қызыл Ту ор- денімен және медальдармен марапатталған. [[1985 жыл]]ы Букетовты есте қалдыру мақсатымен, ол соңғы жылдары еңбек еткен Химия-металлургия институтында [[мемориал]] тақта орнатылған (1987). Қарағандының бір көшесі оның есімімен аталады.

Баешов — бүгінгі күні Түркістандағы қазақ-түрік университетінің профессоры. Ебіней Бөкетовтың шәкірті. Екеуі бірігіп, химия саласында жаңалық ашқан. Бірақ, академик бұл әдістің халықаралық тұрғыда қуатталғандығын естімей кеткен. Е. Бөкетов — 70-тен астам авторлық куәлікке ие болған еңбекқор ғалым. Қарағанды мемлекеттік университеті бүгінде Ебіней Бөкетов есімінде.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Ғылыми еңбектері==
* ''Извлечения селена и теллура из медеэлектролитных шламов''; Алматы, 1969.
* ''Технологические процессы шахтного обжига в цветной металлургии''; Алматы, 1973.
* ''Гидрохимическое окисление халькогенов и халькогенидов''; Алматы, 1975.
* ''Автоклавный щелочный способ переработки фосфорсодержащего сырья''; Алматы, Наука 1978
* ''Металлургическая переработка марганцевых руд Центрального Казахстана''; Алматы, Наука 1979
* ''Современные формы выражения таблицы элементов Д.И. Менделеева''; Қарағанды, Б. и. 1982
* ''Халькогенидные электроды в потенциометрическом анализе''; Қарағанды, КарГУ 1982
* ''Нефть, уголь и вода в химии и энергетике''; Қарағанды, Б. и. 1994

==Әдеби шығармалары==
* ''Человек, родившийся на верблюде''; Алматы, 1975
* ''Грани творчества''; Алматы, Жалын 1977
* ''Шесть писем другу''; Алматы, Жалын 1989
* ''Святое дело Чокана''; Қарағанды 1994

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
*[http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=448 Академик Е.А.Бөкетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503210155/http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=448 |date=2009-05-03 }}
*[http://www.inform.kz/kaz/article/1210701Бөкетов Ебіней Арыстанұлы; Қазинформ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072746/http://www.inform.kz/kaz/article/1210701%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 |date=2016-03-05 }}
*[http://marinkinrasskaz.ucoz.ru/publ/5-1-0-317 Евней Бөкетов; өмірбаяны]
*[http://www.kazpravda.kz/print.php?chapter=1111174189&amp;ar=true Евней Букетов - ученый и гражданин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000827/http://www.kazpravda.kz/print.php?chapter=1111174189&amp;ar=true |date=2007-09-27 }}

[[Санат:23 наурызда туғандар]]
[[Санат:1925 жылы туғандар]]
[[Санат:Шал ақын ауданында туғандар]]
[[Санат:13 желтоқсанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]
[[Санат:Журналистика]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан аудармашылары]]
[[Санат:КСРО өнертапқыштары]]
[[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>59r92dczfa5gpyefq31kn5k3vbszqk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исатай ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20348</id>
    <revision>
      <id>3578126</id>
      <parentid>3577731</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Есқали Ринат</username>
        <id>179514</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Жаңа мешіт туралы</comment>
      <origin>3578126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78607" sha1="bm30q1tqwltc422i40ekk3i3jqtqg0d" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Исатай ауданы
 |елтаңба             = Исатай ауданы логотипі.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |облысы              = Атырау облысы
 |аудан орталығы          = [[Аққыстау]]
 |ауылдық округтер саны   = 7
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 
 |ауылдар саны       = 16
 |қалалар саны       = 
 |әкімі              = Нұрым Бекежанұлы Мусин
 |әкімдіктің мекенжайы  = Аққыстау ауылы, Егемен Қазақстан көшесі, №11
 |құрылған уақыты    = 1928-1930, 1939-1957, 1977-1988, 1990
 |жер аумағы          = 14,7 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 4-ші
 |тұрғыны             = 26 545&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 7-ші
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 1,8
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = [[қазақтар]] 99,72 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 0,07 %&lt;br&gt;басқалары 0,21 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = +7 71231
 |пошта индексі       = 0603XX
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-isatai?lang=kk Исатай ауданының әкімдігі
 |карта               = Isatay District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы = Isatay District in Atyrau Region.svg
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Исатай ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс.

== Жалпы сипаттама ==
[[Сурет:Исатай ауданы Стелла.jpg|солға|250px|Исатай ауданының стелласы]] Аудан 1928 жылы құрылды. 1990 жылы облыстың Құрманғазы және Махамбет аудандары жерлерін қосу негізінде қайта құрылды. Жер аумағы 14,7 мың км². Тұрғыны 26,4 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 1,6 адамнан келеді (2008). Аудан орталығы – [[Аққыстау]] ауылы. Солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Жаңақала ауданы]]мен, батысында Атырау облысының Құрманғазы, солтүстік-шығысында Индер, шығысында Махамбет аудандарымен, оңтүстігінде [[Каспий теңізі]]мен шектеседі. Исатай ауданының жері түгелімен [[Каспий маңы ойпаты]]ның орталық бөлігінде, шөлдік белдемде орналасқан. Батысының басым бөлігін төбешікті [[Нарын құмы|Нарын]], [[Бұзанай құмы|Бозанай]] және [[Ментеке]] кұмдары, шығыс бөлігін Жайық алабы және Каспий жазығы алып жатыр. Жер аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 165 шақырым, ал батыстан шығысқа қарай 130 шақырым.

== Исатай ауданының эмблемасы ==
[[Сурет:Исатай ауданы логотипі.png||солға|120px|]]Аудандық мәслихаттың 2004 жылғы 9-шілдедегі VIII-сессиясында бекітілді. Суретшісі Махамбет Оспан. Эмблема үлгісінде ауданның сан-салалы даму бағыттары, мұнай өндірісі, мал, балық шаруашылығы, Нарын құмы, теңіз бейнесі біртұтас көрініспен бейнеленген. Жер шары тәрізді дөңгелекте елдің тыныштығы, бейбіт күннің шапағы белгіленіп шаңырақтың бейнесі келтірілген. Шеңбердің жиегі еліміздің көк байрағы түстес - көгілдір түске боялған.

== Тарихы ==
Аудан ең алғаш 20-жылдары құрылғанымен, өз тарихында көрші аудандарға қосылу мен қайта бөліну ауыртпалығын бірнеше рет көруіне тура келді. 1928 ж. бұрынғы Орал облысы [[Гурьев округі]] Сарытөбе болысының аумағында орталығы Новобогат ауылы болып Новобогат ауданы шаңырақ көтерді. Аудан екі жылдан кейін таратылып, іріленген Гурьев ауданына қарады. 1939 ж. құрамына 33 ұжымшар, бірнеше ауылдық кеңестерді біріктіріп аудан қайта құрылды. 1957 ж. қайта таратылды. 1977 ж. орталығы Аққыстау жұмысшы кенті болып 3- рет құрылған Новобогат ауданының қадамы көп әріге бармай, 11 жылдан соң тағы таратылуы жөнінде жоғарыдан шешім алынды, 1990 ж. аудан қайта қалпына келтіріліп, ауданға Исатай атын беру жөніндегі жергілікті халықтың талап-тілегі ескерілді.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Исатай ауданы картасы.jpg|солға|200px|]]      
1900 жылдардың басында аудан аумағында Бегайдар ауылында ауыл балаларын орысша оқыту, сауаттандыру ісі басталып, кейін мектеп салынды. Бұл ауданның білім берудің алғашқы қадамы еді. Бұл білім ұясын бітірген жергілікті қазақ жастары кеңес өкіметі орнағаннан кейін елді ұжымдастыру, ауылшаруашылығын құрысу жұмыстарының ұйымдастырушылары мен басшылары бола білді. [[Сурет:Исатай ауданы. Аудандық партия комитеті үйі. 1957 жылға дейін.jpg|thumb|оңға|200px|Аудандық партия комитетінің 1957 жылға дейін пайдаланған кеңсесі]]
1913 жылы Манаштағы балық кәсіпшілігінде Ганюшкинодағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесінің бөлімшесі ашылып, қазақ балаларын да қабылдады. [[Зинеден|Забурында]] «Үлгі» мектебі салынды. 

Ауданда теңіз жағалауынан балық аулануы жергілікті қазақтардың балық өндірісіне жалданып жұмыс істеп, күнелтіс жасауына әсер етумен қатар, өңірде оқу-білімге, мәдениетке жол ашты. Балық батағаларына [[Астрахан]]нан кемелердің келуі сауда-саттыққа да ықпалы тиді. 20-шы ғасырдың басында осында Ащықұлақ деп аталатын жерден мұнай көзінің табылуы ауданның ертеңгі болашаққа бастаған қадамдары болды.
1930-жылдары ауданда ұжымдастару жылдары басталды. Жер өңдеушілер серіктестігі, артельдер, ұжымшарлар құрылып, ұжымдық шаруашылықтарға бірікті. 1939 жылы ауданда 26 ауыл-шаруашылық ұжымшарлары, 4 балық артельдері болды. 
Соғыс жылдарында аудан орталығы [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] селосында  «Ағайында Нобельдер» серіктестігі тапқан мұнай кен орнынан май алынып, бензин, керосин айыру зауыты ашылды. Бұл өндіріс орындары соғыстан кейін ауданның мүддесіне қызмет етті. 1953 жылдан бастап жабық жөндеу шеберханасы, үлкен алаң, ондаған екі пәтерлік тұрғын үйлер салынып, онда білікті мамандар еңбек етті.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt; Исатай ауданы 2-кітап Шежіре &quot;Арыс&quot; баспасы 2008&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Аймақ жері - жазық, Каспий жағалауына орналасқан, шөлейтті, жазық, топырақтың қабаты тұзды, сортаң, құрғақ.  Оның қиыр солтүстік-шығыс жағымен [[Жайық өзені]] ағып өтеді. Исатай ауданының жері құмдақ және сортаң сұр топырақты болып келеді.

Аудан аумағының Еуразия құрлығына ішкерлей еніп жатуы ауа райының тым континенталдығын калыптастырды: қысы салқын, жазы ұзак та ыстық болып келеді. Өсімдіктердің өсіп-өнетін кезеңінде жауын-шашын аз түседі 70-115 мм, ал бүкіл жыл бойында 150-205 мм. Мұның өзі бұл аймақтың ылғалға аса тапшы келетінін көрсетеді. Сондықтан да гидротермикалық коэффициент 0,2—0,3-тен аспайды. Топырақта ылғалдың жетіспеуі, ауаның кұрғақтығы, аумақтың бір бөлігін сортанды-тұзды аймақ алып жатқандықтан, өсімдік жамылғысының қалың өсуіне мүмкіндік бермейді.

== Климаты мен экологиялық жағдайы ==
Аудан табиғаты мен климаты жер бедеріне, оның рельефіне байланысты. Ауданның жер бедері жазықтық болғанымен, [[геоморфология]]лық тұрғыдан жер бетінің биіктігі барлық аудандарда теңізге қарай көлбеулене ылдилай түседі. Сондықтан да теңіз үстінен бөлінген ылғалдылық жел сол бағыттан соққанда ғана әсерлі байқалады. 

[[Атмосфералық жауын-шашын]] мөлшерінің мардымсыздығы салдарынан жыл бойына [[аңызақ]] желімен, шаңға толы [[дауыл]]ымен, ылғалдың ауаға бостан-бос тарайтын пайдасыз булануымен, кейде тіпті қысқы қардың өз мөлшерінен аз түсуімен жайсыз ауа райы қалыптасып келеді. Ауа райының ең ыстық айы шілдеде Аққыстаудағы ыстық мөлшері 40-43°С көрсетеді.

Исатай ауданы экология қаупі төнген аумаққа ресми тіркелмеген. Облыс бойынша арнайы экологиялық бағдарламалардың жасақталуы, Үкімет тарапынан экологиялық таза дүниені қалыптастыру үшін қомақты қаржылардың бөлінуі алғашқы нәтижелерін көрсетуде. 1970 жылдардан бастап Каспий теңізін бойлай бірнеше кен орындарының жиі ашылуы, жерасты газдарының ауаға еркін жіберілуі, мұнайлы ортадағы май қалдықтарының орынсыз төгіліп-шашылуы аудан көлеміндегі экологиялық ахуалды күрт ушықтырып жіберген болатын. Бұл келеңсіздіктерге орай жергілікті тұрғындар Үкімет алдына дейін ұсыныстар түсірген еді. Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің және «Міндетті экологиялық сақтандыру» заңдылықтары жарық көргеннен кейін, [[Жайықмұнай|«Жайықмұнайгаз» мұнай өндіру басқармасының]] негізгі бағыттарының бірі - мұнай өндірумен қатар, өндіріс нысандарында экологиялық ахуалды сауықтыруға бағыт алды. 2017 жылы басқарма бойынша қоршаған ортаны қорғау шараларына 100 млн теңге қаржы қаралса, 2018 жылдың жоспары бойынша қоршаған ортаны қорғау шараларына 200 млн теңге бөлінді. Соңғы жылдарда зияны мол жерасты алау газын арнайы зауыттар салу арқылы жергілікті шикізат ретінде тұтыну рыногына пайдалану экологиялық жүйедегі үлкен қадам саналып отыр.&lt;ref name=&quot;Reference2&quot;&gt;Исатай ауданы, Алматы &quot;Сардар&quot;, 2018 ISBN 978-601-80678-6-0&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Исатай ауданының әкімшілік бөлінісі.png|center|300px]]
Аудандағы 16 елді мекен 7 ауылдық округке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
 !Әкімшілік бірлік !! Орталығы !!Елді мекендері !!Халқы (2021)
|-
 | [[Аққыстау ауылдық округі]]
 | [[Аққыстау]] ауылы || 3 || {{өсім}}10267
|-
 | [[Жанбай ауылдық округі]]
 | [[Жанбай]] ауылы || 1 || {{өсім}}3231
|-
 | [[Зинеден ауылдық округі]]
 | [[Зинеден]] ауылы || 2 || {{өсім}}1278
|-
 | [[Исатай ауылдық округі (Атырау облысы)|Исатай ауылдық округі]] 
 | [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] ауылы || 1 || {{құлдырау }}1466
|-
 | [[Қамысқала ауылдық округі (Атырау облысы)|Қамысқала ауылдық округі ]]
 | [[Хамит Ерғалиев ауылы|Хамит Ерғалиев]] ауылы || 3 || {{өсім}}3897
|-
 | [[Нарын ауылдық округі (Атырау облысы)|Нарын ауылдық округі]]
 |  [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1145
|-
 | [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]]
 | [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық]] ауылы || 3 || {{өсім}}5156
|}

== Ірі елді мекендері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021)
|-
| '''[[Аққыстау]]''' || ауыл || {{өсім}} 8880
|-
| [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|'''Тұщықұдық (Чапаево)''']] || ауыл || {{өсім}} 4683
|-
| [[Хамит Ерғалиев ауылы|'''Х. Ерғалиев (Новобогат)''']] || ауыл || {{өсім}} 3719
|-
| '''[[Жанбай]]''' || ауыл || {{өсім}} 3231
|-
| [[Исатай (Атырау облысы)|'''Исатай''']] || ауыл || {{құлдырау}} 1466
|-
| '''[[Зинеден|Зинеден (Забурын)]]''' || ауыл || {{өсім}} 1242
|-
| [[Өркен (Атырау облысы)|Өркен (Гран)]] || ауыл || {{өсім}} 1050
|-
| '''[[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 812
|}

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1979 !! 1999 !! 2009 !! 2023
|- 
| 21482 || {{өсім}}21711 || {{өсім}}24643 || {{өсім}}26545
|}
[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 26440 адамды (13550 ер адам және 12890 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Исатай ауданының әкімдері ==
* [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов|Зұлбұқар Сүйнешов]] 1992-1994
* [[Жанай Беркалиев]] 1994-1999
* Нұртас Мұхтаров 1999-2001
* Насыр Дауылбаев 
* [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов|Зұлбұқар Сүйнешов]] 2002-2010
* [[Бақберген Қасымұлы Қарабаев|Бақберген Қарабаев]] 2010-2012
* Жәрдемғали Ахметов 2012
* Тұрарбек Сұлтанбеков 2012-2013
* Нұрлыбек Ожаев 2013-2014
* Тұрарбек Сұлтанбеков 2014-2017
* Марат Мурзиев 2017-2021
* Полымбет Хасанов 2021-2023
* Нұрым Мусин 2023-

== Негізгі кен байлықтары ==
[[Сурет:Забұрын мұнай кен орны.jpg|thumb|right|200px|Забұрын мұнай кен орны]]Негізгі кен байлығы [[мұнай]] мен [[газ]]. Ауданда негізінен мұнай өндірумен  айналысатын «Жайықмұнайгаз» басқармасы бүкіл Ембі мұнай бірлестігі бойынша өндірілетін «қара алтынның» төрттен үшін береді. Олардың кен орындары ауданның оңтүстік-шығыс жағында, Каспий теңізінің жағалауына таяу орналасқан. Барланғандары: [[Забұрын (Забурунье) мұнай кен орны|Забурунье]], [[Сазанқұрақ газ-мұнай кен орны|Сазанкұрақ]], Октябрь, [[Мартыши газмұнай кеніші|Мартыши]], [[Ровное мұнай-газ кен орны|Ровное]], [[Қамысты мұнай-газ кен орны|Камышитовое]], [[Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны|Батыс және Оңтүстік-шығыс Новобогат кен орындары]]. Жер беті сулары ауданның тек оңтүстік-шығыс жағында кездеседі.

Ауданның оңтүстік жағымен [[Атырау]] –[[Астрахан]] т. ж. мен автомобиль жолы, Қиғаш – Атырау өзен су құбыры өтеді.

==Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі==
Өсімдіктер алабының құрамы қатқыл жерлерде бір бөлек, Нарын құмында одан өзгеше шөптермен ерекшеленеді. Теңіз жағалауы [[қара жусан]]ды, құм жиегі [[Қасқа жусан|боз жусанды]], [[бұйырғын]] мен сораң сияқты ащылыққа бейім өсімдіктермен ерекшеленеді. Көктем кездерінде [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[ақшиін]], [[шытыр]], [[ебелек]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]] өседі.
Құм жазықтығында [[ақ жусан]], [[Алабота (өсімдік)|алабота]], [[ебелек]], [[майқаңбақ]], [[қаңбақ|қарақаңбақ]], [[қияқ]], [[шырмауық]], [[сүттіген]], желкен, [[Шағыр (өсімдік)|шағыр]], [[түйежапырақ]], [[құланқұйрық]], [[ақ селеу]], [[қияқ]], [[құртқашаш]], [[жуа]], [[қой жуа]], [[сіңбірік]], [[сәлбен]] сияқты өсімдіктер өседі. Теңіз жағалауларында [[қара жусан]], [[сарғалдақ]], [[шытыр]], [[изен]], [[қарабарақ]], [[қамыс]], [[жантақ]], өсімдіктері кездеседі. 
Аудан аймағында жылдың қай кезеңінде де талғамайтын  [[жыңғыл]], [[жүзгін]], [[ақтікен]], [[адыраспан]], [[итсигек]], [[сексеуіл]], [[балықкөз]], [[сораңшөп]] сияқты өсімдіктер көптеп кездеседі. 

Жануарлар дүниесінде [[бауырымен жорғалаушылар]] және [[кеміргіштер]] үлесі басым. Шөлейт климатқа шыдамды [[қоян]], [[қосаяқ]], [[қасқыр]], [[құмтышқан]], [[сарышұнақ]] т.б. сүтқоректілер, [[жылан]], [[кесіртке]], [[Батбат кесіртке|батпан]] сияқты бауырымен жорғалаушылар, [[бақа]], [[құрбақа]] тәрізді қосмекенділер көптеп кездеседі. 
Құстардан [[қара қарға]], [[торғайлар]], [[Кептерлер|көгершін]], [[жапалақ]], [[қарақұс]], [[қарлығаштар]] жергілікті мекен етушілер болып табылады. Қазба каналдары мен өзекшелерде [[торман]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[шортан]], [[Қызылқанат балық|қызылқанат]], [[қаракөз]] балықтары кездеседі.&lt;ref&gt; Атамекен Географиялық энцикопедия. Алматы 2011&lt;/ref&gt;

== Өзендері мен көлдері ==
Аудан шөлейт аймаққа орналасқандықтан су көздері өте тапшы, су мөлшері мардымсыз. Негізгі су көзі – [[Жайық]] және [[Еділ]] өзендерінен бастау алатын суару және суландыру жүйелері. Нарын және Бақсай каналдары арқылы елді мекендер мен шабындықты жерлерге су жеткізіледі. “Кобяково-Забурын” каналымен ауданның оңтүстік-батыс шекарасына Еділ өзенінің суы келеді. Көкарна — Каспий теңізінен су шығатын канал, ол арқылы теңіздің суы “Атырау-Астрахань” автомобиль жолын кесіп өтіп, құмайт дала қойнауына жетеді. Жайықтың жоғары сағасында сәуір айының ортасынан басталатын көктемгі су тасқыны кезінде су арналары толғанмен жаздың аптап ыстығы кезінде тайыздап, тіпті шет жерлердегі тарамдары кеуіп қалады. Аудан аумағының жер бедері мен топырақ қабатының ерекшеліктеріне байланысты каналдар ирелеңкі келеді.

Ежелгі [[Жалтыр (көл, Атырау облысы)|Жалтыр көлі]] жөне басқа табиғи айдындар бұл күнде тартылып, құрғап қалған. Өткен ғасырларда теңіз суы құйған бірнеше көл тұзды сорға айналған.&lt;ref&gt;Исатай ауданы, «Арыс» баспасы, Алматы 2003 ISBN 9965-17-1165&lt;/ref&gt;

==Шаруашылығы==
Айналысатын негізгі  - мал шаруашылығы, малдың етін өндіру. 2009 жылы ([[қаңтар]]-[[қазан]]) өндірілген ет 4,4 мың тонна (тірі салмақта), сиыр сүті - 3,4 мың тонна, жұмыртқа - 154 мың дана өндірілді. 2009 жылдың 1 қарашасына аудандағы мүйізді ірі қара саны - 11,6 мың бас, қой мен ешкі - 50,9 мың бас, жылқы - 8,8 мың бас, түйе - 7,4 мың бас болды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

[[Шағын бизнес|Шағын және орта бизнесті]] дамыту мақсатында Исатай ауданы көлемінде көптеген игілікті істер атқарылған. Ауданда 2018 жылдың 1 маусымдағы мәліметі бойынша, 2042 шағын кәсіпкерлік субъектілері (оның ішінде заңды тұлғалар 133, дара кәсіпкерлер 1693, [[Шаруа Қожалығы|шаруа қожалықтары]] 216) тіркелген. Күні бүгін нақты жұмыс жасап тұрғаны 1446 (заңды тұлға 71, дара кәсіпкерлер 1164 және шаруа қожалықтары 211) кәсіпкерлік субъектілері болып отыр. 
Шағын және орта бизнес субъектілерінде жұмыс жасайтын адамдардың саны 2182 адамды құрап отыр. Тіркелген кәсіпкерлердің басым бөлігі, яғни 55%-ы сауда-саттық саласында, 21%-ы жолаушы және жүк тасымалымен айналысатындар, 7%-ы ауыл-шаруашылығы, ал қалған 17%-ы қызмет көрсету түрлерінің үлесіне тиіп отыр. 2018 жылдың 1 қаңтарына алынған есеп бойынша, 4 [[қонақ үй]], 16 [[мейрамхана]], 27 [[шайхана]], кафе-бар, 102 [[Дүкен|азық-түлік дүкені]], 6 наубайхана, 2 [[жылыжай]], 7 [[сауда орталығы]], 10 кеңсе, құрылыс және шаруашылық дүкені, 16 [[шаштараз]], тұрмыстық қызмет көрсету орталығы, 12 техникалық қызмет көрсету орны, 4 жанар-жағармай стансасы, 1 тіс салу емхана, 1 жекеменшік дәріхана қызмет көрсетеді.

== Кәсіпорындары ==
'''[[Жайықмұнай|«Жайықмұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасы]]''' — 1973 жылы құрылды. Басқармада 17 кен алаңы игерілуде. Мұнай мен газды өндіру және өңдеумен айналысады.&lt;ref&gt;https://emba.kz/kaz/strukturnye_podrazdeleniya/ngdu_zhaiykmunaigaz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212303/https://emba.kz/kaz/strukturnye_podrazdeleniya/ngdu_zhaiykmunaigaz/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

'''[[Сазанқұрақ|«Сазанқұрақ» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — Исатай ауданында мұнай өндіруші тұңғыш шетелдік компания.&lt;ref&gt;https://atr.kz/zhanalyqtar/atyirauda-yi-t-yish-m-nay-ndirushi-shet/&lt;/ref&gt; Жылына 70 мың тонна мұнай мен 750 мың текше метрден астам  газ өндіреді.

'''[[Прикаспиан Петролеум компани|Прикаспиан Петролеум компани жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — көмірсутек шикізатын барлаумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Мұнай көздерін іздестіру жұмыстарын жүргізеді.

'''[[Светланд-ойл|«Светланд-Ойл» ЖШС]]''' — 1991 жылдың маусым айында жеке кәсіпорын ретінде құрылған. Негізгі қызметі Исатай ауданындағы Октябрьское мұнай кен орнын игеру. Кәсіпорын бұрғылаған ұңғымалардан алғашқы мұнай 1993 жылдың мамыр айында алынды.

'''[[НБК|«НБК» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — Көмірсутек шикізатын барлаумен және өндірумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. 2002 жылы қайта тіркелген. Исатай аумағында орналасқан [[Батыс Новобогат мұнай кен орны]]нда геологиялық жұмыстарын жүргізіп, мұнай өндіреді.

'''[[Жамбай ЖШС|«Жамбай» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — 1999 жылдың 7 сәуірінде Каспий теңізі қазақстандық секторы қайраңының Оңтүстік Жамбай - Оңтүстік Забурунье бөлікшесінен 100%-дық үлеспен көмірсутектерді барлау, игеру және өндіру мақсатында құрылған.

'''[[Потенциал Ойл|«Потенциал Ойл» ЖШС]]''' — көмірсутек шикізатын барлаумен, өндірумен және бөлісімдеумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Құрылтайшылары - &quot;Bekstar International Limited&quot; және &quot;Firsk International Oil Corporation&quot; компаниялары. Серіктестіктің негізгі қызметі Атырау облысы Исатай ауданының аумағында орналасқан Бегайдар бөлікшесінің көмірсутектерін барлау, өндіру, сақтау, тасымалдау және өткізу.

== Құрылыс, транспорт саласы ==
'''Құрылыс саласы.''' Ауданның құрылыс саласының негізгі өркендеу кезеңдері 1977 жылдардан бастау алады. Ауданда құрылған СУ-1 құрылыс мекемесі, ДСУ-89 - жол құрылысы мекемесі, ПМК-909 мекемелері мұнай кеніштері мен аудан орталығының, ауылдық елді мекендердегі әлеуметтік-тұрмыстық ғимараттарды салуда айтарлықтай із қалдырды. Тәуелсіздік алған жылдардан кейін аудан орталығы мен ауылардан қазіргі заман талабына сай ғимараттар бой түзеп, ауылдар сәулеті келбеттенген. Құрылыс жұмыстарын жүргізуші кәсіпорындар арасында жергілікті «Болат-Д» ЖШС, «Арайстройсервис» ЖШС, кәсіпорындары бар.

'''Транспорт саласы.''' Аққыстау автотранспорт кәсіпорны, Гурьев автоколоннасының №2553 базасынан [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат селосына]] 1977 жылы 10 шілдеде ескі жөндеу зауытының орнына шаңырақ көтерді. Жаңа филиалға бұрынғы МТС орны беріліп, филиалдың құрамында 35 жүк машинасы, 4 автобус транспорты ғана болып, оларға 1 колонна бастығы, 1 механик, 2 диспетчер, 60 жүргізуші, 8 жөндеуші жұмыс жасады. 
1980 жылдың 1 қаңтарынан филиал Аққыстау автотранспорт кәсіпорны болып ұйымдастырылып, аудан орталығына көшірілді. Аққыстау автотранспорт кәсіпорны алғаш ұйымдасқанында 72 адам еңбек етсе, кейін құрам саны 217 адамға дейін өсті. Мекемеішілік автобустар паркі аудан орталығынан Атырау қаласына, селолық округтерге қатынайтын жолаушыларға тоқтаусыз қызмет жасады. 

'''Теміржол саласы''' өркендеуі Атырау- Астрахан теміржол құрылысының басталуымен тығыз байланысты. УС-99 тресінің СМП мекемелерінің құрылыс отрядтары аудан аумағының [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], [[Аққыстау]] ауылдарынан станса, Бақсай, [[№17-темір жол айрығы (Атырау облысы)|Томан]], №12, №13, №14, №15, №16 разъездері құрылысын бастады. 1968 жылы қазан айында Атырау-Астрахан теміржолы уақытша іске қосылып, Волгоград мұнай айыру зауытына Атыраудан мұнай тиелген эшалондар жіберілуі аудан аумағынан өткен алғашқы тасымал жүгі болатын. 1969 жылы 1 желтоқсан айында Атырау стансасынан алғаш рет жолаушылар таситын Атырау-Астрахан пойызы сапарға шықты. Аққыстау стансасы 1969 жылы құрылып, 1971 жылы толық эксплуатацияға берілді. 1969 жылы 3 санатты станса ашылған кезде 5 кезекші, 5 пойыз құрастырушы, 4 пойыз құрастырушы көмекшісі, 4 жүк қабылдап тапсырушы, 2 жүк кассирі, 4 билет кассирі, 5 станция кезекшісінің көмекшісі, 4 вокзал кезекшісі қызмет атқарған. 
Халық шаруашылығына, оның ішінде кеңшарларға шөп, ағаш, пішен, көмір, басқалай ауылшаруашылық заттары, жеміс жидек барлығы вагондармен Аққыстау стансасы арқылы жеткізілді. Ауданда құрылыс объектілерінің көптеп салынуына орай және жеке сектордың сұранысы көбеюі нәтижесінде стансаның жүк тасу жоспары жылдан-жылға көбейіп, жоспар артығымен орындалуда. Станса басында жол дистанциясының жолшылары, ШЧ-8 дистанциясының байланысшылары, ВЧД-1 стансасының вагон бақылаушылары, ЭЧ-4 дистанциясының электромонтерлері өз қызметтерін атқаруда.

== Байланыс, энергетика және газ жүйесі салалары ==
'''Аудандық пошта байланыс торабының''' негізі 1930-шы жылдары қаланған деп есептеледі. 1977 жылы байланыс торабы қайта құрылды. Ол кезде байланыс торабының қызмет міндетіне екі сала - [[Телефон байланысы|телефон]]-[[Телеграф|телеграф]] байланысы және [[пошта]] қызметі кірді. Ал 1993 жылы телефон байланысы жүйесі жаңадан құрылған телекоммуникация торабына берілді.

Бүгінде пошта байланыс торабының халыққа көрсететін қызмет ауқымы кеңейген. Халық тұтынатын заттар, [[газет]]-[[журнал]]дар, [[марка]], конверт сату, пошталық хабарлама жөнелтімдерін, хат-хабар, [[жеделхат]], посылка қабылдау мен жіберу, мерзімді [[баспасөз]]ге жазу мен жеткізіп беру, коммунальдық қызмет түрлері [[төлем]]дерін және жергілікті салықтар мен алымдарды қабылдау, [[еңбекақы]], [[зейнетақы]], [[жәрдемақы]] төлеу мен жеткізу, несие беру мен несие қайтарымын қабылдау, бағалы қағаздар нарқы қызметін көрсету және тағы да басқа қызмет түрлерін көрсетеді. 

Қазіргі уақытта аудандық пошта торабы құрамында алты пошта байланыс бөлімшесі, бір пошта байланыс тірегі және бір жылжымалы пошта байланыс бөлімшесі қызмет көрсететін құрылым және екінші дәрежелі банк деңгейінде несие берумен айналысады. Пошта торабының қызметі толықтай компьютерлік жүйеге көшірілген.

'''Аудандық телекоммуникация торабы''' — 1977-82 жылдары Гурьев-Аққыстау әуелік желілік байланысы болып аталса, 1988-90 жылдары ауданның таралуына байланысты Махамбет аудандық байланыс торабына қосылды. 1983 жылы қазан айында аудандық байланыс торабының ғимараты пайдалануға берілді. 1993 жылы Исатай аудандық байланыс торабы екіге бөлініп, «Қазақтелеком» ААҚ-ның Исатай аудандық телекоммуникация торабы құрылды. 1985 жылы аудан орталығында автоматтандырылған қалааралық байланыс, 2002 жылы [[Аққыстау]] селосында сыйымдылығы 1500 номерлік сандық 812000 стансасы іске қосылып, селоішілік кабель сыйымдылығы өсірілді. 2003-2005 жылдары [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]], [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]], [[Жанбай]], [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], [[Зинеден|Забурын]] ауылдарында сандық М200 стансасы орнатылып, кабель сыйымдылықтары өсірілді. Аудан орталығында 2004-2005 жылдары 550 номерге телефон кеңейтілді. 2006 жылы Гран, [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]] елді мекендеріне телефон байланысы жеткізіліп, 2008 жылы аудан орталығынан 200 шақырымдай қашықтықтағы Үштаған, [[Мыңтөбе (ауыл)|Мыңтөбе]], [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас]] елді мекендеріне спутниктік жүйе арқылы телефон байланысы орнатылды.
[[Сурет:Исатай ауданындағы жел электер қондырғылары.jpg|thumb|оңға|350px|Исатай ауданындағы жел электр қондырғылары]]
'''Ауданның электр жүйесі''' бастауын 1972 жылы қуаты 10 000 кВА екі трансформаторы бар 110/35 (10 кВ Аққыстау қосалқы стансасының (подстанция) іске қосылуынан алады. 
1972 жылы [[Аққыстау]] ауылынан 110/35 (10 кВ-тік Аққыстау қосалқы стансасы салынып, оған 10 кВ-тік 70 километрге жуық жоғарғы кернеулі әуе желілері жалғанып, [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат ауылы]], одан кешікпей қараша айында [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев ауылы]], [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызыл үй елді мекені]], 1973 жылдың жазында Жанбай ауылы жоғарғы кернеулі электр желісіне қосылды. 
1974 жылы желтоқсан айында Х.Ерғалиев ауылынан қуаты 2500 кВА №83-ші Новобогат қосалқы стансасының салынуы, оған Бақсай өзегінің бойынан 14-16 электр сораптары (насос) жалғанып, кеңшардың жем-шөп дайындауына мол үлесін қосты. 
Ауданда [[Забұрын (Забурунье) мұнай кен орны|Забурын кен орнының]] ашылуына байланысты Зинеден ауылынан №95-ші Октябрьская қосалқы стансасы 1991 жылы іске қосылып, оған кен алаңынан басқа Зинеден ауылы мен Амангелді ауылының тұрғын үйлері және бірнеше малшы қыстақтары қосылды. Аудан территориясынан газ құбырының өтуіне байланысты осы жылы №94-ші Тайман қосалқы стансасы да, іске қосылып, аудандағы қосалқы стансалар саны 4-ке жетті. 1998 жылы шілде айында Аққыстау учаскесі «Исатай аудандық электр жүйесі» деген атпен іріленіп қайтадан құрылды.

Манаштағы қуаты 52 МВт болатын станция «Ветроэнерготехнологии» ЖШС қаражатымен 12,3 млрд теңгеге салынған. Станция желдің күшімен ғана энергия беретіндіктен, оның ай сайынғы жіберетін қуаты желге тәуелді. Мердігер компания аудандағы үнемі күшті жел болатын жерді таңдауға екі жылдай уақыт жұмсап, Исатай ауданындағы Манаш ауылына жақын жердегі учаскені лайық деп тапқан. Осы жерде жоғарыдағы  желдің орташа жылдамдығы жыл бойына секундына 8-10 метр болады. «Жел қағарлардың» қалыпты жұмыс істеуі үшін желдің жылдамдығы 4-тен 25 м/с-қа дейін болу қажет. Жел күшейген жағдайда қондырғы автоматты түрде өшіп, қолайлы ауа райын күту режиміне ауысады. Жел электр қондырғыларының жалпы биіктігі 100 метрден асады, 4 секциядан тұратын тіреу салмағы 148 тоннаны, генератор 58 тоннаны, ал «винт» қалағының салмағы 21 тоннаны құрайды. Бір қалақтың ұзындығы 32 метр, ал ротормен бірге осы алып «пропеллердің» диаметрі 65 метр.&lt;ref&gt;https://azh.kz/kz/news/view/41462&lt;/ref&gt;

'''Аудандағы газ жүйесі''' тарихы Исатай ауданы Аққыстау селосында салынған кірпіш зауытын іске қосу мақсатында алғаш рет 1996 жылы [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылында]] «Ташкент-2» АГТС-і (Автоматты газ тарату стансасы) құрылысы аяқталып, пайдалануға берілуінен бастау алады. Аудан жалпы табиғи газды тұрмыста пайдалануға алғаш рет 2001 жылы қол жеткізіліп, аудан орталығы тұрғындарын табиғи газбен қамту жұмыстары басталды. 
2002-2004 жылдары Х.Ерғалиев, Тұщықұдық және [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] елді мекендеріне табиғи газ пайдалануға берілді. Осыған орай «Атырауоблгаз» ААҚ-ның Аққыстаудағы бөлімшесі ашылып, жұмыс жасай бастады. 2006 жылдың қаңтар айынан «ОблТрансГаз» КМК, 2012 жылдың тамыз айынан «Атырауоблгазжелілері» АҚ, 2012 жылдың қараша айынан «ҚазТрансГазАймақ» АҚ-ы, Атырау өндірістік филиалдары болып өзгертілген мекемелердің аудандық Исатай газ шаруашылығы филиалы қалыпты жұмыс жасап келеді.
Сонымен қатар [[Жанбай]], [[Жаңа Жанбай]], [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]] елді мекендерін табиғи газбен қамту мақсатында «ГАЗПРОММАШ-10» АГТС-ы 2008 жылы қолданысқа берілді. 
Ауданның 96% толықтай газбен қамтылған.

== Дін және өркениет ==
Аудандағы діннің қалыптасуы Бөкей ордасынан бастау алады. Нарындық қазақтар арасында алғаш сауат ашып, бар мүмкіндігінше діни білім алғандардың бір бөлігінің мешіттер ашуы құм қазақтарының еңсесін тіктеді. Исатай ауданы аумағында болған Обалы мен Орпадағы Байғазы мен баласы Мақаш, Қорықтағы Дәулетияр, Бегайдардағы Ахмет, Сүйектідегі Лұқпан, [[Забұрын]]дағы Меңетай, Кетешағылдағы Елеш, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдықтағы]] Құрманбек, Дуабергендегі Нұртаза, [[Жанбай]]дағы (Қызылжар), Төлеміс, Забурындағы Құрманбай т.б. кұдай үйлері діни сауат ашу жолындағы істің бастамашылары бола білді. Білімдерін жетілдіріп, дінге деген сенімдері артқан діни тұлғалардың бір легі Меккеге жол салып, [[қажылық]] парыздарын өтеді. Олардың арасында үш рет барған Алдоңғар Қарақұлұлы, Нұрпейіс қажы Әлішұлы, Әйіп қажы Бекенұлы сынды азаматтар болды. Халық арасында емшілігімен танылған Ақмаңдай әже Мырзағұлқызы, Жабас, Сәт-Ата, Толыбай әулиелердің жолын Қайыр Жақияұлы, Дәрісқали Иманғалиұлы, Тәни Есалыұлы, Мүтіш Серғазыұлы, Әжен Батырбекұлы, Ғизат Аяшев, Зейнеден Құрасұлы, оның ұлдары Уалитхан мен Рыспайлар жалғастырып, халықтың жан шипасы үшін аянбай қызмет жасады. 
[[Сурет:«Қамысқала» мешіті Исатай ауданы.jpg|thumb|оңға|300px|'''&quot;Қамысқала&quot; мешіті''']]
Қазақ елі тәуелсіздік алған жылдардан бастап, дінге деген көзқарас жаңарып, жастар имандылыққа бетбұрыс жасады. Аудан көлемінде [[Хамит Ерғалиев ауылы|Х.Ерғалиев ауылынан]] «Қамысқала», [[Аққыстау]] селосынан «Зинеден Ата», Жанбай ауылынан &quot;Әйтеке би&quot; [https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/zhanbaj-auylynda-zhana-meshit-ashyldy.html?highlight=WyJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0M2RcdTA0MzFcdTA0MzBcdTA0MzkiLCJcdTA0MzBcdTA0NDNcdTA0NGJcdTA0M2JcdTA0NGJcdTA0M2RcdTA0MzRcdTA0MzAiLCJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0YTNcdTA0MzAiLCJcdTA0M2NcdTA0MzVcdTA0NDhcdTA0NTZcdTA0NDIiXQ== мешіттері] салынды.

'''Зинеден Ата мешіті''' — аудан орталығындағы мұсылмандар құлшылық ететін ғимарат. Мешіт жобасы классикалық ислам үлгісінде күмбезді, қос мұнаралы болып салынған. Аудан тұрғындарының рухани орталығына айналған үйде жастарды имандылыққа тәрбиелеуде көптеген игілікті шаралар атқарылып келеді. Мешіттің негізін қалаушы Исатай ауданының Құрметті азаматы, Сәт баба ұрпағы - Рыспай Зинеденұлы. Мешіттің ашылуына Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, бас мүфти [[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі|Әбсаттар қажы Дербісәлі]] қатысты.

'''Қамысқала мешіті''' — Х.Ерғалиев ауылында орналасқан діни ғимарат. Мешіт үйінің құрылысы Исатай ауданының Құрметті азаматы, [[Нұрпейіс Мақашұлы Мақашев|Нұрпейіс Мақашевтың]] бастамасымен салынды. Құрылысты жүргізген мердігер «Ғимарат» ЖШС.
2004 жылы салынған. Жалпы аумағы 0,36 га. Мешіт ерлер залы (80,7 шаршы метр), әйелдер залы (42 шаршы метр) және имам бөлмесінен тұрады. Оның 14 метрлік 1 мұнарасы және екі бүйірінде 10 метрлік екі мұнарасы бар. Үлкен күмбезі негізгі зал үстіне салынған. Алла үйі дала түстес кірпіштен қаланған. Қасбеті Орта Азиялық мешіттер сәулетін еске салады. Ғибадатхана михрабына шаһадат калимасы, ал екі жағына «Алла» және «Мұхаммед» деп жазылған. Күмбез астына [[Аят әл-Курси|«Аятул курси»]] аяттары өрнектелген.&lt;ref&gt;https://www.muftyat.kz/ru/mosque/3167/&lt;/ref&gt;

'''Әйтеке би —''' Жанбай ауылында орналасқан діни ғимарат. 2021 жылы ақпан айында пайдалануға берілді. Ашылу салтанатында аудан әкімі М.Мурзиев пен облыстың бас имамы А.Ұтысханұлы қатысты. &lt;ref&gt;https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/zhanbaj-auylynda-zhana-meshit-ashyldy.html?highlight=WyJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0M2RcdTA0MzFcdTA0MzBcdTA0MzkiLCJcdTA0MzBcdTA0NDNcdTA0NGJcdTA0M2JcdTA0NGJcdTA0M2RcdTA0MzRcdTA0MzAiLCJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0YTNcdTA0MzAiLCJcdTA0M2NcdTA0MzVcdTA0NDhcdTA0NTZcdTA0NDIiXQ==&lt;/ref&gt;

== Тарихи және мәдени ескерткіштер ==
Исатай ауданы - көне тарихты өлке болғанымен, аймақтың негізгі құрамы Нарын құмы тарихи тұрғыдан әлі де зерттелмей келеді. Аудан көлемінде археологиялық зерттеулерді айтпағанда, жай ізденістегі экспедициялар жұмыс жасамаған. Сондықтан да бұл аймақта тарих, сәулет және монументальды өнер ескерткіштері сирек кездеседі. Атырау облысы тарихи-мәдени мұраны қорғау, қалпына келтіру және пайдалану жөніндегі мемлекеттік инспекцияның есебінде Исатай ауданы бойынша 10 ескерткіш ғана тіркелінген (2017).

Аққыстау селолық округінің аумағында үш жерде орналасқан ескі қорымдардағы құлпытастар есепке алынған. XIX ғасыр мәдениетінің азаматтық сәулет өнерінің көне үлгісі болып табылатын бұл [[сағанатам]]дар мен [[құлпытас]]тар қатты тасқа ойып өрнектер салу, араб әріптерімен жазу арқылы жасалған. 

Тарихи және мәдени ескерткіштердің бір тобы 1836-38 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы [[Исатай Тайманұлы|И.Таймановқа]] арналған. Нарын ауылдық округі аумағында 1991 ж. Исатайдың 200 жылдығына арналған шаралар өткен жерде, батырдың әкесі Тайман жерленген жерге ескерткіш белгілер қойылды. 
[[Сурет:Таскран. Исатай ауданы.jpg|thumb|оңға|300px| '''Таскран''' шекаралық белгісі]]
'''ТАСКРАН шекаралық белгісі''' — [[Аққыстау]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 шақырым қашықтықта орналасқан Таскран белгісі кезінде шекаралық белгі ретінде орнатылған. Биіктігі 10,5 м, жалпы көлемі 7,8x7,0 м. Мұнараның үштен екі бөлігі шикі кірпіштен қаланып, жоғарғы жағы қамыс пен саз балшықтан жасалған. «Атырау-Астрахан» автомобиль жолының бойында орналасқан. Орал өңірі өз алдына облыс болып, Орынбор губерниясынан бөлініп, Астрахан губерниясына берілгенде Астрахан губерниясымен екі аралық мың шақырым қашықтықты тең бөлетін шекара сызығы жыртылып белгіленген. Теңізге тірелетін жерге жеткенде тастан биік етіп осы белгіні орнатқан. Бұл белгі теңіздегі балықшыларға бағдар болған, ол үшін суға қара ала таяулар қағылған.. Қанша уақыт өтсе де сол қалпында сақтаулы.&lt;ref&gt;https://atpress.kz/kz/11423-taskran-tarikhy&lt;/ref&gt;

'''БӨКЕЙ сұлтан көне жұрты''' — [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округінен]] 20 шақырым қашықтықта Жалтыр көлінің жиегінде орналасқан тарихи мекен. Бөкей хан 1901 жылы орыс патшасынан рұхсат алып, Еділ-Жайық арасына қоныс тепкендегі алғашқы орналасқан мекені. Осы қонысқа көшіп келген жылы қайтыс болған Бөкей шешесінің мәйіті де осы жерде. Төре тұқымының әдет-ғұрпы бойынша құпия жерленген, ескерткіш-зират тұрғызылмаған. Сұлтанның көне жұртындағы ескерткіш белгі - 2016 жылы аудандық әкімшілік бастамасымен қойылды.

'''ИСАТАЙДЫҢ көк татыры''' — атанған жер [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас елді мекенінен]] батысқа қарай, 25 шақырым жерде, Құсқонбас пен Үштағанның Құрманғазы ауданымен шектесетін жерінде орналасқан. Исатай бастаған көтерілісшілер осы жерден оқ-дәрі дайындап, ұсталар найза, сүңгі, айбалта, қылыш, мылтық т.б. қару-жарақ соққан. Ені 10-15 метр, ұзыны 25-30 метр болатын тегістіктің бетін темір тотығы мен күкірт араласқан көкшіл құм басып жатыр. Жер астынан күңгірлеген, жаңғырыққан үн шығуына қарағанда, татыр астында бос кеңістік бар деген тұжырым бар.&lt;ref&gt;https://articlekz.com/kk/article/32625 Жергілікті жер-су атауларының тарихы (Исатай ауданы мысалында)&lt;/ref&gt;

'''ИСАТАЙДЫҢ қол жинаған орны''' — Азаттық көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлы 1836 ж. Манаш ауылының арқа бетіндегі Дүзентөбе деген жерде 200-дей көтерілісшінің басын біріктіріп, қол жинаған. 1991 ж. Исатай Тайманұлының 200 жылдық мерейтойына орай осы жерде республикалық мереке өткізілді.

'''ҚҰСҚОНБАСТАҒЫ тас төбелер''' — тарихи мекен. Құсқонбастан батысқа қарай 80 шақырым қашықтықта Құрманғазының Керей-Ашық қыстағына жақын жерде Исатай батыр сарбаздары [[Карл Карлович Геке|Геке әскерлерімен]] шешуші шайқасқа түскені белгілі. Тарихшылардың пайымдауынша, Нарынның шығысындағы Бекетай құмындағы Тастөбе шайқасы өтті деген жерлер осы аймақ болуы мүмкін деген жорамалдар бар. Биік қыраттың биіктігі 5-6 метр шамасында, аумағы қазақтың он екі қанатты киіз үйінің аумағындай жердегі құмдар арасынан жұдырықтай-жұдырықтай көк тастар көрініп жатыр. Бұл тастар жаудан қорғану үшін 100 шақырым қашықтықтағы [[Бесшоқы (қырат)|Бесшоқы тауынан]] тасып әкелініп, қолдан тұрғызылған шығар деген болжамдар көптеп айтылады.

== Аудан мәдениеті ==
Ауданның мәдениет мекемелерінің тарихы 1930-шы жылдардағы қызыл отаулардан басталады. Қызыл отаулар үгіт-насихат шараларының ұйтқысы, көркемөнерпаздықпен айналысатын, білім деңгейін көтеретін орын болды. Ұсақ ұжымшарлар ірілендіріліп, олардың экономикасы нығайған кезде ұжымшар орталықтарында клубтар ашылды. Ауданның елді мекендерінде өнерлі жандардың басын біріктіретін драма үйірмелері, [[оркест]]рлер, [[хор]] ұжымдары құрылып жұмыс істей бастады.
[[Сурет:Аққыстау халық театры.jpg|thumb|оңға|300px|Аққыстау халық театры]]
Аудандық мәдениет бөлімін 1945-57 жылдар аралығында басқарған Жұмабай Қуанышев, Ғабит Ідіркенов, Боқан Ержанов, Бисен Жұмағалиевтер мәдениет мекемелерінің жұмысын жетілдіруге, [[көркемөнерпаздық]]ты дамытуға көп еңбек сіңірді. Облыс бойынша алғашқы халық аспаптар оркестрі ұйымдастырылды. 1957 жылы Бүкілодақтық халық шығармашылығы фестивалі шеңберінде өткен облыстық байқауда аудан оркестрі жүлделі орынды иеленді. Ауданда өнердің үлгісі [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]] (қазіргі Тұщықұдық) селосы болды. Драма ұжымы 1967 жылы халық театры атағын алды. Басқа ауыл-селоларда да көркемөнерпаздық кең өріс алды. Өнер топтары, жанұялық ансамбльдер көбейді.

1990 жылы Исатай ауданы қайта құрылғаннан бері аудандық мәдениет бөліміне Мирас Қибашев, Манарбек Дәулетов, Ақылбек Рысқалиев, Света Жарылғасова жетекшілік етті.

Тәуелсіздік жылдарында ауданда [[айтыс]] өнері дамып келеді. Шынарбек Қабиев, Саадат Нұрманов республикалық ақындар айтыстарында жүлдегер атанса, олардың соңынан бір топ жас ақындар өсіп келеді.

Қазір ауданда 3 мәдениет үйі, 6 селолық клуб, 3 жылжымалы клуб, 1 халық театры, И.Тайманұлы мұражайы, 18 [[кітапхана]] қызмет көрсетеді. Соңғы бес жылда [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], [[Зинеден|Забурын]] селолық клубтары ашылды. Аудандық орталық кітапхана 1911 жылы 480 дана кітаппен [[Аққыстау]] селосында ашылса, қазір кітап қоры 141184 данаға жетті. 2006 жылы кітапхана республикалық автоматтандырылған кітапханалық-ақпараттык жүйе (РАБИС) бағдарламасына қосылып, электрондық каталог жасақталды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Халық ағарту ісі ==
Қазан революциясына дейін құм өңіріндегі ауылдарға М.Шектібаев, М.Ахсартов деген мұғалімдер келіп, сауаттандыру жұмыстарын жүргізген. 
1939 жылы ауданда 35 [[Бастауыш мектеп|бастауыш]], 2 [[Орта мектеп|орта]], 9 орталау мектеп болды. Жалпы елдегі сауатсыздықты жоюмен қатар халық арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуге ауыл мұғалімдері белсене араласты.
Ұлы Отан соғысынан бұрын Нарын құмының әрбір ауылдық кеңесінің қарауында бір мектептен болды. 

1957 жылдан кеңшарлар құрылған соң құмдағы мектептер кеңшарлар орталықтарына көшіріле бастады. 1963 жылдан бастап балалар бақшалары ашылды. 1977 жылы ауданда 7 орта, 3 сегіз жылдық мектеп, 9 интернат болды. 1976-1977 оқу жылының қортындысында 5613 бала, 1977-1978 оқу жылында 5782 бала оқыды. Оған 357 мұғалім ұстаздық етті. 
2008 жылы ауданда 9 орта, 1 орталау, 4 бастауыш мектеп, 1 спорт мектебі, 3 саз мектебі, 8 [[балабақша]], 1 оқушылар үйі жұмыс жасайды. 

Аудандық білім беру мекемелерінің материалдық-техникалық базасы жақсарды. Типтік үлгіде алғаш 1965 жылы Амангелді атындағы (Мәсәлімов) орта мектебінің құрылысы салынса, 1986-87 жылдары [[Аққыстау]], [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]], [[Жанбай]] ауылдарында типтік орта мектептер салынды. Шалғайдағы [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], [[Жасқайрат (Исатай ауданы)|Жасқайрат]] және [[Жаңа Жанбай]] елді мекендерінде бастауыш мектептер, Абай (2001), Новобогат (2004), Гагарин атындағы (2005), Исатай (2007) орта мектептеріне жаңадан типтік мектеп ғимараттары салынды.

== Денсаулық сақтау ісі ==
Емханалардың алғаш негізі 1928 жылы Новобогат ауданы құрылған кезде жұмыс жасаған екі [[Фельдшерлік-акушерлік пункт|фельдшерлік пункт]] негізінде қаланған. Аудандық аурухананың негізі 1944 жылы Новобогат кентінде ашылған 10 төсектік аурухана негізінде қаланды. 1950-ші [[Сурет:Исатай аудандық орталық ауруханасы.png|thumb|оңға|300px|Исатай аудандық орталық ауруханасы]] жылдары [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас]], [[Мыңтөбе (ауыл)|Мыңтөбе]], [[Зинеден ауылдық округі|Забурын ауылдық Кеңестерінде]] 5 төсектік, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]] ауылында 10 төсектік ауылдық ауруханалар болған. Новобогат учаскелік ауруханасына 1967 жылы республика бойынша алғашқылардың қатарында типтік үлгідегі аурухана салынып, күні бүгінге дейін сақталуда. Аудандық орталық аурухананың 50 төсектік типтік үлгідегі ғимараты 2004 жылы салынып пайдалануға берілді. Чапаев, [[Жанбай]] ауылдарындағы учаскелік ауруханалар 1983 жылы селолық емханаға айналдырылды.

Денсаулық сақтау саласындағы реформалар талабына сәйкес 2000 жылы аудандық денсаулық сақтау бөлімі кұрылып, 2005 жылға дейін жұмыс жасады. 
Ауданда 2008 жылы аудандық орталық аурухана, Новобогат учаскелік ауруханасы және аудандық туберкулез ауруханасы халыққа медициналық қызмет көрсетсе, бір аудандық және екі селолық (Чапаев, Жанбай) отбасылық емханасы жұмыс істейді. 

2007 жылы Нарын, Забурын, Исатай селолық округтерінде фельдшерлік- акушерлік пункттер базасында дәрігерлік [[амбулатория]] ашылып, тұрғындарға қызмет көрсете бастады. 1984 жылы аурухана [[Аққыстау]] селосына жаңа ғимаратқа көшірілді.

== Баспасөзі ==
Қазіргі Исатай аудандық «[[Нарын таңы]]» газетінің тұңғыш саны 1953 жылы ақпанның 18-і күні «Малшылар үні» деген атпен жарық көрді. Газет өткен ауыл тұрмысының, аудан ел-жұртының еңбек және күрес жолын, қуаныш-мерейін, бастан өткерген қиын-қыстау шақтарын баяндады. 
«Малшылар үнінің» 5 жылда шыққан №561 санынан алғашқы редакторлар Төлеген Сатқанбаев пен Мүтәліп Шәріпов, жауапты хатшы Ғалымжан Үбенов
болды. Соғыстан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіру жылдары мен оған ілісе аудан өңірінде атқарылған үлан-асыр өзгерістер, әсіресе ауыл-шаруашылығын өрге бастыру бағытында жасалған қадамдар газет беттерінде кеңінен көрсетіліп отырды.
[[Сурет:Нарын таңы газеті.jpg|оңға|300px|]]
20 жылдай үзілістен соң, 1977 жылғы қазанның бірінде «Нарын таңы» деген атпен қайта шыққан аудандық басылымның екінші өмірі сол уақытта өрлеу, кейінірек келе тоқырау аталған кезеңдегі ауданның өндірісі, транспорты мен құрылысы, ауыл-шаруашылығы салаларында қол жеткен табыстар, олардағы социалистік жарыс пен озаттар өнегесі, мәдениеттегі, білім беру мен денсаулық сақтаудағы істердің кеңінен жариялануы қамтамасыз етілді. 

Газет жылнамасындағы үшінші кезең аудан Исатай атын алып, қайтадан құрылуына байланысты 1991 жылдың 1 қаңтарынан басталады. Заман мен қоғамдағы өзгерістерге орай газеттің беталыс бағдары мүлдем жаңа сипатқа ие болды, тақырып мазмұны, материалдар стилі өзгерді. Көкейтесті мәселелерді қозғайтын, өзіндік көзқарастарын білдіретін жарияланымдар көбірек беріле бастады.
Ұлттық қадір-қасиетімізді кұрметтеп, салт-дәстүріміз бен халықтық әдет-ғұрыптарымызды, имандылықты өмірге орнықтыру мәселесіне кең орын берілетін болды. Экономика, саясат, әділет, сот, заң, әлеуметтік тұрмыс, тазалық, нашақорлық, темекі шегу, СПИД, қоршаған орта, көші-қон, индустриялық-инновациялық жобалар, агроөнеркәсіп және мұнай өндірісі, шаруагерлер тіршілігі, ауыл өмірі, жеке кәсіпкерлік, басқа да тақырыптағы мақалалар сараптамалық тұрғыда көбірек жарияланып келеді. 

Сондай-ақ қазіргі кезде басылымның мазмұны мен сапасына, көркемдік безендірілуіне көбірек мән беріліп,  «Қоғам», «Өңір өмірі», «Кәсіп пен нәсіп», «Газет ішіндегі газет», «Бұқара», «Шаңырақ», «Әлеумет», «Сырғалым», «Газет және оқырман», «Спорт», «Керуен», «Алдар көсе», т.б. жаңа форматта арнаулы беттері ашылды.&lt;ref name=&quot;Reference2&quot;/&gt;

== Аудан спорты ==
1977 жылы маусым айында Новобогат аудандық кеңесі атқару комитетінің жанындағы денешынықтыру және спорт комитеті болып кұрылды. 1990 жылы аудандық жастар ісі, туризм және спорт бөлімі, 2000 жылы туризм және спорт бөлімі, 2006 жылдан бастап аудандық денешынықтыру және спорт бөлімі болды.

Аудан көлемінде [[Қазақтың ұлттық спорт түрлері|ұлттық спорт түрлері]]н дамыту кеңінен іске асырылып келеді. [[Көкпар]], [[аламан бәйге]], [[Жорға жарыс|жорға]], [[Тай жарыс|тай]], атан жарыстарын өткізу дағдыға айналдырылды. Нарын өлкесінде [[Жүйрік ат баптау|ат баптау]] дәстүрі - ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнер. 2007 жылы ауданның көкпар командасы жасақталып, алғаш рет облыстық жарыстарға қатынасты. 
Спорт пен денешынықтыруға жергілікті халыққа орталық [[стадион]], 2 мәдени спорт кешені, аулаішілік спорт алаңдары қызмет көрсетуде.
Аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі, олардың филиалдары өз саңлақтарын әлемдік додаға дейін тәрбиелеген жеңімпаздар дайындайтын білім ордасы ретінде танылуда.

== Ауданның танымал тұлғалары ==
* [[Ахмет Жұмашұлы Сүндетов|Ахмет Сүндетов]] – Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері. (Забурын а.)
* [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейсова]] – күйші композитор. (Бекетай құмы)
* [[Зақаш Камалиденов]] – қоғам және мемлекет қайраткері. (Орпа а.)
* [[Қаршыға Ахмедьяров|Қаршыға Ахмедияров]] –Қазақстанның халық әртісі, халық күйшісі, сазгер. (Таңдай а.)
* [[Нәбиден Әбуталиев]] – жазушы, драматург (Молшағыл а.)
* [[Фариза Оңғарсынова]]	- қоғам қайраткері, Қазақстанның халық жазушысы. (Манаш а.)
* [[Хамит Ерғалиев]] - қазақ ақыны, Қазақстанның халық жазушысы. (Новобогат а.)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтеме==
*[http://www.isataiakimat.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9&amp;Itemid=17&amp;0711fe5e8965ca298634b262fde97285=5a8125750b3aa6f8390cac8f3faacf46 Исатай ауданы туралы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
 
{{wikify}}
{{Атырау облысы}}
{{Исатай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Исатай ауданы]]</text>
      <sha1>bm30q1tqwltc422i40ekk3i3jqtqg0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578171</id>
      <parentid>3578126</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дін және өркениет */</comment>
      <origin>3578171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78621" sha1="1zmnlzzuki4fbp957y28401p681dks8" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Исатай ауданы
 |елтаңба             = Исатай ауданы логотипі.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |облысы              = Атырау облысы
 |аудан орталығы          = [[Аққыстау]]
 |ауылдық округтер саны   = 7
 |кенттік әкімдіктер саны = 
 |қалалық әкімдіктер саны = 
 |ауылдар саны       = 16
 |қалалар саны       = 
 |әкімі              = Нұрым Бекежанұлы Мусин
 |әкімдіктің мекенжайы  = Аққыстау ауылы, Егемен Қазақстан көшесі, №11
 |құрылған уақыты    = 1928-1930, 1939-1957, 1977-1988, 1990
 |жер аумағы          = 14,7 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 4-ші
 |тұрғыны             = 26 545&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 7-ші
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 1,8
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = [[қазақтар]] 99,72 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 0,07 %&lt;br&gt;басқалары 0,21 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = +7 71231
 |пошта индексі       = 0603XX
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-isatai?lang=kk Исатай ауданының әкімдігі
 |карта               = Isatay District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы = Isatay District in Atyrau Region.svg
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Исатай ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс.

== Жалпы сипаттама ==
[[Сурет:Исатай ауданы Стелла.jpg|солға|250px|Исатай ауданының стелласы]] Аудан 1928 жылы құрылды. 1990 жылы облыстың Құрманғазы және Махамбет аудандары жерлерін қосу негізінде қайта құрылды. Жер аумағы 14,7 мың км². Тұрғыны 26,4 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 1,6 адамнан келеді (2008). Аудан орталығы – [[Аққыстау]] ауылы. Солтүстігінде [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Жаңақала ауданы]]мен, батысында Атырау облысының Құрманғазы, солтүстік-шығысында Индер, шығысында Махамбет аудандарымен, оңтүстігінде [[Каспий теңізі]]мен шектеседі. Исатай ауданының жері түгелімен [[Каспий маңы ойпаты]]ның орталық бөлігінде, шөлдік белдемде орналасқан. Батысының басым бөлігін төбешікті [[Нарын құмы|Нарын]], [[Бұзанай құмы|Бозанай]] және [[Ментеке]] кұмдары, шығыс бөлігін Жайық алабы және Каспий жазығы алып жатыр. Жер аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 165 шақырым, ал батыстан шығысқа қарай 130 шақырым.

== Исатай ауданының эмблемасы ==
[[Сурет:Исатай ауданы логотипі.png||солға|120px|]]Аудандық мәслихаттың 2004 жылғы 9-шілдедегі VIII-сессиясында бекітілді. Суретшісі Махамбет Оспан. Эмблема үлгісінде ауданның сан-салалы даму бағыттары, мұнай өндірісі, мал, балық шаруашылығы, Нарын құмы, теңіз бейнесі біртұтас көрініспен бейнеленген. Жер шары тәрізді дөңгелекте елдің тыныштығы, бейбіт күннің шапағы белгіленіп шаңырақтың бейнесі келтірілген. Шеңбердің жиегі еліміздің көк байрағы түстес - көгілдір түске боялған.

== Тарихы ==
Аудан ең алғаш 20-жылдары құрылғанымен, өз тарихында көрші аудандарға қосылу мен қайта бөліну ауыртпалығын бірнеше рет көруіне тура келді. 1928 ж. бұрынғы Орал облысы [[Гурьев округі]] Сарытөбе болысының аумағында орталығы Новобогат ауылы болып Новобогат ауданы шаңырақ көтерді. Аудан екі жылдан кейін таратылып, іріленген Гурьев ауданына қарады. 1939 ж. құрамына 33 ұжымшар, бірнеше ауылдық кеңестерді біріктіріп аудан қайта құрылды. 1957 ж. қайта таратылды. 1977 ж. орталығы Аққыстау жұмысшы кенті болып 3- рет құрылған Новобогат ауданының қадамы көп әріге бармай, 11 жылдан соң тағы таратылуы жөнінде жоғарыдан шешім алынды, 1990 ж. аудан қайта қалпына келтіріліп, ауданға Исатай атын беру жөніндегі жергілікті халықтың талап-тілегі ескерілді.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Исатай ауданы картасы.jpg|солға|200px|]]      
1900 жылдардың басында аудан аумағында Бегайдар ауылында ауыл балаларын орысша оқыту, сауаттандыру ісі басталып, кейін мектеп салынды. Бұл ауданның білім берудің алғашқы қадамы еді. Бұл білім ұясын бітірген жергілікті қазақ жастары кеңес өкіметі орнағаннан кейін елді ұжымдастыру, ауылшаруашылығын құрысу жұмыстарының ұйымдастырушылары мен басшылары бола білді. [[Сурет:Исатай ауданы. Аудандық партия комитеті үйі. 1957 жылға дейін.jpg|thumb|оңға|200px|Аудандық партия комитетінің 1957 жылға дейін пайдаланған кеңсесі]]
1913 жылы Манаштағы балық кәсіпшілігінде Ганюшкинодағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесінің бөлімшесі ашылып, қазақ балаларын да қабылдады. [[Зинеден|Забурында]] «Үлгі» мектебі салынды. 

Ауданда теңіз жағалауынан балық аулануы жергілікті қазақтардың балық өндірісіне жалданып жұмыс істеп, күнелтіс жасауына әсер етумен қатар, өңірде оқу-білімге, мәдениетке жол ашты. Балық батағаларына [[Астрахан]]нан кемелердің келуі сауда-саттыққа да ықпалы тиді. 20-шы ғасырдың басында осында Ащықұлақ деп аталатын жерден мұнай көзінің табылуы ауданның ертеңгі болашаққа бастаған қадамдары болды.
1930-жылдары ауданда ұжымдастару жылдары басталды. Жер өңдеушілер серіктестігі, артельдер, ұжымшарлар құрылып, ұжымдық шаруашылықтарға бірікті. 1939 жылы ауданда 26 ауыл-шаруашылық ұжымшарлары, 4 балық артельдері болды. 
Соғыс жылдарында аудан орталығы [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] селосында  «Ағайында Нобельдер» серіктестігі тапқан мұнай кен орнынан май алынып, бензин, керосин айыру зауыты ашылды. Бұл өндіріс орындары соғыстан кейін ауданның мүддесіне қызмет етті. 1953 жылдан бастап жабық жөндеу шеберханасы, үлкен алаң, ондаған екі пәтерлік тұрғын үйлер салынып, онда білікті мамандар еңбек етті.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt; Исатай ауданы 2-кітап Шежіре &quot;Арыс&quot; баспасы 2008&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Аймақ жері - жазық, Каспий жағалауына орналасқан, шөлейтті, жазық, топырақтың қабаты тұзды, сортаң, құрғақ.  Оның қиыр солтүстік-шығыс жағымен [[Жайық өзені]] ағып өтеді. Исатай ауданының жері құмдақ және сортаң сұр топырақты болып келеді.

Аудан аумағының Еуразия құрлығына ішкерлей еніп жатуы ауа райының тым континенталдығын калыптастырды: қысы салқын, жазы ұзак та ыстық болып келеді. Өсімдіктердің өсіп-өнетін кезеңінде жауын-шашын аз түседі 70-115 мм, ал бүкіл жыл бойында 150-205 мм. Мұның өзі бұл аймақтың ылғалға аса тапшы келетінін көрсетеді. Сондықтан да гидротермикалық коэффициент 0,2—0,3-тен аспайды. Топырақта ылғалдың жетіспеуі, ауаның кұрғақтығы, аумақтың бір бөлігін сортанды-тұзды аймақ алып жатқандықтан, өсімдік жамылғысының қалың өсуіне мүмкіндік бермейді.

== Климаты мен экологиялық жағдайы ==
Аудан табиғаты мен климаты жер бедеріне, оның рельефіне байланысты. Ауданның жер бедері жазықтық болғанымен, [[геоморфология]]лық тұрғыдан жер бетінің биіктігі барлық аудандарда теңізге қарай көлбеулене ылдилай түседі. Сондықтан да теңіз үстінен бөлінген ылғалдылық жел сол бағыттан соққанда ғана әсерлі байқалады. 

[[Атмосфералық жауын-шашын]] мөлшерінің мардымсыздығы салдарынан жыл бойына [[аңызақ]] желімен, шаңға толы [[дауыл]]ымен, ылғалдың ауаға бостан-бос тарайтын пайдасыз булануымен, кейде тіпті қысқы қардың өз мөлшерінен аз түсуімен жайсыз ауа райы қалыптасып келеді. Ауа райының ең ыстық айы шілдеде Аққыстаудағы ыстық мөлшері 40-43°С көрсетеді.

Исатай ауданы экология қаупі төнген аумаққа ресми тіркелмеген. Облыс бойынша арнайы экологиялық бағдарламалардың жасақталуы, Үкімет тарапынан экологиялық таза дүниені қалыптастыру үшін қомақты қаржылардың бөлінуі алғашқы нәтижелерін көрсетуде. 1970 жылдардан бастап Каспий теңізін бойлай бірнеше кен орындарының жиі ашылуы, жерасты газдарының ауаға еркін жіберілуі, мұнайлы ортадағы май қалдықтарының орынсыз төгіліп-шашылуы аудан көлеміндегі экологиялық ахуалды күрт ушықтырып жіберген болатын. Бұл келеңсіздіктерге орай жергілікті тұрғындар Үкімет алдына дейін ұсыныстар түсірген еді. Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің және «Міндетті экологиялық сақтандыру» заңдылықтары жарық көргеннен кейін, [[Жайықмұнай|«Жайықмұнайгаз» мұнай өндіру басқармасының]] негізгі бағыттарының бірі - мұнай өндірумен қатар, өндіріс нысандарында экологиялық ахуалды сауықтыруға бағыт алды. 2017 жылы басқарма бойынша қоршаған ортаны қорғау шараларына 100 млн теңге қаржы қаралса, 2018 жылдың жоспары бойынша қоршаған ортаны қорғау шараларына 200 млн теңге бөлінді. Соңғы жылдарда зияны мол жерасты алау газын арнайы зауыттар салу арқылы жергілікті шикізат ретінде тұтыну рыногына пайдалану экологиялық жүйедегі үлкен қадам саналып отыр.&lt;ref name=&quot;Reference2&quot;&gt;Исатай ауданы, Алматы &quot;Сардар&quot;, 2018 ISBN 978-601-80678-6-0&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Исатай ауданының әкімшілік бөлінісі.png|center|300px]]
Аудандағы 16 елді мекен 7 ауылдық округке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
 !Әкімшілік бірлік !! Орталығы !!Елді мекендері !!Халқы (2021)
|-
 | [[Аққыстау ауылдық округі]]
 | [[Аққыстау]] ауылы || 3 || {{өсім}}10267
|-
 | [[Жанбай ауылдық округі]]
 | [[Жанбай]] ауылы || 1 || {{өсім}}3231
|-
 | [[Зинеден ауылдық округі]]
 | [[Зинеден]] ауылы || 2 || {{өсім}}1278
|-
 | [[Исатай ауылдық округі (Атырау облысы)|Исатай ауылдық округі]] 
 | [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] ауылы || 1 || {{құлдырау }}1466
|-
 | [[Қамысқала ауылдық округі (Атырау облысы)|Қамысқала ауылдық округі ]]
 | [[Хамит Ерғалиев ауылы|Хамит Ерғалиев]] ауылы || 3 || {{өсім}}3897
|-
 | [[Нарын ауылдық округі (Атырау облысы)|Нарын ауылдық округі]]
 |  [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1145
|-
 | [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]]
 | [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық]] ауылы || 3 || {{өсім}}5156
|}

== Ірі елді мекендері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021)
|-
| '''[[Аққыстау]]''' || ауыл || {{өсім}} 8880
|-
| [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|'''Тұщықұдық (Чапаево)''']] || ауыл || {{өсім}} 4683
|-
| [[Хамит Ерғалиев ауылы|'''Х. Ерғалиев (Новобогат)''']] || ауыл || {{өсім}} 3719
|-
| '''[[Жанбай]]''' || ауыл || {{өсім}} 3231
|-
| [[Исатай (Атырау облысы)|'''Исатай''']] || ауыл || {{құлдырау}} 1466
|-
| '''[[Зинеден|Зинеден (Забурын)]]''' || ауыл || {{өсім}} 1242
|-
| [[Өркен (Атырау облысы)|Өркен (Гран)]] || ауыл || {{өсім}} 1050
|-
| '''[[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 812
|}

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1979 !! 1999 !! 2009 !! 2023
|- 
| 21482 || {{өсім}}21711 || {{өсім}}24643 || {{өсім}}26545
|}
[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 26440 адамды (13550 ер адам және 12890 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Исатай ауданының әкімдері ==
* [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов|Зұлбұқар Сүйнешов]] 1992-1994
* [[Жанай Беркалиев]] 1994-1999
* Нұртас Мұхтаров 1999-2001
* Насыр Дауылбаев 
* [[Зұлбұхар Махсотулы Сүйнешов|Зұлбұқар Сүйнешов]] 2002-2010
* [[Бақберген Қасымұлы Қарабаев|Бақберген Қарабаев]] 2010-2012
* Жәрдемғали Ахметов 2012
* Тұрарбек Сұлтанбеков 2012-2013
* Нұрлыбек Ожаев 2013-2014
* Тұрарбек Сұлтанбеков 2014-2017
* Марат Мурзиев 2017-2021
* Полымбет Хасанов 2021-2023
* Нұрым Мусин 2023-

== Негізгі кен байлықтары ==
[[Сурет:Забұрын мұнай кен орны.jpg|thumb|right|200px|Забұрын мұнай кен орны]]Негізгі кен байлығы [[мұнай]] мен [[газ]]. Ауданда негізінен мұнай өндірумен  айналысатын «Жайықмұнайгаз» басқармасы бүкіл Ембі мұнай бірлестігі бойынша өндірілетін «қара алтынның» төрттен үшін береді. Олардың кен орындары ауданның оңтүстік-шығыс жағында, Каспий теңізінің жағалауына таяу орналасқан. Барланғандары: [[Забұрын (Забурунье) мұнай кен орны|Забурунье]], [[Сазанқұрақ газ-мұнай кен орны|Сазанкұрақ]], Октябрь, [[Мартыши газмұнай кеніші|Мартыши]], [[Ровное мұнай-газ кен орны|Ровное]], [[Қамысты мұнай-газ кен орны|Камышитовое]], [[Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны|Батыс және Оңтүстік-шығыс Новобогат кен орындары]]. Жер беті сулары ауданның тек оңтүстік-шығыс жағында кездеседі.

Ауданның оңтүстік жағымен [[Атырау]] –[[Астрахан]] т. ж. мен автомобиль жолы, Қиғаш – Атырау өзен су құбыры өтеді.

==Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі==
Өсімдіктер алабының құрамы қатқыл жерлерде бір бөлек, Нарын құмында одан өзгеше шөптермен ерекшеленеді. Теңіз жағалауы [[қара жусан]]ды, құм жиегі [[Қасқа жусан|боз жусанды]], [[бұйырғын]] мен сораң сияқты ащылыққа бейім өсімдіктермен ерекшеленеді. Көктем кездерінде [[Мортық (өсімдік)|мортық]], [[ақшиін]], [[шытыр]], [[ебелек]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]] өседі.
Құм жазықтығында [[ақ жусан]], [[Алабота (өсімдік)|алабота]], [[ебелек]], [[майқаңбақ]], [[қаңбақ|қарақаңбақ]], [[қияқ]], [[шырмауық]], [[сүттіген]], желкен, [[Шағыр (өсімдік)|шағыр]], [[түйежапырақ]], [[құланқұйрық]], [[ақ селеу]], [[қияқ]], [[құртқашаш]], [[жуа]], [[қой жуа]], [[сіңбірік]], [[сәлбен]] сияқты өсімдіктер өседі. Теңіз жағалауларында [[қара жусан]], [[сарғалдақ]], [[шытыр]], [[изен]], [[қарабарақ]], [[қамыс]], [[жантақ]], өсімдіктері кездеседі. 
Аудан аймағында жылдың қай кезеңінде де талғамайтын  [[жыңғыл]], [[жүзгін]], [[ақтікен]], [[адыраспан]], [[итсигек]], [[сексеуіл]], [[балықкөз]], [[сораңшөп]] сияқты өсімдіктер көптеп кездеседі. 

Жануарлар дүниесінде [[бауырымен жорғалаушылар]] және [[кеміргіштер]] үлесі басым. Шөлейт климатқа шыдамды [[қоян]], [[қосаяқ]], [[қасқыр]], [[құмтышқан]], [[сарышұнақ]] т.б. сүтқоректілер, [[жылан]], [[кесіртке]], [[Батбат кесіртке|батпан]] сияқты бауырымен жорғалаушылар, [[бақа]], [[құрбақа]] тәрізді қосмекенділер көптеп кездеседі. 
Құстардан [[қара қарға]], [[торғайлар]], [[Кептерлер|көгершін]], [[жапалақ]], [[қарақұс]], [[қарлығаштар]] жергілікті мекен етушілер болып табылады. Қазба каналдары мен өзекшелерде [[торман]], [[Өзен алабұғасы|алабұға]], [[шортан]], [[Қызылқанат балық|қызылқанат]], [[қаракөз]] балықтары кездеседі.&lt;ref&gt; Атамекен Географиялық энцикопедия. Алматы 2011&lt;/ref&gt;

== Өзендері мен көлдері ==
Аудан шөлейт аймаққа орналасқандықтан су көздері өте тапшы, су мөлшері мардымсыз. Негізгі су көзі – [[Жайық]] және [[Еділ]] өзендерінен бастау алатын суару және суландыру жүйелері. Нарын және Бақсай каналдары арқылы елді мекендер мен шабындықты жерлерге су жеткізіледі. “Кобяково-Забурын” каналымен ауданның оңтүстік-батыс шекарасына Еділ өзенінің суы келеді. Көкарна — Каспий теңізінен су шығатын канал, ол арқылы теңіздің суы “Атырау-Астрахань” автомобиль жолын кесіп өтіп, құмайт дала қойнауына жетеді. Жайықтың жоғары сағасында сәуір айының ортасынан басталатын көктемгі су тасқыны кезінде су арналары толғанмен жаздың аптап ыстығы кезінде тайыздап, тіпті шет жерлердегі тарамдары кеуіп қалады. Аудан аумағының жер бедері мен топырақ қабатының ерекшеліктеріне байланысты каналдар ирелеңкі келеді.

Ежелгі [[Жалтыр (көл, Атырау облысы)|Жалтыр көлі]] жөне басқа табиғи айдындар бұл күнде тартылып, құрғап қалған. Өткен ғасырларда теңіз суы құйған бірнеше көл тұзды сорға айналған.&lt;ref&gt;Исатай ауданы, «Арыс» баспасы, Алматы 2003 ISBN 9965-17-1165&lt;/ref&gt;

==Шаруашылығы==
Айналысатын негізгі  - мал шаруашылығы, малдың етін өндіру. 2009 жылы ([[қаңтар]]-[[қазан]]) өндірілген ет 4,4 мың тонна (тірі салмақта), сиыр сүті - 3,4 мың тонна, жұмыртқа - 154 мың дана өндірілді. 2009 жылдың 1 қарашасына аудандағы мүйізді ірі қара саны - 11,6 мың бас, қой мен ешкі - 50,9 мың бас, жылқы - 8,8 мың бас, түйе - 7,4 мың бас болды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

[[Шағын бизнес|Шағын және орта бизнесті]] дамыту мақсатында Исатай ауданы көлемінде көптеген игілікті істер атқарылған. Ауданда 2018 жылдың 1 маусымдағы мәліметі бойынша, 2042 шағын кәсіпкерлік субъектілері (оның ішінде заңды тұлғалар 133, дара кәсіпкерлер 1693, [[Шаруа Қожалығы|шаруа қожалықтары]] 216) тіркелген. Күні бүгін нақты жұмыс жасап тұрғаны 1446 (заңды тұлға 71, дара кәсіпкерлер 1164 және шаруа қожалықтары 211) кәсіпкерлік субъектілері болып отыр. 
Шағын және орта бизнес субъектілерінде жұмыс жасайтын адамдардың саны 2182 адамды құрап отыр. Тіркелген кәсіпкерлердің басым бөлігі, яғни 55%-ы сауда-саттық саласында, 21%-ы жолаушы және жүк тасымалымен айналысатындар, 7%-ы ауыл-шаруашылығы, ал қалған 17%-ы қызмет көрсету түрлерінің үлесіне тиіп отыр. 2018 жылдың 1 қаңтарына алынған есеп бойынша, 4 [[қонақ үй]], 16 [[мейрамхана]], 27 [[шайхана]], кафе-бар, 102 [[Дүкен|азық-түлік дүкені]], 6 наубайхана, 2 [[жылыжай]], 7 [[сауда орталығы]], 10 кеңсе, құрылыс және шаруашылық дүкені, 16 [[шаштараз]], тұрмыстық қызмет көрсету орталығы, 12 техникалық қызмет көрсету орны, 4 жанар-жағармай стансасы, 1 тіс салу емхана, 1 жекеменшік дәріхана қызмет көрсетеді.

== Кәсіпорындары ==
'''[[Жайықмұнай|«Жайықмұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасы]]''' — 1973 жылы құрылды. Басқармада 17 кен алаңы игерілуде. Мұнай мен газды өндіру және өңдеумен айналысады.&lt;ref&gt;https://emba.kz/kaz/strukturnye_podrazdeleniya/ngdu_zhaiykmunaigaz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212303/https://emba.kz/kaz/strukturnye_podrazdeleniya/ngdu_zhaiykmunaigaz/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

'''[[Сазанқұрақ|«Сазанқұрақ» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — Исатай ауданында мұнай өндіруші тұңғыш шетелдік компания.&lt;ref&gt;https://atr.kz/zhanalyqtar/atyirauda-yi-t-yish-m-nay-ndirushi-shet/&lt;/ref&gt; Жылына 70 мың тонна мұнай мен 750 мың текше метрден астам  газ өндіреді.

'''[[Прикаспиан Петролеум компани|Прикаспиан Петролеум компани жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — көмірсутек шикізатын барлаумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Мұнай көздерін іздестіру жұмыстарын жүргізеді.

'''[[Светланд-ойл|«Светланд-Ойл» ЖШС]]''' — 1991 жылдың маусым айында жеке кәсіпорын ретінде құрылған. Негізгі қызметі Исатай ауданындағы Октябрьское мұнай кен орнын игеру. Кәсіпорын бұрғылаған ұңғымалардан алғашқы мұнай 1993 жылдың мамыр айында алынды.

'''[[НБК|«НБК» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — Көмірсутек шикізатын барлаумен және өндірумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестігі. 2002 жылы қайта тіркелген. Исатай аумағында орналасқан [[Батыс Новобогат мұнай кен орны]]нда геологиялық жұмыстарын жүргізіп, мұнай өндіреді.

'''[[Жамбай ЖШС|«Жамбай» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі]]''' — 1999 жылдың 7 сәуірінде Каспий теңізі қазақстандық секторы қайраңының Оңтүстік Жамбай - Оңтүстік Забурунье бөлікшесінен 100%-дық үлеспен көмірсутектерді барлау, игеру және өндіру мақсатында құрылған.

'''[[Потенциал Ойл|«Потенциал Ойл» ЖШС]]''' — көмірсутек шикізатын барлаумен, өндірумен және бөлісімдеумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Құрылтайшылары - &quot;Bekstar International Limited&quot; және &quot;Firsk International Oil Corporation&quot; компаниялары. Серіктестіктің негізгі қызметі Атырау облысы Исатай ауданының аумағында орналасқан Бегайдар бөлікшесінің көмірсутектерін барлау, өндіру, сақтау, тасымалдау және өткізу.

== Құрылыс, транспорт саласы ==
'''Құрылыс саласы.''' Ауданның құрылыс саласының негізгі өркендеу кезеңдері 1977 жылдардан бастау алады. Ауданда құрылған СУ-1 құрылыс мекемесі, ДСУ-89 - жол құрылысы мекемесі, ПМК-909 мекемелері мұнай кеніштері мен аудан орталығының, ауылдық елді мекендердегі әлеуметтік-тұрмыстық ғимараттарды салуда айтарлықтай із қалдырды. Тәуелсіздік алған жылдардан кейін аудан орталығы мен ауылардан қазіргі заман талабына сай ғимараттар бой түзеп, ауылдар сәулеті келбеттенген. Құрылыс жұмыстарын жүргізуші кәсіпорындар арасында жергілікті «Болат-Д» ЖШС, «Арайстройсервис» ЖШС, кәсіпорындары бар.

'''Транспорт саласы.''' Аққыстау автотранспорт кәсіпорны, Гурьев автоколоннасының №2553 базасынан [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат селосына]] 1977 жылы 10 шілдеде ескі жөндеу зауытының орнына шаңырақ көтерді. Жаңа филиалға бұрынғы МТС орны беріліп, филиалдың құрамында 35 жүк машинасы, 4 автобус транспорты ғана болып, оларға 1 колонна бастығы, 1 механик, 2 диспетчер, 60 жүргізуші, 8 жөндеуші жұмыс жасады. 
1980 жылдың 1 қаңтарынан филиал Аққыстау автотранспорт кәсіпорны болып ұйымдастырылып, аудан орталығына көшірілді. Аққыстау автотранспорт кәсіпорны алғаш ұйымдасқанында 72 адам еңбек етсе, кейін құрам саны 217 адамға дейін өсті. Мекемеішілік автобустар паркі аудан орталығынан Атырау қаласына, селолық округтерге қатынайтын жолаушыларға тоқтаусыз қызмет жасады. 

'''Теміржол саласы''' өркендеуі Атырау- Астрахан теміржол құрылысының басталуымен тығыз байланысты. УС-99 тресінің СМП мекемелерінің құрылыс отрядтары аудан аумағының [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], [[Аққыстау]] ауылдарынан станса, Бақсай, [[№17-темір жол айрығы (Атырау облысы)|Томан]], №12, №13, №14, №15, №16 разъездері құрылысын бастады. 1968 жылы қазан айында Атырау-Астрахан теміржолы уақытша іске қосылып, Волгоград мұнай айыру зауытына Атыраудан мұнай тиелген эшалондар жіберілуі аудан аумағынан өткен алғашқы тасымал жүгі болатын. 1969 жылы 1 желтоқсан айында Атырау стансасынан алғаш рет жолаушылар таситын Атырау-Астрахан пойызы сапарға шықты. Аққыстау стансасы 1969 жылы құрылып, 1971 жылы толық эксплуатацияға берілді. 1969 жылы 3 санатты станса ашылған кезде 5 кезекші, 5 пойыз құрастырушы, 4 пойыз құрастырушы көмекшісі, 4 жүк қабылдап тапсырушы, 2 жүк кассирі, 4 билет кассирі, 5 станция кезекшісінің көмекшісі, 4 вокзал кезекшісі қызмет атқарған. 
Халық шаруашылығына, оның ішінде кеңшарларға шөп, ағаш, пішен, көмір, басқалай ауылшаруашылық заттары, жеміс жидек барлығы вагондармен Аққыстау стансасы арқылы жеткізілді. Ауданда құрылыс объектілерінің көптеп салынуына орай және жеке сектордың сұранысы көбеюі нәтижесінде стансаның жүк тасу жоспары жылдан-жылға көбейіп, жоспар артығымен орындалуда. Станса басында жол дистанциясының жолшылары, ШЧ-8 дистанциясының байланысшылары, ВЧД-1 стансасының вагон бақылаушылары, ЭЧ-4 дистанциясының электромонтерлері өз қызметтерін атқаруда.

== Байланыс, энергетика және газ жүйесі салалары ==
'''Аудандық пошта байланыс торабының''' негізі 1930-шы жылдары қаланған деп есептеледі. 1977 жылы байланыс торабы қайта құрылды. Ол кезде байланыс торабының қызмет міндетіне екі сала - [[Телефон байланысы|телефон]]-[[Телеграф|телеграф]] байланысы және [[пошта]] қызметі кірді. Ал 1993 жылы телефон байланысы жүйесі жаңадан құрылған телекоммуникация торабына берілді.

Бүгінде пошта байланыс торабының халыққа көрсететін қызмет ауқымы кеңейген. Халық тұтынатын заттар, [[газет]]-[[журнал]]дар, [[марка]], конверт сату, пошталық хабарлама жөнелтімдерін, хат-хабар, [[жеделхат]], посылка қабылдау мен жіберу, мерзімді [[баспасөз]]ге жазу мен жеткізіп беру, коммунальдық қызмет түрлері [[төлем]]дерін және жергілікті салықтар мен алымдарды қабылдау, [[еңбекақы]], [[зейнетақы]], [[жәрдемақы]] төлеу мен жеткізу, несие беру мен несие қайтарымын қабылдау, бағалы қағаздар нарқы қызметін көрсету және тағы да басқа қызмет түрлерін көрсетеді. 

Қазіргі уақытта аудандық пошта торабы құрамында алты пошта байланыс бөлімшесі, бір пошта байланыс тірегі және бір жылжымалы пошта байланыс бөлімшесі қызмет көрсететін құрылым және екінші дәрежелі банк деңгейінде несие берумен айналысады. Пошта торабының қызметі толықтай компьютерлік жүйеге көшірілген.

'''Аудандық телекоммуникация торабы''' — 1977-82 жылдары Гурьев-Аққыстау әуелік желілік байланысы болып аталса, 1988-90 жылдары ауданның таралуына байланысты Махамбет аудандық байланыс торабына қосылды. 1983 жылы қазан айында аудандық байланыс торабының ғимараты пайдалануға берілді. 1993 жылы Исатай аудандық байланыс торабы екіге бөлініп, «Қазақтелеком» ААҚ-ның Исатай аудандық телекоммуникация торабы құрылды. 1985 жылы аудан орталығында автоматтандырылған қалааралық байланыс, 2002 жылы [[Аққыстау]] селосында сыйымдылығы 1500 номерлік сандық 812000 стансасы іске қосылып, селоішілік кабель сыйымдылығы өсірілді. 2003-2005 жылдары [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]], [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]], [[Жанбай]], [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], [[Зинеден|Забурын]] ауылдарында сандық М200 стансасы орнатылып, кабель сыйымдылықтары өсірілді. Аудан орталығында 2004-2005 жылдары 550 номерге телефон кеңейтілді. 2006 жылы Гран, [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]] елді мекендеріне телефон байланысы жеткізіліп, 2008 жылы аудан орталығынан 200 шақырымдай қашықтықтағы Үштаған, [[Мыңтөбе (ауыл)|Мыңтөбе]], [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас]] елді мекендеріне спутниктік жүйе арқылы телефон байланысы орнатылды.
[[Сурет:Исатай ауданындағы жел электер қондырғылары.jpg|thumb|оңға|350px|Исатай ауданындағы жел электр қондырғылары]]
'''Ауданның электр жүйесі''' бастауын 1972 жылы қуаты 10 000 кВА екі трансформаторы бар 110/35 (10 кВ Аққыстау қосалқы стансасының (подстанция) іске қосылуынан алады. 
1972 жылы [[Аққыстау]] ауылынан 110/35 (10 кВ-тік Аққыстау қосалқы стансасы салынып, оған 10 кВ-тік 70 километрге жуық жоғарғы кернеулі әуе желілері жалғанып, [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат ауылы]], одан кешікпей қараша айында [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев ауылы]], [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызыл үй елді мекені]], 1973 жылдың жазында Жанбай ауылы жоғарғы кернеулі электр желісіне қосылды. 
1974 жылы желтоқсан айында Х.Ерғалиев ауылынан қуаты 2500 кВА №83-ші Новобогат қосалқы стансасының салынуы, оған Бақсай өзегінің бойынан 14-16 электр сораптары (насос) жалғанып, кеңшардың жем-шөп дайындауына мол үлесін қосты. 
Ауданда [[Забұрын (Забурунье) мұнай кен орны|Забурын кен орнының]] ашылуына байланысты Зинеден ауылынан №95-ші Октябрьская қосалқы стансасы 1991 жылы іске қосылып, оған кен алаңынан басқа Зинеден ауылы мен Амангелді ауылының тұрғын үйлері және бірнеше малшы қыстақтары қосылды. Аудан территориясынан газ құбырының өтуіне байланысты осы жылы №94-ші Тайман қосалқы стансасы да, іске қосылып, аудандағы қосалқы стансалар саны 4-ке жетті. 1998 жылы шілде айында Аққыстау учаскесі «Исатай аудандық электр жүйесі» деген атпен іріленіп қайтадан құрылды.

Манаштағы қуаты 52 МВт болатын станция «Ветроэнерготехнологии» ЖШС қаражатымен 12,3 млрд теңгеге салынған. Станция желдің күшімен ғана энергия беретіндіктен, оның ай сайынғы жіберетін қуаты желге тәуелді. Мердігер компания аудандағы үнемі күшті жел болатын жерді таңдауға екі жылдай уақыт жұмсап, Исатай ауданындағы Манаш ауылына жақын жердегі учаскені лайық деп тапқан. Осы жерде жоғарыдағы  желдің орташа жылдамдығы жыл бойына секундына 8-10 метр болады. «Жел қағарлардың» қалыпты жұмыс істеуі үшін желдің жылдамдығы 4-тен 25 м/с-қа дейін болу қажет. Жел күшейген жағдайда қондырғы автоматты түрде өшіп, қолайлы ауа райын күту режиміне ауысады. Жел электр қондырғыларының жалпы биіктігі 100 метрден асады, 4 секциядан тұратын тіреу салмағы 148 тоннаны, генератор 58 тоннаны, ал «винт» қалағының салмағы 21 тоннаны құрайды. Бір қалақтың ұзындығы 32 метр, ал ротормен бірге осы алып «пропеллердің» диаметрі 65 метр.&lt;ref&gt;https://azh.kz/kz/news/view/41462&lt;/ref&gt;

'''Аудандағы газ жүйесі''' тарихы Исатай ауданы Аққыстау селосында салынған кірпіш зауытын іске қосу мақсатында алғаш рет 1996 жылы [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылында]] «Ташкент-2» АГТС-і (Автоматты газ тарату стансасы) құрылысы аяқталып, пайдалануға берілуінен бастау алады. Аудан жалпы табиғи газды тұрмыста пайдалануға алғаш рет 2001 жылы қол жеткізіліп, аудан орталығы тұрғындарын табиғи газбен қамту жұмыстары басталды. 
2002-2004 жылдары Х.Ерғалиев, Тұщықұдық және [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] елді мекендеріне табиғи газ пайдалануға берілді. Осыған орай «Атырауоблгаз» ААҚ-ның Аққыстаудағы бөлімшесі ашылып, жұмыс жасай бастады. 2006 жылдың қаңтар айынан «ОблТрансГаз» КМК, 2012 жылдың тамыз айынан «Атырауоблгазжелілері» АҚ, 2012 жылдың қараша айынан «ҚазТрансГазАймақ» АҚ-ы, Атырау өндірістік филиалдары болып өзгертілген мекемелердің аудандық Исатай газ шаруашылығы филиалы қалыпты жұмыс жасап келеді.
Сонымен қатар [[Жанбай]], [[Жаңа Жанбай]], [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]] елді мекендерін табиғи газбен қамту мақсатында «ГАЗПРОММАШ-10» АГТС-ы 2008 жылы қолданысқа берілді. 
Ауданның 96% толықтай газбен қамтылған.

== Дін және өркениет ==
Аудандағы діннің қалыптасуы Бөкей ордасынан бастау алады. Нарындық қазақтар арасында алғаш сауат ашып, бар мүмкіндігінше діни білім алғандардың бір бөлігінің мешіттер ашуы құм қазақтарының еңсесін тіктеді. Исатай ауданы аумағында болған Обалы мен Орпадағы Байғазы мен баласы Мақаш, Қорықтағы Дәулетияр, Бегайдардағы Ахмет, Сүйектідегі Лұқпан, [[Забұрын]]дағы Меңетай, Кетешағылдағы Елеш, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдықтағы]] Құрманбек, Дуабергендегі Нұртаза, [[Жанбай]]дағы (Қызылжар), Төлеміс, Забурындағы Құрманбай т.б. кұдай үйлері діни сауат ашу жолындағы істің бастамашылары бола білді. Білімдерін жетілдіріп, дінге деген сенімдері артқан діни тұлғалардың бір легі Меккеге жол салып, [[қажылық]] парыздарын өтеді. Олардың арасында үш рет барған Алдоңғар Қарақұлұлы, Нұрпейіс қажы Әлішұлы, Әйіп қажы Бекенұлы сынды азаматтар болды. Халық арасында емшілігімен танылған Ақмаңдай әже Мырзағұлқызы, Жабас, Сәт-Ата, Толыбай әулиелердің жолын Қайыр Жақияұлы, Дәрісқали Иманғалиұлы, Тәни Есалыұлы, Мүтіш Серғазыұлы, Әжен Батырбекұлы, Ғизат Аяшев, Зейнеден Құрасұлы, оның ұлдары Уалитхан мен Рыспайлар жалғастырып, халықтың жан шипасы үшін аянбай қызмет жасады. 
[[Сурет:«Қамысқала» мешіті Исатай ауданы.jpg|thumb|оңға|300px|'''&quot;Қамысқала&quot; мешіті''']]
Қазақ елі тәуелсіздік алған жылдардан бастап, дінге деген көзқарас жаңарып, жастар имандылыққа бетбұрыс жасады. Аудан көлемінде [[Хамит Ерғалиев ауылы|Х.Ерғалиев ауылынан]] «Қамысқала», [[Аққыстау]] селосынан «Зинеден Ата», Жанбай ауылынан «Әйтеке би»&lt;ref&gt;[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/zhanbaj-auylynda-zhana-meshit-ashyldy.html?highlight=WyJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0M2RcdTA0MzFcdTA0MzBcdTA0MzkiLCJcdTA0MzBcdTA0NDNcdTA0NGJcdTA0M2JcdTA0NGJcdTA0M2RcdTA0MzRcdTA0MzAiLCJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0YTNcdTA0MzAiLCJcdTA0M2NcdTA0MzVcdTA0NDhcdTA0NTZcdTA0NDIiXQ==]&lt;/ref&gt; мешіттері салынды.

'''Зинеден Ата мешіті''' — аудан орталығындағы мұсылмандар құлшылық ететін ғимарат. Мешіт жобасы классикалық ислам үлгісінде күмбезді, қос мұнаралы болып салынған. Аудан тұрғындарының рухани орталығына айналған үйде жастарды имандылыққа тәрбиелеуде көптеген игілікті шаралар атқарылып келеді. Мешіттің негізін қалаушы Исатай ауданының Құрметті азаматы, Сәт баба ұрпағы - Рыспай Зинеденұлы. Мешіттің ашылуына Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, бас мүфти [[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі|Әбсаттар қажы Дербісәлі]] қатысты.

'''Қамысқала мешіті''' — Х. Ерғалиев ауылында орналасқан діни ғимарат. Мешіт үйінің құрылысы Исатай ауданының Құрметті азаматы, [[Нұрпейіс Мақашұлы Мақашев|Нұрпейіс Мақашевтың]] бастамасымен салынды. Құрылысты жүргізген мердігер «Ғимарат» ЖШС.
2004 жылы салынған. Жалпы аумағы 0,36 га. Мешіт ерлер залы (80,7 шаршы метр), әйелдер залы (42 шаршы метр) және имам бөлмесінен тұрады. Оның 14 метрлік 1 мұнарасы және екі бүйірінде 10 метрлік екі мұнарасы бар. Үлкен күмбезі негізгі зал үстіне салынған. Алла үйі дала түстес кірпіштен қаланған. Қасбеті Орта Азиялық мешіттер сәулетін еске салады. Ғибадатхана михрабына шаһадат калимасы, ал екі жағына «Алла» және «Мұхаммед» деп жазылған. Күмбез астына [[Аят әл-Курси|«Аятул курси»]] аяттары өрнектелген.&lt;ref&gt;https://www.muftyat.kz/ru/mosque/3167/&lt;/ref&gt;

'''Әйтеке би''' — Жанбай ауылында орналасқан діни ғимарат. 2021 жылы ақпан айында пайдалануға берілді. Ашылу салтанатында аудан әкімі М. Мурзиев пен облыстың бас имамы А. Ұтысханұлы қатысты.&lt;ref&gt;https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/zhanbaj-auylynda-zhana-meshit-ashyldy.html?highlight=WyJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0M2RcdTA0MzFcdTA0MzBcdTA0MzkiLCJcdTA0MzBcdTA0NDNcdTA0NGJcdTA0M2JcdTA0NGJcdTA0M2RcdTA0MzRcdTA0MzAiLCJcdTA0MzZcdTA0MzBcdTA0YTNcdTA0MzAiLCJcdTA0M2NcdTA0MzVcdTA0NDhcdTA0NTZcdTA0NDIiXQ==&lt;/ref&gt;

== Тарихи және мәдени ескерткіштер ==
Исатай ауданы - көне тарихты өлке болғанымен, аймақтың негізгі құрамы Нарын құмы тарихи тұрғыдан әлі де зерттелмей келеді. Аудан көлемінде археологиялық зерттеулерді айтпағанда, жай ізденістегі экспедициялар жұмыс жасамаған. Сондықтан да бұл аймақта тарих, сәулет және монументальды өнер ескерткіштері сирек кездеседі. Атырау облысы тарихи-мәдени мұраны қорғау, қалпына келтіру және пайдалану жөніндегі мемлекеттік инспекцияның есебінде Исатай ауданы бойынша 10 ескерткіш ғана тіркелінген (2017).

Аққыстау селолық округінің аумағында үш жерде орналасқан ескі қорымдардағы құлпытастар есепке алынған. XIX ғасыр мәдениетінің азаматтық сәулет өнерінің көне үлгісі болып табылатын бұл [[сағанатам]]дар мен [[құлпытас]]тар қатты тасқа ойып өрнектер салу, араб әріптерімен жазу арқылы жасалған. 

Тарихи және мәдени ескерткіштердің бір тобы 1836-38 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы [[Исатай Тайманұлы|И.Таймановқа]] арналған. Нарын ауылдық округі аумағында 1991 ж. Исатайдың 200 жылдығына арналған шаралар өткен жерде, батырдың әкесі Тайман жерленген жерге ескерткіш белгілер қойылды. 
[[Сурет:Таскран. Исатай ауданы.jpg|thumb|оңға|300px| '''Таскран''' шекаралық белгісі]]
'''ТАСКРАН шекаралық белгісі''' — [[Аққыстау]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 шақырым қашықтықта орналасқан Таскран белгісі кезінде шекаралық белгі ретінде орнатылған. Биіктігі 10,5 м, жалпы көлемі 7,8x7,0 м. Мұнараның үштен екі бөлігі шикі кірпіштен қаланып, жоғарғы жағы қамыс пен саз балшықтан жасалған. «Атырау-Астрахан» автомобиль жолының бойында орналасқан. Орал өңірі өз алдына облыс болып, Орынбор губерниясынан бөлініп, Астрахан губерниясына берілгенде Астрахан губерниясымен екі аралық мың шақырым қашықтықты тең бөлетін шекара сызығы жыртылып белгіленген. Теңізге тірелетін жерге жеткенде тастан биік етіп осы белгіні орнатқан. Бұл белгі теңіздегі балықшыларға бағдар болған, ол үшін суға қара ала таяулар қағылған.. Қанша уақыт өтсе де сол қалпында сақтаулы.&lt;ref&gt;https://atpress.kz/kz/11423-taskran-tarikhy&lt;/ref&gt;

'''БӨКЕЙ сұлтан көне жұрты''' — [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округінен]] 20 шақырым қашықтықта Жалтыр көлінің жиегінде орналасқан тарихи мекен. Бөкей хан 1901 жылы орыс патшасынан рұхсат алып, Еділ-Жайық арасына қоныс тепкендегі алғашқы орналасқан мекені. Осы қонысқа көшіп келген жылы қайтыс болған Бөкей шешесінің мәйіті де осы жерде. Төре тұқымының әдет-ғұрпы бойынша құпия жерленген, ескерткіш-зират тұрғызылмаған. Сұлтанның көне жұртындағы ескерткіш белгі - 2016 жылы аудандық әкімшілік бастамасымен қойылды.

'''ИСАТАЙДЫҢ көк татыры''' — атанған жер [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас елді мекенінен]] батысқа қарай, 25 шақырым жерде, Құсқонбас пен Үштағанның Құрманғазы ауданымен шектесетін жерінде орналасқан. Исатай бастаған көтерілісшілер осы жерден оқ-дәрі дайындап, ұсталар найза, сүңгі, айбалта, қылыш, мылтық т.б. қару-жарақ соққан. Ені 10-15 метр, ұзыны 25-30 метр болатын тегістіктің бетін темір тотығы мен күкірт араласқан көкшіл құм басып жатыр. Жер астынан күңгірлеген, жаңғырыққан үн шығуына қарағанда, татыр астында бос кеңістік бар деген тұжырым бар.&lt;ref&gt;https://articlekz.com/kk/article/32625 Жергілікті жер-су атауларының тарихы (Исатай ауданы мысалында)&lt;/ref&gt;

'''ИСАТАЙДЫҢ қол жинаған орны''' — Азаттық көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлы 1836 ж. Манаш ауылының арқа бетіндегі Дүзентөбе деген жерде 200-дей көтерілісшінің басын біріктіріп, қол жинаған. 1991 ж. Исатай Тайманұлының 200 жылдық мерейтойына орай осы жерде республикалық мереке өткізілді.

'''ҚҰСҚОНБАСТАҒЫ тас төбелер''' — тарихи мекен. Құсқонбастан батысқа қарай 80 шақырым қашықтықта Құрманғазының Керей-Ашық қыстағына жақын жерде Исатай батыр сарбаздары [[Карл Карлович Геке|Геке әскерлерімен]] шешуші шайқасқа түскені белгілі. Тарихшылардың пайымдауынша, Нарынның шығысындағы Бекетай құмындағы Тастөбе шайқасы өтті деген жерлер осы аймақ болуы мүмкін деген жорамалдар бар. Биік қыраттың биіктігі 5-6 метр шамасында, аумағы қазақтың он екі қанатты киіз үйінің аумағындай жердегі құмдар арасынан жұдырықтай-жұдырықтай көк тастар көрініп жатыр. Бұл тастар жаудан қорғану үшін 100 шақырым қашықтықтағы [[Бесшоқы (қырат)|Бесшоқы тауынан]] тасып әкелініп, қолдан тұрғызылған шығар деген болжамдар көптеп айтылады.

== Аудан мәдениеті ==
Ауданның мәдениет мекемелерінің тарихы 1930-шы жылдардағы қызыл отаулардан басталады. Қызыл отаулар үгіт-насихат шараларының ұйтқысы, көркемөнерпаздықпен айналысатын, білім деңгейін көтеретін орын болды. Ұсақ ұжымшарлар ірілендіріліп, олардың экономикасы нығайған кезде ұжымшар орталықтарында клубтар ашылды. Ауданның елді мекендерінде өнерлі жандардың басын біріктіретін драма үйірмелері, [[оркест]]рлер, [[хор]] ұжымдары құрылып жұмыс істей бастады.
[[Сурет:Аққыстау халық театры.jpg|thumb|оңға|300px|Аққыстау халық театры]]
Аудандық мәдениет бөлімін 1945-57 жылдар аралығында басқарған Жұмабай Қуанышев, Ғабит Ідіркенов, Боқан Ержанов, Бисен Жұмағалиевтер мәдениет мекемелерінің жұмысын жетілдіруге, [[көркемөнерпаздық]]ты дамытуға көп еңбек сіңірді. Облыс бойынша алғашқы халық аспаптар оркестрі ұйымдастырылды. 1957 жылы Бүкілодақтық халық шығармашылығы фестивалі шеңберінде өткен облыстық байқауда аудан оркестрі жүлделі орынды иеленді. Ауданда өнердің үлгісі [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]] (қазіргі Тұщықұдық) селосы болды. Драма ұжымы 1967 жылы халық театры атағын алды. Басқа ауыл-селоларда да көркемөнерпаздық кең өріс алды. Өнер топтары, жанұялық ансамбльдер көбейді.

1990 жылы Исатай ауданы қайта құрылғаннан бері аудандық мәдениет бөліміне Мирас Қибашев, Манарбек Дәулетов, Ақылбек Рысқалиев, Света Жарылғасова жетекшілік етті.

Тәуелсіздік жылдарында ауданда [[айтыс]] өнері дамып келеді. Шынарбек Қабиев, Саадат Нұрманов республикалық ақындар айтыстарында жүлдегер атанса, олардың соңынан бір топ жас ақындар өсіп келеді.

Қазір ауданда 3 мәдениет үйі, 6 селолық клуб, 3 жылжымалы клуб, 1 халық театры, И.Тайманұлы мұражайы, 18 [[кітапхана]] қызмет көрсетеді. Соңғы бес жылда [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], [[Зинеден|Забурын]] селолық клубтары ашылды. Аудандық орталық кітапхана 1911 жылы 480 дана кітаппен [[Аққыстау]] селосында ашылса, қазір кітап қоры 141184 данаға жетті. 2006 жылы кітапхана республикалық автоматтандырылған кітапханалық-ақпараттык жүйе (РАБИС) бағдарламасына қосылып, электрондық каталог жасақталды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Халық ағарту ісі ==
Қазан революциясына дейін құм өңіріндегі ауылдарға М.Шектібаев, М.Ахсартов деген мұғалімдер келіп, сауаттандыру жұмыстарын жүргізген. 
1939 жылы ауданда 35 [[Бастауыш мектеп|бастауыш]], 2 [[Орта мектеп|орта]], 9 орталау мектеп болды. Жалпы елдегі сауатсыздықты жоюмен қатар халық арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуге ауыл мұғалімдері белсене араласты.
Ұлы Отан соғысынан бұрын Нарын құмының әрбір ауылдық кеңесінің қарауында бір мектептен болды. 

1957 жылдан кеңшарлар құрылған соң құмдағы мектептер кеңшарлар орталықтарына көшіріле бастады. 1963 жылдан бастап балалар бақшалары ашылды. 1977 жылы ауданда 7 орта, 3 сегіз жылдық мектеп, 9 интернат болды. 1976-1977 оқу жылының қортындысында 5613 бала, 1977-1978 оқу жылында 5782 бала оқыды. Оған 357 мұғалім ұстаздық етті. 
2008 жылы ауданда 9 орта, 1 орталау, 4 бастауыш мектеп, 1 спорт мектебі, 3 саз мектебі, 8 [[балабақша]], 1 оқушылар үйі жұмыс жасайды. 

Аудандық білім беру мекемелерінің материалдық-техникалық базасы жақсарды. Типтік үлгіде алғаш 1965 жылы Амангелді атындағы (Мәсәлімов) орта мектебінің құрылысы салынса, 1986-87 жылдары [[Аққыстау]], [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]], [[Жанбай]] ауылдарында типтік орта мектептер салынды. Шалғайдағы [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], [[Жасқайрат (Исатай ауданы)|Жасқайрат]] және [[Жаңа Жанбай]] елді мекендерінде бастауыш мектептер, Абай (2001), Новобогат (2004), Гагарин атындағы (2005), Исатай (2007) орта мектептеріне жаңадан типтік мектеп ғимараттары салынды.

== Денсаулық сақтау ісі ==
Емханалардың алғаш негізі 1928 жылы Новобогат ауданы құрылған кезде жұмыс жасаған екі [[Фельдшерлік-акушерлік пункт|фельдшерлік пункт]] негізінде қаланған. Аудандық аурухананың негізі 1944 жылы Новобогат кентінде ашылған 10 төсектік аурухана негізінде қаланды. 1950-ші [[Сурет:Исатай аудандық орталық ауруханасы.png|thumb|оңға|300px|Исатай аудандық орталық ауруханасы]] жылдары [[Айбас (Атырау облысы)|Айбас]], [[Мыңтөбе (ауыл)|Мыңтөбе]], [[Зинеден ауылдық округі|Забурын ауылдық Кеңестерінде]] 5 төсектік, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Чапаев]] ауылында 10 төсектік ауылдық ауруханалар болған. Новобогат учаскелік ауруханасына 1967 жылы республика бойынша алғашқылардың қатарында типтік үлгідегі аурухана салынып, күні бүгінге дейін сақталуда. Аудандық орталық аурухананың 50 төсектік типтік үлгідегі ғимараты 2004 жылы салынып пайдалануға берілді. Чапаев, [[Жанбай]] ауылдарындағы учаскелік ауруханалар 1983 жылы селолық емханаға айналдырылды.

Денсаулық сақтау саласындағы реформалар талабына сәйкес 2000 жылы аудандық денсаулық сақтау бөлімі кұрылып, 2005 жылға дейін жұмыс жасады. 
Ауданда 2008 жылы аудандық орталық аурухана, Новобогат учаскелік ауруханасы және аудандық туберкулез ауруханасы халыққа медициналық қызмет көрсетсе, бір аудандық және екі селолық (Чапаев, Жанбай) отбасылық емханасы жұмыс істейді. 

2007 жылы Нарын, Забурын, Исатай селолық округтерінде фельдшерлік- акушерлік пункттер базасында дәрігерлік [[амбулатория]] ашылып, тұрғындарға қызмет көрсете бастады. 1984 жылы аурухана [[Аққыстау]] селосына жаңа ғимаратқа көшірілді.

== Баспасөзі ==
Қазіргі Исатай аудандық «[[Нарын таңы]]» газетінің тұңғыш саны 1953 жылы ақпанның 18-і күні «Малшылар үні» деген атпен жарық көрді. Газет өткен ауыл тұрмысының, аудан ел-жұртының еңбек және күрес жолын, қуаныш-мерейін, бастан өткерген қиын-қыстау шақтарын баяндады. 
«Малшылар үнінің» 5 жылда шыққан №561 санынан алғашқы редакторлар Төлеген Сатқанбаев пен Мүтәліп Шәріпов, жауапты хатшы Ғалымжан Үбенов
болды. Соғыстан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіру жылдары мен оған ілісе аудан өңірінде атқарылған үлан-асыр өзгерістер, әсіресе ауыл-шаруашылығын өрге бастыру бағытында жасалған қадамдар газет беттерінде кеңінен көрсетіліп отырды.
[[Сурет:Нарын таңы газеті.jpg|оңға|300px|]]
20 жылдай үзілістен соң, 1977 жылғы қазанның бірінде «Нарын таңы» деген атпен қайта шыққан аудандық басылымның екінші өмірі сол уақытта өрлеу, кейінірек келе тоқырау аталған кезеңдегі ауданның өндірісі, транспорты мен құрылысы, ауыл-шаруашылығы салаларында қол жеткен табыстар, олардағы социалистік жарыс пен озаттар өнегесі, мәдениеттегі, білім беру мен денсаулық сақтаудағы істердің кеңінен жариялануы қамтамасыз етілді. 

Газет жылнамасындағы үшінші кезең аудан Исатай атын алып, қайтадан құрылуына байланысты 1991 жылдың 1 қаңтарынан басталады. Заман мен қоғамдағы өзгерістерге орай газеттің беталыс бағдары мүлдем жаңа сипатқа ие болды, тақырып мазмұны, материалдар стилі өзгерді. Көкейтесті мәселелерді қозғайтын, өзіндік көзқарастарын білдіретін жарияланымдар көбірек беріле бастады.
Ұлттық қадір-қасиетімізді кұрметтеп, салт-дәстүріміз бен халықтық әдет-ғұрыптарымызды, имандылықты өмірге орнықтыру мәселесіне кең орын берілетін болды. Экономика, саясат, әділет, сот, заң, әлеуметтік тұрмыс, тазалық, нашақорлық, темекі шегу, СПИД, қоршаған орта, көші-қон, индустриялық-инновациялық жобалар, агроөнеркәсіп және мұнай өндірісі, шаруагерлер тіршілігі, ауыл өмірі, жеке кәсіпкерлік, басқа да тақырыптағы мақалалар сараптамалық тұрғыда көбірек жарияланып келеді. 

Сондай-ақ қазіргі кезде басылымның мазмұны мен сапасына, көркемдік безендірілуіне көбірек мән беріліп,  «Қоғам», «Өңір өмірі», «Кәсіп пен нәсіп», «Газет ішіндегі газет», «Бұқара», «Шаңырақ», «Әлеумет», «Сырғалым», «Газет және оқырман», «Спорт», «Керуен», «Алдар көсе», т.б. жаңа форматта арнаулы беттері ашылды.&lt;ref name=&quot;Reference2&quot;/&gt;

== Аудан спорты ==
1977 жылы маусым айында Новобогат аудандық кеңесі атқару комитетінің жанындағы денешынықтыру және спорт комитеті болып кұрылды. 1990 жылы аудандық жастар ісі, туризм және спорт бөлімі, 2000 жылы туризм және спорт бөлімі, 2006 жылдан бастап аудандық денешынықтыру және спорт бөлімі болды.

Аудан көлемінде [[Қазақтың ұлттық спорт түрлері|ұлттық спорт түрлері]]н дамыту кеңінен іске асырылып келеді. [[Көкпар]], [[аламан бәйге]], [[Жорға жарыс|жорға]], [[Тай жарыс|тай]], атан жарыстарын өткізу дағдыға айналдырылды. Нарын өлкесінде [[Жүйрік ат баптау|ат баптау]] дәстүрі - ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнер. 2007 жылы ауданның көкпар командасы жасақталып, алғаш рет облыстық жарыстарға қатынасты. 
Спорт пен денешынықтыруға жергілікті халыққа орталық [[стадион]], 2 мәдени спорт кешені, аулаішілік спорт алаңдары қызмет көрсетуде.
Аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі, олардың филиалдары өз саңлақтарын әлемдік додаға дейін тәрбиелеген жеңімпаздар дайындайтын білім ордасы ретінде танылуда.

== Ауданның танымал тұлғалары ==
* [[Ахмет Жұмашұлы Сүндетов|Ахмет Сүндетов]] – Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері. (Забурын а.)
* [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейсова]] – күйші композитор. (Бекетай құмы)
* [[Зақаш Камалиденов]] – қоғам және мемлекет қайраткері. (Орпа а.)
* [[Қаршыға Ахмедьяров|Қаршыға Ахмедияров]] –Қазақстанның халық әртісі, халық күйшісі, сазгер. (Таңдай а.)
* [[Нәбиден Әбуталиев]] – жазушы, драматург (Молшағыл а.)
* [[Фариза Оңғарсынова]]	- қоғам қайраткері, Қазақстанның халық жазушысы. (Манаш а.)
* [[Хамит Ерғалиев]] - қазақ ақыны, Қазақстанның халық жазушысы. (Новобогат а.)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтеме==
*[http://www.isataiakimat.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9&amp;Itemid=17&amp;0711fe5e8965ca298634b262fde97285=5a8125750b3aa6f8390cac8f3faacf46 Исатай ауданы туралы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
 
{{wikify}}
{{Атырау облысы}}
{{Исатай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Исатай ауданы]]</text>
      <sha1>1zmnlzzuki4fbp957y28401p681dks8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20460</id>
    <revision>
      <id>3577927</id>
      <parentid>3492916</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3577927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14808" sha1="jf6nyoij9fm7lkabnhvlowubtx1u305" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            =

| Титулы              = [[Қазақстан Мәжілісінің төрағасы|Парламент Мәжілісінің 8-төрағасы]]
| Реті             = 
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады       = 25 наурыз 
| Басқаруын аяқтады        = 22 маусым 2016
| Президент          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары     = [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]]
| Ізбасары           = [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]

 | Титулы_2               = [[Атырау облысы]]ның 7-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Атырау облысы|әкімі]] 
 | Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                  = Coat of arms of Atyrau.svg
| Басқара бастады_2       = 15 тамыз 2012 
| Басқаруын аяқтады_2        = наурыз 2016
| Президент_2          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_2     = [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]]
| Ізбасары_2    = [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]]

| Титулы_3            = [[Қазақстан Мәжілісінің төрағасы|Парламент Мәжілісі төрағасының]] орынбасары
| Ту_3                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3                  = Emblem of Kazakhstan.svg
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = қаңтар 
| Басқаруын аяқтады_3      = тамыз 2012
| Президент_3          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_3   = [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]]
| Ізбасары_3         = [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов|Қабиболла Жақыпов]]

| Титулы_4            = [[Батыс Қазақстан облысы]]ның 5-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Батыс Қазақстан облысы|әкімі]]
| Ту_4             = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_4            = Coat of Arms Batys Oblysy.png
| Реті_4             = 5
| Басқара бастады_4     = 28 тамыз 2007
| Басқаруын аяқтады_4      = қаңтар 2012
| Президент_4          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Ізашары_4   = [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім|Нұрғали Әшім]] 
| Ізбасары_4         =  [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]]

| Титулы_5            = 2-[[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі|Энергетика және минералды ресурстар министрі]]
| Ту_5                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5                  = Emblem of Kazakhstan.svg
| Реті_5             = 
| Басқара бастады_5     = 19 қаңтар 2006
| Басқаруын аяқтады_5      = 27 тамыз 2007
| Президент_5          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Премьер_5    = [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] &lt;br&gt;[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| Ізашары_5   = [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]
| Ізбасары_5    = [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]

| Туған күні      = 01.09.1948
| Туған жері     = [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Құрманғазы ауданы|Теңіз ауданы]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = 
| Әкесі               = 
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = [[Аманат (партия)|«Аманат»]]
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары      = 
}}

'''Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов''' ([[1 қыркүйек]] [[1948 жыл|1948]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Құрманғазы ауданы|Теңіз ауданы]], [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ]] ауылы) — қазақстандық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] V, VI, VIII шақырылым депутаты (2012, 2016—2021, 2023 жылдан бастап) және 2016 жылдан бастап [[Ардагерлер ұйымы]]ның төрағасы. Бұрын [[Атырау облысы]]ның әкімі (2012—2016), [[Батыс Қазақстан облысы]]ның әкімі (2007—2012), Энергетика және минералды ресурстар министрі (2006—2007) лауазымдарын атқарған.

== Білімі ==
[[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан.&lt;ref&gt;https://ia-centr.ru/publications/13992/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116180139/https://ia-centr.ru/publications/13992/ |date=2022-01-16 }}&lt;/ref&gt;
* [[Уфа мұнай институты]]н кен инженері мамандығы бойынша бітірген (1971).
* Техника ғылымдарының докторы (1998).
* Ресей Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2003).
* 5 монографияның, 4 ғылыми есеп берудің, 60-тан астам ғылыми мақаланың авторы. Өнертабысқа 4 авторлық куәлігі бар. Ағылшын және түрік тілдерін меңгерген.

== Биографиясы ==
* [[1971 жыл]]дан - «Ембімұнай» бірлестігінің Прорва бұрғылау кеңсесінде бұрғышының көмекшісі, бұрғышы ([[Гурьев облысы]] Сарықамыс кенті).
* [[1972 жыл]]дан - Қазақ геологиялық барлау ғылыми-зерттеу мұнай институтының бұрғылау технологиясы зертханасының аға инженері (ҚазҒЗГБИ, [[Гурьев]] қаласы).
* [[1973 жыл]]дан - «Қазмұнайгазбарлау» басқармасында аға инженер, техникалық мөлшерлеу және ЕҒҮ отрядының бастығы (Гурьев қ.).
* [[1978 жыл]]дан - ҚазҒЗГБИ-ның зертхана меңгерушісі, бөлім меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөніндегі директорының орынбасары.
* [[1983 жыл]]дан - Кеңес мұнай барлау экспедициясының аға инженері ([[Аден]] қаласы, [[Йемен]]).
* [[1987 жыл]]дан - ҚазҒЗГБИ-нда зертхана меңгерушісі.
* [[1988 жыл]]дан - Гурьев сынақтық-әдістемелік экспедициясының бас технологы, бастығы.
* [[1991 жыл]]дан - [[Қазақстан|ҚР]] Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі Мұнай және газ басқармасының бастығы.
* [[1993 жыл]]дан - «Қазақтүрікмұнай» ЖШС БК-ның бас директоры; «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК ЖАҚ теңіз жобалары жөніндегі бірлескен кәсіпорындардың атқарушы директоры, «Қазақстанмұнайгаз» ҰМК-ның теңіз жобалары жөніндегі атқарушы директоры, «[[ҚазМұнайТеңіз]]» ТМК» ЖАҚ-тың бас директоры.
* «ҚазМұнайГаз» ҰК» ЖАҚ БК-нің үлестерін басқару жөніндегі басқарушы директоры.
* [[2003 жыл]]дан - ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің бірінші вице-министрі.
* [[2006 жыл]]дан - [[Қазақстан Республикасы]]ның Энергетика және минералды ресурстар министрі.
* [[2007|08.2007]] - [[2012|01.2012 жыл]]дар аралығында  - [[Батыс Қазақстан облысы]]ның әкімі.
* [[2012 жыл]]дың [[қаңтар]]ынан бастап – [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі]] V шақырылымдағы депутаты, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасары. «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланды.&lt;ref&gt;[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis/person/1579 Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы, Қазақстан Республикасы Парламентінің ресми сайтындағы өмірбаяны]&lt;/ref&gt;
* 2012 жылдың 15 тамыз күні Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев Б.Ізмұхамбетовты Атырау облысының әкімі ретінде тағайындады.&lt;ref&gt;[http://akorda.kz/index.php  Мемлекет басшысының Жарлығымен Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы Атырау облысының әкімі болып тағайындалды  15.08.2012]&lt;/ref&gt;
* 2016 жылғы 25 наурыз — 22 маусым аралығында Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі төрағасы.&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1080975-baqtyqozha-izmukhambetov-mazhilis-tora.html Бақтықожа Ізмұхамбетов мәжіліс төрағасы болды]&lt;/ref&gt;
* 2016 жылғы 21 маусымнан бастап Қазақстан Республикасы &quot;Ардагерлер ұйымы&quot; республикалық қоғамдық бірлестігінің орталық қеңесінің төрағасы.
* 2016 жылғы 22 маусымнан 2021 жылдың 21 маусымына дейін VI сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.
* 2023 жылғы 28 наурызынан VIІІ сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.&lt;ref&gt;[https://www.parlam.kz/kk/blogs/Izmuhambetov/Biography ІЗМҰХАМБЕТОВ
БАҚТЫҚОЖА
САЛАХАТДИНҰЛЫ]&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
[[Гурьев облысы]]ның Балықшы аудандық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1989-1991).

== Марапаттары==
* «Құрмет» (1999), 
* II дәрежелі «Барыс», 
* I дәрежелі Ұлы Петр ([[РФ]], 2006), 
* «Сіңірген еңбегі үшін» (Украина Республикасы, 2008) ордендерімен марапатталған . 
* [[Йемен]] ХДР-дағы [[КСРО]] елшілігінің Алтын кітабына енгізілген (1986). 
* [[Уфа]] мұнай институты Алтын белгісінің жүлдегері.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Әкесі - Ізмұхамбетов Салахатдин, мұғалім болған. Анасы - Қалиева Әсима, зейнеткер. Үйленген, екі баласы, үш немересі бар.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Құрманғазы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Атырау облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан энергетика министрлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Энергетиктер]]</text>
      <sha1>jf6nyoij9fm7lkabnhvlowubtx1u305</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қара дегелек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21424</id>
    <revision>
      <id>3578206</id>
      <parentid>3575982</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <origin>3578206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9446" sha1="jfsqp9voa1iqg5irrpcmoyewnxy9vqg" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) — саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуық, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>jfsqp9voa1iqg5irrpcmoyewnxy9vqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АИВ/ЖИТС</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21442</id>
    <revision>
      <id>3578124</id>
      <parentid>3577828</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217147" sha1="mrho40ibfdqhsyie21iw2jdpr66lalt" xml:space="preserve">{{Медициналық жағдай
 | атауы = АИВ/ЖИТС
 | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ&lt;ref name=AIDS2010GOV/&gt;&lt;ref name=AETC-staging&gt;{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
 | сурет = Red_Ribbon.svg
 | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | сурет ені = 220
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;&lt;br /&gt;'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | басталуы = 
 | ұзақтығы = Өмір бойы&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | түрлер = 
 | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | диагностика = Қан талдамасы&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | дифференциация = 
 | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | емі = Антивирусты дәрілер&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл&lt;ref name=UNAIDS2007/&gt;
 | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) &lt;br /&gt;37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)&lt;ref name=UN2018/&gt;
 | өлім =  770,000 (2018)&lt;ref name=UN2018/&gt;
}}
'''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммунтапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.&lt;ref name=&quot;pmid11396444&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&amp;pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&amp;pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&amp;pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&amp;pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.&lt;ref name=CDC21015Bas&gt;{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt; Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.&lt;ref name=CDC21015Bas/&gt; Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}&lt;ref name=CDC21015Bas/&gt;

&lt;!--Берілуі, алдын алу және емі --&gt;
АИВ бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.&lt;ref name=TransmissionM2007&gt;{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}&lt;ref name=CDCtransmission&gt;{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}&lt;/ref&gt;

Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot; /&gt; Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}&lt;ref name=&quot;CDC21015Bas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UN2012Vac&quot;&gt;{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.&lt;ref name=&quot;WHO2015Tx&quot;&gt;{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&amp;nbsp;жыл өмір сүреді.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2007&quot;&gt;{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt; Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot; /&gt;

&lt;!--Тарихы мен эпидемиологиясы --&gt;
2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}&lt;ref name=&quot;UN2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV &amp; AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&amp;nbsp;миллион адам көз жұмды.&lt;ref name=&quot;UN2018&quot; /&gt; 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt; АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.&lt;ref name=&quot;Kallings&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)&lt;/ref&gt; АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Orgin2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}&lt;/ref&gt; ЖИТСті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Қоғам мен мәдениет--&gt;
АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot;&gt;{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot; /&gt; АИВ/ЖИТС жайлы &quot;ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін&quot; деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}&lt;/ref&gt; [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.&lt;ref name=&quot;isbn1-59797-294-0&quot;&gt;{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: 
#жіті инфекция 
#жасырын саты  
#ЖИТС.&lt;ref name=AIDS2010GOV&gt;{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=M121&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.&lt;/ref&gt;
=== Жіті инфекция ===
[[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]]
АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.&lt;ref name=M121/&gt;&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&amp;pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&amp;pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=M118/&gt; Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;&lt;ref name=M118/&gt; Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.&lt;ref name=M118/&gt; Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.&lt;ref name=M118/&gt; [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.&lt;ref name=M118/&gt;

Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.&lt;!--&lt;ref name=M118/&gt; --&gt; Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.&lt;!--&lt;ref name=M118/&gt; --&gt; Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.&lt;ref name=M118&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.&lt;/ref&gt;

=== Жасырын саты ===
Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.&lt;ref name=&quot;AIDS2010GOV&quot; /&gt; Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан&lt;ref&gt;{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&amp;pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&amp;pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 20 жылға&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders &amp; Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&amp;pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&amp;pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&amp;pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&amp;pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.&lt;ref name=&quot;AIDS2010GOV&quot; /&gt; АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt; Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін.

Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LT2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}&lt;/ref&gt; Бұндай адамдарды &quot;АИВ бақылаушылары&quot; не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).&lt;ref name=&quot;LT2010&quot; /&gt; Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын &quot;дегдар бақылаушылар&quot; не &quot;дегдар супрессорлар&quot; деп атайды.&lt;!--&lt;ref name=Walker2007/&gt; --&gt; Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.&lt;ref name=&quot;Walker2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}&lt;/ref&gt;

=== Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы ===
[[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]]
[[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]]
Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Сондай-ақ тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt;&lt;!--Оппортунис инфекциялар --&gt;

Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.&lt;ref name=&quot;Holmes&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}&lt;/ref&gt; Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Complications2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}&lt;/ref&gt;&lt;!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --&gt;

ЖИТСке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.&lt;ref name=&quot;M169&quot;&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.&lt;/ref&gt; Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТСке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТСтің алғашқы көрінісі болады.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Жүйелі симптомдар --&gt;
Сондай-ақ ЖИТСі бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ЖИТСтің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}&lt;/ref&gt;

== Трансмиссия ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
|+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі 
|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
! style=&quot;width: 100px&quot; abbr=&quot;Route&quot; | Жұғу жолы
! style=&quot;width: 130px&quot; abbr=&quot;Infections&quot; | Жұқтыру қаупі
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қан трансфузиясы
| 90%&lt;ref name=MMWR2005/&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Босану &lt;small&gt;(балаға)&lt;/small&gt;
| 25%&lt;ref name=Coovadia&gt;{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Ортақ ине қолдану
| 0.67%&lt;ref name=MMWR2005&gt;{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қолданылған инеден жарақат алу
| 0.30%&lt;ref name=AFP2007&gt;{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.04–3.0%&lt;ref name=Trans2010&gt;{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Анал секс (енгізуші)*&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.03%&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones &amp; Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&amp;pg=PA303|edition=11}}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.05–0.30%&lt;ref name=Trans2010/&gt;&lt;ref name=LancetT2009&gt;{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қынаптық секс (енгізуші)&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.01–0.38%&lt;ref name=Trans2010/&gt;&lt;ref name=LancetT2009/&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)&lt;sup&gt;*§&lt;/sup&gt;
| 0–0.04%&lt;ref name=Trans2010/&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Орал секс (енгізуші)&lt;sup&gt;*§&lt;/sup&gt;
| 0–0.005%&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
! colspan=5 style=&quot;border-right:0;&quot;| &lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде &lt;br /&gt; &lt;sup&gt;§&lt;/sup&gt; Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер&lt;br /&gt; болғандағы статистиканы көрсетеді
|}

АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}&lt;/ref&gt; Адам АИВтың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}&lt;/ref&gt;

=== Жыныстық қатынас ===
АИВтың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.&lt;ref name=&quot;CDCUndetectable&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}&lt;/ref&gt; Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health &amp; Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health &amp; Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;CDC2016Bi&quot;&gt;{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.&lt;ref name=&quot;CDC2016Bi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВтың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}&lt;/ref&gt; [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}&lt;/ref&gt; Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&amp;pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&amp;pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}&lt;/ref&gt; Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}&lt;/ref&gt;

Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]&lt;ref name=&quot;CochraneSTI2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}&lt;/ref&gt; мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot; /&gt;

Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}&lt;/ref&gt; АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot; /&gt; ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt;

Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&amp;pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&amp;pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&amp;pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&amp;pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, үйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health &amp; Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}&lt;/ref&gt;

=== Дене сұйықтығы ===
[[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words &quot;If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life&quot; above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]]
АИВты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.&lt;ref name=&quot;Risk2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}&lt;/ref&gt; АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot; /&gt; Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Needle2002&quot;&gt;{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,&lt;ref name=&quot;TransmissionCDC2012&quot;&gt;{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}&lt;/ref&gt; ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt;

[[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.&lt;ref name=&quot;Risk2006&quot; /&gt; Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.&lt;ref name=&quot;UN2011Seventy&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 60–70&lt;/ref&gt; Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO070401&quot;&gt;{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&amp;nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}&lt;/ref&gt; АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}&lt;/ref&gt;

Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.&lt;ref name=&quot;UnsafeInjection2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}&lt;/ref&gt; [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.&lt;ref name=&quot;UnsafeInjection2009&quot; /&gt; Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр.

[[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген&lt;ref name=&quot;CDCBasics2012&quot;&gt;{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.&lt;ref name=&quot;C4Wauto-8503951&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Анадан балаға ===
АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.&lt;ref name=TransmissionM2007/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.&lt;ref name=Mother2010/&gt; Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}&lt;/ref&gt; Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;CDCBasics2012&quot; /&gt; Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot;&gt;{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot; /&gt; Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot; /&gt;

== Вирусология ==
{{Main|АИВ}}
[[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]]
[[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]]
Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.&lt;ref name=&quot;Alimonti&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}&lt;/ref&gt;

АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]&lt;ref name=&quot;ICTV61.&quot;&gt;{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}&lt;/ref&gt;'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''&lt;ref name=&quot;ICTV61.0.6&quot;&gt;{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}&lt;/ref&gt; тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады&lt;ref name=&quot;Levy&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}&lt;/ref&gt; Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.&lt;ref name=&quot;JASmith&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}&lt;/ref&gt; Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&amp;pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&amp;pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&amp;pg=PA550&amp;lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&amp;pg=PA550&amp;lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}&lt;/ref&gt; Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot; /&gt; АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Jolly&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sattentau&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}&lt;/ref&gt; Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sigal&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}&lt;/ref&gt;

Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған&lt;ref name=&quot;Reeves&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}&lt;/ref&gt;

== Патофизиология ==
[[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]]
[[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]]
Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.&lt;ref name=&quot;Piatak&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}&lt;/ref&gt; Осы кезде CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.&lt;ref name=&quot;Pantaleo1998&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}&lt;/ref&gt;

Соңында АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды; оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.&lt;ref name=&quot;pmid16679064&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}&lt;/ref&gt; Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны баяу кемиді.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&amp;pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.&lt;ref name=&quot;pmid15365095&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}&lt;/ref&gt; Шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.&lt;ref name=&quot;pmid15365096&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}&lt;/ref&gt; CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}&lt;/ref&gt;

Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларын іздеп, жояды.&lt;ref name=&quot;Julio2011&quot;&gt;{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&amp;pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&amp;pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушалары алынады.&lt;ref name=&quot;Julio2011&quot; /&gt; АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.&lt;ref name=&quot;pmid18161758&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}&lt;/ref&gt; [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.&lt;ref name=&quot;pmid17115046&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]]
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!Қан талдау
!Күн
|-
|Антиденеге тест &lt;small&gt;(жедел тест, 3-буын ИФТ)&lt;/small&gt;
|23–90
|-
|Антидене және p24 антигеніне тест &lt;small&gt;(4-буын ИФТ)&lt;/small&gt;
|18–45
|-
|[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]]
|10–33
|}
АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; 15&amp;nbsp;жастан 65&amp;nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.&lt;ref name=&quot;USP2019Screen&quot;&gt;{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;USP2019Screen&quot; /&gt; Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;

АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады:

* '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады.
* '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''&quot;оң&quot;'' деп бағаланады.

=== АИВ тест ===
АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Оған дейінгі кезеңді &quot;''терезе кезеңі''&quot; деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;

18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.&lt;ref name=&quot;ChildDiag2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}&lt;/ref&gt; Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.&lt;ref name=&quot;ChildDiag2010&quot; /&gt;

=== Шұғыл тест ===
Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.&lt;ref&gt;{{Cite pmid|23807269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады.

=== Жіктелуі ===
Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.&lt;ref name=&quot;CDCCase2008&quot; /&gt; CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDCCase2008&quot; /&gt;

==== ДДСҰ жіктемесі ====
[[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot;&gt;{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;

* '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;

==== CDC жіктемесі ====
1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.&lt;ref name=CDCCase2008&gt;{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged &lt;18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to &lt;13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |CD4 саны (/мкл, %)
! colspan=&quot;3&quot; |Клиникалық санаттар
|-
| align=&quot;center&quot; |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия)
| align=&quot;center&quot; |В — Айқын
| align=&quot;center&quot; |С — ЖИТС бірлескен аурулар
|-
|1. &gt; 500 (&gt; 29 %)
| align=&quot;center&quot; |А1
| align=&quot;center&quot; |В1
| align=&quot;center&quot; |С1
|-
|2. 200—499 (&gt; 14—28 %)
| align=&quot;center&quot; |А2
| align=&quot;center&quot; |В2
| align=&quot;center&quot; |С2
|-
|3. &lt; 200 (&lt; 14 %)
| align=&quot;center&quot; |А3
| align=&quot;center&quot; |В3
| align=&quot;center&quot; |С3
|-
|}
Әр клиникалық санатқа тән симптомдар:

: А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым;
: В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия;
: С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз.

== Алдын алу ==
=== Жыныстық қатынас ===
[[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}&lt;/ref&gt; Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.&lt;ref name=&quot;WHOCondoms&quot;&gt;{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}&lt;/ref&gt; Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.&lt;ref name=&quot;VagGel2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}&lt;/ref&gt; Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Сүндеттеу --&gt;

Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19849961&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)&lt;/ref&gt; сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}&lt;/ref&gt; Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.&lt;ref name=&quot;IAS2014&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}&lt;/ref&gt; Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Оқыту --&gt;
Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt; Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.&lt;ref name=&quot;pmid22641791&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}&lt;/ref&gt; Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.&lt;ref name=&quot;Patel2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}&lt;/ref&gt; Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}&lt;/ref&gt; Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}&lt;/ref&gt; Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.&lt;ref name=&quot;CochraneSTI2012&quot; /&gt;

=== Жұқтыруға дейінгі ===
CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).&lt;ref name=&quot;Anglemyer2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}&lt;/ref&gt; БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.&lt;ref name=&quot;Anglemyer2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chou2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}&lt;/ref&gt; Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.&lt;ref name=&quot;VagGel2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}&lt;/ref&gt;

Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}&lt;/ref&gt; Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.&lt;ref name=&quot;Kurth2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}&lt;/ref&gt;

=== Жұқтырудан кейінгі ===
АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Prevention2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}&lt;/ref&gt; Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.&lt;ref name=&quot;Prevention2012&quot; /&gt; [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}&lt;/ref&gt;

Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.&lt;ref name=&quot;NEJM2011Sex&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}&lt;/ref&gt; Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.&lt;ref name=&quot;CochranePEP2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot; /&gt;

=== Анадан балаға ===
АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Mother2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurth2011&quot; /&gt; Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.&lt;ref name=&quot;Mother2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== Вакцинация ===
Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.&lt;ref name=&quot;UN2012Vac&quot; /&gt; Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}&lt;/ref&gt; RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Емі ==
Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.&lt;ref name=&quot;LE2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}&lt;/ref&gt; 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген&lt;ref name=&quot;UN2011Ten&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 1–10&lt;/ref&gt; АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

=== Вирусқа қарсы ем ===
&lt;!--Бұл не? --&gt;
Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты (&quot;коктейл&quot;) қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19&gt;{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).&lt;ref name=&quot;WHO2013&quot;&gt;{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.&lt;ref name=&quot;WHO2019Up&quot;&gt;{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}&lt;/ref&gt; Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt;

&lt;!--Қашан бастау керек? --&gt;
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;WHO2015Tx&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IAS2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DHHS2013&quot;&gt;{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір &quot;демалыссыз&quot; жүруі ұсынылады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}&lt;/ref&gt; Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&amp;nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер  50&amp;nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;!--Артықшылық --&gt;

Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}&lt;/ref&gt; Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt; Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}&lt;/ref&gt; Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}&lt;/ref&gt; әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}&lt;/ref&gt; Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.&lt;ref name=&quot;pmid21406048&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}&lt;/ref&gt;

Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}&lt;/ref&gt; Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt; Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}&lt;/ref&gt; және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus &amp; cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}&lt;/ref&gt; Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;!--In children --&gt;

Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.&lt;ref name=&quot;WHOCARV2013&quot;&gt;{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады.

=== Оппортунис инфекциялар ===
АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot; /&gt; Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.&lt;ref name=&quot;WHOHIVTB2011&quot;&gt;{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.&lt;ref name=&quot;Laurence&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}&lt;/ref&gt; Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.&lt;ref name=&quot;UN2011ONESIXTY&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 150–160&lt;/ref&gt; Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;PCP2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}&lt;/ref&gt; Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.&lt;ref name=&quot;PEPpocketguide&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен&lt;ref name=&quot;InfectionBook2008&quot; /&gt; Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines &amp; Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}&lt;/ref&gt;

=== Емдем ===
ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.&lt;ref name=&quot;WHO_nutrients&quot;&gt;{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.&lt;ref name=&quot;WHO_nutrients&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine &amp; International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}&lt;/ref&gt; Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}&lt;/ref&gt;

АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;Siegfried2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}&lt;/ref&gt;  Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды&lt;ref name=&quot;Siegfried2012&quot; /&gt; АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}&lt;/ref&gt;

=== Балама медицина ===
АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да&lt;ref name=&quot;pmid15969772&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD &amp; AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}&lt;/ref&gt;, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,&lt;ref name=&quot;pmid18608078&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}&lt;/ref&gt; Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}&lt;/ref&gt; Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.&lt;ref name=&quot;lutge_2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}&lt;/ref&gt;

== Болжам ==
[[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]]
Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}&lt;/ref&gt; Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2007&quot; /&gt; ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&amp;nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Morgan2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LifeExpecr2008&quot;&gt;{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schack2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}&lt;/ref&gt; Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot; /&gt; Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;UN2011ONESIXTY&quot; /&gt;
[[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{legend|#b3b3b3|&lt;small&gt;дерексіз&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffff65|&lt;small&gt;≤&amp;nbsp;10&lt;/small&gt;}}
{{legend|#fff200|&lt;small&gt;10–25&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffdc00|&lt;small&gt;25–50&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffc600|&lt;small&gt;50–100&lt;/small&gt;}}
{{Col-break}}
{{legend|#ffb000|&lt;small&gt;100–500&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff9a00|&lt;small&gt;500–1000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff8400|&lt;small&gt;1,000–2,500&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff6e00|&lt;small&gt;2,500–5,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff5800|&lt;small&gt;5,000–7500&lt;/small&gt;}}
{{Col-break}}
{{legend|#ff4200|&lt;small&gt;7,500–10,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff2c00|&lt;small&gt;10,000–50,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#cb0000|&lt;small&gt;≥&amp;nbsp;50,000&lt;/small&gt;}}
{{col-end}}]]
АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.&lt;ref name=&quot;InfectionBook2008&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cancer2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}&lt;/ref&gt; Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;&lt;ref name=&quot;Tang&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}&lt;/ref&gt; медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;&lt;ref name=&quot;Morgan2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lawn&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}&lt;/ref&gt; қоздырған вирустың штамы (не штамдары)&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Campbell2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}&lt;/ref&gt; сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген.

Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}&lt;/ref&gt; C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&amp;pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&amp;pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.&lt;ref name=&quot;Cancer2005&quot; /&gt; Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}&lt;/ref&gt;

Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,&lt;ref name=&quot;Woods2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Woods2009 covers neurocognitive --&gt; [[остеопороз]],&lt;ref name=&quot;Brown2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Brown2006 covers osteoarthritis --&gt; [[Невропатия|нейропатия]],&lt;ref name=&quot;Nicholas2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Nicholas2007 covers neuropathy --&gt; ісік,&lt;ref name=&quot;Boshoff2002&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yarchoan2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --&gt; [[нефропатия]]&lt;ref name=&quot;Post2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Post2009 covers HIV/kidney --&gt; мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot; /&gt;&lt;!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --&gt; [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot; /&gt;

== Эпидемиология ==
[[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;]]
АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].&lt;ref name=&quot;Cohen2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}&lt;/ref&gt; 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&amp;nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot;&gt;{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&amp;nbsp;миллион болған.&lt;ref name=&quot;UN2013&quot;&gt;{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot; /&gt; 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&amp;nbsp;миллион болған.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot; /&gt;

Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&amp;nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&amp;nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 20–30&lt;/ref&gt; Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған&lt;ref name=&quot;UN2011Fifty&quot;&gt;UNAIDS 2011 pp. 40–50&lt;/ref&gt; және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.&lt;ref name=&quot;M117&quot;&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.&lt;/ref&gt; Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot; /&gt;

Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;UN2011Fifty&quot; /&gt; Шамамен 2.4&amp;nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot; /&gt;

=== Қазақстан ===
2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).&lt;ref&gt;[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші

(2018 жылғы мәлімет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;)
|-
!Облыс/қала
!Көрсеткіш, %
!Облыс/қала
!Көрсеткіш, %
|-
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|35,9
|[[Алматы облысы]]
|16,9
|-
|[[Қарағанды облысы]]
|31,7
|[[Жамбыл облысы]]
|8,8
|-
|[[Алматы]]
|30,4
|[[Маңғыстау облысы]]
|7,0
|-
|[[Павлодар облысы]]
|28,3
|[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]
|6,9
|-
|[[Қостанай облысы]]
|25,5
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|6,7
|-
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|23,2
|[[Ақтөбе облысы]]
|5,2
|-
|[[Астана]]
|21,2
|[[Атырау облысы]]
|5,1
|-
|[[Ақмола облысы]]
|19,9
|[[Қызылорда облысы]]
|2,6
|}

== Тарихы  ==
=== Ашылуы ===
[[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін &quot;ЖИТС&quot; деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]]
ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.&lt;ref name=&quot;MMWR2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}&lt;/ref&gt; Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.&lt;ref name=&quot;pmid7287964&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6116083&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.&lt;ref name=&quot;Basavapathruni_2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция&lt;ref name=&quot;MMWR1982b&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}&lt;/ref&gt;; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.&lt;ref name=&quot;MMWR1982a&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barre&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}&lt;/ref&gt;  Кейінірек CDC бұл жағдайды &quot;4Г дерті&quot; ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})&lt;ref&gt;{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciRep470b&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.&lt;ref name=&quot;Altman&quot;&gt;{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып&lt;ref name=&quot;MMWR1982b&quot; /&gt;, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.&lt;ref name=&quot;Kher&quot;&gt;{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.&lt;ref name=&quot;MMWR1982c&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}&lt;/ref&gt;

1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.&lt;ref name=&quot;Gallo&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Montagnier&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}&lt;/ref&gt; Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}})  қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.&lt;ref name=&quot;Basavapathruni_2007&quot; /&gt; Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&amp;pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&amp;pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Шығу тегі ===
[[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]]
АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Orgin2011&quot; /&gt; АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;pmid99894102&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keele2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}&lt;/ref&gt; Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.&lt;ref name=&quot;Reeves&quot; /&gt; Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.&lt;ref name=&quot;Goodier2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)&lt;/ref&gt; АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.&lt;ref name=&quot;Sharp20012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}&lt;/ref&gt;

Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.&lt;ref name=&quot;Kalish2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}&lt;/ref&gt; Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.&lt;ref name=&quot;Marx2001&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған.

== Қоғам мен мәдениет ==
=== Стигматизация ===
[[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;]]
ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot; /&gt; Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.&lt;ref name=&quot;Ogden&quot;&gt;{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады:

*''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}&lt;/ref&gt;
*''Символ стигмасы''  – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot; /&gt;
*''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.&lt;ref name=&quot;Snyder&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}&lt;/ref&gt;

Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.&lt;ref name=&quot;Herek2002&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}&lt;/ref&gt; Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot; /&gt; Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}&lt;/ref&gt;

[[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

[[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Экономикаға ықпалы ===
[[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]]
АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt; Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bell-et-al-2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=478060&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=478060&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt; Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.&lt;ref name=&quot;Greener&quot;&gt;{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.&lt;ref name=&quot;Greener&quot; /&gt;

Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.&lt;ref name=&quot;WBank&quot;&gt;{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Дін мен ЖИТС ===
Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.&lt;ref name=&quot;Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach&quot; /&gt;

Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBC18102011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.&lt;ref name=&quot;BBC18102011&quot; /&gt;

=== Медиадағы көрінісі ===
[[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]]
Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}&lt;/ref&gt; Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы &quot;АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды&quot; деп жариялайды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== Жаңсақ түсініктер ===
АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,&lt;ref&gt;{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&amp;pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&amp;pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&amp;pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&amp;pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}&lt;/ref&gt;

Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,&lt;ref name=&quot;Duesberg&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}&lt;/ref&gt; тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.&lt;ref name=&quot;Kalichman&quot;&gt;{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithNovella&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.&lt;ref name=&quot;consensus&quot;&gt;{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}&lt;/ref&gt;

Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты &quot;АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан&quot; деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.&lt;ref name=&quot;infektion&quot;&gt;{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Зерттеу ==
АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз.

Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|AIDS}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Кедейлер дерті}}

{{Таңдаулы мақала}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]</text>
      <sha1>mrho40ibfdqhsyie21iw2jdpr66lalt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578125</id>
      <parentid>3578124</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217151" sha1="7lg52rhraamyuxkppghwk6hl92x69rt" xml:space="preserve">{{Медициналық жағдай
 | атауы = АИВ/ЖИТС
 | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ&lt;ref name=AIDS2010GOV/&gt;&lt;ref name=AETC-staging&gt;{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
 | сурет = Red_Ribbon.svg
 | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 | сурет ені = 220
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;&lt;br /&gt;'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | басталуы = 
 | ұзақтығы = Өмір бойы&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | түрлер = 
 | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | диагностика = Қан талдамасы&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | дифференциация = 
 | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | емі = Антивирусты дәрілер&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл&lt;ref name=UNAIDS2007/&gt;
 | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) &lt;br /&gt;37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)&lt;ref name=UN2018/&gt;
 | өлім =  770,000 (2018)&lt;ref name=UN2018/&gt;
}}
'''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммунтапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.&lt;ref name=&quot;pmid11396444&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&amp;pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&amp;pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&amp;pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&amp;pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot;&gt;{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.&lt;ref name=CDC21015Bas&gt;{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=WHO2015Fact/&gt; Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.&lt;ref name=CDC21015Bas/&gt; Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}&lt;ref name=CDC21015Bas/&gt;

&lt;!--Берілуі, алдын алу және емі --&gt;
АИВ бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.&lt;ref name=TransmissionM2007&gt;{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}&lt;ref name=CDCtransmission&gt;{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}&lt;/ref&gt;

Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot; /&gt; Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}&lt;ref name=&quot;CDC21015Bas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UN2012Vac&quot;&gt;{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.&lt;ref name=&quot;WHO2015Tx&quot;&gt;{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&amp;nbsp;жыл өмір сүреді.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2007&quot;&gt;{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt; Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}&lt;ref name=&quot;WHO2015Fact&quot; /&gt;

&lt;!--Тарихы мен эпидемиологиясы --&gt;
2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}&lt;ref name=&quot;UN2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV &amp; AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&amp;nbsp;миллион адам көз жұмды.&lt;ref name=&quot;UN2018&quot; /&gt; 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt; АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.&lt;ref name=&quot;Kallings&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)&lt;/ref&gt; АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Orgin2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}&lt;/ref&gt; ЖИТСті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Қоғам мен мәдениет--&gt;
АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot;&gt;{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot; /&gt; АИВ/ЖИТС жайлы &quot;ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін&quot; деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}&lt;/ref&gt; [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.&lt;ref name=&quot;isbn1-59797-294-0&quot;&gt;{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: 
#жіті инфекция 
#жасырын саты  
#ЖИТС.&lt;ref name=AIDS2010GOV&gt;{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=M121&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.&lt;/ref&gt;
=== Жіті инфекция ===
[[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]]
АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.&lt;ref name=M121/&gt;&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&amp;pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&amp;pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=M118/&gt; Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;&lt;ref name=M118/&gt; Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.&lt;ref name=M118/&gt; Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.&lt;ref name=M118/&gt; [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.&lt;ref name=M118/&gt;

Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.&lt;!--&lt;ref name=M118/&gt; --&gt; Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.&lt;!--&lt;ref name=M118/&gt; --&gt; Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.&lt;ref name=M118&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.&lt;/ref&gt;

=== Жасырын саты ===
Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.&lt;ref name=&quot;AIDS2010GOV&quot; /&gt; Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан&lt;ref&gt;{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&amp;pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&amp;pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 20 жылға&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders &amp; Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&amp;pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&amp;pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).&lt;ref&gt;{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&amp;pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&amp;pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.&lt;ref name=&quot;AIDS2010GOV&quot; /&gt; АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt; Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін.

Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LT2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}&lt;/ref&gt; Бұндай адамдарды &quot;АИВ бақылаушылары&quot; не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).&lt;ref name=&quot;LT2010&quot; /&gt; Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын &quot;дегдар бақылаушылар&quot; не &quot;дегдар супрессорлар&quot; деп атайды.&lt;!--&lt;ref name=Walker2007/&gt; --&gt; Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.&lt;ref name=&quot;Walker2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}&lt;/ref&gt;

=== Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы ===
[[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]]
[[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]]
Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt;&lt;!--Оппортунис инфекциялар --&gt;

Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.&lt;ref name=&quot;Holmes&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}&lt;/ref&gt; Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Complications2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}&lt;/ref&gt;&lt;!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --&gt;

ЖИТСке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.&lt;ref name=&quot;M169&quot;&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.&lt;/ref&gt; Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТСке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТСтің алғашқы көрінісі болады.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt; Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Жүйелі симптомдар --&gt;
Сондай-ақ ЖИТСі бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ЖИТСтің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}&lt;/ref&gt;

== Трансмиссия ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
|+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі 
|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
! style=&quot;width: 100px&quot; abbr=&quot;Route&quot; | Жұғу жолы
! style=&quot;width: 130px&quot; abbr=&quot;Infections&quot; | Жұқтыру қаупі
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қан трансфузиясы
| 90%&lt;ref name=MMWR2005/&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Босану &lt;small&gt;(балаға)&lt;/small&gt;
| 25%&lt;ref name=Coovadia&gt;{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Ортақ ине қолдану
| 0.67%&lt;ref name=MMWR2005&gt;{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қолданылған инеден жарақат алу
| 0.30%&lt;ref name=AFP2007&gt;{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.04–3.0%&lt;ref name=Trans2010&gt;{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Анал секс (енгізуші)*&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.03%&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones &amp; Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&amp;pg=PA303|edition=11}}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.05–0.30%&lt;ref name=Trans2010/&gt;&lt;ref name=LancetT2009&gt;{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}&lt;/ref&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Қынаптық секс (енгізуші)&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
| 0.01–0.38%&lt;ref name=Trans2010/&gt;&lt;ref name=LancetT2009/&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)&lt;sup&gt;*§&lt;/sup&gt;
| 0–0.04%&lt;ref name=Trans2010/&gt;

|-
! style=&quot;text-align: left&quot;| Орал секс (енгізуші)&lt;sup&gt;*§&lt;/sup&gt;
| 0–0.005%&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}&lt;/ref&gt;

|- style=&quot;background:#efefef; &quot;
! colspan=5 style=&quot;border-right:0;&quot;| &lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде &lt;br /&gt; &lt;sup&gt;§&lt;/sup&gt; Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер&lt;br /&gt; болғандағы статистиканы көрсетеді
|}

АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}&lt;/ref&gt; Адам АИВтың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}&lt;/ref&gt;

=== Жыныстық қатынас ===
АИВтың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.&lt;ref name=&quot;CDCUndetectable&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}&lt;/ref&gt; Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health &amp; Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health &amp; Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.&lt;ref name=&quot;CDC2016Bi&quot;&gt;{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.&lt;ref name=&quot;CDC2016Bi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВтың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}&lt;/ref&gt; [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}&lt;/ref&gt; Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&amp;pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&amp;pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}&lt;/ref&gt; Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}&lt;/ref&gt;

Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]&lt;ref name=&quot;CochraneSTI2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}&lt;/ref&gt; мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt; [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot; /&gt;

Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}&lt;/ref&gt; АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,&lt;ref name=&quot;Dosekun2010&quot; /&gt; ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.&lt;ref name=&quot;Boily2009&quot; /&gt;

Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&amp;pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&amp;pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&amp;pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&amp;pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, үйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health &amp; Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}&lt;/ref&gt;

=== Дене сұйықтығы ===
[[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words &quot;If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life&quot; above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]]
АИВты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.&lt;ref name=&quot;Risk2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}&lt;/ref&gt; АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot; /&gt; Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Needle2002&quot;&gt;{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,&lt;ref name=&quot;TransmissionCDC2012&quot;&gt;{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}&lt;/ref&gt; ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt;

[[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.&lt;ref name=&quot;Risk2006&quot; /&gt; Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt; мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.&lt;ref name=&quot;UN2011Seventy&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 60–70&lt;/ref&gt; Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.&lt;ref name=&quot;TransmissionM2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO070401&quot;&gt;{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&amp;nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}&lt;/ref&gt; АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}&lt;/ref&gt;

Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.&lt;ref name=&quot;UnsafeInjection2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}&lt;/ref&gt; [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.&lt;ref name=&quot;UnsafeInjection2009&quot; /&gt; Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр.

[[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген&lt;ref name=&quot;CDCBasics2012&quot;&gt;{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.&lt;ref name=&quot;C4Wauto-8503951&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Анадан балаға ===
АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.&lt;ref name=TransmissionM2007/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.&lt;ref name=Mother2010/&gt; Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}&lt;/ref&gt; Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;CDCBasics2012&quot; /&gt; Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot;&gt;{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot; /&gt; Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.&lt;ref name=&quot;WHO2011Breast&quot; /&gt;

== Вирусология ==
{{Main|АИВ}}
[[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]]
[[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]]
Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.&lt;ref name=&quot;Alimonti&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}&lt;/ref&gt;

АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]&lt;ref name=&quot;ICTV61.&quot;&gt;{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}&lt;/ref&gt;'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''&lt;ref name=&quot;ICTV61.0.6&quot;&gt;{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}&lt;/ref&gt; тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады&lt;ref name=&quot;Levy&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}&lt;/ref&gt; Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.&lt;ref name=&quot;JASmith&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}&lt;/ref&gt; Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&amp;pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&amp;pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&amp;pg=PA550&amp;lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&amp;pg=PA550&amp;lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}&lt;/ref&gt; Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot; /&gt; АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Jolly&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sattentau&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}&lt;/ref&gt; Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;Zhang&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sigal&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}&lt;/ref&gt;

Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған&lt;ref name=&quot;Reeves&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}&lt;/ref&gt;

== Патофизиология ==
[[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]]
[[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]]
Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.&lt;ref name=&quot;Piatak&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}&lt;/ref&gt; Осы кезде CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.&lt;ref name=&quot;Pantaleo1998&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}&lt;/ref&gt;

Соңында АИВ CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды; оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.&lt;ref name=&quot;pmid16679064&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}&lt;/ref&gt; Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны баяу кемиді.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&amp;pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.&lt;ref name=&quot;pmid15365095&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}&lt;/ref&gt; Шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.&lt;ref name=&quot;pmid15365096&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}&lt;/ref&gt; CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}&lt;/ref&gt;

Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларын іздеп, жояды.&lt;ref name=&quot;Julio2011&quot;&gt;{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&amp;pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&amp;pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушалары алынады.&lt;ref name=&quot;Julio2011&quot; /&gt; АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.&lt;ref name=&quot;pmid18161758&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}&lt;/ref&gt; [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.&lt;ref name=&quot;pmid17115046&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]]
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!Қан талдау
!Күн
|-
|Антиденеге тест &lt;small&gt;(жедел тест, 3-буын ИФТ)&lt;/small&gt;
|23–90
|-
|Антидене және p24 антигеніне тест &lt;small&gt;(4-буын ИФТ)&lt;/small&gt;
|18–45
|-
|[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]]
|10–33
|}
АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; 15&amp;nbsp;жастан 65&amp;nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.&lt;ref name=&quot;USP2019Screen&quot;&gt;{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;USP2019Screen&quot; /&gt; Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;

АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады:

* '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады.
* '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''&quot;оң&quot;'' деп бағаланады.

=== АИВ тест ===
АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Оған дейінгі кезеңді &quot;''терезе кезеңі''&quot; деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;

18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.&lt;ref name=&quot;ChildDiag2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}&lt;/ref&gt; Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.&lt;ref name=&quot;ChildDiag2010&quot; /&gt;

=== Шұғыл тест ===
Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.&lt;ref&gt;{{Cite pmid|23807269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады.

=== Жіктелуі ===
Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt; және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.&lt;ref name=&quot;CDCCase2008&quot; /&gt; CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDCCase2008&quot; /&gt;

==== ДДСҰ жіктемесі ====
[[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot;&gt;{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:&lt;ref name=&quot;WHOCase2007&quot; /&gt;

* '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt; Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;
* '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.&lt;ref name=WHOCase2007/&gt;

==== CDC жіктемесі ====
1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.&lt;ref name=CDCCase2008&gt;{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged &lt;18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to &lt;13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |CD4 саны (/мкл, %)
! colspan=&quot;3&quot; |Клиникалық санаттар
|-
| align=&quot;center&quot; |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия)
| align=&quot;center&quot; |В — Айқын
| align=&quot;center&quot; |С — ЖИТС бірлескен аурулар
|-
|1. &gt; 500 (&gt; 29 %)
| align=&quot;center&quot; |А1
| align=&quot;center&quot; |В1
| align=&quot;center&quot; |С1
|-
|2. 200—499 (&gt; 14—28 %)
| align=&quot;center&quot; |А2
| align=&quot;center&quot; |В2
| align=&quot;center&quot; |С2
|-
|3. &lt; 200 (&lt; 14 %)
| align=&quot;center&quot; |А3
| align=&quot;center&quot; |В3
| align=&quot;center&quot; |С3
|-
|}
Әр клиникалық санатқа тән симптомдар:

: А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым;
: В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия;
: С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз.

== Алдын алу ==
=== Жыныстық қатынас ===
[[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}&lt;/ref&gt; Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.&lt;ref name=&quot;WHOCondoms&quot;&gt;{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}&lt;/ref&gt; Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.&lt;ref name=&quot;VagGel2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}&lt;/ref&gt; Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Сүндеттеу --&gt;

Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19849961&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)&lt;/ref&gt; сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}&lt;/ref&gt; Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.&lt;ref name=&quot;IAS2014&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}&lt;/ref&gt; Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--Оқыту --&gt;
Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}&lt;/ref&gt; Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.&lt;ref name=&quot;pmid22641791&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}&lt;/ref&gt; Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.&lt;ref name=&quot;Patel2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}&lt;/ref&gt; Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}&lt;/ref&gt; Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}&lt;/ref&gt; Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.&lt;ref name=&quot;CochraneSTI2012&quot; /&gt;

=== Жұқтыруға дейінгі ===
CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).&lt;ref name=&quot;Anglemyer2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}&lt;/ref&gt; БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.&lt;ref name=&quot;Anglemyer2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chou2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}&lt;/ref&gt; Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.&lt;ref name=&quot;VagGel2012&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}&lt;/ref&gt; Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}&lt;/ref&gt;

Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}&lt;/ref&gt; Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.&lt;ref name=&quot;Kurth2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}&lt;/ref&gt;

=== Жұқтырудан кейінгі ===
АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.&lt;ref name=&quot;Prevention2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}&lt;/ref&gt; Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.&lt;ref name=&quot;Prevention2012&quot; /&gt; [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}&lt;/ref&gt;

Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.&lt;ref name=&quot;NEJM2011Sex&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}&lt;/ref&gt; Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.&lt;ref name=&quot;CochranePEP2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).&lt;ref name=&quot;AFP2007k&quot; /&gt;

=== Анадан балаға ===
АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Mother2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurth2011&quot; /&gt; Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.&lt;ref name=&quot;Mother2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== Вакцинация ===
Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.&lt;ref name=&quot;UN2012Vac&quot; /&gt; Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}&lt;/ref&gt; RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Емі ==
Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.&lt;ref name=&quot;LE2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}&lt;/ref&gt; 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген&lt;ref name=&quot;UN2011Ten&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 1–10&lt;/ref&gt; АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

=== Вирусқа қарсы ем ===
&lt;!--Бұл не? --&gt;
Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты (&quot;коктейл&quot;) қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19&gt;{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).&lt;ref name=&quot;WHO2013&quot;&gt;{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.&lt;ref name=&quot;WHO2019Up&quot;&gt;{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}&lt;/ref&gt; Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt;

&lt;!--Қашан бастау керек? --&gt;
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;WHO2015Tx&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IAS2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DHHS2013&quot;&gt;{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір &quot;демалыссыз&quot; жүруі ұсынылады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}&lt;/ref&gt; Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&amp;nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер  50&amp;nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;!--Артықшылық --&gt;

Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}&lt;/ref&gt; Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt; Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады&lt;ref name=&quot;WHOTx2010Pg19&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}&lt;/ref&gt; Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}&lt;/ref&gt; әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}&lt;/ref&gt; Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.&lt;ref name=&quot;pmid21406048&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}&lt;/ref&gt;

Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}&lt;/ref&gt; Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).&lt;ref name=&quot;M121&quot; /&gt; Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}&lt;/ref&gt; және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus &amp; cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}&lt;/ref&gt; Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;!--In children --&gt;

Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.&lt;ref name=&quot;WHOCARV2013&quot;&gt;{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады.

=== Оппортунис инфекциялар ===
АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.&lt;ref name=&quot;Montessori2004&quot; /&gt; Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.&lt;ref name=&quot;WHOHIVTB2011&quot;&gt;{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.&lt;ref name=&quot;Laurence&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}&lt;/ref&gt; Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.&lt;ref name=&quot;UN2011ONESIXTY&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 150–160&lt;/ref&gt; Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.&lt;ref name=&quot;PCP2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}&lt;/ref&gt; Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.&lt;ref name=&quot;PEPpocketguide&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен&lt;ref name=&quot;InfectionBook2008&quot; /&gt; Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines &amp; Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}&lt;/ref&gt;

=== Емдем ===
ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.&lt;ref name=&quot;WHO_nutrients&quot;&gt;{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.&lt;ref name=&quot;WHO_nutrients&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine &amp; International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}&lt;/ref&gt; Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}&lt;/ref&gt;

АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.&lt;ref name=&quot;Siegfried2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}&lt;/ref&gt;  Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды&lt;ref name=&quot;Siegfried2012&quot; /&gt; АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}&lt;/ref&gt;

=== Балама медицина ===
АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да&lt;ref name=&quot;pmid15969772&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD &amp; AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}&lt;/ref&gt;, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,&lt;ref name=&quot;pmid18608078&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}&lt;/ref&gt; Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}&lt;/ref&gt; Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.&lt;ref name=&quot;lutge_2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}&lt;/ref&gt;

== Болжам ==
[[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]]
Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}&lt;/ref&gt; Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;M118&quot; /&gt; Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2007&quot; /&gt; ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&amp;nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Morgan2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LifeExpecr2008&quot;&gt;{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schack2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}&lt;/ref&gt; Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Knoll2007&quot; /&gt; Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.&lt;ref name=&quot;UN2011ONESIXTY&quot; /&gt;
[[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{legend|#b3b3b3|&lt;small&gt;дерексіз&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffff65|&lt;small&gt;≤&amp;nbsp;10&lt;/small&gt;}}
{{legend|#fff200|&lt;small&gt;10–25&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffdc00|&lt;small&gt;25–50&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffc600|&lt;small&gt;50–100&lt;/small&gt;}}
{{Col-break}}
{{legend|#ffb000|&lt;small&gt;100–500&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff9a00|&lt;small&gt;500–1000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff8400|&lt;small&gt;1,000–2,500&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff6e00|&lt;small&gt;2,500–5,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff5800|&lt;small&gt;5,000–7500&lt;/small&gt;}}
{{Col-break}}
{{legend|#ff4200|&lt;small&gt;7,500–10,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ff2c00|&lt;small&gt;10,000–50,000&lt;/small&gt;}}
{{legend|#cb0000|&lt;small&gt;≥&amp;nbsp;50,000&lt;/small&gt;}}
{{col-end}}]]
АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.&lt;ref name=&quot;InfectionBook2008&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cancer2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}&lt;/ref&gt; Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt; Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;&lt;ref name=&quot;Tang&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}&lt;/ref&gt; медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;&lt;ref name=&quot;Morgan2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lawn&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}&lt;/ref&gt; қоздырған вирустың штамы (не штамдары)&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Campbell2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}&lt;/ref&gt; сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген.

Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}&lt;/ref&gt; C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&amp;pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&amp;pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.&lt;ref name=&quot;Cancer2005&quot; /&gt; Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.&lt;ref name=&quot;Deut2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}&lt;/ref&gt;

Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,&lt;ref name=&quot;Woods2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Woods2009 covers neurocognitive --&gt; [[остеопороз]],&lt;ref name=&quot;Brown2006&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Brown2006 covers osteoarthritis --&gt; [[Невропатия|нейропатия]],&lt;ref name=&quot;Nicholas2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Nicholas2007 covers neuropathy --&gt; ісік,&lt;ref name=&quot;Boshoff2002&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yarchoan2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --&gt; [[нефропатия]]&lt;ref name=&quot;Post2009&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Post2009 covers HIV/kidney --&gt; мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot; /&gt;&lt;!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --&gt; [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot; /&gt;

== Эпидемиология ==
[[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;]]
АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].&lt;ref name=&quot;Cohen2008&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}&lt;/ref&gt; 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&amp;nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot;&gt;{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&amp;nbsp;миллион болған.&lt;ref name=&quot;UN2013&quot;&gt;{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot; /&gt; 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&amp;nbsp;миллион болған.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2016&quot; /&gt;

Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&amp;nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&amp;nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot;&gt;UNAIDS 2011 pg. 20–30&lt;/ref&gt; Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған&lt;ref name=&quot;UN2011Fifty&quot;&gt;UNAIDS 2011 pp. 40–50&lt;/ref&gt; және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.&lt;ref name=&quot;M117&quot;&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.&lt;/ref&gt; Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot; /&gt;

Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;UN2011Fifty&quot; /&gt; Шамамен 2.4&amp;nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.&lt;ref name=&quot;UN2011Thirty&quot; /&gt;

=== Қазақстан ===
2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).&lt;ref&gt;[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
|+
! colspan=&quot;4&quot; |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші

(2018 жылғы мәлімет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;)
|-
!Облыс/қала
!Көрсеткіш, %
!Облыс/қала
!Көрсеткіш, %
|-
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|35,9
|[[Алматы облысы]]
|16,9
|-
|[[Қарағанды облысы]]
|31,7
|[[Жамбыл облысы]]
|8,8
|-
|[[Алматы]]
|30,4
|[[Маңғыстау облысы]]
|7,0
|-
|[[Павлодар облысы]]
|28,3
|[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]
|6,9
|-
|[[Қостанай облысы]]
|25,5
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|6,7
|-
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|23,2
|[[Ақтөбе облысы]]
|5,2
|-
|[[Астана]]
|21,2
|[[Атырау облысы]]
|5,1
|-
|[[Ақмола облысы]]
|19,9
|[[Қызылорда облысы]]
|2,6
|}

== Тарихы  ==
=== Ашылуы ===
[[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін &quot;ЖИТС&quot; деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]]
ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.&lt;ref name=&quot;M169&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.&lt;ref name=&quot;MMWR2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}&lt;/ref&gt; Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.&lt;ref name=&quot;pmid7287964&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6116083&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.&lt;ref name=&quot;Basavapathruni_2007&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция&lt;ref name=&quot;MMWR1982b&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}&lt;/ref&gt;; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.&lt;ref name=&quot;MMWR1982a&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barre&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}&lt;/ref&gt;  Кейінірек CDC бұл жағдайды &quot;4Г дерті&quot; ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})&lt;ref&gt;{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciRep470b&quot;&gt;{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.&lt;ref name=&quot;Altman&quot;&gt;{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып&lt;ref name=&quot;MMWR1982b&quot; /&gt;, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.&lt;ref name=&quot;Kher&quot;&gt;{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.&lt;ref name=&quot;MMWR1982c&quot;&gt;{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}&lt;/ref&gt;

1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.&lt;ref name=&quot;Gallo&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Montagnier&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}&lt;/ref&gt; Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}})  қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.&lt;ref name=&quot;Basavapathruni_2007&quot; /&gt; Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&amp;pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&amp;pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Шығу тегі ===
[[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]]
АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;Orgin2011&quot; /&gt; АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;pmid99894102&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keele2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}&lt;/ref&gt; Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.&lt;ref name=&quot;Reeves&quot; /&gt; Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.&lt;ref name=&quot;Goodier2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)&lt;/ref&gt; АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.&lt;ref name=&quot;Sharp20012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}&lt;/ref&gt;

Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.&lt;ref name=&quot;Kalish2005&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}&lt;/ref&gt; Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.&lt;ref name=&quot;Marx2001&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған.

== Қоғам мен мәдениет ==
=== Стигматизация ===
[[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;]]
ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.&lt;ref name=&quot;UNAIDS2006Ch4&quot; /&gt; Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.&lt;ref name=&quot;Ogden&quot;&gt;{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады:

*''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}&lt;/ref&gt;
*''Символ стигмасы''  – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot; /&gt;
*''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.&lt;ref name=&quot;Snyder&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}&lt;/ref&gt;

Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&amp;pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.&lt;ref name=&quot;Herek2002&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}&lt;/ref&gt; Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Herek1999&quot; /&gt; Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}&lt;/ref&gt;

[[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

[[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Экономикаға ықпалы ===
[[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]]
АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt; Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bell-et-al-2003&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=478060&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&amp;theSitePK=478060&amp;piPK=64165421&amp;menuPK=64166093&amp;entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).&lt;ref name=&quot;M117&quot; /&gt; Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.&lt;ref name=&quot;Greener&quot;&gt;{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}&lt;/ref&gt;

ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.&lt;ref name=&quot;Greener&quot; /&gt;

Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.&lt;ref name=&quot;WBank&quot;&gt;{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Дін мен ЖИТС ===
Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.&lt;ref name=&quot;Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach&quot; /&gt;

Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBC18102011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.&lt;ref name=&quot;BBC18102011&quot; /&gt;

=== Медиадағы көрінісі ===
[[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]]
Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}&lt;/ref&gt; Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы &quot;АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды&quot; деп жариялайды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

=== Жаңсақ түсініктер ===
АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,&lt;ref&gt;{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&amp;pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&amp;pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&amp;pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&amp;pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}&lt;/ref&gt;

Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,&lt;ref name=&quot;Duesberg&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}&lt;/ref&gt; тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.&lt;ref name=&quot;Kalichman&quot;&gt;{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithNovella&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}&lt;/ref&gt; Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.&lt;ref name=&quot;consensus&quot;&gt;{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}&lt;/ref&gt;

Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты &quot;АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан&quot; деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.&lt;ref name=&quot;infektion&quot;&gt;{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Зерттеу ==
АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз.

Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|AIDS}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Кедейлер дерті}}

{{Таңдаулы мақала}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]]
[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]</text>
      <sha1>7lg52rhraamyuxkppghwk6hl92x69rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орынбай Дайырбеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23051</id>
    <revision>
      <id>3578020</id>
      <parentid>3386434</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары|Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6389" sha1="envefzgc46zqm1d4vfsfv55m0d21zvt" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі   = Орынбай Дайырбеков
 |Шынайы есімі           =	
 |Суреті                 =    
 |Сурет ені              = 
|Туған күні           = 01.10.1942
 |Туған жері           = [[Түркістан облысы]]&lt;br /&gt;{{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}} 
|Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     =  
 |Азаматтығы             = {{KAZ}}    
 |Ғылыми аясы            = [[медицина]]
|Жұмыс орны             =  А.Н. Сызғанов атындағы клиникалық және эксперименталдық хирургия ғылми-зерттеу институты директоры
|Ғылыми дәрежесі        = [[медицина|Медицина ғылымының докторы]], [[профессор]] 
|Сыйлықтары             =   
|Альма-матер             =  [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина инистиуты]]
|Ғылыми жетекші         = 
|Марапаттары            =  
{{{!}} 
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
{{!}}}  
}}
'''Орынбай Дайырбеков''' ([[1942 жыл]]ы [[10 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]] [[Төле би ауданы]] Көксаяқ ауылы) — [[ғалым]]. [[медицина|Медицина ғылымының докторы]] ([[1993]]), [[профессор]] ([[1996]]). Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері ([[1990]]). Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

== Толығырақ ==
[[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* Орынбай Дайырбеков [[1942 жыл]]ы [[10 қаңтар]]да [[Түркістан облысы]] [[Төле би ауданы]] Көксаяқ ауылында дүниеге келген.
* [[1968 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина инистиуты]]н бітірген.
* Еңбек жолын 1968 жылы Ұлы отан соғысы мүгедектерінің республикалық госпиталінде дәрігер - рениматлог қызыметінен бастаған.
* [[1971]] - [[1988]] жылдары Қазақ емдік-тәжірибелік хирургия институтының кардиохирургия бөлімінде хирург-дәрігер, [[аспирант]]ы, [[Алматы]] қаласындағы қалалық №4 ауруханасында бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігері, [[Алматы облысы]] ауруханасының бас дәрігері, облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, клиник. және эксперименттік [[хирургия]] ғыл.-зерт. институты директорының орынбасары, [[Алматы қаласы]] әкімі аппаратының денсаулық сақтау басқармасының бастығы болды. 
* [[1999]] - [[2012]] жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының ректоры.
* қазіргі таңда  А.Н. Сызғанов атындағы клиникалық және эксперименталдық хирургия ғылми-зерттеу институты директоры лауазымында.
* Негізгі ғылыми еңбектері туа біткен жүрек ақауын анықтап, емдеу тәсілдерін қолдануға арналған. Ал ғылыми жұмыстары [[денсаулық]] сақтау ісін ұйымдастыруға, мед. көмек сапасын көтеруге бағытталған.&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[1990]] - Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері
* [[1993]] - [[медицина|Медицина ғылымының докторы]]
* [[1996]] - [[профессор]]
* [[1998]] - &quot;Астана&quot; медалі
* [[2001]] - &quot;Қазақстан Республикасы тәуелсіздігне 10 жыл&quot; медалі
* [[2002]] - ҚР тұңғыш президентінің алғыс хаты
* [[2004]] - [[Құрмет ордені]]
* [[Парасат ордені]]нің иегері
* Төле би ауданының құрметті азаматы
* Түркістан облысының құрметті азаматы
* Қазақстан Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері]]
[[Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері]]
[[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]]
[[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]</text>
      <sha1>envefzgc46zqm1d4vfsfv55m0d21zvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биржа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26441</id>
    <revision>
      <id>3578209</id>
      <parentid>3317482</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <origin>3578209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17020" sha1="nixj1hsv6rgwi536cegqnni6jvggh9y" xml:space="preserve">'''Биржа''' ({{lang-la|bursa — [[әмиян]]}}) — сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы негізінде тауарларды, құнды қағаздарды, сондай-ақ, жұмыс күшін көтерме бағамен сатуды ұйымдастыру түрі; қаржы-сауда мәмілелерін жасау үшін сатып алушылар мен сатушылардың жиналатын орны.
[[File:Chicago Mercantile Exchange 1.jpg|thumb|alt=A.|Чикаго тауар биржасы|400px]]

Биржалар 15 — 16 ғасырларда пайда бола бастады. Алғашқы биржалар әмбебап сипатта болды. Мысалы, 1608 жылы құрылған [[Амстердам биржасы]] осы сипатын қазірге дейін сақтап келеді. Ұсынылатын тауар не қызмет түрлеріне байланысты биржалар [[тауар биржасы]], [[қор биржасы]], [[валюта биржасы]], [[еңбек биржасы]], т.б. болып бөлінеді. 
=== Биржа түрлері ===
==== Тауар биржасы ====
Тауар биржасы сапасы жағынан қалыптасқан стандартқа толықтай сай келетін белгілі бір тауарларды сатып алу мен сату үшін ұйымдасқан пиасаны (рынокты) қамтамасыз етуші саудагерлер ассоциациясы болып табылады. Мұнда негізінен, бір текті өнімдер — астық, мақта, металл, т.б. саудаланады. Бұл тауарлардың әлемдік бағасы дүние жүзінің жетекші тауар биржаларында қалыптасқан баға арқылы анықталады. Дүние жүзіндегі ірі тауар биржаларына: [[Лондон халықаралық биржасы]] (мұнай өнімдері, [[мазут]], т.б.), [[Токио тауар биржасы]] (асыл металдар, [[алтын]], [[күміс]], [[платина]], т.б.), [[Лондон металдар биржасы]] ([[алюминий]], [[мыс]], [[қорғасын]], т.б.), [[Нью-Йорк тауар биржасы]] (алюминий, алтын, т.б.), [[Орталық Америка тауар биржасы]] (астық өнімдері, [[бидай]], [[жүгері]], т.б.) жатады.

==== Қор биржасы====
Қор биржасында жергілікті өкімет органдары мен мемлекеттік емес компаниялар шығаратын құнды қағаздар жөнінде мәмілелер жүргізіледі. Қор биржасында жасалатын мәмілелер кассалық (сатып алынған құнды қағаздар ақысы 2 — 3 күн ішінде төленеді) және мерзімдік (акциялардың ақшасы 1 ай ішінде төленеді) болып бөлінеді. Құнды қағаздардың нарқы сұраныс әсеріне, [[дивиденд]] көлеміне және [[процент]] мөлшеріне қарай өзгеріп тұрады.

==== Валюта биржасы ====
'''Валюта биржасы''' — валюталық операцияларды шоғырландыратын, валюта нарықтарын қалыптастырып, оның өзара байланысы мен динамикасын қамтамасыз ететін халықаралық валюталық-қаржылық қарым-қатынастардың құрамдас бөлігі. Биржалық сауда конъюнктурасы мен қор және валюта Биржаның жағдайы әлемдік [[экономика]]ға, тауарлық және валюта пиасасының (рыногының) дүниежүзілік ахуалына және әлемдік баға деңгейіне тікелей қатысты. [[Дүниежүзілік валюта биржасы]] Лондонда, Нью-Йоркте, Токиода, Цюрихте орналасқан.

====Еңбек биржасы ====
Еңбек биржасы — жұмыс күшін жалдау кезінде кәсіпкерлер мен қызметкерлер арасында делдалдық жасайтын мемлекет мекеме. Мемлекет еңбек биржалары арқылы еңбек пиасасына ықпал етеді. Еңбек биржасының негізгі қызметі: жұмыссыздарды жұмыспен қамту, жұмыс орнын ауыстыруға көмектесу, жұмысшы күшінің нарықтық коньюнктурасын зерттеп, олар туралы ақпарат беру, жұмыссыздарды есепке алып, оларға жәрдемақы төлеу және т.б. Биржаны ұйымдастырудың алуан түрлері болғанымен, негізінен екі тұрпатқа бөлінеді:
# саудагерлер еркін сауда жасайтын пиаса түріндегі ашық биржа, ол көбіне мемлекет бақылауында болады;
# өз мүшелері ғана сауда жасайтын томаға-тұйық корпорация ретіндегі биржалар, олардың ісіне мемлекет көп араласа бермейді.
:Биржаға мүше болу үшін мүліктік цензды қанағаттандырып, байырғы мүшелердің ұсынысы бойынша дауысқа түседі, жарнасы төленеді. Биржа мүшелері биржа [[делдалдар]]ы және [[дилерлер]] болып бөлінеді. Көпшілік қауым биржа операцияларына делдалдар арқылы қатысады. Биржа комитеттерінің бағалау комиссиялары сатылған құнды қағаздар саны мен нарқы жөніндегі мәліметтерді күн сайын биржа бюллетендерінде жариялап отырады. Қазақстанда биржа 1991 жылдан пайда бола бастады, әсіресе, тауар және қор биржалары шапшаң дамыды.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

=== Биржа айналымы ===
Биржа айналымы — белгілі бір кезеңде биржада жасалған мәмілелер көлемі. Ол сатылған тауарлар мен құнды қағаздар бағасының сомасымен айқындалады. Сатылған тауарлар мен құнды қағаздардың мөлшері биржа айналымының көрсеткіші болып табылады. Биржа айналымы бәсеке қызып, күшейген кездері ұлғаяды да, ол дағдарысқа ұшырап, бәсеңсіген кездері күрт құлдырайды. Бүгінде халықаралық биржа айналымы, әсіресе, биржалық тауар айналымы сан және сапа жағынан өсуде.

=== Биржа бағасы ===
[[Биржа бағасы]]— биржа мекемелері жасалған келісімдерді ескере отырып белгілеген құнды қағаздар (акциялар мен облигациялар) мен  тауарлар бағасы. Бұл — биржада болып жатқан өзгерістердің бір көрсеткіші бола отырып, құнды қағаздар мен биржа тауарларына деген сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын белгілейді. Кейде мұнда әдейі жасалатын сұраныс пен ұсыныстың немесе жалған келісімдердің салдарынан үлкен шатасушылық, алданушылық та болады. Құнды қағаздардың бағасын белгілегенде, кейде биржада жасалған келісімдер ғана емес, одан тыс жасалған келісімдер де есепке алынады. Кейбір биржалардың бюллетендерінде құнды қағаздар мен биржа тауарлары айналымының сомасы да көрсетіледі. Биржа бағасы өте құбылмалы, тіпті бір күн ішінде сан рет өзгеріп отырады. Ол туралы ақпараттар арнайы биржа бюллетендерінде жарияланады, дисплей арқылы да беріледі.

=== Биржа дағдарысы  ===      
Биржа дағдарысы  — экономикалық дағдарыстың немесе ерекше бір саяси жағдайлардың салдарынан құнды қағаздар ([[акция]], [[облигация]]) биржасында [[дағдарыс]]тың орын алуы. Мұнда құнды қағаздардың курсы шұғыл төмендейді және оларды шығару азаяды. Экономикалық дағдарыстар кезінде акцианың қоғамдардың пайдасы кемиді және [[дивиденд]] төмендейді, ол акциялардың құнсыздануына әкеліп соғады. Дағдарыс кезінде нақты ақшаға мұқтаж болатындықтан, құнды қағаздарды биржада көптеп сата бастайды, мұның өзі оларды мүлде құнсыздандырып жібереді, ал өнеркәсіп өндірісі мен сауданың кемуі күрделі қаржы жұмсауды азайтады, тіпті тоқтап та қалады, нәтижесінде кәсіпорындардың облигация шығаруы кемиді. Экономикалық дағдарысқа байланыссыз да (мысалы, соғыс кезінде) құнды қағаздардың курсы құлдырауы мүмкін.

=== Биржа делдалдары===
Биржа делдалдары — қор, валюта биржаларында делдалдық қызмет атқаратын адамдар немесе фирмалар. Биржа делдалдары белгілі бір салаға маманданады және олар жасайтын келісім, [[акция]] курсы, т.б. жөніндегі деректерге қанық болады. Биржалардың көпшілігінің жарғысы бойынша Биржа делдалдары өз есебінен келісім жасасуға және меншігіндегі бағалы заттарды сатуға құқығы жоқ. Бірақ олар бұл ережені іс жүзінде ұстана бермейді. Биржа делдалдарын, әдетте, биржа комитеттері тағайындайды, ал кейбір елдерде (мысалы, Францияның қор биржасында) үкіметтің арнайы қойылған қызметкерлері орындайды. Қор биржасындағы Биржа делдалдары, негізінен, делдалдық конторлар немесе фирмалар түрінде болады. Олардың биржада жасалып жатқан келісімдерді көрсетіп тұратын экранмен жабдықталған залы және клиенттердің пайдалануына берілетін телефон қондырғылары орнатылған бөлмелері мен өз бухгалтериясы бар. Биржа делдалдарының арасында қаржы капиталының конторлары басты рөл атқарады. АҚШ-та жаңа құнды қағаз шығаруда басты рөл атқаратын “Морган, Стэнли энд компани” эмиссиялық банкир үйі өзінің негізгі қызметінен басқа құнды қағаздармен келісім жасасатын Биржа делдалдары міндетін де атқарады. Биржа мүшесі болып саналатын биржа делдалдарынан басқа ресми түрде тіркелмеген маклерлер де болады. Биржа делдалдары өзінің делдалдық қызметі мен берген кеңесі үшін ақы алады. Оны жасасқан келісімнің сомасына қарай белгілі бір мөлшерде биржа комитеттері белгілейді.

=== Биржалық алым ===
Биржалық алым — биржа комитетінің құнды қағаздарды сатып алушыдан биржа келісімін жасауына берілген құқық үшін жинайтын ақшалай алымы. Әдетте, сату бағасының 2 %-і көлемінде алынады.&lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, IIтом&lt;/ref&gt;

==Биржалық үрей==
[[Құнды қағаздар]] бағамының (ең алдымен ақциялардың) күрт, апатты түрде түсіп кетуімен сипатталатын биржалық күйзелістің барынша ең бір өткір кезеңі. Биржаны үрей кеулеген кезде, құнды қағаздар ұсынысы күрт күшейіп, оларға деген сұраныс та бірден төмен құлдырайды. Биржалық үрей, әдетте, басталып келе жатқан экономиқалық дағдарыстың немесе бұған дейінгі биржалық дүрлігудің заңды нәтижелері болып табылады.

==Биржалық баж==
Биржа комитетінің биржа мәмілелерін жасау құқы үшін биржа мүшелері мен оған қатысушылардан алынатын төлемі.

==Биржа дүрлікпесі ==
Өз болмысы бойынша объективті экономиқалық негізі жоқ, құнды қағаздар бағамы мен қор биржасындағы жалпы айналымды жасанды түрде қолдан көтеру. Биржа дүрлікпесі құнды қағаздарға дүрліге сұраныс жасаумен сипатталып, алыпсатарлық, операциялардың мөлшері бірден ұлғаяды, жалған капиталды жасанды жолмен «ұлғайту» орын алады. Егер биржалық операциялардың қатысушылары экономикалық өсімнің мүмкіндіктерін недәуір асыра бағалайтын болса, биржа дүрлікпесінің заңды нәтижесі міндетті түрде биржалық үрей мен күйреуге апарып соқтырады. Бұл өз кезегінде қор құндылықтарының рыногын қайтадан белгілеуге әкеліп соғады.

==Биржалық мәмілелер==
Нысаны биржадағы айналысқа жіберілген мүлік болып табылатын және тиісті биржалар (тауар, қор және басқа) туралы Қазақстан Республикасының зандары мен биржалық сауда ережелеріне сәйкес онымен сауда-саттық, жүргізуге қатысатындармен жасалатын мәмілелер.

Биржалық мәмілелер осы мәмілелердің жасалғандығын растау үшін биржа беретін құжаттармен рәсімделеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Stock exchanges}}{{stub:Заң}}

[[Санат:Биржалар]]</text>
      <sha1>nixj1hsv6rgwi536cegqnni6jvggh9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зоя Михайловна Бызова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26612</id>
    <revision>
      <id>3578011</id>
      <parentid>3384225</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3059" sha1="si3uj5f22rkgfwd5id965cebqti4dv9" xml:space="preserve">'''Зоя Михайловна Бызова''' (1 тамыз 1930 жылы туған, [[Алтай]] өлкесі, Алтай ауданы) — ғалым, биологиялық ғылыми [[кандидат]] (1971).

[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ді бітірген (1953). 1957 — 88 ж. [[Қазақстан]] [[ҒА]]-ның [[Ботаника]] институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болды. Негізгі ғылыми еңбектері [[микология]] мәселелеріне арналған. 22 ботаникалық экспедицияға қатысқан. Жиналған ғылыми мәліметтерді саралау нәтижесінде төмендегі сатыдағы өсімдіктер флорасы жүйеленді. Ол жасаған саңырауқұлақтардың гербарийлері институттың архивтік қорына енді. Бызова Қазақстан [[саңырауқұлақ]]тарының таралу ареалдарына талдау жасап, микофлораның республика жерінде қалыптасу тарихын зерттеді, саңырауқұлақтардың 80 туысына, 1000 түріне (оның ішінде ғылымға белгісіз 130 жаңа түріне) ғылыми сипаттама берді.

Қазақстан Мемлекет сыйлық лауреаты (1988).&lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==

* [[&quot;Сумчатые грибы, 1. : Протоаскомицеты (Protoascomycetes) - Эуаскомицеты (Euascomycetes)&quot;]], М. Бызова, М.П. Васягина ; отв.ред. : Б.А. Томилин. - Алма-Ата : Наука КазССР, 1981. - 244 с. : ил., табл. - Библиогр.: с. 228-233. - 700 экз..;
* [[“Несовершенные грибы - fungi imperfecti (Deuteromycetes), Кн. 3 : Сферопсидные - Sphaeropsidales“]], З. М. Бызова [и др.] ; отв.ред. : С. Р. Шварцман. - Алма-Ата : Наука КазССР, 1970. - 558 с. : ил., табл. - Библиогр.: с. 465-497. - 1000 экз.;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 тамызда туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Алтай ауданында туғандар]]
[[Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ботаникалық таксондар авторлары]]
[[Санат:КСРО ботаниктері]]
[[Санат:Қазақстан ботаниктері]]
[[Санат:XXI ғасыр ботаниктері]]
[[Санат:КСРО микологтары]]
[[Санат:Әйел-биологтар]]</text>
      <sha1>si3uj5f22rkgfwd5id965cebqti4dv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гиперболалық функциялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26857</id>
    <revision>
      <id>3578040</id>
      <parentid>655338</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T02:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тұрысбек Жанеля 7д</username>
        <id>174521</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>пунктуациялық қатені жөндедім</comment>
      <origin>3578040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="4bdt950n0kz2sw74k12wi8h0g1ur400" xml:space="preserve">'''Гиперболалық Функциялар'''–   гиперболалық [[синус]],     гиперболалық [[косинус]], гиперболалық [[тангенс]],  гиперболалық [[котангенс]] формулаларымен анықталатын [[функция]]лар.
[[Санат:Элементар функциялар]]</text>
      <sha1>4bdt950n0kz2sw74k12wi8h0g1ur400</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578201</id>
      <parentid>3578040</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="368" sha1="pzzyk1gvv8nnjz2jjvzpenuw9jypytf" xml:space="preserve">'''Гиперболалық Функциялар''' — гиперболалық [[синус]], гиперболалық [[косинус]], гиперболалық [[тангенс]], гиперболалық [[котангенс]] формулаларымен анықталатын [[функция]]лар.

[[Санат:Элементар функциялар]]</text>
      <sha1>pzzyk1gvv8nnjz2jjvzpenuw9jypytf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578203</id>
      <parentid>3578201</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="i8q5a4cagr1p5324x2x970w2wsy6mm2" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
'''Гиперболалық функциялар''' — гиперболалық [[синус]], гиперболалық [[косинус]], гиперболалық [[тангенс]], гиперболалық [[котангенс]] формулаларымен анықталатын [[функция]]лар.

[[Санат:Элементар функциялар]]</text>
      <sha1>i8q5a4cagr1p5324x2x970w2wsy6mm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29298</id>
    <revision>
      <id>3577918</id>
      <parentid>2698134</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3577918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2439" sha1="d9qodl1m4txfwpr9j30wi5id0f6xpo5" xml:space="preserve">'''Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев''' ([[1 шілде]], [[1939 жыл]]ы туған, [[Алматы қаласы]]) – [[сәулетші]], ҚазКСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1978).

== Өмірбаяны ==
* 1967 жылы [[Мәскеу]]дің Жоғары Көркем өнеркәсіп училищесін (Л.М. Поляков пен А.И. Зайцевтен) бітірген. 
* Сол жылдан [[Алматы мемлекеттік қала жобалау институты]]ның бас архитекторы болды. 
== Жобалары ==
* ҚР Мемлекеттік циркі (1972; [[Владимир Зелинович Кацев|В.З. Кацев]], С.В. Коханович, т.б. бірлесіп)
* [[Қазақ академиялық драма театры]] (1980; [[Орысбай Жұбайұлы Баймырзаев|О.Ж. Баймырзаев]], [[Марат Файзуллаұлы Жақсылықов|М.Ф. Жақсылықовпен]] бірлесіп)
* [[Әуезов ескерткіші|М. Әуезов ескерткіші]] (1980; мүсінші [[Ескен Аманжолұлы Сіргебаев|Е.А. Сергебаев]]) жобасын жасады. 
Қайнарбаев салуға қатысқан ғимараттар көлемінің ықшамдылығымен, осы заманғы үлгілерді орынды пайдалануымен ерекшеленеді. 
== Марапаттары ==
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1975) 
* [[ҚазКСР-і мемлекеттік сыйлығы]] (1982) лауреаты.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>d9qodl1m4txfwpr9j30wi5id0f6xpo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асқар Меңдіахметұлы Қонаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29728</id>
    <revision>
      <id>3578014</id>
      <parentid>3447343</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6120" sha1="jbi2mcwzv2a2gnf3eizp4vwelp75eal" xml:space="preserve">[[Сурет:Асқар Меңдіахметұлы Қонаев.jpg|thumb|right|200px|]]
'''Асқар Меңдіахметұлы Қонаев''' (14 шілде [[1929 жыл|1929]], [[Алматы]] – 31 наурыз [[1999 жыл]], Алматы) – ғалым-металлург, техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] академигі (1981) және президенті (1974–1986), [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). 

== Өмірбаяны ==
* [[Ысты]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры: Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* Мәскеу болат және қорытпалар институтын бітірген (1951).
* 1951 – 53 жылдары [[Қармет|Теміртау металлургия зауытында]] болат қорытушы
* 1953 – 88 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының [[Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институты|Металлургия және кен байыту институтында]] ғылыми қызметкер, институт директоры (1970 – 72)
* 1972 – 74 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті
* 1974 – 86 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] Президенті.
* 1996 – 99 жылдары Қазақстан Ғылым Акадкмиясының Металлургия және кен байыту институтының құрметті директоры болды.
== Ғылыми еңбектері ==
* Негізгі ғылыми еңбектері кен өңдеудің [[физика]]-[[химия]] кешенді технологиясын дамытуға арналған. 
* [[кремний]]ге бай сирек кездесетін [[металл]] кендері мен [[фосфорит]]тердің тотығуын және қалпына келуінің жаңа заңдылықтарын тапты;
* [[қорғасын]] өндірісі қалдықтарын электротермиялық жолмен қайта өңдеу әдісін металлургия өнеркәсібіне енгізді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1972); 
* басқа ғалымдармен бірлесіп, [[мыс]], қорғасын және [[мырыш]] алудың КИВЦЭТ-тік технологиясын жасады (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1978); 
* қатарынан фосфор мен кешенді легирлеуші қорытпалар алудың жаңа технологиясын жасады (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1982);
* өнеркәсіптік көлемде фосфорлы темір кенін өңдеу технологиясын жасап өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1984). 
== Жетістіктері ==
* 9 – 10-сайлауда КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. 
== Марапаттары ==
* [[Ленин ордені]]
* Қазан төңкерісі ордені;
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл Ту орденімен]] және медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:14 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:31 наурызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан металтанушылары]]
[[Санат:КСРО металтанушылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]]
[[Санат:Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтының профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>jbi2mcwzv2a2gnf3eizp4vwelp75eal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қилыбай Үсенұлы Медеубеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30126</id>
    <revision>
      <id>3578012</id>
      <parentid>3498826</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21234" sha1="fyqwutd0btq48pb5l4jnpnu78i0vpnq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Қилыбай Үсенұлы Медеубеков
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 250 px
| Атауы            = 
| Титулы              = {{ту|Қазақ КСР}} [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес председателі]]
| Реті             = 
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 13 желтоқсан 1979
| Басқаруын аяқтады        = 22 ақпан 1990
| Ізашары     =  [[Саттар Нұрмашұлы Имашев|Саттар Имашев]]
| Ізбасары           = [[Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Президент          = 
| Премьер              = 
| Титулы_2            = {{flagicon|USSR}} [[КСРО халық депутаты]]
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = [[1989]]
| Басқаруын аяқтады_2      = [[1991]]
| Ізашары_2   =  
| Ізбасары_2         = 
| Премьер_2        = 
| Титулы_3            = {{ту|Қазақ КСР}} [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес депутаты]]
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = [[13 маусым]] [[1975]]
| Басқаруын аяқтады_3      = [[ақпан]] [[1990]]
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Премьер_3        = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         =
| Туған күні      = 15.6.1929
| Туған жері     = [[КСРО]], [[Қазақ АКСР]]і, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазығұрт ауданы|Ленин ауданы]], [[Ленинское селосы]]
| Қайтыс болған күні        = 3.5.2015
| Қайтыс болған жері       = [[Қазақстан]], [[Алматы]]
| Жерленді       = 
| Діні       = 
| Әкесі               = 
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               =  
 | Мамандығы            = 
| Партиясы             = [[КОКП]]
| Білімі        = 
| Әскер түрі           = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              =  
| Commons            = 
| Марапаттары      = [[Сурет:SU Order of the October Revolution ribbon.svg|50px]] [[Сурет:Orderredbannerlabor rib.png|50px]] [[Сурет:Orderredbannerlabor rib.png|50px]] [[Сурет:Order friendship of peoples rib.png|50px]] [[Сурет:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|50px]] [[Сурет:SU Medal For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|50px]] [[Сурет:Reclamining the virgin lands rib.png|50px]]
}}
{{Ғалым
 |Есімі                  = Қилыбай Үсенұлы Медеубеков
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 =
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |туған күні           = 
 |туған жері           = 
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = {{Flagicon|Kazakhstan|1991}} [[Қазақстан]]&lt;br/&gt;{{Flagicon|USSR|1929-1991}} [[КСРО]] (1929-1991)
 |Ғылыми аясы            = 
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы]]
 |Ғылыми атағы           = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚРҰҒА академигі]]&lt;br/&gt;[[ЛАШҒБА академигі]]
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Қилыбай Үсенұлы Медеубеков''' ( [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]] [[Қазығұрт ауданы|Ленин ауданы]] [[Ленинское селосы]]нда 15 мамыр 1929 жылы туған - [[Алматы]] қаласында 3 мамыр [[2015 жыл]]ы қайтыс болған) — ғалым, қоғам қайраткері, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1978), профессор (1979), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1996) және Қазақстанның ғылым мен техникаға еңбек сіңірген қайраткері (1997).

[[Сіргелі]] тайпасының [[Батыр руы|Батыр]]-[[Жайдақ]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Рахаев Нұрғали Баймаханұлы, Қамбарова Зухра Медеуқызы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сіргелі Батыр-Жайдақ шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Редактор: Раушан Өскенқызы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Нұрлы Әлем|жыл= 2022|томы= |беттері= |барлық беті= 888|сериясы= |isbn= 978-601-205-708-9|тиражы= 5000}}&lt;/ref&gt;

К.А. Тимирязев атындағы [[Мәскеу]] ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1953). Республиканың ғылыми-зерттеу мекемелерінде ғылыми жұмыстарымен айналысып, басшылық қызметтер атқарды. 1997 жылдан бастап Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығында жұмыс жасады. Медеубековтың академик Ә. Еламановпен бірге жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстары нәтижесінде республикадағы биязы жүнді, жоғары өнімді қой тұқымы  —  [[солтүстік қазақ мериносы]] шығарылды. Ол академик В.А. Больмонттың бастамасымен қолға алынған ағылшынның биязылау кроссбред жүнді қойларын жерсіндіру, сондай-ақ линкольн, ромни-марш, бордер-лейстер бітімдес қойлардың отандық репродукторларын құру жұмыстарын жалғастырды. Оның негізгі ғылыми ізденістері бағалы қой тұқымдарының гендік қорын сақтауға, жетілдіру және көбейтуге, таза тұқымды австралия мериностарының репродукторын құруға, солтүстік қазақ мериносын асылдандыруға және биязылау жүнді, төлді көп беретін қой тұқымын шығаруға бағытталған.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том&lt;/ref&gt;

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы (1980-1991 жж.), КСРО Жоғарғы Кеңесі Одақтар Кеңесінің депутаты (1979-1990), Ленин атындағы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) вице-президенті, оның Шығыс бөлімшесі төралқасының төрағасы қызметтерін атқарған.&lt;ref&gt;[http://www.nur.kz/746915.html Назарбаев академик Қилыбай Медеубековтің қайтыс болуына байланысты көңіл айтты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

500-ден астам ғылыми еңбек жазған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1974). Октябрь революциясы, “Халықтар достығы” және екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Кыйлыбай Үсенұлы Медеубеков(1929 жылдың 15 майының р.) -, қоғамдық және саяси қайраткер, [[профессор]], ауыл шаруашылық ғылымның докторы, академик ұлттық академия ғылым Қазақстан республикасы және россиялық академияның ауыл шаруашылық ғылым қазақстандық ғалым. Жоғарғы ақылдың төрағасы КазКСР(1979-90), қазақ КСР(1975-90 жж.) жоғарғы ақылының депутаты, КСР(1989-91 жж.) жалғаулығының халықтың депутатының, Қазақстанның коммунистік партиясының құрылтайының қатарының уәкілімен және уәкілмен XXVI КОКП және КОКП құрылтайының XXVII құрылтайының сайлады
1948 жыл 10 классты селе Казыгуртского лениндік ауданның бітірді;
1953 жылға өзгелікпен Лениннің және ауыл шаруашылық академияның еңбектің қызыл знамени мәскеулік ордена зоотехникалық факультетін им. К. А. Тимирязевтің бітірді;
1957 жыл - бітір- аспирантураны ойдағыдай кандидаттық диссертацияны қорғады;
1957 жыл - министрлікпен ауыл шаруашылық КСР жалғаулығының ВАСХНИЛ қазақ филиалының әміріне деген оқтаулы болды;
1962 жылдың 17 қазанының болжамды мал шаруашылығымның(КНИИЖ) қазақ ғылыми-зерттеу технологиялық институтының директоры болды;
1978 жыл - докторлық диссертацияны тақырыпқа кроссбредного қой шаруашылығымның &quot;ғылыми негіздері Қазақстанның&quot; оңтүстігінде мал шаруашылығымның бүкілодақтық институтында қорғады;
1979 жыл - 1991 жыл - аттың Ленина ауыл шаруашылық ғылымының бүкілодақтық академиясының вице-президент, төраға ВАСХНИЛ күншығыс аймақтарының төралқасы болып сайланды;
1972 жыл – мүшесі-тілші сайлайды;
1982 жыл - академикпен  сайлайды;
1980 жыл - 1990 жыл - қазақ КСР жоғарғы депутаты;
26 наурыздың 1989 - 26 1991 желтоқсаннан  - халықтың депутатының халықтың депутат Съезда;
1980 жыл - 1991 жыл - қазақ КСР жоғарғы мәжілісінің төрағасы;
1992 жыл - ауыл шаруашылық ғылымның қазақ академиясының академигімен сайлайды;
1996 жыл - Қазақстан республикасының ғылымының ұлттық академиясының академигімен сайлайды;
1998 жыл - қазақ ұлттық аграрлық университеттің профессоры.

[[Академик]] Медеубаев К. У. бір мен өзінің оқушысымен кең ғылыми зертте- ша акклиматизацияға және игерушілікке құндардың қойдың ағылшын тұқымының полутонкорунных мясо-шерстных : линкольн жасады, ромни-марш, бордерлейстер, гемпшир, суффольк, оксфорддаун, шевиот, саутдаун, ал да ша мынадай қойдың меншікті репродукторының жаралған. көпжылдық ғылыми зертте- жеке нәтижелері на тақырыпқа кроссбредного қой шаруашылығымның &quot;ғылыми негіздері бас Қазақстанның&quot; оңтүстігінде в оның докторлық диссертациясының негізіне деген жатты, нешіншіні ол ара 1978 жылы ара мал шаруашылығы бүкілодақтық институт қорға-. Мясо-шерстных қойдың жаралғанының әдістемесі полутонкой кроссбредной жүнмен негізбен осы бағыттың үш жаңа тұқымының шығар- үшін: қазақ мясо-шерстной(МШК) үшпен вниутрипородными үлгілермен(1991 жылы апробирована) послужила Ажырат- үшін акжайиской(1996 жылы апробирована) Қазақстанының юго-западном аймағында - батысшыл аймақ үшін, бұл ел үшін тапшы кроссбредной жүннің өндірісінде асқан халық-сарамжал-саран мағына және Жанаркинская үш тұқымы екі үлгімен(2007 жылы апробирована) - орталықтың Қазақстаны үшін болды.
Үшін жемісті қызметті ара ғылым, ауыл шаруашылық өндірістің дамуында, К. У. Медеубеков мемлекеттік және қоғамдық қызметін сыйла- еңбектің қызыл знамени екі орденами, қазанның революциясының орден, халықтың достығының орден, медаль &quot;үшін айбынды еңбек в 1941-45 жж.&quot; ҰОС жыл., үшін маңғол халықтың республикасының(1976) &quot;еңбектің өзгелігінің&quot;, үшін тыңның жерінің&quot;(1974) &quot;игерушілігін, ұмытылмас юбилей медальпен &quot;60-лет жеңісті 1941-1945 жж.&quot; ұлы отандық соғысында. соңмен қолыммен әскердің генералының, советтік жалғаулықтың батырының В. Л. Говорова(2005 г.); 100 жас бер күн академиктің А. И. туғыз- Бараева(2008 г.); Қазақ КСР(1970, 1979 жж.) жоғарғы ақылының мәртебелі сауаттарымен; трижды аттың Ленина(1985, 1990, 1992 жж.) ауыл шаруашылық ғылымының бүкілодақтық академиясының мәртебелі сауатымен. Сыйлықтың лауреаты им. академиктің В.А. Бальмонта.
ара 1997 жылы президенттің РК Н. А. жарлығымен К.У. Медеубекову Назарбаевы үшін үлкен үлесті в Қазақстанның аграрлық ғылымының дамуына ғылымның және Қазақстан&quot; республикасының техникасының &quot;еңбек сіңірген қайраткерінің атағы берілді.
== Өмір жолы ==
* [[1948 жыл]] - Қазығұрт ауданының Ленинское селосында 10-сыныптық мектепте бітіруі;
* [[1953 жыл]] - [[К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылық академиясы|К.А. Тимирязев атындағы Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендарымен марапатталған Мәскеу ауыл шаруашылық академиясының]] зоотехникалық факультетін үздік бітірген;
* [[1957 жыл]] — аспирантураны бітіріп, Медеубеков кандидаттық диссертациясын табысты қорғады;
* [[1957 жыл]] — [[КСРО ауыл шаруашылық министрлігі]]мен  [[ВАСХНИЛ|ЛАШҒБА]]ның Қазақ филиалына жіберіледі;
* [[1962 жыл]]дың [[17 қазан]]ы - Қазақ ғылыми зерттеу технологиялық мал шаруашылығы институтының (ҚҒЗТМИ) директоры ретінде тағайындалды;
* [[1978 жыл]] — «Оңтүстік Қазақстанның кроссбредтік қой шаруашылығың ғылыми негіздері» темасына [[Бүкілкеңестік мал шаруашылығы институты]]нда докторлық диссертациясын қорғады;
* [[1979]] — [[1991 жыл]]дары — [[Ленин атындағы бүкілкеңестік ауыл шаруашылығы академиясы]]ның вице-президенті, [[ЛАҒШБА]]ның Шығыс өкілдігінде Қазақстан және Қырғызстан бойынша председателі жұмыстарын атқарды;
* [[1972 жыл]] — [[ЛАҒШБА]]ның тілші-мүшесі ретінде тағайындалды;
* [[1982 жыл]] — [[ЛАҒШБА]]ның академигі ретінде тағайындалды;
* [[1980]] — [[1990 жыл]]дары — [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес]] депутаты;
* [[1989 жыл]]дың [[26 наурыз]]ы — [[1991 жыл]]дың [[26 желтоқсан]] аралығы — [[Халық депутаттар Кеңесі]]нің [[Халық депутаты]];
* [[1980]] — [[1991 жыл]]дары — [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің председателі;
* [[1992 жыл]] — [[Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдарының академиясы]]ның академигі ретінде тағайындалды;
* [[1996 жыл]] — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі ретінде тағайындалды;
* [[1998 жыл]] — [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нің профессоры.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:15 мамырда туғандар]]
[[Санат:1929 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазығұрт ауданында туғандар]]
[[Санат:3 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2015 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>fyqwutd0btq48pb5l4jnpnu78i0vpnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мекемтас Мырзахметұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30451</id>
    <revision>
      <id>3578092</id>
      <parentid>3568205</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14895" sha1="swi0bwuckcp3ifd5zezt3hbm2875m34" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Мекемтас Мырзахметұлы
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = Мекемтас Мырзахметұлы Abai TV.png
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = Мырзахметұлы, 2024 жыл
 |Туған күні             = 09.05.1930
 |Қайтыс болған күні     = 11.01.2025
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Туған жері             = [[Майтөбе (Түркістан облысы)|Майтөбе]], {{туғанжері|Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданында}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Азаматтығы             = {{Байрақ|КСРО}}&lt;br /&gt;{{Байрақ|Қазақстан}}   
 |Ғылыми аясы            = [[абайтану]]
 |Жұмыс орны             =   
 |Ғылыми дәрежесі        = [[филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]]
 |Сыйлықтары             =  
 |Альма-матер            = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Марапаттары             = {{Қатар
  |{{Парасат ордені}}
  |{{Құрмет ордені}}
  |{{Астанаға 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Барыс ордені}}
  |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
}}
{{Қатар
  |{{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
}}
}}
'''Мекемтас Мырзахметұлы''' ([[9 мамыр]] [[1930 жыл]], [[Майтөбе (Түркістан облысы)|Майтөбе]], [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[11 қаңтар]] [[2025 жыл]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық [[абайтану]]шы ғалым, [[филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның (1996) және «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» халықаралық сыйлығының иегері. «Абайтану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры, [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі.

== Ерте жылдары ==
Мекемтас Мырзахметұлы [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан шыққан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

Мекемтас Мырзахметұлы 1930 жылғы 9 мамырда [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Түлкібас ауданы]], [[Майтөбе (Түркістан облысы)|Майтөбе]] ауылында дүниеге келген. Әкесі Мырзахмет 1933 жылы қайтыс болды. Анасы 1945 жылы 50 жасында дүниеден өтті. Балалары жетім қалды. Отбасында 12 бала болған, оның бірі [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|ашаршылық]] кезінде қайтыс болса, енді бірі [[Екінші дүниежүзілік соғыс|соғыс]]тан оралмады, қалғандары [[қылша]]мен ауырып, науқат болып кетті. Солардан 3 бала ғана аман қалған (ағасы Ордабек 72 жасында дүниеден озды және әпкесі Күләнда орта жастан асқан соң дүниеден қайтты). Мекемтас Мырзахметұлының айтуы бойынша анасы ұзын бойлы, жүдеу, қараторы кісі еді. «Суретке түсу [[шариғат]]қа қайшы» – деп суретке түспеген. Балалары жастай [[шешек]]тен өле бергендіктен, «тастай қатты, бекем болсын» деген ниетпен кенже баласының есімін Мекемтас қойыпты. Анасы қайтыс болғаннан кейін Мырзахметұлы ағайындарының қолында тұрды. 8 жасында мектепке барды, кейін балалар үйі мен мектеп-интернатта тәрбиеленді. 8 сыныпты бітіре сала Тар1948 жылы Ванновқа (қазіргі [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]]) ауылындағы Абай атындағы қазақ орта мектебін бітірді.

==Еңбек жолы==
*Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) филология факультетін (1953), оның аспирантурасын (1964) бітірген.
* 1953–1961 жылдары Низами атындағы [[Ташкент]] педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, декан, проректор; 
* 1969–1975 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ педагогикалық институты]]нда [[доцент]];
* 1975-1991 жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми қызметкер, абайтану бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.
* 1991–2000 жылдары арасында [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің кафедра меңгерушісі‚ Ясауи ғылыми лабораториясының меңгерушісі, әдебиет және этнофилология ғылыми-зертттеу орталығының директоры;
*2002–2003 жылы Түркітану ғылыми-зертттеу  институтының директоры қызметтерінде болды. 2000 жылдан [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]нде қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі және «Түркі халықтары әдебиетінің тарихы» ғылыми-зертттеу орталығының директоры, «Бауыржантану» ғылыми-зертттеу орталығының бас ғылыми қызметкері.
* 2018 жылдан өмірінің соңына дейін — Шымкент қаласындағы М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетіндегі “Мұхтартану” ғылыми-зерттеу орталығы басшысы қызметін атқарған.

== Ғылыми еңбектері ==
Мекемтас Мырзахметұлының зерттеу еңбектерінде абайтану мен [[әуезовтану]], бауыржантану, [[Қожа Ахмет Ясауи|ясауитану]], Абайдың ақындық зертханасының жайы, ақын мұрасының рухани нәр алған қайнар көздері, [[Абай Құнанбайұлы]] мұрасының шығыспен байланысы 1965 жылдан бастап терең зерттеле бастады. Абай мұрасындағы мораль философиясының негіздері оның исламға, адамгершілік мұраттарына қатысты зерттеліп ашылды. [[Қарахан мемлекеті|Қараханидтер]] заманынан бастау алған кемел адам мәселесі [[Жүсіп Баласағұни|Жүсіп Баласағұнидың]] [[Құтадғу білік]] дастанында қамтылып, Ясауидің «[[хал ілімі]]» (камили инсани) арқылы негізделіп, Абайдың толық адам ілімі арқылы дәстүрлі жалғастық тауып даму жолдары жәуанмәртлік, яғни [[имани гүл]] (үш сүю) жайындағы Абай танымдары негізінде талданып‚ бір жүйеге түсірілді. 

Мырзахметұлы кеңестік кезеңде-ақ патшалық Ресейдің Қазақстанда жүргізген [[миссионерлік]] саясаты негіздерін әшкерелеп («Қазақ қалай орыстандырылды», 1993)‚ қазақ жеріндегі топонимдер мен антропонимдердің саяси-әлеуметтік сырларын ашып, қоғамдық ой-санаға ықпал етті. Абайтану мен мұхтартанудың ғылыми негізді қарым-қатынасын зерттеді. Абай шығармаларын жаңа қырынан талдап, ондағы айтылмай келген шығыстық мәселелер мен танылмай келген ойларды, шығыстық термин сөздерді бүгінгі күн талабы тұрғысынан жаңаша қорытып, ғылыми айналымға түсірді. 

Сондай-ақ қазақ әдебиетінің түрлі салаларынан мамандар даярлап, отыздан астам кандидат диссертация қорғатты. Абайтанудың [[кітапнама]] көрсеткіштерін құрастырып (1965, 1988, 1995), алғы сөздерін жазды. «Абай» энциклопедиясы мен М. Әуезовтің 20 томдық, 50 томдық шығармалар жинағын шығаруға атсалысты.

==Ғылыми атақтары==
*1989 жылы [[филология]] ғылымдарының докторы (ғылыми атағы);
*1995 жылы [[профессор]] құрметті ғылыми атақтары берілді.

==Шығармалары==
* «Абай Құнанбаев. Библиографиялық көрсеткіш» (1965),
* «Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары (1982),
* «Абай жүрген ізбенен» (1985),
* «Абайтану. Библиографиялық көрсеткіш» (1988),
* «Абайдың адамгершілік мұраттары» (1993),
* «Абайтану тарихы» (1994), 
* «Восхождение Мухтара Ауэзова к Абаю» (1994),
* «Абай және Шығыс» (1995),
* «Әуезов және Абай (1996),
* «Түркістанда туған ойлар» (1998),
* «Түркістан, Тараз арасы...» (2002),
* т.б. монографиялар, кітаптардың («Абайды оқы, таңырқа», 1993; «Абайтану дәрістері», 1994; «Абайтану дәрістерінің дерек көздері», «Абайды білмек парыз, ойлы жасқа», 1997;

==Мемлекеттік марапаттары==
* Абай ілімін зерттеуге қосқан елеулі еңбегі үшін [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]н [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың қолынан алды (1996).
* [[Құрмет ордені]] (2001);
* «Түркі әлеміне сіңірген еңбегі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты ([[Анкара]], 2003);
* Бауыржан Момышұлының атындағы «Құрмет белгісі» ордені;
* [[Парасат ордені]] (2007);
* [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008);
* 1-дәрежелі [[Барыс ордені]] (ұлттық ғылымға қосқан үлесі мен қоғамдық қызметі үшін, 2019);
* [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]];
* [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]] (2020);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] мен «ҚР Білім беру ісінің үздігі» төсбелгілері;
* [[Мәдениет саласының үздігі]] төсбелгісі (2020);
* [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы;
* [[Жамбыл облысы]]ның құрметті азаматы;
* мәдениет саласындағы Мемлекеттік стипендия тағайындалды (2016).
* [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] алғыс хатымен және тиісті төсбелгісімен марапатталды. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Мырзахметұлы, Мекемтас}}
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]</text>
      <sha1>swi0bwuckcp3ifd5zezt3hbm2875m34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оқулық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30617</id>
    <revision>
      <id>3577912</id>
      <parentid>3542813</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерекешова Жаныгуль</username>
        <id>179366</id>
      </contributor>
      <comment>мәтін толықтырылды</comment>
      <origin>3577912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2787" sha1="5sumj7c45tm153cg61fanm03z6nyii7" xml:space="preserve">'''Оқулық''' – оқу бағдарламасы мен дидактиканың талаптарына, оқыту мақсатына сай оқу пәнінің мазмұнын ғылыми негізде, жүйелі баяндайтын кітап. Оқулық оқу орындарының типіне қарай (бастауыш, орта, кәсіптік-техникум, жоғары оқу орындары) жасалады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы 7- том&lt;/ref&gt; Әр  түрлі ұлт мектептері үшін нақты ұлттың ана тілі мен әдебиетінің ерекшеліктерін ескере отырып оқытылатын [[ағылшын]], [[орыс тілі]], т.б. оқулықтар шығарылады. Оқулыққа мынадай педагогикалық талаптар қойылады: оқу материалдарының қазіргі ғылым мен технологияның дәрежесіне сәйкес баяндалуы; жоғары идеялылығы, тәрбиелік міндеттерге сәйкестігі; мазмұнының бағдарлама мазмұнына сәйкес әрі түсінікті болуы; материалдарының [[оқушы]]лардың жас және танымдық ерекшеліктеріне сәйкес баяндалуы; дәл және анық, нақты қорытындылар, ережелер, заңдар мен анықтамалардың баяндалуы, тілдің жатық, әдеби және ықшам болып, оқушылардың ұғымына сәйкес келуі; оқу материалын меңгеруді жеңілдететіндей иллюстрация, [[сурет, кесте, диаграмма, сызба]] мен сызулардың болуы; сыртқы пішінінің (қағаз, шрифт, мұқабасының) нормаға сай безендірілуі. Негізгі оқу пәндерінің оқулықтарына қосымша [[хрестоматия]], есеп жинақтары, жазбаша жаттығу кітаптары, анықтама, сөздік, оқу кітаптары, тарихи және географиялық карталар, т.б. қолданылады. Оқулықты сауатты әрі сапалы жазу - білім саласындағы басты жетістік болып саналады. 
==Ішкі сілтемелер==                                                          
* [[Оқу бағдарламасы]]	 
* [[Кітап]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Textbooks}}

{{stub}}</text>
      <sha1>5sumj7c45tm153cg61fanm03z6nyii7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577922</id>
      <parentid>3577912</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] ([[User talk:Ерекешова Жаныгуль|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3542813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="gvcsdztyr5bayfiaojvov969jsai88o" xml:space="preserve">'''Оқулық''' – оқу бағдарламасы мен дидактиканың талаптарына, оқыту мақсатына сай оқу пәнінің мазмұнын ғылыми негізде, жүйелі баяндайтын кітап. Оқулық оқу орындарының типіне қарай (бастауыш, орта, кәсіптік-техникум, жоғары оқу орындары) жасалады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы 7- том&lt;/ref&gt; Әр  түрлі ұлт мектептері үшін нақты ұлттың ана тілі мен әдебиетінің ерекшеліктерін ескере отырып оқытылатын [[ағылшын]], [[орыс тілі]], т.б. оқулықтар шығарылады. Оқулыққа мынадай педагогикалық талаптар қойылады: оқу материалдарының қазіргі ғылым мен технологияның дәрежесіне сәйкес баяндалуы; жоғары идеялылығы, тәрбиелік міндеттерге сәйкестігі; мазмұнының бағдарлама мазмұнына сәйкес әрі түсінікті болуы; материалдарының [[оқушы]]лардың жас және танымдық ерекшеліктеріне сәйкес баяндалуы; дәл және анық, нақты қорытындылар, ережелер, заңдар мен анықтамалардың баяндалуы, тілдің жатық, әдеби және ықшам болып, оқушылардың ұғымына сәйкес келуі; оқу материалын меңгеруді жеңілдететіндей иллюстрация, [[сурет, кесте, диаграмма, сызба]] мен сызулардың болуы; сыртқы пішінінің (қағаз, шрифт, мұқабасының) ретті сәндендірілуі. Негізгі оқу пәндерінің оқулықтарына қосымша [[хрестоматия]], есеп жинақтары, жазбаша жаттығу кітаптары, анықтама, сөздік, оқу кітаптары, тарихи және географиялық карталар, т.б. қолданылады.
==Ішкі сілтемелер==                                                          
* [[Оқу бағдарламасы]]	 
* [[Кітап]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Textbooks}}

{{stub}}</text>
      <sha1>gvcsdztyr5bayfiaojvov969jsai88o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райс Қажыкенұлы Төлебаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31637</id>
    <revision>
      <id>3578016</id>
      <parentid>3041749</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары|Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2262" sha1="tcvv1xuj54ydj3ps9xnp2byc5rit3va" xml:space="preserve">'''Төлебаев Райыс Қажыкенұлы''' ([[15 Қаңтар]] [[1941]] жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма]] ауданы [[Шар]] станциясы) – [[медицина]] ғылымының [[доктор]]ы ([[1992]]), [[профессор]] ([[1994]]), [[Қазақстан Республикасы]] [[Ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]] ([[2003]]), [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген қайраткері ([[2002]]).

==Қысқаша өмірбаяны:==
[[1964]] жылы [[Семей мемлекеттік медицина институты]]н (қазіргі [[Семей мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген.&lt;br/&gt; 
[[1964]]–[[1967]] жылдары [[Жамбыл облысы]]нда дәрігер.&lt;br/&gt;
[[1970]]–[[1975]] жылдары Өлкелік [[патология]] ғылыми-зерттеу институтында директор.&lt;br/&gt;
[[1975]]–[[1987]] жылдары [[Қазақстан Республикасы]] [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нде директор.&lt;br/&gt;
[[1987]]–[[1991]] жылдары [[Гигиена]] және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының [[Өскемен]] бөлімшесінде директор.&lt;br/&gt;
[[1993]]–[[1997]] жылдары [[Оңтүстік Қазақстан]] мемлекеттік [[медицина]] [[академия]]сында [[ректор]].&lt;br/&gt;
[[1997]]–[[2001]] жылдары [[Астана]] мемлекеттік [[медицина]] [[академия]]сында [[ректор]] болды.&lt;br/&gt; 
[[2001]] жылдан [[кафедра]] меңгерушісі қызметін атқарады.

Негізгі [[ғылыми еңбек]]тері [[оториноларингология]] мәселелеріне арналған.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер:==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]</text>
      <sha1>tcvv1xuj54ydj3ps9xnp2byc5rit3va</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578017</id>
      <parentid>3578016</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]],[[Санат:17 қаңтарда туғандар]],[[Санат:1941 жылы туғандар]],[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]],[[Санат:Астана медалінің иегерлері]],[[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]],[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]],[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]],[[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]],[[Санат:Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3578017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2987" sha1="977kevxmimugva3tz5jtds3anukmg5w" xml:space="preserve">'''Төлебаев Райыс Қажыкенұлы''' ([[15 Қаңтар]] [[1941]] жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма]] ауданы [[Шар]] станциясы) – [[медицина]] ғылымының [[доктор]]ы ([[1992]]), [[профессор]] ([[1994]]), [[Қазақстан Республикасы]] [[Ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]] ([[2003]]), [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген қайраткері ([[2002]]).

==Қысқаша өмірбаяны:==
[[1964]] жылы [[Семей мемлекеттік медицина институты]]н (қазіргі [[Семей мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген.&lt;br/&gt; 
[[1964]]–[[1967]] жылдары [[Жамбыл облысы]]нда дәрігер.&lt;br/&gt;
[[1970]]–[[1975]] жылдары Өлкелік [[патология]] ғылыми-зерттеу институтында директор.&lt;br/&gt;
[[1975]]–[[1987]] жылдары [[Қазақстан Республикасы]] [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нде директор.&lt;br/&gt;
[[1987]]–[[1991]] жылдары [[Гигиена]] және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының [[Өскемен]] бөлімшесінде директор.&lt;br/&gt;
[[1993]]–[[1997]] жылдары [[Оңтүстік Қазақстан]] мемлекеттік [[медицина]] [[академия]]сында [[ректор]].&lt;br/&gt;
[[1997]]–[[2001]] жылдары [[Астана]] мемлекеттік [[медицина]] [[академия]]сында [[ректор]] болды.&lt;br/&gt; 
[[2001]] жылдан [[кафедра]] меңгерушісі қызметін атқарады.

Негізгі [[ғылыми еңбек]]тері [[оториноларингология]] мәселелеріне арналған.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер:==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:17 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]]
[[Санат:Астана медалінің иегерлері]]
[[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары]]</text>
      <sha1>977kevxmimugva3tz5jtds3anukmg5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578018</id>
      <parentid>3578017</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары|Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="fgiaqlf7420vf5l4wxkv7dwodxk6nf0" xml:space="preserve">'''Төлебаев Райыс Қажыкенұлы''' ([[15 Қаңтар]] [[1941]] жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Жарма]] ауданы [[Шар]] станциясы) – [[медицина]] ғылымының [[доктор]]ы ([[1992]]), [[профессор]] ([[1994]]), [[Қазақстан Республикасы]] [[Ғылым академиясы]]ның [[академик|академигі]] ([[2003]]), [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген қайраткері ([[2002]]).

==Қысқаша өмірбаяны:==
[[1964]] жылы [[Семей мемлекеттік медицина институты]]н (қазіргі [[Семей мемлекеттік медицина академиясы]]) бітірген.&lt;br/&gt; 
[[1964]]–[[1967]] жылдары [[Жамбыл облысы]]нда дәрігер.&lt;br/&gt;
[[1970]]–[[1975]] жылдары Өлкелік [[патология]] ғылыми-зерттеу институтында директор.&lt;br/&gt;
[[1975]]–[[1987]] жылдары [[Қазақстан Республикасы]] [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нде директор.&lt;br/&gt;
[[1987]]–[[1991]] жылдары [[Гигиена]] және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының [[Өскемен]] бөлімшесінде директор.&lt;br/&gt;
[[1993]]–[[1997]] жылдары [[Оңтүстік Қазақстан]] мемлекеттік [[медицина]] [[академия]]сында [[ректор]].&lt;br/&gt;
[[1997]]–[[2001]] жылдары [[Астана]] мемлекеттік [[медицина]] [[академия]]сында [[ректор]] болды.&lt;br/&gt; 
[[2001]] жылдан [[кафедра]] меңгерушісі қызметін атқарады.

Негізгі [[ғылыми еңбек]]тері [[оториноларингология]] мәселелеріне арналған.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер:==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}

[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:17 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]]
[[Санат:Астана медалінің иегерлері]]
[[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>fgiaqlf7420vf5l4wxkv7dwodxk6nf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәтбек Нысанбайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48385</id>
    <revision>
      <id>3578001</id>
      <parentid>3362757</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3578001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3870" sha1="ji2o8l5pkkluupt5iezapa0172msxxz" xml:space="preserve">'''Рәтбек қажы Нысанбайұлы'''  ([[14 қараша]] [[1940]], [[Сарыағаш ауданы]] – [[16 қаңтар]] [[2026]]) — қазақстандық діни қайраткер, ғалым мен саясаткер, [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]]ның тұңғыш [[бас мүфти]]і, Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясының құрметті профессоры. [[Сіргелі]] тайпасының [[Батыр руы|Батыр]]-[[Жайдақ]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Рахаев, Нұрғали Баймаханұлы; Қамбарова, Зухра Медеуқызы |тақырыбы=Сіргелі Батыр-Жайдақ шежіресі |жауапты=Редактор: Раушан Өскенқызы |орны=Алматы |баспасы=Нұрлы Әлем |жыл=2022 |барлық беті=888 |isbn=978-601-205-708-9 |тиражы=5000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web |url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp |title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев |language=kk |work=almatykitap.kz}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Нысанбайұлы [[Бұхара]]дағы [[Мир-Араб медресесі]]н және Бұхара педагогикалық институтын бітірген (1964). Шетелде [[Ливия университеті]]нде діни білім алған (1975).

Нысанбайұлы [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты (1990), [[Қазақстан халықтары ассамблеясы]] кеңесінің мүшесі болған, І және ІІ құрылтайларда бірауыздан сайланған (1990–1992).

Бас мүфтилігі тұсында Қазақстандағы мешіттер саны 1,5 мыңға дейін көбейді, [[Алматы орталық мешіті|Алматыда Бас мешіт]] салынды. Оның бастамасымен Ислам университеті, [[Жамбыл облысы]]ның [[Меркі]] ауылында медресе ашылды, «Ислам әлемі» және «Шапағат-Нұр» діни журналдар шыға бастады.&lt;ref&gt;Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

Кейін, 2016 жылғы жағдай бойынша ол Есік қалалық мешітінің бас имамы болды.&lt;ref&gt;[http://www.enkaz.kz/index.php/dini/298-m-b-r-k-mereke Мүбәрәк мереке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408061436/http://www.enkaz.kz/index.php/dini/298-m-b-r-k-mereke |date=2016-04-08 }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 16 қаңтарда Нысанбайұлының қайтыс болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-tungyish-mufti-ratbek-kajyi-nyisanbayulyi-371141/ |title=Қазақстанның тұңғыш мүфтиі Рәтбек қажы Нысанбайұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.tengrinews.kz |last=Шәріпханова |first=Дина |date=2026-01-16 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
{{DEFAULTSORT:Нысанбайұлы, Рәтбек}}
[[Санат:7 қарашада туғандар]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:16 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Сарыағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан бас мүфтилері]]</text>
      <sha1>ji2o8l5pkkluupt5iezapa0172msxxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеңесбай Үшбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49106</id>
    <revision>
      <id>3578015</id>
      <parentid>3386506</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары|Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3723" sha1="lez9imdlcmeghu4zckuw75pl346zpnv" xml:space="preserve">'''Кеңесбай Үшбаев'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том&lt;/ref&gt;(2.7.[[1940]] ж.т.,[[Алматы облысы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]] Асысаға ауылы) – [[Фармацевтік ғылымдар|фармацевтика]] ғылымының докторы ([[1983]]), профессор ([[1984]]), [[Қазақстан Республикасы]] Денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақстан Республикасы Профилактика [[медицина]] академиясының академигі ([[1995]]). 
;[[1965]] жылы: [[Алматы]] мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген;
;[[1972]] жылы: [[Львов мемлекеттік медицина институты]]ның аспирантурасын бітірген;
;[[1969]]–72 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, [[кафедра]] меңгерушісі;
;[[1980]]–89 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының оқу ісі жөніндегі проректоры;
;[[1972]]–80 жылдары аралығында: [[Қазақ КСР]]-і [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Бас дәріхана басқармасы бастығының орынбасары, бастығы;
;[[1989]]–91 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент қаласындағы бөлімшесінің ректоры;
;[[1991]]–92 жылдары аралығында: [[Шымкент фармацевтика институты]]ның ректоры;
;[[1992]]–93 жылдары аралығында: «Қазфармбиоөнеркәсіп» концернінің президенті болып жұмыс істеді;
;[[1995]] жылдан: «Фармация» өндірістік бірлестігінің президенті қызметін атқарады. 
'''''Кеңесбай Үшбаев:'''''
*«Химико-токсологическое исследование препаратов спазмолитического действия и их метаболизм» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады
*Негізгі ғылыми еңбектері фармация (сот ісіндегі [[химия]]) мәселелеріне арналған
*[[Қазақстан]]да фармация ісін ұйымдастыру мәселелерін зерттеп, бірқатар дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы мен емдік қасиеттерін анықтады
*150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 [[кітап]]тың авторы
*12-сайл. [[Қазақстан Республикасы]] Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

==Дереккөздер:&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>lez9imdlcmeghu4zckuw75pl346zpnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578022</id>
      <parentid>3578015</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]],[[Санат:2 шілдеде туғандар]],[[Санат:1940 жылы туғандар]],[[Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар]],[[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]],[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3578022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="b7m04whypxrs5ro9sbo36tgj8nzusri" xml:space="preserve">'''Кеңесбай Үшбаев'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том&lt;/ref&gt;(2.7.[[1940]] ж.т.,[[Алматы облысы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]] Асысаға ауылы) – [[Фармацевтік ғылымдар|фармацевтика]] ғылымының докторы ([[1983]]), профессор ([[1984]]), [[Қазақстан Республикасы]] Денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақстан Республикасы Профилактика [[медицина]] академиясының академигі ([[1995]]). 
;[[1965]] жылы: [[Алматы]] мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген;
;[[1972]] жылы: [[Львов мемлекеттік медицина институты]]ның аспирантурасын бітірген;
;[[1969]]–72 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, [[кафедра]] меңгерушісі;
;[[1980]]–89 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының оқу ісі жөніндегі проректоры;
;[[1972]]–80 жылдары аралығында: [[Қазақ КСР]]-і [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Бас дәріхана басқармасы бастығының орынбасары, бастығы;
;[[1989]]–91 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент қаласындағы бөлімшесінің ректоры;
;[[1991]]–92 жылдары аралығында: [[Шымкент фармацевтика институты]]ның ректоры;
;[[1992]]–93 жылдары аралығында: «Қазфармбиоөнеркәсіп» концернінің президенті болып жұмыс істеді;
;[[1995]] жылдан: «Фармация» өндірістік бірлестігінің президенті қызметін атқарады. 
'''''Кеңесбай Үшбаев:'''''
*«Химико-токсологическое исследование препаратов спазмолитического действия и их метаболизм» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады
*Негізгі ғылыми еңбектері фармация (сот ісіндегі [[химия]]) мәселелеріне арналған
*[[Қазақстан]]да фармация ісін ұйымдастыру мәселелерін зерттеп, бірқатар дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы мен емдік қасиеттерін анықтады
*150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 [[кітап]]тың авторы
*12-сайл. [[Қазақстан Республикасы]] Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

==Дереккөздер:&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:2 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар]]
[[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>b7m04whypxrs5ro9sbo36tgj8nzusri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578023</id>
      <parentid>3578022</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тарих|Тарих]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4189" sha1="92tx99ja3dx7zphbsztc0zp4w7jmg9e" xml:space="preserve">'''Кеңесбай Үшбаев'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том&lt;/ref&gt;(2.7.[[1940]] ж.т.,[[Алматы облысы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]] Асысаға ауылы) – [[Фармацевтік ғылымдар|фармацевтика]] ғылымының докторы ([[1983]]), профессор ([[1984]]), [[Қазақстан Республикасы]] Денсаулық сақтау ісінің үздігі, Қазақстан Республикасы Профилактика [[медицина]] академиясының академигі ([[1995]]). 
;[[1965]] жылы: [[Алматы]] мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]) бітірген;
;[[1972]] жылы: [[Львов мемлекеттік медицина институты]]ның аспирантурасын бітірген;
;[[1969]]–72 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, [[кафедра]] меңгерушісі;
;[[1980]]–89 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының оқу ісі жөніндегі проректоры;
;[[1972]]–80 жылдары аралығында: [[Қазақ КСР]]-і [[Денсаулық сақтау министрлігі]]нің Бас дәріхана басқармасы бастығының орынбасары, бастығы;
;[[1989]]–91 жылдары аралығында: Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент қаласындағы бөлімшесінің ректоры;
;[[1991]]–92 жылдары аралығында: [[Шымкент фармацевтика институты]]ның ректоры;
;[[1992]]–93 жылдары аралығында: «Қазфармбиоөнеркәсіп» концернінің президенті болып жұмыс істеді;
;[[1995]] жылдан: «Фармация» өндірістік бірлестігінің президенті қызметін атқарады. 
'''''Кеңесбай Үшбаев:'''''
*«Химико-токсологическое исследование препаратов спазмолитического действия и их метаболизм» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады
*Негізгі ғылыми еңбектері фармация (сот ісіндегі [[химия]]) мәселелеріне арналған
*[[Қазақстан]]да фармация ісін ұйымдастыру мәселелерін зерттеп, бірқатар дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы мен емдік қасиеттерін анықтады
*150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 [[кітап]]тың авторы
*12-сайл. [[Қазақстан Республикасы]] Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

==Дереккөздер:&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ ғалымдары]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:2 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар]]
[[Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>92tx99ja3dx7zphbsztc0zp4w7jmg9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдан Зейноллаұлы Смайыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49149</id>
    <revision>
      <id>3577917</id>
      <parentid>3544436</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3577917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="7zi55ldv7oazef6n73kyh6b4n4hadot" xml:space="preserve">[[Сурет:Алдан Зейноллаұлы Смайыл.JPG|thumb|right|200px]]
'''Алдан Зейноллаұлы Смайыл''' ([[3 қазан]] [[1946 жыл|1946]], [[Ақтау (Ұлытау облысы)|Ақтау]] ауылы, [[Жаңаарқа ауданы]], [[Қарағанды облысы]]) – жазушы, [[публицист]],&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2005).

== Өмірбаяны ==
* ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1970). 
* Еңбек жолын 1970 жылы Қазақ радиосынан бастайды.
* 1975 – 90 жылдары Целиноград (қазіргі Ақмола) облысы “Коммунизм нұры” газетінің бөлім меңгерушісі
* 1990 – 95 жылдары [[Ақмола облысы]] “Тіл және мәдениет” қоғамының төрағасы
* “Қараөткел” газетінің бас редакторы
* 1995 – 97 жылдары Ақмола облысы телерадио компаниясы төрағасының орынбасары
* 1997 – 2002 жылдары Қазақстан телерадио корпорациясы Астана студиясының бас директоры
* 2002 – 2007 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы Астана бөлімшесінің директоры
* “Астана жазушыларының кітапханасы” редакциясының бас редакторы қызметтерін атқарды. 
* 2007 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. 
== Шығармалары ==
* Тұңғыш көркем шығармасы “Тамыздың таңы” 1979 жылы жарық көрген. 
* “Ақ жалын” (1982)
*  “Найзақара” (1985)
* “Сағынтып келген көктем” (1987)
* “Арқаның Бетпақ деген даласы бар” (2000) повесть, романдарында адам мен қоғам, өмір мен өлім жайлы философиялық ой толғайды. 
* [[Джером Дэвид Сэлинджер|Д. Сэллинджер]]дің “[[Жар жағалаған жалғыз]]” романын қазақ тіліне аударған (2005).

== Марапаттары ==
* Халықаралық ''“Алаш”'' (2005) сыйлығының иегері. 
* Қазақстан Журналистер одағының (2002) сыйлығының иегері. 
* ''“Тамұқтан келген адам”'' романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алған (2006).&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Үйленген. Жұбайы - Саухат Жұмагүл Берденқызы (1949 жылы туған). Ұлы - Смайыл Еркебұлан Алданұлы (1972 жылы туған).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:3 қазанда туғандар]]
[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Журналисттер одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>7zi55ldv7oazef6n73kyh6b4n4hadot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котангенс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51795</id>
    <revision>
      <id>3578042</id>
      <parentid>2114453</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T03:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Тұрысбек Жанеля 7д</username>
        <id>174521</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>сөйлем ортасында келген сөзді дұрыстап кіші әріппен жаздым</comment>
      <origin>3578042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="gyf1t9j8cwvdht4141xhtbn1mcf88nh" xml:space="preserve">'''Котангенс''' [жаңа лат. cotangens, co(mplementі) tangens – қосымша тангенс] – 1) [[тригонометрия]]лық [[функция]]лардың бірі. Белгіленуі: '''ctg'''; 2) тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының котангенсы – сол бұрышқа іргелес жатқан катеттің сол бұрышқа қарсы жатқан катетке қатынасы. 
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тригонометрия]]
[[Санат:Элементар функциялар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>gyf1t9j8cwvdht4141xhtbn1mcf88nh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578200</id>
      <parentid>3578042</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="753" sha1="j2ecgcz33to74bgwotxb4xza3b0w4p6" xml:space="preserve">{{қайта жазу}}
'''Котангенс''' [жаңа лат. cotangens, co(mplementі) tangens – қосымша тангенс] – 1) [[тригонометрия]]лық [[функция]]лардың бірі. Белгіленуі: '''ctg'''; 2) тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының котангенсы – сол бұрышқа іргелес жатқан катеттің сол бұрышқа қарсы жатқан катетке қатынасы.

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тригонометрия]]
[[Санат:Элементар функциялар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>j2ecgcz33to74bgwotxb4xza3b0w4p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қайырбек Оразов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57676</id>
    <revision>
      <id>3578088</id>
      <parentid>3495008</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3168" sha1="cry8o2gppyl4o51y5kbojszjqi1lfdl" xml:space="preserve">'''Қайырбек Оразов'''(29.4.1946, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Аққайың ауданы]] [[Дайындық]] ауылы – 14.7.2001, [[Астана]] қаласы) – техника ғылымдарының докторы ([[1998]]). [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = С. Жұмабаев, Қ. Құдайбергенов, Ә. Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}&lt;/ref&gt;
==Оқу жолы==
[[Мәскеу]] жоғары техника училищесін бітірген ([[1969]]).
==Жұмыс жолы==
Қарағанды политехника институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент (1969–1981), осы институттың Петропавл қаласындағы бөлімшесінде декан ([[1981]]), бөлімше директоры (1982–1996); [[1996]] жылдан ҚР Үкіметі аппаратында қызмет атқарған.
==Ғылыми еңбектер==
*«Разработка теории и инженерных методов расчета противоударных защитных устройств цепных конвейеров и самоходных платформ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
*50-ден астам өнертабыстың иегері.&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1946 жылы туғандар]]
[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>cry8o2gppyl4o51y5kbojszjqi1lfdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіші Алматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57730</id>
    <revision>
      <id>3578062</id>
      <parentid>3331478</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерекешова Жаныгуль</username>
        <id>179366</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз қойылды</comment>
      <origin>3578062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3929" sha1="0mxex3x6k4unx58s1rnnmnr3qtysrmd" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Кіші Алматы өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысы.jpg
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = &lt;small&gt;Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысы&lt;/small&gt;
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 125
 |су алабының ауданы     = 710 
 |су алабы               = Алматы облысы
 |өзендердің су алабы    = 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Іле Алатауы]] [[Тұйықсу мұздығы]]
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = 43|s_lat_min = 03|s_lat_sec = 54
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = 77|s_lon_min = 05|s_lon_sec = 03
 |сағасы                 = [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]] өзені‎
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = 43|m_lat_min =46 |m_lat_sec = 11
  |m_lon_dir = |m_lon_deg =77 |m_lon_min = 07|m_lon_sec =02 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KAZ}}
  |аймақ                  = [[Алматы]] қаласы 
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
[[Сурет:Malaya Almatinka Almaty.jpg|thumb|right|200px|Кіші Алматы өзенінің Алматы қаласы ішіндегі ағысы]]
'''Кіші Алматы өзені''' ({{lang-ru|Малая Алматинка}}) — [[Іле]] алабындағы өзен.

== Географиялық орны ==
[[Алматы]] қаласы арқылы ағатын өзен.  Ұзындығы 125 км, су жиналатын алабы 710 км². 
[[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] солтүстік беткейінде көптеген алшақтықтар мен трактаттардан тұратын қырлы кіші алматы шатқалы орналасқан. [[Шатқал]] көптеген шыңдарды қамтиды. Сондай-ақ, шатқалда әлемнің барлық алмаларының ұрпақтары болып табылатын жабайы [[Сиверс алмасы|Сиверстің алма]] ағаштары өседі&lt;ref&gt;[http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Бастауы ==
[[Іле Алатауы]]ндағы [[Тұйықсу мұздығы]]нан басталып, [[Алатау (қала)|Жетіген]] тау жолы айырылымының солтүстік-батысында 10 км жерде [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]] өзеніне құяды.

== Гидрологиясы ==
Аңғары тар, тік жарлы. Басты салалары: [[Күйгенсай]], Сарысай, Қазақ. Жылдық орташа су ағымы Бұтақты сағасынан төмендеу жерде 2,26 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с. Қаладағы бау-бақшаны суаруға пайдаланылады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
//web.archive.org/web

[[Санат:Алматы өзендері]]
[[Санат:Іле су алабы]]
[[Санат:Қаскелең салалары]]</text>
      <sha1>0mxex3x6k4unx58s1rnnmnr3qtysrmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578189</id>
      <parentid>3578062</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] ([[User talk:Ерекешова Жаныгуль|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3331478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3903" sha1="pup2sbbhmq5kf83vzvxpcpzdd2rr428" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Кіші Алматы өзені
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысы.jpg
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = &lt;small&gt;Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысы&lt;/small&gt;
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 125
 |су алабының ауданы     = 710 
 |су алабы               = Алматы облысы
 |өзендердің су алабы    = 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = [[Іле Алатауы]] [[Тұйықсу мұздығы]]
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = 43|s_lat_min = 03|s_lat_sec = 54
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = 77|s_lon_min = 05|s_lon_sec = 03
 |сағасы                 = [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]] өзені‎
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = 43|m_lat_min =46 |m_lat_sec = 11
  |m_lon_dir = |m_lon_deg =77 |m_lon_min = 07|m_lon_sec =02 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = {{KAZ}}
  |аймақ                  = [[Алматы]] қаласы 
 |ортаққордағы санаты    = 
}}
[[Сурет:Malaya Almatinka Almaty.jpg|thumb|right|200px|Кіші Алматы өзенінің Алматы қаласы ішіндегі ағысы]]
'''Кіші Алматы өзені''' ({{lang-ru|Малая Алматинка}}) — [[Іле]] алабындағы өзен.

== Географиялық орны ==
[[Алматы]] қаласы арқылы ағатын өзен.  Ұзындығы 125 км, су жиналатын алабы 710 км². 
[[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] солтүстік беткейінде көптеген алшақтықтар мен трактаттардан тұратын қырлы кіші алматы шатқалы орналасқан. Шатқал көптеген шыңдарды қамтиды. Сондай-ақ, шатқалда әлемнің барлық алмаларының ұрпақтары болып табылатын жабайы [[Сиверс алмасы|Сиверстің алма]] ағаштары өседі&lt;ref&gt;[http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Бастауы ==
[[Іле Алатауы]]ндағы [[Тұйықсу мұздығы]]нан басталып, [[Алатау (қала)|Жетіген]] тау жолы айырылымының солтүстік-батысында 10 км жерде [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]] өзеніне құяды.

== Гидрологиясы ==
Аңғары тар, тік жарлы. Басты салалары: [[Күйгенсай]], Сарысай, Қазақ. Жылдық орташа су ағымы Бұтақты сағасынан төмендеу жерде 2,26 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с. Қаладағы бау-бақшаны суаруға пайдаланылады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы өзендері]]
[[Санат:Іле су алабы]]
[[Санат:Қаскелең салалары]]</text>
      <sha1>pup2sbbhmq5kf83vzvxpcpzdd2rr428</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стилистика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58031</id>
    <revision>
      <id>3578059</id>
      <parentid>3577725</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] ([[User talk:Ерекешова Жаныгуль|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3312415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7604" sha1="k3tlvb7moklf481fefkl62v4ecjjpq3" xml:space="preserve">'''Стилистика, лингвостилистика''' – [[тіл білімі]]нің, тілдің көркемдегіш амал-тәсілдерін, қолданылу аясын, қатысымдық әрекет-қызметін зерттейтін саласы. 


Стилистика тілдің [[фонетика]]лық, [[лексика]]лық, [[грамматика]]лық тәсілдерді қолдану принциптерін реттейді, сөйлеу процесінде тілді пайдаланудың заңдылықтарын қарастырады, сондай-ақ тілдік амал-тәсілдер мен стилистикалық мүмкіндіктер арқылы коммуникативті-прагматикалық, эстетикалық қызмет үйретеді. Ол стилистикалық мүмкіндіктердің барлық базасын қамтуды көздейді, ұлттық әдеби тілдің нормасын сақтай отырып, стилистикалық норманы қалыптастырады. Стилистика ғылыми стилистикалық ұғымдар мен белгілердің межесін тірек ете отырып, теориялық мәселелерді қарастырады. 

Қазіргі стилистика ғылымы тілдік бірліктерді пайдаланудың тәсілдеріне үйретеді әрі коммуникативтік мақсатқа сай іріктеу ұстанымын негіз ете отырып, контекстің тікелей ықпалы арқылы дискурс пен мәтіндегі стилистикалық мүмкіндіктердің жүзеге асуын қамтамасыз етеді. Стилистика тіл ғылымының барлық саласын қамтиды: прагматик. факторды толық есепке алып отырады; тілдік емес ғылымдардың тиімді жақтарын саралайды; Стилистикада тілдік емес факторлардың қызметі стиль түзуге толық мүмкіндік алады; стилистикалық норманы қалыптастырады. Стилистика тілдің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық принциптерін ретке келтіріп қана қоймай, тілдік бірліктер қызметін жүзеге асырушы экстралингвистикадық және стилистикалық мүмкіндіктерді қарастырады. Қазіргі тіл білімінде стилистиканың бірнеше даму бағыттары орын алған, олардың қатарына ортостилистика, функционалдық стилистика, көркемдік тәсілдердің стилистикасы, прагмастилистика жатады. Қазіргі қазақ тіл ғылымында стилистиканың екі бағыты бар: 
#Орталық бағыты, яғни функционалдық стилистика Функционалдық стилистика тілдің қолданысқа түсу заңдылықтары мен сөздің базалық, экстралингвистикалық және стиль құраушы факторлары ықпалынан пайда болған, ол қолданыс тілі стилистикасы деп те аталады.
# Ресурстар стилистикасы, бұл тіл стилистикасы деп те аталады, сөздердің мәтіннен тысқары күйіндегі қызметін айқындайды. Қолданыс тіліндегі стиль мәселесін стилистиканың жаңа бағыты прагмастилистика анықтайды.&lt;br /&gt;
  
Стилистиканың зерттейтін саласы — стиль. Біріншіден, стиль - тарихи категория. Тарихы көне дәуірден бастау алған, өз қоғамына қызмет етіп отырған мемлекеттік мәртебесін алған тілдің тарихын тану, функционалды стильдердің әр дәуірде біреуінің ерте, біреуінің кеш даму сатысын бастан кешіргенін жүйелеу стильдің тарихи категория екенін толық дәлелдейді. Екіншіден, стиль әдеби тілдің бір түрі болғандықтан, қазақ әдеби тілінің даму сатысымен қатарласа сөз болып жүр. Әдеби тілдің басты белгісі нормаланған, сұрыпталған тіл болу шартын көрсетсе ол стильдің негізгі ұстанымы болып табылады. Ауызша және жазбаша әдеби тілдің ортақ тілдік белгілерінің нәтижесінен де стильдің салалары бөлініп шықты. Үшіншіден, стиль қоғамдық қызметтің бір саласында жұмсалады, стильдерді жіктегенде осы қызметі толық анықталуы қажет.

[[Интерпретация]], сөйлеу формалары ([[диалог]], [[әңгіме]], [[дау]]), стильдегі объективті және субъективті ұғымдар мәселесі, деректі, дерексіз ситуациялар, тілдік емес объектілердің қатынасы, сөйлеудің әлеуметтік-этикалық қыры, т.б. мәселелер прагматикалық аспектіде қарастырылады. Қазақ тіл білімінде стилистика бағыттарын [[Балақаев Мәулен Балақайұлы|М.Балақаев]], [[Мархабат Томанов|М.Томанов]], [[Ербол Несіпбайұлы Жанпейісов|Е.Жанпейісов]], Б.Манасбаев, [[Сыздықова Рәбиға Ғалиқызы|Р.Сыздықова]], [[Серғалиев Мырзатай Серғалиұлы|М.Серғалиев]], Б.Шалабай, т.б. ғалымдар зерттеген.&lt;ref&gt; Виноградов В.В., Итоги обсуждения вопросов стилистики // Вопросы языкознания, 1955, ғ1&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б., Новое в зарубежной лингвистике. Лингвостилистика, М., 1980&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Серғалиев М., Синтаксис және стилистика, А., 1997&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt; Лингвистикалық стилистиканың түрлері мен бағыттары // ҚазМУ Хабаршысы. Филология сериясы, 1999, ғ31&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Степанов Ю.С., Французская стилистика, М., 2003. Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Риторика]]
[[Санат:Стилистика]]
[[Санат:Филология]]</text>
      <sha1>k3tlvb7moklf481fefkl62v4ecjjpq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұстафа Рысұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58284</id>
    <revision>
      <id>3578019</id>
      <parentid>3386578</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары|Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1971" sha1="02ezriinbo291g9m6ph9di1473nzaek" xml:space="preserve">'''Мұстафа Рысұлы''' (1950 жылы туған, [[Шу ауданы]], [[Бірлік (Шу ауданы)|Бірлік]] ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1992), [[профессор]] (1994), Қазақстан Медицина ғыл., Халықаралық жоғары мектеп академияларының акад.

1974 жылы [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы медициналық институты]]н бітірген. 1974 – 77 жылдары осы институтта ассистент, 1977 – 81 жылдары Сеченов атындағы [[Мәскеу медициналық институты]]нда аспирант, 1981 – 92 жылдары [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы медициналық институты]]нда оқытушы қызметтерін атқарған. 1992 жылдан [[Қожа Ахмет Иасауи|Қ.А. Иасауи]] атындағы қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі, проректор, вице-президент, ректор, профессор қызметтерін атқарды. 3 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 110 ғылыми мақаланың соның ішінде 8 монография мен оқулықтардың авторы.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
&lt;references /&gt;

{{wikify}}

[[Санат:1950 жылы туғандар]]
[[Санат:Жамбыл облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Оңтүстік Қазақстан Медицина академиясы ректорлары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>02ezriinbo291g9m6ph9di1473nzaek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58856</id>
    <revision>
      <id>3577973</id>
      <parentid>3576430</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3577973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="jp51r65zszx1thlmz136m4g71klkbj9" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы наразылықтар]]{{*}}[[Израиль−Хамас соғысы|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Artemis II Launch (NHQ202604010105).jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында (''суретте'') [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды.
* [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды.
* [[15 наурыз]] — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының '''[[Оскар (2026)|98-марапаттау рәсімінде]]''' «[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі 6 мәрте сыйлық иегері атанды.
* [[15 наурыз]] — Қазақстанда '''[[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]''' нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|жаңа Конституция]] қабылданды.
* [[8 наурыз]] — үшінші [[Иран жоғарғы көсемі]] болып [[Әли Хаменеи]]дің ұлы '''[[Моджтаба Хаменеи]]''' сайланды.
* [[28 ақпан]] — [[Ирандағы соғыс (2026)|АҚШ пен Израильдің әскери операциясы]] нәтижесінде билікте 1989 жылдан бері болған [[Иран жоғарғы көсемі]] '''[[Әли Хаменеи]]''' қайтыс болды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]]{{*}}[[Филарет (Денисенко)]]{{*}}[[Чак Норрис]]{{*}}[[Людмила Михайловна Аринина|Людмила Аринина]]{{*}}[[Юрген Хабермас]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jp51r65zszx1thlmz136m4g71klkbj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симфониялық оркестр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60332</id>
    <revision>
      <id>3577954</id>
      <parentid>3577811</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3577954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="g361z6mm7dvxnwa0ir64s2u96j0idux" xml:space="preserve">'''Симфониялық оркестр''' — ішекті ысқылы, үрмелі және соқпалы [[музыка]] аспаптары тобынан құралған оркестр. Алғаш рет симфониялық оркестрдің осылай құрылу тәртібі 18 ғасырда [[Еуропа]]да бой көрсетті. Симфониялық оркестрдің құрамын дыбыс бояуы әр алуан жиырмадан астам музыка аспаптары (гобой, флейта, кларнет, фагот, валторна, литавра, тромбон, скрипка, виолончель контрабас, т.б.) құрайды. Сондай-ақ симфониялық оркестр құрамына арфа, ксилофон мен фортепияно (рояль) да қосылады. Композитор осы аспаптардың дауыс-үнін еркін, кеңінен пайдалана отырып, симфониялық оркестр құрамының орындауына лайықты музыкалық шығармасын жазады. Қазақстанда симфониялық оркестрлердің дамуына Ғ.[[Жұбанова]], Н.[[Тілендиев]], Б.[[Жұманиязов]], т.б. композиторлар елеулі еңбек сіңірді. [[Қазақстан]]да [[1958]] жылы ұйымдастырылған ҚР-ның Т.Әбдірашев атындағы мемлекеттік симфониялық оркестрі жұмыс істейді.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Dublin Philharmonic Orchestra performing Tchaikovsky's Symphony No 4 in Charlotte, North Carolina.jpg|нобай]]

== Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>g361z6mm7dvxnwa0ir64s2u96j0idux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үстірт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65099</id>
    <revision>
      <id>3578091</id>
      <parentid>3507890</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4880" sha1="f1qqi3jedyo6n5p41pajreqk7z69zyw" xml:space="preserve">'''Үстірт''' (''франц. plat'' — жайпақ) — жазық бағытта жатқан тау жыныстар қабаттарынан құралған, тегіс бетті көтеріңкі жазықтар. Бұлар төмендеу жатқан ойпатты жазықтардан кертпештер арқылы шектеледі.
# [[платформа]] өңірінен көрініс беретін, [[теңіз деңгейі]]нен біршама көтеріңкі орналасқан, тегіс [[жазық]]тармен сипатталатын ауқымды [[алап]]; беткі деңгейі біршама биік Үстірттер (1000 м-ден биігірек) жайпақ [[тау]]лар деп аталады. 
# [[Лава|Лавалы]] немесе жанартаулы үстірттер — лавалы жамылғылармен көмкерілген [[қырат]]тар. 
# мұхиттық үстірттер немесе су асты үстіртері — біршама тегіс жербедермен сипатталатын, мұхит өңірінің ауқымды аймағын алып жатқан кыраттар жүйесі.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология. А.Қ. Құсайышов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы&quot; ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;
Үстірт - бұл ойпатты жазықтардан кемерлермен шектелетін, әлсіз тілімделген, төбесі тегіс көтеріңкі жазық. Үстірт платформалар мен тақталардағы жарықтарды бойлай жүретін көтерілулер нәтижесінде түзелген. Олардың беткі қабаты тығыз шөгінді жыныстардан тұрады. Қазақстанның оңтүстік - батыс шетінде шөлді Үстірт орналасқан. Ол көршілес жазықтардан геологиялық құрылымын айқындайтын қалың қалқан тәрізді әктасты жыныстардан тұратын тік беткейлі кемерлер арқылы шектеледі. Үстірттің беті тегіс әрі көлбеу. Эрозия әрекеті жыралар мен терең жылғалар торын түзіп, толқын тәрізді бедер қалыптастырған.
[[Сурет:Kukenan Tepuy at Sunset.jpg|нобай|оңға|200px|Рорайма үстүрті]]     
Геологиялық құрылысына қарай құрылымдық және жанартаулык үстірттерді ажыратуға болады. Жанартаулық үстірт деп магмалық тау жыныстардың берік қабаттарымен тысталып қашалған түрін айтады. Жанартаулық үстірт аса зор көлемді магмалық массалардың жер бетіне шығып, төгілуі нәтижесінде пайда болған. Индиядағы Декан үстірті, Америкадағы Колумбия үстірті, Кавказ сыртындағы кейбір үстірттер осыған жатады.&lt;br /&gt;
Ал құрылымдық үстірттің көрнекті үлгісі - Арал және Каспий теңіздерінің аралығын алып жатқан кең байтақ үстірт жазықтығы. Оның солтүстік-батыс бөлігі Қазақстанға қарайды, ал шығыс белігі Өзбекстанның Қарақалпақстан территориясына кіреді. Үстірт теңіз деңгейінен орта есеппен 200 метрден жоғары биіктікте жатқан жазық. Оның оңтүстік-батыс белігі едәуір көтеріңкі. Үстірттің үстінде жазда кеуіп кететін ащы көлді жайпақ келген тау ойпаңдар кездеседі. Геологиялық құрылымында үстірттің астыңғы бөлігінде - палеоген кезеңінің, ал үстіңгі жағында неоген кезеңіндегі әктас, құмтас жэне солардан құралған денудациялық әсеріне төзімді шөгінді қабаттар бар.

== Тағы қараңыз ==
* [[Үстірт (Маңғыстау)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Таулар]]

{{Geology-stub}}</text>
      <sha1>f1qqi3jedyo6n5p41pajreqk7z69zyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унитарлы мемлекет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69397</id>
    <revision>
      <id>3577904</id>
      <parentid>3577847</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерекешова Жаныгуль</username>
        <id>179366</id>
      </contributor>
      <comment>әдебиет қосылды</comment>
      <origin>3577904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="l56gljzeixfr2d7anum0dc8wql4sejy" xml:space="preserve">[[Сурет:Map of unitary states.svg|thumb|right|420px|Жаңа унитарлық мемлекеттері]]
'''Біртұтас мемлекет''', '''унитарлық мемлекет''' — мемлекеттік немесе ұлттық-мемлекеттік құрылыстың бір түрі. Оның территориясы әкімшілік-аумақтық бөліктерге (аймақтарға, облыстарға, округтерге, аудандарға, департаменттерге және т.б.) бөлінеді. 
&lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;

Федерация пішімінен айырмашылығы: бір конституциясы, бір жоғары өкілеттік органы, бір үкіметі, т.б. болады, бұл оның бүкіл ел территориясына орталық билік ықпалын күшейту үшін қолайлы ұйымдық-құқықтық алғышарттар жасайды. Территориясы федеративтік бірліктерге бөлінбейтін мемлекеттік құрылыстың тұрі. Біртұтас мемлекеттің құрамында жекелеген, тіпті дербес мемлекет атрибуттарын иеленетін (мысалы, біртұтас [[Украина]]дағы [[Қырым Республикасы]]) автономды ұлттық — мемлекеттік құрылымдар болуы мүмкін. Әкімшілік территория бірлік статусын иеленуші біртұтас мемлекеттің құрамдас бөліктері орталық органдар қабылдайтын заңдардың негізінде басқарылады, олардың жер аумағы жергілікті органдар мен тұрғындардың келісімінсіз жалпы мемлекет заңның күшімен өзгертілуі мүмкін. Біртұтас мемлекеттің орталықсыздандырылған және орталықтандырылған түрлері болады. Оның біріншісіне аймақтық басқару органдары орталық билік органдарына тәуелсіз түрде құрылатын әрі олардың арасындағы заңи қарым-қатынастар орталыққа бағыныштылық принципінсіз жүзеге асатын мемлекеттер (мысалы, [[Ұлыбритания]], [[Жаңа Зеландия]], [[Жапония]], [[Испания]], [[Италия]]) жатады. Ал екіншісіне аймақтық органдардың орталыққа бағыныштылығы орталық тағайындайтын лауазымды басшылар арқылы жүзеге асатын Біртұтас мемлекеттер (мысалы, [[Нидерланд]], [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]]) жатады. Қазақстан республикасының Конституциясында “Қазақстан Республикасы — президенттік басқару пішіміндегі біртұтас мемлекет” делінген (2-бап). Мемл. орталық билік ел территориясының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді. Мемлекеттің әкімшілік-территория құрылысы, астананың орналасатын жері мен статусы заңмен белгіленеді.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

==Тағы қараңыз== 
* [[Мемлекет|Мемлекеттік басқару түрлері]].&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
&lt;/ref&gt;Мемлекеттік басқару
{{wikify}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>l56gljzeixfr2d7anum0dc8wql4sejy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577924</id>
      <parentid>3577904</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] ([[User talk:Ерекешова Жаныгуль|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2993434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4595" sha1="bbx13y7xfmssnbttmt5tfo2vsdnypfl" xml:space="preserve">[[Сурет:Map of unitary states.svg|thumb|right|420px|Жаңа унитарлық мемлекеттері]]
'''Біртұтас мемлекет''', '''унитарлық мемлекет''' — мемлекеттік немесе ұлттық-мемлекеттік құрылыстың бір түрі. Оның территориясы әкімшілік-аумақтық бөліктерге (аймақтарға, облыстарға, округтерге, аудандарға, департаменттерге және т.б.) бөлінеді. 
&lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;

Федерация пішімінен айырмашылығы: бір конституциясы, бір жоғары өкілеттік органы, бір үкіметі, т.б. болады, бұл оның бүкіл ел территориясына орталық билік ықпалын күшейту үшін қолайлы ұйымдық-құқықтық алғышарттар жасайды. Территориясы федеративтік бірліктерге бөлінбейтін мемлекеттік құрылыстың тұрі. Біртұтас мемлекеттің құрамында жекелеген, тіпті дербес мемлекет атрибуттарын иеленетін (мысалы, біртұтас [[Украина]]дағы [[Қырым Республикасы]]) автономды ұлттық — мемлекеттік құрылымдар болуы мүмкін. Әкімшілік территория бірлік статусын иеленуші біртұтас мемлекеттің құрамдас бөліктері орталық органдар қабылдайтын заңдардың негізінде басқарылады, олардың жер аумағы жергілікті органдар мен тұрғындардың келісімінсіз жалпы мемлекет заңның күшімен өзгертілуі мүмкін. Біртұтас мемлекеттің орталықсыздандырылған және орталықтандырылған түрлері болады. Оның біріншісіне аймақтық басқару органдары орталық билік органдарына тәуелсіз түрде құрылатын әрі олардың арасындағы заңи қарым-қатынастар орталыққа бағыныштылық принципінсіз жүзеге асатын мемлекеттер (мысалы, [[Ұлыбритания]], [[Жаңа Зеландия]], [[Жапония]], [[Испания]], [[Италия]]) жатады. Ал екіншісіне аймақтық органдардың орталыққа бағыныштылығы орталық тағайындайтын лауазымды басшылар арқылы жүзеге асатын Біртұтас мемлекеттер (мысалы, [[Нидерланд]], [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]]) жатады. Қазақстан республикасының Конституциясында “Қазақстан Республикасы — президенттік басқару пішіміндегі біртұтас мемлекет” делінген (2-бап). Мемл. орталық билік ел территориясының тұтастығын, қол сұғылмаушылығын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді. Мемлекеттің әкімшілік-территория құрылысы, астананың орналасатын жері мен статусы заңмен белгіленеді.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

==Тағы қараңыз== 
* [[Мемлекет|Мемлекеттік басқару түрлері]].&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

[[Санат:Мемлекет түрлері]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>bbx13y7xfmssnbttmt5tfo2vsdnypfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оңтүстік Судан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73672</id>
    <revision>
      <id>3578140</id>
      <parentid>2683819</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8155" sha1="svl6smfej85e16aw7d6bv20mi5v61yj" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
2003- 2004 жылы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>svl6smfej85e16aw7d6bv20mi5v61yj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578141</id>
      <parentid>3578140</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8174" sha1="mkltvof6s5hyxp7w7j5z4tlznujhf7v" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>mkltvof6s5hyxp7w7j5z4tlznujhf7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578142</id>
      <parentid>3578141</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8178" sha1="aw6iyy9lv6ghdz5dz3gsmcwidtppyl5" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер [[Судан]] үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>aw6iyy9lv6ghdz5dz3gsmcwidtppyl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578144</id>
      <parentid>3578142</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8181" sha1="d1d09vpoqhtkfyhuaum41jyabgxlzj9" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер [[Судан]] үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. [[2011 жыл]]ы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>d1d09vpoqhtkfyhuaum41jyabgxlzj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578146</id>
      <parentid>3578144</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8203" sha1="nf363ccwzwyd295rrkn5ipgxclzwyij" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер [[Судан]] үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. [[2011 жыл]]ы, [[4 қаңтар|қаңтардың 4-інде]] өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, [[9 шілде]]де тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>nf363ccwzwyd295rrkn5ipgxclzwyij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578157</id>
      <parentid>3578146</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылауы]]) істеген нөмір 3578146 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3578157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8181" sha1="d1d09vpoqhtkfyhuaum41jyabgxlzj9" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер [[Судан]] үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. [[2011 жыл]]ы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>d1d09vpoqhtkfyhuaum41jyabgxlzj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578158</id>
      <parentid>3578157</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылауы]]) істеген нөмір 3578144 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3578158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8178" sha1="aw6iyy9lv6ghdz5dz3gsmcwidtppyl5" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер [[Судан]] үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>aw6iyy9lv6ghdz5dz3gsmcwidtppyl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578159</id>
      <parentid>3578158</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылауы]]) істеген нөмір 3578142 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3578159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8174" sha1="mkltvof6s5hyxp7w7j5z4tlznujhf7v" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
[[2003 жыл|2003-]][[2004 жыл]]ы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>mkltvof6s5hyxp7w7j5z4tlznujhf7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578160</id>
      <parentid>3578159</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылауы]]) істеген нөмір 3578141 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3578160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8155" sha1="svl6smfej85e16aw7d6bv20mi5v61yj" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
2003- 2004 жылы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==

== Саяси жағдайы ==

== Сыртқы саясат ==

== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]
== Қоғам ==

== Экономикасы ==

== Энергетикасы ==

== Мәдениет және қоғам ==

{{clear}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commons|South Sudan}}

{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>svl6smfej85e16aw7d6bv20mi5v61yj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578162</id>
      <parentid>3578160</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8138" sha1="0eupekrp2mdoy5ijrpyttxj4kalenrd" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Оңтүстік Судан
 |Шынайы атауы           = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Септік                 = 
 |Елтаңба                = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Байрақ                 =  
 |Ұраны                  = {{lang|en|Justice, Liberty, Prosperity}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;«Әділдік, Бостандық, Әл-Уақыт»&lt;/small&gt;
 |Әнұранның аты          = South Sudan Oyee!
 |Аудио                  = 
  |lat_dir                = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir                = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картада                = Location South Sudan AU Africa.svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі            = [[Президенттік республика]]
 |Құрылды                =
 |Тәуелсіздік күні       = [[9 шілде]] [[2011 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды     = [[Судан]]нан
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні       = 
 |Астанасы               = [[Джуба]]
 |Ірі қалалары           = Джуба, [[Вау (Оңтүстік Судан)|Вау]]
 |Басшы қызметі          = [[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]]&lt;br /&gt;Бірінші вице-президенті&lt;br /&gt;Вице-президент
 |Басшылары              = [[Салва Киир]]&lt;br /&gt;Табан Денг Гай&lt;br /&gt;Джеймс Вани Игга
 |Жер аумағы             = 619 745
 |Жер аумағы бойынша орны = 41-ші
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним            = 
  |Жұрты                 = 12 230 730
  |Халық саны бойынша орны  = 76-шы
  |Сарап жылы           = 2016
  |Санақ бойынша халық саны = 8 260 490&lt;ref name=&quot;n24&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |title=Discontent over Sudan census |date=21 May 2009 |work=News24.com |accessdate=14 July 2011 |agency=AFP}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2008
  |Халық тығыздығы      = 13,33
  |Тығыздық бойынша орны   = 214-ші
 |ЖІӨ                   = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы   = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ      = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны  = 
 |ЖІӨ (АҚТ)             = 18,435 млрд.&lt;ref name=IMF /&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы  = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны        = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 1,420&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)         = 3,194 млрд.&lt;ref name=IMF&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&amp;pr.y=14&amp;sy=2018&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=733&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=South Sudan |publisher=[[International Monetary Fund]] |work=World Economic Outlook Database}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 246&lt;ref name=IMF /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                    = {{құлдырау}} 0,388&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны       = 187-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#e0584e&quot;&gt;төмен&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы         = 
 |Валютасы               = [[Оңтүстік Судан фунты]]
 |Интернет үйшігі        = [[.ss]]
 |ISO                    = SS
 |Телефон коды           = 211
 |Уақыт белдеуі          = 
 |Түсініктемелер         = 
}}
'''Оңтүстік Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, {{lang-ar|جنوب السودان}} — транскр. ''Джануб ас-Судан'') — [[Шығыс Африка]]дағы мемлекет. Елордасы — [[Джуба]] қаласы. Шығысында [[Эфиопия]]мен, оңтүстігінде [[Кения]], [[Уганда]] және [[Конго Демократиялық Республикасы]]мен, батысында [[Орталық Африка Республикасы]]мен және солтүстігінде [[Судан|Судан Республикасымен]] шекарас. Аумағы — 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі [[2011]] жылдың [[шілденің 9]] күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.&lt;ref&gt;Гиннес рекордтар кітабы 2013&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:South Sudan-administrative map RU.png|thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.]]
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* [[Батыс Экватория]] (79 319 км²)
* [[Батыс Бахр-әл-Газаль]] (93 900 км²)
* [[Батыс Жоғарғы Ніл]] (35 956 км²)
* [[Вараб]] (31 027 км²)
* [[Джонглий]] (122 479 км²)
* [[Жоғарғы Ніл]] (77 773 км²)
* [[Көлді (штат)|Көлді]] (40 235 км²)
* [[Орталық Экватория]] (22 956 км²)
* [[Солтүстік Бахр-әл-Газаль]] (33 558 км²)
* [[Шығыс Экватория]] (82 542 км²)

== Халқы ==
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан&lt;ref&gt;{{cite web
 | datepublished = 
 | url           = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 | title         = UNFPA Southern SUDAN
 | publisher     = sudan.unfpa.org
 | accessdate    = 2011-1-1
 | lang          = en
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt; 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

== Тарихы ==
2003- 2004 жылы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4-інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. [[File:Welcome to the neighbourhood - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Кездесулер]]

== Табиғаты ==
== Саяси жағдайы ==
== Сыртқы саясат ==
== Қарулы күштері ==
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.[[File:Soldiers - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|Әскері]]

== Қоғам ==
== Экономикасы ==
== Энергетикасы ==
== Мәдениет және қоғам ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Commons|South Sudan}}
{{Африка елдері}}
{{Африка одағы}}

[[Санат:Оңтүстік Судан|*]]</text>
      <sha1>0eupekrp2mdoy5ijrpyttxj4kalenrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қандыкөз мамыт-үрбике</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96458</id>
    <revision>
      <id>3577886</id>
      <parentid>2303717</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3577886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1217" sha1="qp1a2108rfnsk4gfn179rvcp465eavk" xml:space="preserve">'''&quot;Қандыкөз мамыт-үрбике&quot;'''- [[дастан]]. Авторы [[халық]] ақыны Иманжан Жылқыайдаров. [[Шығармалар]]ының екі нұсқасы бар. Бірі автордың өз қолымен жазып тапсырған нұсқа да, екіншісі - Қарағандылық О.Шоновтың Иманжанның өз аузынан жазып алған [[нұсқа]]сы. Дастанда Ноғайлы елінің басшысы Мамыттың Үрбике қызға үйлену жайынан [[сыр]] шертіледі. Екі нұсқа да 11 буынды қара өлең үлгісінде құрылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Қолжазбалары Орталық ғылыми [[кітапхана]] қорында сақтаулы.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</text>
      <sha1>qp1a2108rfnsk4gfn179rvcp465eavk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зұқай Шәрбақынұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97683</id>
    <revision>
      <id>3577978</id>
      <parentid>3577462</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3577978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5546" sha1="d4c4deziymde8tk20rsjf52f5oik3hp" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Зұқай Шәрбақынұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 23.04.1941
 | Туған жері           = [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]], {{туғанжері|Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей аймағында}}, [[Моңғолия Халық Республикасы|Моңғолия]]
 | Қайтыс болған күні   = 4.04.2026
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{KAZ}}
 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты
 | Мансабы              = {{hlist|[[Ақын]]|[[жазушы]]|мемлекеттік қызметкер}}
 | Шығармашылық жылдары = 1960–2026
 | Бағыты               = {{hlist|Лирика|проза|тарихи хикая}}
 | Жанры                = {{hlist|Өлең|дастан|толғау|поэма|хикая|ғұмырнама}}
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Марапаттары          = Көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Зұқай Шәрбақынұлы''' ([[23 сәуір]] [[1941]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Моңғолия Халық Республикасы|Моңғолия]] – [[4 сәуір]] [[2026]]) — моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы, Моңғолия (1975) мен Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық |орны=Алматы |баспасы=«Аруна Ltd.» ЖШС |жыл=2010 |isbn=9965-26-096-6}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1941 жылы (кей деректерде 1940 жылы) Шәрбақынұлы [[Моңғолия Халық Республикасы|Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей]] аймағында дүниеге келген.
Ол [[Ұланбатыр]] қаласындағы Моңғол мемлекеттік педагогикалық институты мен Партия жоғары мектебін тәмамдаған.

Шәрбақынұлы еңбек жолын Моңғолияның батыс бөлігіндегі қазақтар қоныстанған Баян-Өлгей аймағында бастап, спорт және әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. 1992 жылы тарихи Отаны, [[Қазақстан]]ға, қоныс аударды. [[Қандас|Оралғаннан кейін]] [[совхоз]] директорының орынбасары, Ақмола облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып қызмет істеді.

== Шығармашылығы ==
Зұқай Шәрбақынұлы 1960 жылдардан бастап әдебиет айдынына шықты. Ол — өлең, дастан, толғау, поэма, тарихи хикаялар мен ғұмырнамалық шығармалар жазып, оқырманға 20-дан астам кітап сыйлаған автор.

=== Моңғолияда жарық көрген жинақтары (1970–1990) ===
* «Көкпар»
* «Ақ жаңбыр»
* «Сыр маржандары»
* «Көңілдің көкжиегі»
* «Жайлау сазы»

=== Қазақстанда жарық көрген еңбектері (1990–2026) ===
Шәрбақынұлының прозалық кітаптары қатарында:
* «Киелі қанның тамшысы»
* «Нар тұлға»
* «Бедерлі ғұмыр»
* «Қияда түлеген қыран»
* «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» болса,

Поэзиялық жинақтары арасында
* «Айбыным — Атамекенім»
* «Аспан асты — кең мекен»
* «Тылсым тірлік тағылымы»
* «Өмірдің өң бедері»
* «Қарт жүректің алауы» болды.

== Жетістіктері ==
Автор ел көлемінде өткен көптеген жыр [[мүшәйра]]ларының жүлдегері атанған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сiлтемелер ==
* [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1108843&amp;simple=true# «Аспан асты – кең мекен» кiтабын жүктеп алу]

{{DEFAULTSORT:Шәрбақынұлы, Зұқай}}
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Моңғолия қазақтары]]
[[Санат:Моңғолия ақындары]]
[[Санат:Моңғолия жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]]
[[Санат:Моңғолия Жазушылар одағының мүшелері]]</text>
      <sha1>d4c4deziymde8tk20rsjf52f5oik3hp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577992</id>
      <parentid>3577978</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3577992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5956" sha1="3nyjhojfysaxawedm4y8s9v39a8mvyn" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Зұқай Шәрбақынұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 23.04.1941
 | Туған жері           = [[Бұлғын (Байян-Өлгей)|Бұлғын]], {{туғанжері|Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей аймағында}}, [[Моңғолия Халық Республикасы|Моңғолия]]
 | Қайтыс болған күні   = 4.04.2026
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{KAZ}}
 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Ұланбатыр мемлекеттік педагогикалық институты
 | Мансабы              = {{hlist|[[Ақын]]|[[жазушы]]|мемлекеттік қызметкер}}
 | Шығармашылық жылдары = 1960–2026
 | Бағыты               = {{hlist|Лирика|проза|тарихи хикая}}
 | Жанры                = {{hlist|Өлең|дастан|толғау|поэма|хикая|ғұмырнама}}
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Марапаттары          = Көптеген жыр мүшайраларының жүлдегері
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Зұқай Шәрбақынұлы''' ([[23 сәуір]] [[1941]], [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Моңғолия Халық Республикасы|Моңғолия]] – [[4 сәуір]] [[2026]]) — моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы, Моңғолия (1975) мен Қазақстан (1993) Жазушылар одағының мүшесі.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық |орны=Алматы |баспасы=«Аруна Ltd.» ЖШС |жыл=2010 |isbn=9965-26-096-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qaytis&quot; /&gt;

== Өмірбаяны ==
1941 жылы (кей деректерде 1940 жылы) Шәрбақынұлы [[Моңғолия Халық Республикасы|Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей]] аймағында дүниеге келген.
Ол [[Ұланбатыр]] қаласындағы Моңғол мемлекеттік педагогикалық институты мен Партия жоғары мектебін тәмамдаған.

Шәрбақынұлы еңбек жолын Моңғолияның батыс бөлігіндегі қазақтар қоныстанған Баян-Өлгей аймағында бастап, спорт және әкімшілік салаларында жауапты қызметтер атқарды. 1992 жылы тарихи Отаны, [[Қазақстан]]ға, қоныс аударды. [[Қандас|Оралғаннан кейін]] [[совхоз]] директорының орынбасары, Ақмола облыстық көші-қон басқармасында аға маман болып қызмет істеді.

Шәрбақынұлы 2026 жылғы 4 сәуірде қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;qaytis&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Зұқай Шәрбақынұлы 1960 жылдардан бастап әдебиет айдынына шықты. Ол — өлең, дастан, толғау, поэма, тарихи хикаялар мен ғұмырнамалық шығармалар жазып, оқырманға 20-дан астам кітап сыйлаған автор.

=== Моңғолияда жарық көрген жинақтары (1970–1990) ===
* «Көкпар»
* «Ақ жаңбыр»
* «Сыр маржандары»
* «Көңілдің көкжиегі»
* «Жайлау сазы»

=== Қазақстанда жарық көрген еңбектері (1990–2026) ===
Шәрбақынұлының прозалық кітаптары қатарында:
* «Киелі қанның тамшысы»
* «Нар тұлға»
* «Бедерлі ғұмыр»
* «Қияда түлеген қыран»
* «Қойтасты қойнауы жасырған сыр» болса,

Поэзиялық жинақтары арасында
* «Айбыным — Атамекенім»
* «Аспан асты — кең мекен»
* «Тылсым тірлік тағылымы»
* «Өмірдің өң бедері»
* «Қарт жүректің алауы» болды.

== Жетістіктері ==
Автор ел көлемінде өткен көптеген жыр [[мүшәйра]]ларының жүлдегері атанған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сiлтемелер ==
* [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1108843&amp;simple=true# «Аспан асты – кең мекен» кiтабын жүктеп алу]

{{DEFAULTSORT:Шәрбақынұлы, Зұқай}}
[[Санат:Қазақ жазушылары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Моңғолия қазақтары]]
[[Санат:Моңғолия ақындары]]
[[Санат:Моңғолия жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан Жазушылар одағының мүшелері]]
[[Санат:Моңғолия Жазушылар одағының мүшелері]]</text>
      <sha1>3nyjhojfysaxawedm4y8s9v39a8mvyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақтың атақты әнші-күйшілері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97947</id>
    <revision>
      <id>3578131</id>
      <parentid>3160777</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21486-05</username>
        <id>179518</id>
      </contributor>
      <origin>3578131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14816" sha1="np5cnr39g33edcsiqdppposlzty30z5" xml:space="preserve">==Ақан сері Қорамсаұлы==
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan kz011st.jpg|thumb|200px|[[Ақан сері]]]]
'''''Ақан сері Қорамсаұлы (1843—1913 жылдары)'''''  [[Көкшетау облысы]], [[Айыртау]] ауданының [[Қоскөл]] деген жерінде туған. Алдымен [[молда]]дан сауат ашып, кейіннен [[Қызылжар]]дағы бір діни [[медресе]]де екі-үш жыл оқиды. Жастайынан өлеңге құмар Ақанның әсем даусы оны елге ерте танытады. Ақан Құлагердей жүйрік ат, Қараторғайдай қыран бүркіт, Көкжендеттей қаршыға, Базарала атты құмай тазы ұстаған сері болған. Ақан өзінің жан серігі, өмірінің қызығы болған [[Құлагер]]ге &quot;Маңмаңгер&quot;, бүркітіне &quot;Қараторғай&quot;, қаршығасына &quot;Көкжендет&quot; сынды әндер шығарған. Серілікпен жүргенде Жамал деген кызға &quot;Сырымбет&quot;, Балқадиша сұлуға &quot;Балқадиша&quot;, т.б. көптеген әндер шығарған.

Ақан орта жасқа келген кезде [[Ерейментау]] жерінде керей Сағынай дегеннің асында бәйгеден алда келе жатқан Құлагерді бақталастары мертіктіріп өлтіреді. Осыдан соң Ақан моральдық-психикалық дағдарысқа ұшырайды. Осы жағдайға байланысты шығарған &quot;Құлагер&quot; әні оның [[Шығармашылық|шығармашылығының]] биік шыңы болып есептеледі.

==Біржан сал Қожағұлұлы==
'''''Біржан сал Қожағұлұлы (1834—1897 жылдары)'''''  — [[Көкшетау облысы]], [[Біржан сал ауданы]] жерінде [[дүние]]ге келді. Біржан жас кезінен әнге, жиын-тойға құмар болып өседі. Кейін өзі ән айтып қана қоймай, өз жанынан әннің сөзін, мақамын шығарып, әдемі киініп, сал-сері атанады. Біржан [[Орта жүз]]ді түгел аралаған, [[Жетісу]] жерінде болып, ақын [[Сара]]мен айтысқан, Абай ауылында болып, Абаймен, оның маңайындағы өнер адамдарымен танысуы оған [[шығармашылық]] жаңа серпін берген. Біржан да басқа сал-серілер сияқты әндерінің біразын ел ішіндегі атақты сұлу, ақылды қыздарға арнаған. Ондай әндер қатарына &quot;Ләйлім шырақ&quot;, &quot;Айтпай&quot; (қыздың аты), &quot;Тентек&quot;, &quot;Ғашық жыр&quot;, &quot;Бірлән қыз&quot; әндері жатады.

1865 жылы [[Омбы]] генерал-губернаторының [[Көкшетау]] жеріне келу құрметіне ұйымдастырылған жиында: &quot;Мен тіккен үйге келіп ән салмадың&quot;, — деп, Азнабай деген болыс поштабайына Біржанды сабатады. &quot;Бұл қорлықтан мені арашаламадың, араша түспедің&quot;, — деген Біржанның өз болысы Жанботаға қаратып шығарған &quot;Жанбота&quot; өлеңі нала мен ашу-ызаға толы.

Жасы елудің ортасына келгенде [[әнші]]де өмірден түңілу, құлазу басталады. &quot;Бурылтай&quot; әні шашы бурыл тартып, өмірде [[кедейшілік]]тен қағажу көрген әнші мұңын білдірсе, &quot;Жамбас сипар&quot; әні жастықпен қоштасу, рухани әлсіреу ауанын танытады.

Ел алақанында жүрген әнші алпыстан жаңа асқан шағында жалғыздыққа бет бұрады. Тек ара-тұра ауылдан ұзап, бір бел асып барып іштегі шерді тарқату үшін ән салуды әдетке айналдырады. Мұны ауылдас ағайын-туыс &quot;жындандыға&quot; жорып, оны байлап ұстайды. Осы кезде Біржан өзінің атақты &quot;Теміртас&quot; әнін шығарған еді.

==Мұхит Мералыұлы==
'''''Мұхит Мералыұлы ''''' 1841 жылы [[Орал облысы]], [[Қаратөбе ауданы]]ндағы [[Ақбақай]] деген жерде [[дүние]]ге келген. Мұхиттың шын аты — Мұхаметкерей. Ол кішкентайынан [[домбыра]] ұстап, ән айтуға машықтанады. Мұхиттың туған-туыстары, айналасы да өнерге жақын [[адам]]дар болған. Ержеткенде Мұхит [[өнер]] жолына біржолата түседі, ауыл аралап, қайда ойын-той болса, сонда жүреді. Бұл ісін ұнатпаған ағайындары &quot;әулекі Мұхит&quot; десе, [[көпшілік]] елге &quot;сал Мұхит&quot; атанады.

Мұхиттың көпшілік [[ән]]дері арнау ретінде [[дүние]]ге келген. Мұхит Қобда бойын аралап жүргенде, бір үйдің бойжеткен [[қыз]]ы Құралайдың [[шай]] құйып отырғандағы сыпайылығы, [[мінез]]і, [[ажар]]ы қатты ұнап, сол жерде атақты &quot; [[Айнамкөз]]&quot; өлеңін шығарған екен. Әншінің &quot; [[Алуаш]]&quot; әні ажарлы да ақылды Алуаш деген қызға арналса, &quot;[[Қилам]]&quot; әні осы аттас бір кедейдің өнерлі, әнші қызына арналған екен. &quot;[[Ақ Иіс]]&quot;

Мұхит Бала Ораз деген [[ақын]], [[жыршы]]мен [[дос]] болған. Бір күні оған Бала Ораз бір байдың қызын сүйіп, келісімімен алып қашқан кедей [[жылқышы]] жөнінде [[әңгіме]] айтып береді. Аяғы жылқышының өлімімен аяқталатын бұл [[әңгіме]] Мұхитқа қатты [[әсер]] етіп, содан &quot;Жылқышы&quot; деген ән шығарады. Бұл ән кейін [[ел]]ге &quot;Бала Ораз&quot; болып та, &quot;[[Кіші Айдай]]&quot; болып та таралып кеткен. Мұхиттың осы сияқты &quot;[[Үлкен Ораз]]&quot; деген де әні бар, оны кейде &quot;[[Үлкен Айдай]]&quot; деп те айтады.

Мұхит әндерінің шоқтығы биік, елге кеңінен таралған &quot;[[Зәуреш]]&quot; те [[аңыз]]ы бар ән. Медет деген бір дәулетті [[адам]]ның үш әйелінен отыз ұл, бір қызы болған екен. [[Індет]] аурудан отыз ұлы бірдей өліп, жалғыз Зәуре деген қызы тірі қалады. Бірде Медет Орынборға жолаушылап кетіп қайтып оралса, Зәуресі де өлген екен. Сонда Медет қызының шошайған [[мола]]сына барып, зар еңіреп жоқтау айтыпты. &quot;Зәуреш&quot; әні осы [[аңыз]]дан туған деседі. Бұл [[ән]] өте мұңДы, тыңдаушысының сай-сүйегін сырқыратады.

==Кенен Әзірбаев==
[[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|200px|[[Кенен Әзірбаев]]]]
'''''Сағй Ақпейіл (1884—1976 жылдары)''''' — &quot;[[Екейде елу бақсы, сексен ақын]]&quot; дегендей, [[Жетісу]]да [[Сүйінбай Аронұлы|Сүйінбайдан]], [[Жамбыл]]дан келе жатқан ақындық, [[жыршылық]] [[дәстүр]] дүниеге көптеген [[өнерпаз]]дар берді. Осы топ ішінде ән жанры [[сала]]сында ерекше тұратыны — Кенен ақын. Ол [[айтыс]] [[ақын]]ы, [[әнші]], [[сазгер]] ретінде белгілі. Кенен [[Жамбыл облысы]], [[Қордай ауданы]] жерінде туған.

Кененге ән [[өнер]]і анасы, үлкен [[әнші]], [[ақын]] [[адам]] болған Ұлдардан дарыған сияқты. [[Шеше]]сінен жеті жасында [[жетім]] қалған Кенен жетімдіктің де, [[кедейшілік]]тің де ауырлығын көріп өседі. Байдың қойын бағады. Жас кезінде өз бетімен ойын-сауыққа да қатыса алмайды. Ауылға келген-кеткен [[өнерпаз]]дардың [[ән]]-[[жыр]]ын санасына сіңіріп жүреді. [[Қой]] баққанда, көбіне қара [[домбыра]]сын белбеуіне қыстырып алып жүретін [[Кенен Әзірбаев|Кененнің]] ерте шығарған және табиғатпен үндес әні — &quot;[[Бозторғай]]&quot;. Бұл ән елге тез таралып кетеді. Ендігі жерде қойшы Кенен емес, &quot;[[ақын Кенен]]&quot; атанады.

Әнші-ақын қойдан құтылып, [[ел]] аралап, [[жұрт]]қа өнерін жаяды. Осындай серілік-серуен кезінде өзі қатты сыйласқан екі қызға арнаған &quot;[[Қос қалка]]&quot; әні, өзі ғашық болып бірақ қосыла алмаған қызына шығарған &quot;[[Мөртай сұлу]]&quot; әні туған еді.

Кенен 1916 жылғы &quot;[[Албан көтерілісіне]]&quot; қатысып, содан [[патша]] [[өкімет]]інен қашып, қырғыз ішіне барып паналаған, қырғыздың алып ақындары Тоқтағұл, Қарамырзалармен танысқан. Осы кезде &quot;[[Бұлбұл]]&quot;, &quot;Егіз ән&quot; деген әндері туады. Кенен Әзірбаев [[заман]]ын жырлап, үлкен [[құрмет]]ке ие болды. Осы кезеңдегі әндерінің ішіндегі ең [[халық]]қа кең таралғаны — &quot;Келінжан&quot;, &quot;[[Қайран жастық]]&quot; &quot;[[Базар-Назар]]&quot; әндері. Соңғысы 1925 жылы [[Базар]], Назар деген екі ұлы бірден қайтыс болғанда, соларға арнаған жоқтау ән. Өзі жетпіс беске келгенде &quot;[[Жетпіс бес]]&quot; деген әнін, одан &quot;Сексен&quot; деген әнін шығарды. &quot;[[Сексен]]&quot; әні былай аяқталады

..Екі Кенен тумайды,

Алатауға ексең де.
==Қолданбалы өнер==

Қолданбалы [[өнер]] [[халық]]тың [[еңбек]] қарекетімен, оның [[тұрмыс-салт]]ымен тығыз [[байланыс]]та дамыды. Қазақ әйелдері [[түйе]] мен [[ешкі]]нің түбітінен иірілген жіптен әдемі де берік [[мата]] тоқыды. [[Ою]]-[[өрнек]] кеңінен қолданылды: үй ішінде ою-өрнек салынбаған [[зат]] болған жоқ. [[Жиһаз]] - [[мүлік]]тер, [[ыдыс-аяқ]], қару-жарақ, [[ер-тұрман]], киім-кешек, [[киіз үй]]дің ішкі жасауы бәрі [[дерлік]] әшекейленді.

Халық [[өнер]]і, әсіресе [[киіз үй]]дің жасау-жабдықтарынан жарқын [[көрініс]] тапты. Киіз үй [[шаңырақ|шаңырағының]] қырына әшекейлі оюлар салынды. [[Алуан]] түстермен әшекейлеп тоқылған басқұрлар мен сүттей аппақ түске өрнектеп ою салған, енсіз баулармен байланған [[киіз үй]]лер көздің [[жауын]] алып тұратын болды.

Қазақтың қолданбалы [[өнер]]інде бастырып [[өрнектеу]] [[әдіс]]і кеңінен қолданылды. Ол, ең алдымен, торсық, көнек сияқты әр алуан былғары заттарды әсемдеуге, ат әбзелдеріне, былғары [[терлік]]терге, [[еркек]]тер мен [[әйел]]дердің кісе белдіктеріне салынды.

Қазақтың [[кілемші]] қыздары алуан [[кілем]] бұйымдарын — алашалар, төсеніштер, неше түрлі кілемдер тоқыды. Онда тоқудың әр түрлі техникалық тәсілдерін қолданды. [[Өрнек]] жіппен өріп тоқу, арқау жіп арқылы және түк салу әдісімен жасалды.
 
[[Ағаш]]қа ойып өрнек салудың ең ұнамды түрлері — [[дөңгелек]]тер, [[ирек]]тер, ара-тұра [[ромб]]иктер, үш бұрыштар салу болды. Сүйектен, [[күміс]]тен жұқалап қиылған қиықшалар, әдетте, ағаш [[бұйым]]дарға қиюластыра салынып, [[өнер]]дің небір туындылары жасалды.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>np5cnr39g33edcsiqdppposlzty30z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578132</id>
      <parentid>3578131</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21486-05</username>
        <id>179518</id>
      </contributor>
      <origin>3578132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14818" sha1="ccfkzcmtbfjuq7oupzxkl7lc38nntso" xml:space="preserve">==Ақан сері Қорамсаұлы==
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan kz011st.jpg|thumb|200px|[[Ақан сері]]]]
'''''Ақан сері Қорамсаұлы (1843—1913 жылдары)'''''  [[Көкшетау облысы]], [[Айыртау]] ауданының [[Қоскөл]] деген жерінде туған. Алдымен [[молда]]дан сауат ашып, кейіннен [[Қызылжар]]дағы бір діни [[медресе]]де екі-үш жыл оқиды. Жастайынан өлеңге құмар Ақанның әсем даусы оны елге ерте танытады. Ақан Құлагердей жүйрік ат, Қараторғайдай қыран бүркіт, Көкжендеттей қаршыға, Базарала атты құмай тазы ұстаған сері болған. Ақан өзінің жан серігі, өмірінің қызығы болған [[Құлагер]]ге &quot;Маңмаңгер&quot;, бүркітіне &quot;Қараторғай&quot;, қаршығасына &quot;Көкжендет&quot; сынды әндер шығарған. Серілікпен жүргенде Жамал деген кызға &quot;Сырымбет&quot;, Балқадиша сұлуға &quot;Балқадиша&quot;, т.б. көптеген әндер шығарған.

Ақан орта жасқа келген кезде [[Ерейментау]] жерінде керей Сағынай дегеннің асында бәйгеден алда келе жатқан Құлагерді бақталастары мертіктіріп өлтіреді. Осыдан соң Ақан моральдық-психикалық дағдарысқа ұшырайды. Осы жағдайға байланысты шығарған &quot;Құлагер&quot; әні оның [[Шығармашылық|шығармашылығының]] биік шыңы болып есептеледі.

==Біржан сал Қожағұлұлы==
'''''Біржан сал Қожағұлұлы (1834—1897 жылдары)'''''  — [[Көкшетау облысы]], [[Біржан сал ауданы]] жерінде [[дүние]]ге келді. Біржан жас кезінен әнге, жиын-тойға құмар болып өседі. Кейін өзі ән айтып қана қоймай, өз жанынан әннің сөзін, мақамын шығарып, әдемі киініп, сал-сері атанады. Біржан [[Орта жүз]]ді түгел аралаған, [[Жетісу]] жерінде болып, ақын [[Сара]]мен айтысқан, Абай ауылында болып, Абаймен, оның маңайындағы өнер адамдарымен танысуы оған [[шығармашылық]] жаңа серпін берген. Біржан да басқа сал-серілер сияқты әндерінің біразын ел ішіндегі атақты сұлу, ақылды қыздарға арнаған. Ондай әндер қатарына &quot;Ләйлім шырақ&quot;, &quot;Айтпай&quot; (қыздың аты), &quot;Тентек&quot;, &quot;Ғашық жыр&quot;, &quot;Бірлән қыз&quot; әндері жатады.

1865 жылы [[Омбы]] генерал-губернаторының [[Көкшетау]] жеріне келу құрметіне ұйымдастырылған жиында: &quot;Мен тіккен үйге келіп ән салмадың&quot;, — деп, Азнабай деген болыс поштабайына Біржанды сабатады. &quot;Бұл қорлықтан мені арашаламадың, араша түспедің&quot;, — деген Біржанның өз болысы Жанботаға қаратып шығарған &quot;Жанбота&quot; өлеңі нала мен ашу-ызаға толы.

Жасы елудің ортасына келгенде [[әнші]]де өмірден түңілу, құлазу басталады. &quot;Бурылтай&quot; әні шашы бурыл тартып, өмірде [[кедейшілік]]тен қағажу көрген әнші мұңын білдірсе, &quot;Жамбас сипар&quot; әні жастықпен қоштасу, рухани әлсіреу ауанын танытады.

Ел алақанында жүрген әнші алпыстан жаңа асқан шағында жалғыздыққа бет бұрады. Тек ара-тұра ауылдан ұзап, бір бел асып барып іштегі шерді тарқату үшін ән салуды әдетке айналдырады. Мұны ауылдас ағайын-туыс &quot;жындандыға&quot; жорып, оны байлап ұстайды. Осы кезде Біржан өзінің атақты &quot;Теміртас&quot; әнін шығарған еді.

==Мұхит Мералыұлы==
'''''Мұхит Мералыұлы ''''' 1841 жылы [[Орал облысы]], [[Қаратөбе ауданы]]ндағы [[Ақбақай]] деген жерде [[дүние]]ге келген. Мұхиттың шын аты — Мұхаметкерей. Ол кішкентайынан [[домбыра]] ұстап, ән айтуға машықтанады. Мұхиттың туған-туыстары, айналасы да өнерге жақын [[адам]]дар болған. Ержеткенде Мұхит [[өнер]] жолына біржолата түседі, ауыл аралап, қайда ойын-той болса, сонда жүреді. Бұл ісін ұнатпаған ағайындары &quot;әулекі Мұхит&quot; десе, [[көпшілік]] елге &quot;сал Мұхит&quot; атанады.

Мұхиттың көпшілік [[ән]]дері арнау ретінде [[дүние]]ге келген. Мұхит Қобда бойын аралап жүргенде, бір үйдің бойжеткен [[қыз]]ы Құралайдың [[шай]] құйып отырғандағы сыпайылығы, [[мінез]]і, [[ажар]]ы қатты ұнап, сол жерде атақты &quot; [[Айнамкөз]]&quot; өлеңін шығарған екен. Әншінің &quot; [[Алуаш]]&quot; әні ажарлы да ақылды Алуаш деген қызға арналса, &quot;[[Қилам]]&quot; әні осы аттас бір кедейдің өнерлі, әнші қызына арналған екен. &quot;[[Ақ Иіс]]&quot;

Мұхит Бала Ораз деген [[ақын]], [[жыршы]]мен [[дос]] болған. Бір күні оған Бала Ораз бір байдың қызын сүйіп, келісімімен алып қашқан кедей [[жылқышы]] жөнінде [[әңгіме]] айтып береді. Аяғы жылқышының өлімімен аяқталатын бұл [[әңгіме]] Мұхитқа қатты [[әсер]] етіп, содан &quot;Жылқышы&quot; деген ән шығарады. Бұл ән кейін [[ел]]ге &quot;Бала Ораз&quot; болып та, &quot;[[Кіші Айдай]]&quot; болып та таралып кеткен. Мұхиттың осы сияқты &quot;[[Үлкен Ораз]]&quot; деген де әні бар, оны кейде &quot;[[Үлкен Айдай]]&quot; деп те айтады.

Мұхит әндерінің шоқтығы биік, елге кеңінен таралған &quot;[[Зәуреш]]&quot; те [[аңыз]]ы бар ән. Медет деген бір дәулетті [[адам]]ның үш әйелінен отыз ұл, бір қызы болған екен. [[Індет]] аурудан отыз ұлы бірдей өліп, жалғыз Зәуре деген қызы тірі қалады. Бірде Медет Орынборға жолаушылап кетіп қайтып оралса, Зәуресі де өлген екен. Сонда Медет қызының шошайған [[мола]]сына барып, зар еңіреп жоқтау айтыпты. &quot;Зәуреш&quot; әні осы [[аңыз]]дан туған деседі. Бұл [[ән]] өте мұңДы, тыңдаушысының сай-сүйегін сырқыратады.

==Кенен Әзірбаев==
[[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|200px|[[Кенен Әзірбаев]]]]
'''''Кенен Әзірбаев1884—1976 жылдары)''''' — &quot;[[Екейде елу бақсы, сексен ақын]]&quot; дегендей, [[Жетісу]]да [[Сүйінбай Аронұлы|Сүйінбайдан]], [[Жамбыл]]дан келе жатқан ақындық, [[жыршылық]] [[дәстүр]] дүниеге көптеген [[өнерпаз]]дар берді. Осы топ ішінде ән жанры [[сала]]сында ерекше тұратыны — Кенен ақын. Ол [[айтыс]] [[ақын]]ы, [[әнші]], [[сазгер]] ретінде белгілі. Кенен [[Жамбыл облысы]], [[Қордай ауданы]] жерінде туған.

Кененге ән [[өнер]]і анасы, үлкен [[әнші]], [[ақын]] [[адам]] болған Ұлдардан дарыған сияқты. [[Шеше]]сінен жеті жасында [[жетім]] қалған Кенен жетімдіктің де, [[кедейшілік]]тің де ауырлығын көріп өседі. Байдың қойын бағады. Жас кезінде өз бетімен ойын-сауыққа да қатыса алмайды. Ауылға келген-кеткен [[өнерпаз]]дардың [[ән]]-[[жыр]]ын санасына сіңіріп жүреді. [[Қой]] баққанда, көбіне қара [[домбыра]]сын белбеуіне қыстырып алып жүретін [[Кенен Әзірбаев|Кененнің]] ерте шығарған және табиғатпен үндес әні — &quot;[[Бозторғай]]&quot;. Бұл ән елге тез таралып кетеді. Ендігі жерде қойшы Кенен емес, &quot;[[ақын Кенен]]&quot; атанады.

Әнші-ақын қойдан құтылып, [[ел]] аралап, [[жұрт]]қа өнерін жаяды. Осындай серілік-серуен кезінде өзі қатты сыйласқан екі қызға арнаған &quot;[[Қос қалка]]&quot; әні, өзі ғашық болып бірақ қосыла алмаған қызына шығарған &quot;[[Мөртай сұлу]]&quot; әні туған еді.

Кенен 1916 жылғы &quot;[[Албан көтерілісіне]]&quot; қатысып, содан [[патша]] [[өкімет]]інен қашып, қырғыз ішіне барып паналаған, қырғыздың алып ақындары Тоқтағұл, Қарамырзалармен танысқан. Осы кезде &quot;[[Бұлбұл]]&quot;, &quot;Егіз ән&quot; деген әндері туады. Кенен Әзірбаев [[заман]]ын жырлап, үлкен [[құрмет]]ке ие болды. Осы кезеңдегі әндерінің ішіндегі ең [[халық]]қа кең таралғаны — &quot;Келінжан&quot;, &quot;[[Қайран жастық]]&quot; &quot;[[Базар-Назар]]&quot; әндері. Соңғысы 1925 жылы [[Базар]], Назар деген екі ұлы бірден қайтыс болғанда, соларға арнаған жоқтау ән. Өзі жетпіс беске келгенде &quot;[[Жетпіс бес]]&quot; деген әнін, одан &quot;Сексен&quot; деген әнін шығарды. &quot;[[Сексен]]&quot; әні былай аяқталады

..Екі Кенен тумайды,

Алатауға ексең де.
==Қолданбалы өнер==

Қолданбалы [[өнер]] [[халық]]тың [[еңбек]] қарекетімен, оның [[тұрмыс-салт]]ымен тығыз [[байланыс]]та дамыды. Қазақ әйелдері [[түйе]] мен [[ешкі]]нің түбітінен иірілген жіптен әдемі де берік [[мата]] тоқыды. [[Ою]]-[[өрнек]] кеңінен қолданылды: үй ішінде ою-өрнек салынбаған [[зат]] болған жоқ. [[Жиһаз]] - [[мүлік]]тер, [[ыдыс-аяқ]], қару-жарақ, [[ер-тұрман]], киім-кешек, [[киіз үй]]дің ішкі жасауы бәрі [[дерлік]] әшекейленді.

Халық [[өнер]]і, әсіресе [[киіз үй]]дің жасау-жабдықтарынан жарқын [[көрініс]] тапты. Киіз үй [[шаңырақ|шаңырағының]] қырына әшекейлі оюлар салынды. [[Алуан]] түстермен әшекейлеп тоқылған басқұрлар мен сүттей аппақ түске өрнектеп ою салған, енсіз баулармен байланған [[киіз үй]]лер көздің [[жауын]] алып тұратын болды.

Қазақтың қолданбалы [[өнер]]інде бастырып [[өрнектеу]] [[әдіс]]і кеңінен қолданылды. Ол, ең алдымен, торсық, көнек сияқты әр алуан былғары заттарды әсемдеуге, ат әбзелдеріне, былғары [[терлік]]терге, [[еркек]]тер мен [[әйел]]дердің кісе белдіктеріне салынды.

Қазақтың [[кілемші]] қыздары алуан [[кілем]] бұйымдарын — алашалар, төсеніштер, неше түрлі кілемдер тоқыды. Онда тоқудың әр түрлі техникалық тәсілдерін қолданды. [[Өрнек]] жіппен өріп тоқу, арқау жіп арқылы және түк салу әдісімен жасалды.
 
[[Ағаш]]қа ойып өрнек салудың ең ұнамды түрлері — [[дөңгелек]]тер, [[ирек]]тер, ара-тұра [[ромб]]иктер, үш бұрыштар салу болды. Сүйектен, [[күміс]]тен жұқалап қиылған қиықшалар, әдетте, ағаш [[бұйым]]дарға қиюластыра салынып, [[өнер]]дің небір туындылары жасалды.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ccfkzcmtbfjuq7oupzxkl7lc38nntso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстрада оркестрі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100040</id>
    <revision>
      <id>3577966</id>
      <parentid>2044798</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3577966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1555" sha1="cfdybhf39krh3o5ivchxmn3jm4mzgop" xml:space="preserve">'''Эстрада оркестрі''' - жеңіл [[музыка]] шығармаларды орындауға арналған оркестрлік ұжым атауы. Құрамына қарай мұндай ұжымдар әр қилы болып келеді. Ол орындаушылар кұрамына байланысты симфониялық оркестрге жетеқабыл ірі (мысалы, Қазақ мемлекеттік радиосы мен телевизиясының эстрадалық - [[симфония]] оркестрі) немесе шағын аспаптық ансамбльдерге (эстрадалық триолар, [[квартет]]тер, т.б.) бөлінеді. Әдетте шағын  эстрада оркестрілері үрлемелі (4-6 саксофон, 2-3 тромбон, 2-4 труба, т.б. муз. аспаптан), соқпалы аспаптар тобынан, фортепиано, гавай гитарасы, контрабас, кейде бірнеше скрипкадан тұрады. Қүрамы жағынан осы муз. аспаптардан құралған шағын Эстрада оркестрі, негізінен, джаз музыкасын орындауға пайдаланылады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}</text>
      <sha1>cfdybhf39krh3o5ivchxmn3jm4mzgop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шмелев атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106507</id>
    <revision>
      <id>3578045</id>
      <parentid>2122527</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T03:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3578045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1151" sha1="6qzlyy620awrpqbeyibtdh8cjcs5bk3" xml:space="preserve">'''Шмелев атындағы көше (Алматы)''' - көшеге саяси қайраткер, Азамат соғысына қатысқан [[Александр Иванович Шмелев]]тің ([[1898]]-[[1940]]) есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 21.08.1974 №5 шешімі) берілген. Ол Маңғыстау өңірінде Кеңес өкіметін құруға қатысқан. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Тәжібаев, Розыбакиева, Радостовец, Гагарин, Айманов көшелерімен қиылысады. Кешенін ұзындығы - 1540 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Шмелев көшесі Алматы.jpg|нобай|Шмелев көшесі (Жароков тарапынан батыс бағытқа қарай).]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>6qzlyy620awrpqbeyibtdh8cjcs5bk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578199</id>
      <parentid>3578045</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1165" sha1="jzcwwpzjirtcr2dj2dzq55bl8wn68bu" xml:space="preserve">'''Шмелев атындағы көше (Алматы)''' — көшеге саяси қайраткер, Азамат соғысына қатысқан [[Александр Иванович Шмелев]]тің ([[1898]]-[[1940]]) есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 21.08.1974 №5 шешімі) берілген. Ол Маңғыстау өңірінде Кеңес өкіметін құруға қатысқан. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Тәжібаев, Розыбакиева, Радостовец, Гагарин, Айманов көшелерімен қиылысады. Кешенін ұзындығы - 1540 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Шмелев көшесі Алматы.jpg|нобай|Шмелев көшесі (Жароков тарапынан батыс бағытқа қарай).]]
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>jzcwwpzjirtcr2dj2dzq55bl8wn68bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәсенов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107969</id>
    <revision>
      <id>3578046</id>
      <parentid>3292588</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T03:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3578046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="pyrzcoa3wrz1k8eap2e734f4ax11boo" xml:space="preserve">'''Бәсенов атындағы көше (Алматы)'''

Көшеге қазақ халқының талантты ұлы, [[Алматы қаласы]]ның Бас сәулетшісі Төлеу Құлманұлы Бәсеновтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 13.10. 1976 № 378 шешімі) берілген. Бәсенов Төлеу Құлманұлы (1909-1976) [[Ақтөбе облысы]]нда Шалқар ауданында дүниеге келген. Ол - Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Сәулет-жосларлау басқармасының төрағасы қызметін атқарған. [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] атындағы Балалар мен жасөспірімдер театры ғимараты, [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы Опера және балет театры]] жобаларының авторы. Даңқ мемориалы мен [[Аманкелді ескерткіші]]нің сәулетшісі, Достық даңғылын қайта жетілдіру жобасының жетекшісі болған.
[[Сурет:Бәсенов атындағы көше Алматы.jpg|нобай|Бәсенов көшесі (Жароков көшесі мен Айманов көшесі аралығы).]]
Көше Бостандық ауданында шығыстан батысқа қарай [[Жароков көшесі (Алматы)|Жароков]] көшесінен басталып, 20-линия көшесіне дейін созылып жатыр. Қаланың [[Гагарин даңғылы (Алматы)|Гагарин]], [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]], Тәжібаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Трамвайная көшесі. Көшенің ұзындығы - 1050 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>pyrzcoa3wrz1k8eap2e734f4ax11boo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578198</id>
      <parentid>3578046</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2353" sha1="slbcewxcgwdm8btks2uho1nu455fc8k" xml:space="preserve">'''Бәсенов атындағы көше''' — көшеге қазақ халқының талантты ұлы, [[Алматы қаласы]]ның Бас сәулетшісі Төлеу Құлманұлы Бәсеновтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 13.10. 1976 № 378 шешімі) берілген. Бәсенов Төлеу Құлманұлы (1909-1976) [[Ақтөбе облысы]]нда Шалқар ауданында дүниеге келген. Ол - Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Сәулет-жосларлау басқармасының төрағасы қызметін атқарған. [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] атындағы Балалар мен жасөспірімдер театры ғимараты, [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы Опера және балет театры]] жобаларының авторы. Даңқ мемориалы мен [[Аманкелді ескерткіші]]нің сәулетшісі, Достық даңғылын қайта жетілдіру жобасының жетекшісі болған.
[[Сурет:Бәсенов атындағы көше Алматы.jpg|нобай|Бәсенов көшесі (Жароков көшесі мен Айманов көшесі аралығы).]]
Көше Бостандық ауданында шығыстан батысқа қарай [[Жароков көшесі (Алматы)|Жароков]] көшесінен басталып, 20-линия көшесіне дейін созылып жатыр. Қаланың [[Гагарин даңғылы (Алматы)|Гагарин]], [[Розыбакиев көшесі (Алматы)|Розыбакиев]], Тәжібаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Трамвайная көшесі. Көшенің ұзындығы - 1050 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>slbcewxcgwdm8btks2uho1nu455fc8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өтепов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116264</id>
    <revision>
      <id>3578043</id>
      <parentid>2122541</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T03:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3578043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1408" sha1="rvm9s4szio9rfeliaefekip51ih0tww" xml:space="preserve">Көшеге [[Жетісу]] жерінде Кеңес өкіметін кұрушылардың бірі [[Тәшен Өтепов]]тің есімі ([[Алматы]] қаласы атқару комитетінің 21.08.1974 № 332 шешімі) берілген. Өтепов Тәшен (1870-1925) [[Алматы облысы]]ның [[Лепсі ауданы]]нда дүниеге келген. Ол 1918 жылы Жетісу атқару комитетінің мүшесі міндетін атқарған, Түркістан Республикалық кеңестері X съезінің делегаты болған.
[[Сурет:Өтепов көшесі (Алматы).jpg|нобай|Өтепов атындағы көше (Жароков тарапынан батыс бағытқа қарай).]]


[[Көше]] [[Бостандық ауданы]]нда орналасқан. [[Жароков көшесі (Алматы)|Жароков]] көшесінен басталып, Каблукова көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 1540 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>rvm9s4szio9rfeliaefekip51ih0tww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578197</id>
      <parentid>3578043</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="453u491n9mprfceva8sihef4e6ey15m" xml:space="preserve">Көшеге [[Жетісу]] жерінде Кеңес өкіметін кұрушылардың бірі [[Тәшен Өтепов]]тің есімі ([[Алматы]] қаласы атқару комитетінің 21.08.1974 № 332 шешімі) берілген. Өтепов Тәшен (1870-1925) [[Алматы облысы]]ның [[Лепсі ауданы]]нда дүниеге келген. Ол 1918 жылы Жетісу атқару комитетінің мүшесі міндетін атқарған, Түркістан Республикалық кеңестері X съезінің делегаты болған.
[[Сурет:Өтепов көшесі (Алматы).jpg|нобай|Өтепов атындағы көше (Жароков тарапынан батыс бағытқа қарай).]]
[[Көше]] [[Бостандық ауданы]]нда орналасқан. [[Жароков көшесі (Алматы)|Жароков]] көшесінен басталып, Каблукова көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 1540 метр.&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>453u491n9mprfceva8sihef4e6ey15m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118172</id>
    <revision>
      <id>3577914</id>
      <parentid>3577710</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21247-17</username>
        <id>179483</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары мен шендері */</comment>
      <origin>3577914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17862" sha1="7ykvp7560tmrvh1bklzjnftytvpc4mn" xml:space="preserve">'''Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков''' ([[19 сәуір]] [[1958 жыл]], [[Түркістан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]]) - ҚР Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессоры (2003 жылдан), Халықаралық инженерлік академиясының академигі ([[Мәскеу]] қ., 2003 жылдан), Ұлттық ғалымдар академиясының, Ұлттық инженерлік академияның, Жаратылыстану ғылымдары академиясының құрметті академигі («Калий» (Мәскеу қ., 2000), Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003).

[[Шанышқылы]] тайпасының Дархан, Оршақ руынан шыққан. &lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Мекембай Омарұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     =  Шаңышқылы шежіресі
 |сілтеме          = http://berdeke.kz/blog/2012/06/03/%d1%88%d0%b0%d0%bd%d1%8b%d1%88%d2%9b%d1%8b%d0%bb%d1%8b-%d1%88%d0%b5%d0%b6%d1%96%d1%80%d0%b5%d1%81%d1%96-%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d0%b5%d0%bc%d0%b1%d0%b0%d0%b9-%d0%be%d0%bc%d0%b0%d1%80%d2%b1%d0%bb%d1%8b/
 |уикитека         = 
 |жауапты     = А.Ирисбаев
 |басылым     = 
 |орны        = Ташкент
 |баспасы     = Езувчи
 |жыл         = 2000
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 232
 |сериясы      = 
 |isbn         = 5-8255-0662-4
 |тиражы       = 1000
}}&lt;/ref&gt; 
==Білімі==
* '''1980 жылы''' '''- Ленсовет атындағы Ленинград технологиялық институтының''' '''Инженерлік кибернетика факультеті ''(үздік).'''''
* [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|'''1981 жылы''']] - '''Мәскеу Жоғары патент жүргізу және өнертапқыштық институты''' '''''(үздік).'''''
* [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|'''1985 жылы''']] - '''КСРО ҒА Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының аспирантурасы,'''  '''КСРО ҒА академигі, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, өнеркәсіптік ауыр су (дейтерий) өндірісінің негізін қалаушы Н.М. Жаворонковтың ғылыми мектебінің оқушысы'''  '''2004 жылы''' '''- Қазақ мемлекеттік заң академиясы ''(үздік)'''''

== Білімі бойынша мамандығы ==
'''1.   Инженер-механик;'''

'''2.   Құқықтанушы.'''

== Ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы ==

* '''''Техника  ғылымдарының  кандидаты''''' 

''Тақырыбы:'' '''Ағатын қорытпа үлдірінен фракциялық кристалдану'''

''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''1985 жыл'''

* '''''Техника  ғылымдарының  докторы'''''

''Тақырыбы:   '''''Фракциялық кристалдану кезінде ерекше таза заттар алу процестерінің ғылыми негіздері'''

''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''2003 жыл'''

* ·'''''Профессор''''' 

''Қандай мекемеге:'' ҚР Ғылым және білім министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті

''Қай жылдан бастап:'' '''2003 жылдан'''

* ·    '''''Академик''''' 

# ҚР Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі
# ҚР Ұлттық инженерия академиясының академигі
# ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі
# Халықаралық инженерия академиясы
# Халықаралық экология, адам және табиғат қауіпсіздігі ғылымдары академиясы (МАНЭБ).

== Біліктілікті арттыру ==

* 1981 ж. – Патент жүргізу және өнертапқыштық мәселелері бойынша басқарушы, инженерлік- техникалық және ғылыми жұмыскерлердің біліктілігін арттырудың жоғары мемлекеттік курстары;
* 2006 ж. – Ресей Федерациясының Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясында «Кадрлық менеджмент» мамандығы бойынша оқытудан өткен;

== Қызмет жолы ==
* 08.1980 – 03.1981 Қазақ химия-технология институтының (ҚазХТИ) салалық зертхана инженері, Шымкент қ.
* 03.1981 – 10.1981 ҚазХТИ ХӨМА кафедрасының кіші ғылыми қызметкері, Шымкент қ.
* 12.1981 – 06.1985 [[КСРО ғылым академиясы]]ның  Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының '''аспиранты''', Мәскеу қ.

=== Мемлекеттік қызметі ===

* 10.2002 – 11.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының көмекшісі
* 11.2003 – 12.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Мемлекеттік қызметті кадрлық қамтамасыз ету департаменті директорының орынбасары
* 12.2003 – 04.2006 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Тыл департаменті бастығының орынбасары
* 11.2007 – 08.2010 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Ұйымдастыру жұмысы және аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы
* '''08.2010 – 03.2011''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым вице-министрі'''
* '''03.2011 – 03.2012''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы'''
* 05.2012 – 08.2012 Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі «Әскери-стратегиялық зерттеулер орталығы» АҚ вице-президенті
* 12.2012 – 08.2013 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Өңірлік даму бөлімінің бас инспекторы
* '''08.2013 – 09.2014''' '''Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Өнеркәсіп комитетінің төрағасы'''
* 08.2014 –02.2017 '''Директор''' «Қазақстан Республикасының шикізатты кешенді ұқсату жөніндегі Ұлттық орталығы» РМК
* 02.2017 – 05.2020 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының '''Кеңесшісі'''
* 05.2020 – 04.2021 Қазақстан Республикасы Үкіметінің Парламенттегі өкілі
* 04-2021 – осы күнге дейін Еңбек ардагері
* 04-2021 - осы күнге дейін Зейнеткер
* 12.2023 –  9.04.2025 Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің Директорлар Кеңесінің Төрағасы

* 05.2025- осы күнге дейін  Тараз Мемелекеттік университеті Директорлар Кеңесінің Төрағасы, «Shengtai biotech» ЖШС-ң Бас Директордың орынбасары

== Білім және ғылым саласындағы еңбектері ==

* '''''Шығарған кітаптары :'''''
** ·  Калий // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2000 жыл
** ·  Химия бойынша есептік міндеттер алгоритмдері // Шымкент, 2001 жыл
** ·  Фракциялық кристалдану // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2002 жыл
** ·  Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет // «Сарыарқа» баспа үйі, Астана, 2004 жыл
** ·  Шанышқылы Бердіқожа батыр // «Фолиант» баспасы, Астана, 2009 жыл
* '''''Мақалалары, жарияланымдары:'''''
** '''80-нен астам жарияланымның''' авторы.
** '''''Өнертабыстары,  патенттері :'''''
** Алты патенттелген өнертабыстың авторы, сондай-ақ капролактам мен бензол қышқылын аса жоғары қысымдарда тазартудың жаңа, тиімділігі жоғары технологияларының авторы
* '''''Өзгелері :'''''
** ·  Нанотехнология жөніндегі ғылыми мектептің негізін қалаушы;
** ·  '''Екі ғылым докторын''' және '''жеті ғылым кандидатын''' дайындаған;
** ·  Өнеркәсіптің мұнай-химия, химия, фармацевтика салаларында қолданылатын ерекше таза органикалық заттарды алудың ғылымды көп қажет ететін өндірісін құрған.

== Заңдар мен нормативтік құқықтық актілер әзірлеу ==

* '''ҚР БҒМ Ғылым комитетінде:'''
** '''«Ғылым туралы» ҚР Заңының''' әзірленуі мен қабылдануына қатысқан және басқарған''';'''
** '''Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығын''' құруға қатысқан; o отандық  жоғары оқу орындары  мен  ғылыми-зерттеу  институттарына  Thomson Reuters,  Springer  сияқты  және  т.б.  '''халықаралық ғылыми-техникалық  ақпарат''' '''дерекқорларын''' енгізген.
* ·  '''ҚР ИЖТМ Өнеркәсіп комитетінде:'''
** '''Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын''' және одан туындайтын нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуге қатысқан;
** '''Жеңіл өнеркәсіпті дамыту жөніндегі 2015-2019 жылдарға арналған кешенді жоспарды''' әзірлеуге қатысқан және басқарған;
** '''«Бағалы металдар мен асыл тастар туралы»  ҚР Заңының''' жобасын  әзірлеуге қатысқан және басқарған.
* ·  ҚР  ҚМ  «Әскери-стратегиялық  зерттеулер орталығы» АҚ-да  '''Қазақстан Республикасында әскери ғылымды дамыту тұжырымдамасын''' әзірлеген.
** ·    '''Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының Кеңесшісі:'''

Қазақстан Республикасында Аграрлық ғылымды дамыту тұжырымдамасын әзірлеген.

==Марапаттары мен шендері==

* 1983 ж. – КСРО ҒА ғылыми конференциясының қорытындысы бойынша екінші сыйлық, Мәскеу қ.;
* 1988 ж. – ҚазХТИ-дің «Шымкент облысының үздік жас маманы» дипломы;
* 2004 ж. – «Ішкі істер министрлігіндегі үздік қызметі үшін» төсбелгісі;
* 2005 ж. – Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында мемлекетаралық байланыстарды күшейткеніжәне дамытқаны үшін Андропов атындағы орденімен марапатталған (Мәскеу қ., 2005);
* 2006 ж. – Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудағы белсенді қызметі үшін ҚР Ұлттық инженерия академиясының «Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерия академиясына 15 жыл» төсбелгісі;
* 2006 ж. – академик О.А. Жолдасбековтің туылғанына 75 жыл толуы құрметіне орай ҚР Ұлттық инженерия академиясының төсбелгісі;
* 2010 ж. – '''ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс грамотасы''';
* 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» '''медалі''';
* 2014 ж. – «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл» '''медалі'''.
* 2021 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» '''медалі''';
* 2021 ж– «Қазақстан Республикасының Ерен Еңбегі үшін» '''медалі.'''

* Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында мемлекетаралық байланыстарды күшейткеніжәне дамытқаны үшін Андропов атындағы орденімен марапатталған (Мәскеу қ., 2005).
* Әскери атағы - запастағы полковник.

==Еңбектері==
* Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Фракциялық кристалдау кезінде аса таза заттектер алу үдерісінің ғылыми негіздері».
* «Химия бойынша есеп айырысу тапсырмаларының алгоритмі» ([[Шымкент]] қ., 2001),
* «Фракциялық кристалдау» ([[Мәскеу]] қ., 2002)
* «Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет» ([[Астана]] қ., 2004)
* «Шанышқылы Бердіқожа батыр» (2009) кітаптарының;
* 80-нен астам жарияланымдардың авторы.

==Отбасы==
* Үйленген. Жұбайы - Қасымбекова Рита Телегенқызы, кәсіпкер.
* Балалары - Әйгерім, Тимур, Асылзат.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:19 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:Сарыағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Ленинград технологиялық институты түлектері]]
[[Санат:Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік заң университеті түлектері]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасы Білім және ғылыми министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессорлары]]
[[Санат:Халықаралық инженерлік академиясының академиктері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясының академиктері]]
[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]</text>
      <sha1>7ykvp7560tmrvh1bklzjnftytvpc4mn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577921</id>
      <parentid>3577914</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-21247-17|~2026-21247-17]] ([[User talk:~2026-21247-17|т]]) өңдемелерінен [[User:Бақтыбай Әшімбекұлы|Бақтыбай Әшімбекұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3577710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17260" sha1="joucv0etq6oasubk4yf0xy6ye48si62" xml:space="preserve">'''Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков''' ([[19 сәуір]] [[1958 жыл]], [[Түркістан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]]) - ҚР Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессоры (2003 жылдан), Халықаралық инженерлік академиясының академигі ([[Мәскеу]] қ., 2003 жылдан), Ұлттық ғалымдар академиясының, Ұлттық инженерлік академияның, Жаратылыстану ғылымдары академиясының құрметті академигі («Калий» (Мәскеу қ., 2000), Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003).

[[Шанышқылы]] тайпасының Дархан, Оршақ руынан шыққан. &lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Мекембай Омарұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     =  Шаңышқылы шежіресі
 |сілтеме          = http://berdeke.kz/blog/2012/06/03/%d1%88%d0%b0%d0%bd%d1%8b%d1%88%d2%9b%d1%8b%d0%bb%d1%8b-%d1%88%d0%b5%d0%b6%d1%96%d1%80%d0%b5%d1%81%d1%96-%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d0%b5%d0%bc%d0%b1%d0%b0%d0%b9-%d0%be%d0%bc%d0%b0%d1%80%d2%b1%d0%bb%d1%8b/
 |уикитека         = 
 |жауапты     = А.Ирисбаев
 |басылым     = 
 |орны        = Ташкент
 |баспасы     = Езувчи
 |жыл         = 2000
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 232
 |сериясы      = 
 |isbn         = 5-8255-0662-4
 |тиражы       = 1000
}}&lt;/ref&gt; 
==Білімі==
* '''1980 жылы''' '''- Ленсовет атындағы Ленинград технологиялық институтының''' '''Инженерлік кибернетика факультеті ''(үздік).'''''
* [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|'''1981 жылы''']] - '''Мәскеу Жоғары патент жүргізу және өнертапқыштық институты''' '''''(үздік).'''''
* [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|'''1985 жылы''']] - '''КСРО ҒА Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының аспирантурасы,'''  '''КСРО ҒА академигі, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, өнеркәсіптік ауыр су (дейтерий) өндірісінің негізін қалаушы Н.М. Жаворонковтың ғылыми мектебінің оқушысы'''  '''2004 жылы''' '''- Қазақ мемлекеттік заң академиясы ''(үздік)'''''

== Білімі бойынша мамандығы ==
'''1.   Инженер-механик;'''

'''2.   Құқықтанушы.'''

== Ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы ==

* '''''Техника  ғылымдарының  кандидаты''''' 

''Тақырыбы:'' '''Ағатын қорытпа үлдірінен фракциялық кристалдану'''

''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''1985 жыл'''

* '''''Техника  ғылымдарының  докторы'''''

''Тақырыбы:   '''''Фракциялық кристалдану кезінде ерекше таза заттар алу процестерінің ғылыми негіздері'''

''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''2003 жыл'''

* ·'''''Профессор''''' 

''Қандай мекемеге:'' ҚР Ғылым және білім министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті

''Қай жылдан бастап:'' '''2003 жылдан'''

* ·    '''''Академик''''' 

# ҚР Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі
# ҚР Ұлттық инженерия академиясының академигі
# ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі
# Халықаралық инженерия академиясы
# Халықаралық экология, адам және табиғат қауіпсіздігі ғылымдары академиясы (МАНЭБ).

== Біліктілікті арттыру ==

* 1981 ж. – Патент жүргізу және өнертапқыштық мәселелері бойынша басқарушы, инженерлік- техникалық және ғылыми жұмыскерлердің біліктілігін арттырудың жоғары мемлекеттік курстары;
* 2006 ж. – Ресей Федерациясының Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясында «Кадрлық менеджмент» мамандығы бойынша оқытудан өткен;

== Қызмет жолы ==
* 08.1980 – 03.1981 Қазақ химия-технология институтының (ҚазХТИ) салалық зертхана инженері, Шымкент қ.
* 03.1981 – 10.1981 ҚазХТИ ХӨМА кафедрасының кіші ғылыми қызметкері, Шымкент қ.
* 12.1981 – 06.1985 [[КСРО ғылым академиясы]]ның  Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының '''аспиранты''', Мәскеу қ.

=== Мемлекеттік қызметі ===

* 10.2002 – 11.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының көмекшісі
* 11.2003 – 12.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Мемлекеттік қызметті кадрлық қамтамасыз ету департаменті директорының орынбасары
* 12.2003 – 04.2006 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Тыл департаменті бастығының орынбасары
* 11.2007 – 08.2010 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Ұйымдастыру жұмысы және аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы
* '''08.2010 – 03.2011''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым вице-министрі'''
* '''03.2011 – 03.2012''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы'''
* 05.2012 – 08.2012 Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі «Әскери-стратегиялық зерттеулер орталығы» АҚ вице-президенті
* 12.2012 – 08.2013 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Өңірлік даму бөлімінің бас инспекторы
* '''08.2013 – 09.2014''' '''Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Өнеркәсіп комитетінің төрағасы'''
* 08.2014 –02.2017 '''Директор''' «Қазақстан Республикасының шикізатты кешенді ұқсату жөніндегі Ұлттық орталығы» РМК
* 02.2017 – 05.2020 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының '''Кеңесшісі'''
* 05.2020 – 04.2021 Қазақстан Республикасы Үкіметінің Парламенттегі өкілі
* 04-2021 – осы күнге дейін Еңбек ардагері
* 04-2021 - осы күнге дейін Зейнеткер
* 12.2023 –  9.04.2025 Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің Директорлар Кеңесінің Төрағасы

* 05.2025- осы күнге дейін  Тараз Мемелекеттік университеті Директорлар Кеңесінің Төрағасы, «Shengtai biotech» ЖШС-ң Бас Директордың орынбасары

== Білім және ғылым саласындағы еңбектері ==

* '''''Шығарған кітаптары :'''''
** ·  Калий // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2000 жыл
** ·  Химия бойынша есептік міндеттер алгоритмдері // Шымкент, 2001 жыл
** ·  Фракциялық кристалдану // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2002 жыл
** ·  Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет // «Сарыарқа» баспа үйі, Астана, 2004 жыл
** ·  Шанышқылы Бердіқожа батыр // «Фолиант» баспасы, Астана, 2009 жыл
* '''''Мақалалары, жарияланымдары:'''''
** '''80-нен астам жарияланымның''' авторы.
** '''''Өнертабыстары,  патенттері :'''''
** Алты патенттелген өнертабыстың авторы, сондай-ақ капролактам мен бензол қышқылын аса жоғары қысымдарда тазартудың жаңа, тиімділігі жоғары технологияларының авторы
* '''''Өзгелері :'''''
** ·  Нанотехнология жөніндегі ғылыми мектептің негізін қалаушы;
** ·  '''Екі ғылым докторын''' және '''жеті ғылым кандидатын''' дайындаған;
** ·  Өнеркәсіптің мұнай-химия, химия, фармацевтика салаларында қолданылатын ерекше таза органикалық заттарды алудың ғылымды көп қажет ететін өндірісін құрған.

== Заңдар мен нормативтік құқықтық актілер әзірлеу ==

* '''ҚР БҒМ Ғылым комитетінде:'''
** '''«Ғылым туралы» ҚР Заңының''' әзірленуі мен қабылдануына қатысқан және басқарған''';'''
** '''Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығын''' құруға қатысқан; o отандық  жоғары оқу орындары  мен  ғылыми-зерттеу  институттарына  Thomson Reuters,  Springer  сияқты  және  т.б.  '''халықаралық ғылыми-техникалық  ақпарат''' '''дерекқорларын''' енгізген.
* ·  '''ҚР ИЖТМ Өнеркәсіп комитетінде:'''
** '''Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын''' және одан туындайтын нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуге қатысқан;
** '''Жеңіл өнеркәсіпті дамыту жөніндегі 2015-2019 жылдарға арналған кешенді жоспарды''' әзірлеуге қатысқан және басқарған;
** '''«Бағалы металдар мен асыл тастар туралы»  ҚР Заңының''' жобасын  әзірлеуге қатысқан және басқарған.
* ·  ҚР  ҚМ  «Әскери-стратегиялық  зерттеулер орталығы» АҚ-да  '''Қазақстан Республикасында әскери ғылымды дамыту тұжырымдамасын''' әзірлеген.
** ·    '''Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының Кеңесшісі:'''

Қазақстан Республикасында Аграрлық ғылымды дамыту тұжырымдамасын әзірлеген.

==Марапаттары мен шендері==

* 1983 ж. – КСРО ҒА ғылыми конференциясының қорытындысы бойынша екінші сыйлық, Мәскеу қ.;
* 1988 ж. – ҚазХТИ-дің «Шымкент облысының үздік жас маманы» дипломы;
* 2004 ж. – «Ішкі істер министрлігіндегі үздік қызметі үшін» төсбелгісі;
* 2005 ж. – «Андропов ордені» (Мәскеу қ.);
* 2006 ж. – Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудағы белсенді қызметі үшін ҚР Ұлттық инженерия академиясының «Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерия академиясына 15 жыл» төсбелгісі;
* 2006 ж. – академик О.А. Жолдасбековтің туылғанына 75 жыл толуы құрметіне орай ҚР Ұлттық инженерия академиясының төсбелгісі;
* 2010 ж. – '''ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс грамотасы''';
* 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» '''медалі''';
* 2014 ж. – «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл» '''медалі'''.
* 2021 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» '''медалі''';
* 2021 ж– «Қазақстан Республикасының Ерен Еңбегі үшін» '''медалі.'''

==Еңбектері==
* Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Фракциялық кристалдау кезінде аса таза заттектер алу үдерісінің ғылыми негіздері».
* «Химия бойынша есеп айырысу тапсырмаларының алгоритмі» ([[Шымкент]] қ., 2001),
* «Фракциялық кристалдау» ([[Мәскеу]] қ., 2002)
* «Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет» ([[Астана]] қ., 2004)
* «Шанышқылы Бердіқожа батыр» (2009) кітаптарының;
* 80-нен астам жарияланымдардың авторы.

==Отбасы==
* Үйленген. Жұбайы - Қасымбекова Рита Телегенқызы, кәсіпкер.
* Балалары - Әйгерім, Тимур, Асылзат.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:19 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:Сарыағаш ауданында туғандар]]
[[Санат:Ленинград технологиялық институты түлектері]]
[[Санат:Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты түлектері]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік заң университеті түлектері]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасы Білім және ғылыми министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессорлары]]
[[Санат:Халықаралық инженерлік академиясының академиктері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясының академиктері]]
[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]</text>
      <sha1>joucv0etq6oasubk4yf0xy6ye48si62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмма Уотсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134923</id>
    <revision>
      <id>3578024</id>
      <parentid>3541460</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21154-40</username>
        <id>179493</id>
      </contributor>
      <comment>Қате жазылған фильм атын дұрыстап,өңделіп.</comment>
      <origin>3578024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="1zi1sq05mmaqessv9cwuj8uzn1gw26x" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Эмма Уотсон
  |шынайы есімі           = Emma Watson
  |сурет                  = Emma Watson 2012 Shankbone.JPG
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  = Эмма Шарлотта Дюэрр Уотсон
  |туған күні           = 15.4.1990
  |туған жері           = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|Ұлыбритания|Ұлыбритания кинематограф|Ұлыбритания телевидение|XXI ғасыр}}, [[фотомодель]]
  |азаматтығы             = {{UK}}
  |белсенді жылдары       = [[1999]] — [[2022]]
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = 
  |imdb_id                = 0914612
  |сайты                  = [http://www.emmawatson.com/ Ресми сайты]
  |ортаққор               = Emma Watson
}}
'''Эмма Шарлотта Дюэрр Уотсон''' ({{lang-en|Emma Charlotte Duerre Watson}};&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100421082835/http://www.emmawatson.com/en/Emma/About/ Эмма Уотсон сайты&lt;/ref&gt; 15 сәуір 1990 жылы, [[Мезон-Лаффитт]] [[Париж]], [[Франция]]) – британдық [[актер|актриса]], [[фотомодель]].

Кинода Гарри Поттер фильміндегі [[Гермиона Грейнджер]] кейіпкерінің рөлін сомдап танымал болды&lt;ref name=trio-returns&gt;{{cite web|url=http://www.newswire.ca/en/releases/archive/March2007/23/c6173.html|title=Daniel Radcliffe, Rupert Grint and Emma Watson to Reprise Roles in the Final Two Instalments of Warner Bros. Pictures' ''Harry Potter'' Film Franchise|date=23 March 2007|accessdate=23 марта 2007|publisher=Warner Bros.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CRIf8mdC|archivedate=2012-11-25}}&lt;/ref&gt;. 2001-2011 жылы аралығында фильмнің сегіз бөліміне де түскен. Бұдан басқа «[[Нух]]» («Noah») және «[[Момын болуынын артықшылығы]]» («The Perks of Being a Wallflower»)  атты фильмдерінде басты рөлдердің бірін сомдаған. Көптеген кино сыйлықтарға ие болған.  2009 жылы Эмма онжылдықтың ең жоғары төленетін актриса ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wday.ru/stars/highlife/_article/emma-uotson-vknige-rekordov-ginnesa/|title=Эмма Уотсон —  Гиннестің рекордтар кітабында|publisher=wday.ru|accessdate=2012-11-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CjN57eGz|archivedate=2012-12-07}}&lt;/ref&gt;.

== Балалық шағы ==
Эмма Уотсон  Жаклин Льюсби мен Крис Уотсон ағылшын адвокаттардың отбасында Париж қаласында туылды. Атын әжесінің құрметіне қойған. Бес жасында отбасымен Париждан Англияға көшкен. Әке-шешесі ажырасып кеткеннен кейін Эмма інісімен анасымен тұрды. Оксфордта, Дрэгон атты мектепте оқу бітірген. Мектепте «Юность Артура», «Счастливый принц» және «Алисе в Стране Чудес» деген көріністерде басты рөлде ойнаған. 6 жасында актриса болатының берік түрде шешті. 9 жасында драма үйірмесінің жетекшісі Эммаға «Гарри Поттер и философский камень» деген фильмде Гермиона рөлінде ойнауға кастингке қатысуды ұсынды. Кастингте ұтқаннан кейін, Эмманың өмірі Гарри Поттермен жақын байланыста болды. 2014 жылының мамырында Эмма Браун университетін бакалавр дәрежесінде бітірді.

== Фильмографиясы ==
* ''[[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Хәрри Поттер мен Пәлсапа тасы]]'' (2001)
* ''[[Хәрри Поттер мен жасырын бөлме (фильм)|Хәрри Поттер мен жасырын бөлме]]'' (2002)
* ''[[Хәрри Поттер және Азкабан тұтқыны (фильм)|Хәрри Поттер және Азкабан тұтқыны]]'' (2004)
* ''[[Хәрри Поттер және алау кубогы (фильм)|Хәрри Поттер және Алау кубогі]]'' (2005)
* ''[[Хәрри Поттер және Самұрық Ордені]]'' (2007)
* ''[[Балет аяқ киімі]]'' (2007)
* ''[[Хәрри Поттер мен Араласқан ханзада]] '' (2009)
* ''[[Гарри Поттер мен Ажал Сыйлары: 1 бөлім|Хәрри Поттер мен Ажал Сыйлары: 1 бөлім]]'' (2010)
* ''[[Хәрри Поттер мен Ажал Сыйлары: 2 бөлім]]'' (2011)
* ''[[Мэрилинмен 7 күн]]'' (2011)
* ''[[Момын болуынын артықшылығы]]'' (2012)
* ''[[Әдемі сақина]]'' (2013)
* ''[[Ақырзаман 2013]]'' (2013)
* ''[[Нұх (фильм)|Нұх]]'' (2014)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.kinopoisk.ru/name/40779/ Эмма Уотсон] [[КиноПоиск]] сайтында
* [https://www.instagram.com/emmawatson/ Эмма Уотсон] [[Instagram]]-да
* [https://mobile.twitter.com/emmawatson Эмма Уотсон] [[Twitter]]-де
* [https://m.facebook.com/emmawatson Эмма Уотсон] [[Facebook]]-те
*

[[Санат:Ұлыбритания фотомодельдері]]</text>
      <sha1>1zi1sq05mmaqessv9cwuj8uzn1gw26x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаһарлы күндер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138409</id>
    <revision>
      <id>3577933</id>
      <parentid>3538590</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21185-66</username>
        <id>179487</id>
      </contributor>
      <origin>3577933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="08ei646pb1v0kgsykdxmx7q2p39zgsm" xml:space="preserve">'''«Қаһарлы күндер»''' — [[Ұлы Отан соғысы]] тақырыбын арқау еткен [[Тахауи Ахтанов]]тың романы.

Романда [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу түбіндегі шайқас]], генерал Панфилов бастаған дивизияның жан қиярлық ерлігі суреттелген. Взвод командирі Ержан, бұрынғы әскери комисариат қызметкері Мұрат, т.б кейіпкерлердің алдындағы мақсат біреу.Ол - Отанды сыртқы жаудан қорғау. Шығармада сонымен қатар жаумен беріспей күрескен өзге де батырлардың ерліктері сипатталған.

Төрт тараудан тұратын үлкен романның негізгі идеясы сыртқы жаудан Отанды қорғау. Осы идея романдағы барлық кейіпкерлерді қимылға келтіріп, соғысқа араластырып отырады. Романның бірінші тарауында белгілі дайындықтан кейін Панферов дивизиясының майдан шебіне аттануы, екінші тарауда жау күшінің басым келіп соғыс күшінің кейін шегінуі, үшінші тарауда жау қоршауында қалып қойған Мұрат батальонының қоршауды бұзып шығуы, төртінші тарауда Москва түбінде болған шешуіші айқас, сол айқас кезіндегі Ержан взводының ерлігі баяндалады. Осы арқылы жазушы Ұлы Отан соғысы жылдары Отанын сыртқы жаудан қорғап қалған жауынгерлерінің өлмес образын жасайды.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;&gt;[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Р.Н.Нұрғали]]. «Қаһарлы күдер» романы туралы&lt;/ref&gt;

Романның алғашқы беттерін ашқанда-ақ туған жерді қимай Алматымен қоштасып соғысқа аттанып бара жатқан бір топ жауынгерлерін көреміз. Олардың ішінде әр түрлі адамдар бар. Өткен жылы ғана күнелтіс қуалап Алматыға келген Добрушкин мен Талғар МТС-інің атақты тракторисі Кәкібай, қарапайым да қатал мінезді Қартбай мен адал жүректі, алып денелі Бондаренко, жиырмадан жаңа ғана асқан взвод командирі Ержанмен бұрынғы военкомат қызметкері Мұрат, күні кешегі орта мектеп оқушысы Раушанмен жоғары мектеп оқытушысы Уәли, әскери атақ қуалап, өзін өзгелерден жоғары ұстап жүретін майор Купциановтар бар. Олардың алдында бір-ақ тілек тұр. Ол – қасиетті Отанды сыртқы жаудан қорғау тілегі.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Тахауи Ахтанов шығармалары}}

[[Санат:Тахауи Ахтанов шығармалары]]
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>08ei646pb1v0kgsykdxmx7q2p39zgsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577937</id>
      <parentid>3577933</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21185-66</username>
        <id>179487</id>
      </contributor>
      <origin>3577937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="2si97iyocldgecgz70skxka70nbxsmf" xml:space="preserve">'''«Қаһарлы күндер»''' — [[Ұлы Отан соғысы]] тақырыбын арқау еткен [[Тахауи Ахтанов]]тың романы.

Романда [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу түбіндегі шайқас]], генерал Панфилов бастаған дивизияның жан қиярлық ерлігі суреттелген. Взвод командирі Ержан, бұрынғы әскери комисариат қызметкері Мұрат, т.б кейіпкерлердің алдындағы мақсат біреу.Ол - Отанды сыртқы жаудан қорғау. Шығармада сонымен қатар жаумен беріспей күрескен өзге де батырлардың ерліктері сипатталған.

Төрт тараудан тұратын үлкен романның негізгі идеясы сыртқы жаудан Отанды қорғау. Осы идея романдағы барлық кейіпкерлерді қимылға келтіріп, соғысқа араластырып отырады. Романның бірінші тарауында белгілі дайындықтан кейін Панфилов дивизиясының майдан шебіне аттануы, екінші тарауда жау күшінің басым келіп соғыс күшінің кейін шегінуі, үшінші тарауда жау қоршауында қалып қойған Мұрат батальонының қоршауды бұзып шығуы, төртінші тарауда Мәскеу түбінде болған шешуіші айқас, сол айқас кезіндегі Ержан взводының ерлігі баяндалады. Осы арқылы жазушы Ұлы Отан соғысы жылдары Отанын сыртқы жаудан қорғап қалған жауынгерлерінің өлмес образын жасайды.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;&gt;[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Р.Н.Нұрғали]]. «Қаһарлы күдер» романы туралы&lt;/ref&gt;

Романның алғашқы беттерін ашқанда-ақ туған жерді қимай Алматымен қоштасып соғысқа аттанып бара жатқан бір топ жауынгерлерін көреміз. Олардың ішінде әр түрлі адамдар бар. Өткен жылы ғана күнелтіс қуалап Алматыға келген Добрушкин мен Талғар МТС-інің атақты тракторисі Кәкібай, қарапайым да қатал мінезді Қартбай мен адал жүректі, алып денелі Бондаренко, жиырмадан жаңа ғана асқан взвод командирі Ержанмен бұрынғы военкомат қызметкері Мұрат, күні кешегі орта мектеп оқушысы Раушанмен жоғары мектеп оқытушысы Уәли, әскери атақ қуалап, өзін өзгелерден жоғары ұстап жүретін майор Купциановтар бар. Олардың алдында бір-ақ тілек тұр. Ол – қасиетті Отанды сыртқы жаудан қорғау тілегі.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Тахауи Ахтанов шығармалары}}

[[Санат:Тахауи Ахтанов шығармалары]]
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>2si97iyocldgecgz70skxka70nbxsmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577938</id>
      <parentid>3577937</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21185-66</username>
        <id>179487</id>
      </contributor>
      <origin>3577938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3739" sha1="2q9plh7ojbwvcq7sue6nj51p4306pnp" xml:space="preserve">'''«Қаһарлы күндер»''' — [[Ұлы Отан соғысы]] тақырыбын арқау еткен [[Тахауи Ахтанов]]тың романы.

Романда [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу түбіндегі шайқас]], генерал Панфилов бастаған дивизияның жан қиярлық ерлігі суреттелген. Взвод командирі Ержан, бұрынғы әскери комисариат қызметкері Мұрат, т.б кейіпкерлердің алдындағы мақсат біреу. Ол - Отанды сыртқы жаудан қорғау. Шығармада сонымен қатар жаумен беріспей күрескен өзге де батырлардың ерліктері сипатталған.

Төрт тараудан тұратын үлкен романның негізгі идеясы сыртқы жаудан Отанды қорғау. Осы идея романдағы барлық кейіпкерлерді қимылға келтіріп, соғысқа араластырып отырады. Романның бірінші тарауында белгілі дайындықтан кейін Панфилов дивизиясының майдан шебіне аттануы, екінші тарауда жау күшінің басым келіп соғыс күшінің кейін шегінуі, үшінші тарауда жау қоршауында қалып қойған Мұрат батальонының қоршауды бұзып шығуы, төртінші тарауда Мәскеу түбінде болған шешуіші айқас, сол айқас кезіндегі Ержан взводының ерлігі баяндалады. Осы арқылы жазушы Ұлы Отан соғысы жылдары Отанын сыртқы жаудан қорғап қалған жауынгерлерінің өлмес образын жасайды.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;&gt;[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Р.Н.Нұрғали]]. «Қаһарлы күдер» романы туралы&lt;/ref&gt;

Романның алғашқы беттерін ашқанда-ақ туған жерді қимай Алматымен қоштасып соғысқа аттанып бара жатқан бір топ жауынгерлерін көреміз. Олардың ішінде әр түрлі адамдар бар. Өткен жылы ғана күнелтіс қуалап Алматыға келген Добрушкин мен Талғар МТС-інің атақты тракторисі Кәкібай, қарапайым да қатал мінезді Қартбай мен адал жүректі, алып денелі Бондаренко, жиырмадан жаңа ғана асқан взвод командирі Ержанмен бұрынғы военкомат қызметкері Мұрат, күні кешегі орта мектеп оқушысы Раушанмен жоғары мектеп оқытушысы Уәли, әскери атақ қуалап, өзін өзгелерден жоғары ұстап жүретін майор Купциановтар бар. Олардың алдында бір-ақ тілек тұр. Ол – қасиетті Отанды сыртқы жаудан қорғау тілегі.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Тахауи Ахтанов шығармалары}}

[[Санат:Тахауи Ахтанов шығармалары]]
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>2q9plh7ojbwvcq7sue6nj51p4306pnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577941</id>
      <parentid>3577938</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21185-66</username>
        <id>179487</id>
      </contributor>
      <origin>3577941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="314ui7j3o40jihhq0oziahrbqogla3w" xml:space="preserve">'''«Қаһарлы күндер»''' — [[Ұлы Отан соғысы]] тақырыбын арқау еткен [[Тахауи Ахтанов]]тың романы.

Романда [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу түбіндегі шайқас]], генерал Панфилов бастаған дивизияның жан қиярлық ерлігі суреттелген. Взвод командирі Ержан, бұрынғы әскери комисариат қызметкері Мұрат, т.б кейіпкерлердің алдындағы мақсат біреу. Ол - Отанды сыртқы жаудан қорғау. Шығармада сонымен қатар жаумен беріспей күрескен өзге де батырлардың ерліктері сипатталған.

4 тараудан тұратын үлкен романның негізгі идеясы — сыртқы жаудан Отанды қорғау. Осы идея романдағы барлық кейіпкерді қимылға келтіріп, соғысқа араластырып отырады. Романның бірінші тарауында белгілі дайындықтан кейін Панфилов дивизиясының майдан шебіне аттануы, екінші тарауда жау күшінің басым келіп соғыс күшінің кейін шегінуі, үшінші тарауда жау қоршауында қалып қойған Мұрат батальонының қоршауды бұзып шығуы, төртінші тарауда Мәскеу түбінде болған шешуіші айқас, сол айқас кезіндегі Ержан взводының ерлігі баяндалады. Осы арқылы жазушы Ұлы Отан соғысы жылдары Отанын сыртқы жаудан қорғап қалған жауынгерлерінің өлмес образын жасайды.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;&gt;[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали|Р.Н.Нұрғали]]. «Қаһарлы күдер» романы туралы&lt;/ref&gt;

Романның алғашқы беттерін ашқанда-ақ туған жерді қимай Алматымен қоштасып соғысқа аттанып бара жатқан бір топ жауынгерлерін көреміз. Олардың ішінде әр түрлі адамдар бар. Өткен жылы ғана күнелтіс қуалап Алматыға келген Добрушкин мен Талғар МТС-інің атақты тракторисі Кәкібай, қарапайым да қатал мінезді Қартбай мен адал жүректі, алып денелі Бондаренко, жиырмадан жаңа ғана асқан взвод командирі Ержанмен бұрынғы военкомат қызметкері Мұрат, күні кешегі орта мектеп оқушысы Раушанмен жоғары мектеп оқытушысы Уәли, әскери атақ қуалап, өзін өзгелерден жоғары ұстап жүретін майор Купциановтар бар. Олардың алдында бір-ақ тілек тұр. Ол – қасиетті Отанды сыртқы жаудан қорғау тілегі.&lt;ref name=&quot;Р.Н.Нұрғали&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Тахауи Ахтанов шығармалары}}

[[Санат:Тахауи Ахтанов шығармалары]]
[[Санат:Қазақ әдебиеті]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]</text>
      <sha1>314ui7j3o40jihhq0oziahrbqogla3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұлшық ет ткані</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143933</id>
    <revision>
      <id>3578178</id>
      <parentid>1939006</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21568-45</username>
        <id>179527</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3578178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6197" sha1="hsee484r4cf1vrqv49s0gre6pogom24" xml:space="preserve">'''Бұлшық ет тіні'''(muscle) — дене, ас қорыту, фокусировка, айналу және дененің температурасын ұстап тұру тәрізді қызметтерді орындау қозғалыстарын қамтамасыз ететін жиырылғаш ұлпа.&lt;ref&gt;Britanica настольная энциоклопедия.Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN   978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT), ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)&lt;/ref&gt;.

Тармақталған, жүрек және тегіс бұлшық еттер бар, басқаша айтқанда, фазалық және сергіткіш (жылдам немесе тиісінше біртіндеп реттеуге жауап беретін) бұлшық еттер бар. [[Микроскоп]]пен қарағанда талшықтары тармақталған болып көрінетін бұлшық еттер өз еркімен қозғалуға жауап береді. Бұндай бұлшық еттердің көбі фазалық болып табылады.

Олар қаңқаға бекітілген және орталық [[жүйке жүйесі]]нен түскен сигналдарға жауап ретінде пайда болатын жиырылыстардың көмегімен денені қозғалтады; миозина жуан жіптерінің арасындағы жіңішке [[актина жіптері]]нің сырғанауы жиырылуды қысқартады; [[ткань рецепторлары]] қозғалыстың бірқалыпты қозғалысын және моториканы жеңіл бақылауды қамтамасыз ететін кері байланыстың созылуын қамтамасыз етеді.

[[Жүрек бұлшық еті]]нің тармақталған талшықтары оның торлы құрылымды болуын қамтамасыз етеді; жиырылыс жүрек бұлшық еттері жүректің табиғи ырғағының сигналы бойынша тікелей ұлпада пайда болады; жылжымалы жүйке мен жүйке жүйесінің бөлігі жүрек жиырылысының жиілігін бақылайды.

Тегіс бұлшық еттер – ішкі орган мен қантамыр бұлшық еттері, еріксіз және сергіткіш болып табылады, оның жасушалары бәрі бірге немесе бөлек-бөлек (жеке жүйке бөліктеріне жауап ретінде) жұмыс істеуі мүмкін және пішіндері әртүрлі болады. Ерікті бұлшық еттердің ауруы салдарынан әлсіздік, атрофия, ауру және жыбырлау туындауы мүмкін. Кейбір жүйелі аурулар (мысалы, дерматомиозит, полимиозит) бұлшық еттің қабынуына әкеп соғады. Сондай-ақ қараң.: [[Құрсақ бұлшық еттері]]; [[Бұлшық ет ісігі]]; [[Бұлшық ет дистрофиясы]]; [[Миастения]].

Негізгі бұлшық еттер. (1) маңдай бұлшық еті, (2) желке бұлшық еті, (3) бүйір бұлшық еті, (4) көздің орбикулярлы (домалақ) бұлшық еті, (5) мұрын бұлшық еті, (6) ауыздың орбикулярля (домалақ) бұлшық еті, (7) иек бұлшық еті, (8) шайнау бұлшық еті, (9) мойынның тері асты (платизма) бұлшық еті, (10) төс-бұғана-емізік бұлшық еті, (11) трапеция бұлшық еті, (12) үлкен төс бұлшық еті, (13) дельта бұлшық еті, (14) арқаның кең бұлшық еті, (15) алдыңғы тіс бұлшық еті, (16) іштің сыртқы қиғаш бұлшық еті, (17) іштің тік бұлшық еті, (18) іштің ішкі қиғаш бұлшық еті, (19) подостная мышца, (10) шағын домалақ бұлшық ет, (21) үлкен домалақ бұлшық ет, (22) бицепс (екі қырлы бұлшық ет), (23) трицепс (үш қырлы бұлшық ет), (24) иық бұлшық еті, (25) қол буынындағы бас бармақты жазу, (26) қысқа алақан бұлшық еті, (27) төртбұрышты пронатор, (28) білектің сақиналы сіңірі, (29) саусақты жалпы жазу, (30) білектегі білезікті жазу, (31) саусақ пен білекті жазатын сіңір, (32) алақан апоневрозы, (33) орта бөксе бұлшық еті, (34) кең шандырды қатайтқыш, (35) жамбастың тік бұлшық еті, (36) тарамдалған бұлшық ет, (37) портняжная мышца, (38) жамбасты қозғалтатын тік бұлшық ет, (39) жіңішке бұлшық ет, (40) жамбастың бүйіріндегі кең бұлшық ет, (41) жамбастың ортаңғы кең бұлшық еті, (42) тобық, (43) алдыңғы үлкен жіліншік сүйек, (44) ортаңғы балтыр бұлшық еті, (45) сан бұлшық еттері, (46) тобықтың айналма байламы, (47) қысқа бүгілетін жері, (48) үлкен жамбас бұлшық еті, (49) бөксенің екі басты бұлшық еті, (50) жартылай сіңір бұлшық еті, (51) табан бұлшық еті, (52) балтыр бұлшық етінің латералды басы, (53) өкше [ахилл] сіңірі.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Анатомия]]</text>
      <sha1>hsee484r4cf1vrqv49s0gre6pogom24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инсти</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156987</id>
    <revision>
      <id>3577891</id>
      <parentid>3577747</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таттибаева Гулжас</username>
        <id>179345</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фармакологиялык қасиеттері */</comment>
      <origin>3577891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8316" sha1="26c6dqepb9hy8jqdjn1et3v2znfmjv1" xml:space="preserve">'''Инсти''' – немесе Инсти шай түйіршіктері қақырық түсіретін, муколиттік, бронхолиттік және спазмолиттік әсері бар кешенді аюрведтік табиғи қоспалары көп препарат (дәрмек).

Саудалық атауы —Инсти

Халықаралык патенттелмеген атауы (ХПА) — жоқ

===Дәрінің түрі===
Iшке қабылдайтын ерітінді дайындайтын шөп түйіршіктері (саше) 5,6 г

===Құрамы===
Әрбір саше-пакет құрамы: 

Сығындылар:

Ақ тал қабықтары — 275 мг;

Тамырлы Адхатоданын жапырақтары — 115 мг;

Хош ИІСТІ шегіргүлдің шөптері — 40 мг;

Жалаң Қызыл мия тамыры — 205мг;

Қытай шайының жапырақтары — 50 мг;

Кәдімгі Фенхелдің жемістері — 30мг;

Домалақ Эвкалипттің жапырақтары — 15 мг;

Дәрілік валериананың тамыр сабағы, тамырларымен 40 мг.


Қосымша заттар:

Ментол, жүгері крахмалы; сахароза.

=== Сипаттамасы: ===
Саше-пакеттегі өзіне тән иісті қызыл қоңыр түсті түйіршіктер.

=== Фармакологиялык қасиеттері ===
Инсти түйіршіктері қақырық түсіретін, муколиттік, бронхолиттік және спазмолиттік әсері бар кешенді аюрведтік препарат (дәрмек). Қызу түсіретін, қабынуға қарсы, ауруды басатын әсерге қабілетті.
Тамырлы Адхатоданың құрамында: вазицин және вазицинон. Бронхты кеңейтетін жөне қақырық түсіретін қабілеті бар, бронх кірпікшелерінің жылжымалылығын жоғарылатады, қақырықтьң шығуына мүмкіндік туғызады, экспекторалды әсерге қабілетті, окситоцинге ұқсас әсер етеді. Хош иісті шегіргүлдің құрамында виолин, фриделин, эфирлі майлар бар. Антигистаминді, қақырық түсіретін, қызу түсіретін, терлететін әсерге ие.
Жалаң қызыл миянын құрамында гликозид, глицирризин, флавоноидтар, асиарагин. Қақырық түсіретін, муколиттік (қақырық жібітетін), қабынуға қарсы әсері бар. Қытай шаңы — құрамында танин, кофеин, теофиллин. Тұтқырлық, тонус көтеретін, зәр айдағыш әсері бар. Кәдімгі Фенхель — құрамында эфирлі майлар, дипентин бар. Антисептік, қабынуға қарсы, кақырық түсіретін әсері бар. Домалақ эвкалипт — құрамында эфирлі май (цинеол, пинен, миртенол, пинокарвон, эйдесмол), илік заттар бар. Күшті антисептік әсері бар, әсіресе стрептококктар мен стафилококктарға қатасты, кабынуға қарсы әсерлі. Дәрілік валериана құрамында эфирлі майлар (изовалериан қышқылы, валереналь, борнеол, а-пинен), алколоидтар (валериан, хагинин), сапониндер, кетондар. Организмге көп жақты әсері бар орталық жүйке жүйесінің қозғыштығын төмендетеді, тегіс салалы бұлшықетті мүшелердін түйілуін азайтады.
Сіңуі ішек-қарын жолдары аркылы болады, әсері 30-40 минуттан кейін басталады, қызу басатын әсері препаратты бірінші қабылдаудан 5-8 сағаттан кейін дамиды, ол табиғи салцилаттардың бауырда биотрансформациялануына байланысты болады.
ИНСТИ — шөп түйіршіктері препараты жоғарғы және төменгі тыныс жолдарының қабыну ауруларында болатын — улану белгілерін (гипертермия, тершеңдік, әлсіздік) төмендетеді, антисептік әсері, жөтелдің қарқынын төмендетеді және жөтелмен қақырық шығуын көбейтеді. Аурудың жедел кезеңінің басылуын 3-4 күнге дейін қысқартады.

=== Қолданылуы ===
ИНСТИ - түйіршіктері жоғарғы және төменгі тыныс жолдарының жедел қабыну ауруларының жөтел синдромына колданылады.

=== Қолдану тәсілдері және дозасы ===
Саше-пакетті шыныаяқта ыссы суға ерітеді, және асықпай ішу керек. 

Ересектерге — бір саше-пакеттен күніне 2-3 рет. 

3-тен 15 жасқа дейінгі балаларға — бір саше-пакеттен күніне 2 рет.

=== Жағымсыз әсері ===
Препараттың бөліктеріне аллергиялық реакциялар, қан үюуының көрсеткіштерінің төмендеуі мүмкін.

=== Қолдануға болмайтын жағдайлар ===
Препараттың компоненттеріне жоғары жеке сезімталдық, аспиринге астма, қант диабеті.

=== Басқа дәрілермен әрекеттесуі ===
Жөтел орталығын тежейтетін, сонымен қатар қақырық түзүді азайтатын препараттармен бір уақытта қабылдау ұсынылмайды. Бір уақытта қабылдағанда қан уюына қарсы дәрілердің ацетилсалицил қышқылымен әсерін күшейтеді.

=== Айрыкша нұсқаулар ===
Түйіршіктердің құрамында сахарозаның болуын қант диабетімен, экссудативті диатез ауруларда, сонымен бірге гипокалориялы диетада еске алу қажет. Жатырдың бұлшық етіне ширықтыру әсері туралы клиникалық мәлімегтер тіркелмеген, бірақ препаратгы жүктілікте және емізу кезеңінде қолдану мүмкіндігін дәрігер жеке шешіммен қабылдау қажет.

=== Артық мөлшерлеу ===
Инсти препаратын артық мөлшерлегені жөнінде мәлімет жоқ.

=== Шығару түрі және сақталуы ===
Саше-пакетте 5,6 г түйіршіктер, картонды каптамада 5 саше.

=== Сақталу шарттары және жарамдылық мерзімі ===
25°-цельсийден төмен температурада сақталады. Балалардың қолы жетпейтін орындарға сакталады. Жарамдылык мерзімі 3 жыл.
Қаптамада көрсетілген мерзім өткеннен кейін пайдалануға болмайды.

=== Босату шарттары ===
Рецептісіз босатылады.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Дәрілік заттар]]</text>
      <sha1>26c6dqepb9hy8jqdjn1et3v2znfmjv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Қабдеш Жұмаділов</title>
    <ns>1</ns>
    <id>186284</id>
    <revision>
      <id>3578061</id>
      <parentid>3548604</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21352-71</username>
        <id>179506</id>
      </contributor>
      <comment>/* КазГу Физика факультетінде емес, Филология факультетінде оқыған! Жұбайының есімі - Сәуле Әукенқызы!!! */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3578061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1171" sha1="208doydjhy6gqrbzjjnkmqf10kve9f0" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}
{{Абай Құнанбайұлы жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}

== Жазушының жұбайының аты Самал емес, Сәуле. Түзетүіңізді сұраймын. ==

Жазушының жұбайының аты Самал емес, Сәуле. Түзетүіңізді сұраймын.

--[[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-81132-5|&amp;#126;2026-81132-5]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-81132-5|talk]]) 20:43, 2026 ж. ақпанның 5 (+05)

== КазГу Физика факультетінде емес, Филология факультетінде оқыған! Жұбайының есімі - Сәуле Әукенқызы!!! ==

КазГУ филология факультетінде оқыған, соны тамамдаған! Жұбайының есімі - Сәуле Әукенқызы  [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-21352-71|&amp;#126;2026-21352-71]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-21352-71|talk]]) 10:42, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>208doydjhy6gqrbzjjnkmqf10kve9f0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578190</id>
      <parentid>3578061</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* КазГу Физика факультетінде емес, Филология факультетінде оқыған! Жұбайының есімі - Сәуле Әукенқызы!!! */ Жауап беру</comment>
      <origin>3578190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="teu9krn26laso1yfc1bentnm4lbnez1" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}
{{Абай Құнанбайұлы жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}

== Жазушының жұбайының аты Самал емес, Сәуле. Түзетүіңізді сұраймын. ==

Жазушының жұбайының аты Самал емес, Сәуле. Түзетүіңізді сұраймын.

--[[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-81132-5|&amp;#126;2026-81132-5]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-81132-5|talk]]) 20:43, 2026 ж. ақпанның 5 (+05)

== КазГу Физика факультетінде емес, Филология факультетінде оқыған! Жұбайының есімі - Сәуле Әукенқызы!!! ==

КазГУ филология факультетінде оқыған, соны тамамдаған! Жұбайының есімі - Сәуле Әукенқызы  [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-21352-71|&amp;#126;2026-21352-71]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-21352-71|talk]]) 10:42, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)

:Қайырлы күн! Мақала ішінде қате байқасаңыз, оны өзіңіз түзете аласыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:25, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>teu9krn26laso1yfc1bentnm4lbnez1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бомпас (Шығыс Пиреней)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422047</id>
    <revision>
      <id>3578120</id>
      <parentid>3102559</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Culex</username>
        <id>20090</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>corr. mayor</comment>
      <origin>3578120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6323" sha1="0yxrcaw1ongeqzz2x1wtn0nnbinqgmm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Бомпас
 |шынайы атауы            = Bompas
 |сурет                   = Bompas - Avenue du Haut-Vernet.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=42.7322222222 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.93388888889 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(7223)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Шығыс Пиреней
 |кестедегі аудан         = Шығыс Пиреней (департамент){{!}}Шығыс Пиреней
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Перпиньян (округ){{!}}Перпиньян
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Перпиньян- (кантон)|Перпиньян-]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Laurence Ausina ([[2026]]-[[2032]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5,70
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 9—20
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7223
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 1267,19
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 66430
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 66021
 |ортаққордағы санаты     = Bompas (Pyrénées-Orientales)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бомпас''' ({{lang-fr|Bompas}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Шығыс Пиреней (департамент)|Шығыс Пиреней]] департаментінде орналасқан. [[Перпиньян (округ)|Перпиньян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 5,70 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''66021'', [[пошта индексі]] — ''66430''.

== Географиясы ==
[[Сурет:Map commune FR insee code 66021.png|center|300px|thumb]]

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7223 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 1267,19 адам/км².

{{Демография/FRA/Bompas (Pyrénées-Orientales)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=357 | барлығы=7118
 | е0=195 | ә0=139
 | е5=230 | ә5=246
 | е10=230 | ә10=199
 | е15=205 | ә15=183
 | е20=171 | ә20=142
 | е25=131 | ә25=187
 | е30=155 | ә30=155
 | е35=238 | ә35=226
 | е40=226 | ә40=238
 | е45=199 | ә45=282
 | е50=298 | ә50=310
 | е55=290 | ә55=357
 | е60=228 | ә60=263
 | е65=183 | ә65=179
 | е70=167 | ә70=230
 | е75=163 | ә75=175
 | е80=83 | ә80=115
 | е85=52 | ә85=48
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Bompas (Pyrénées-Orientales)|Бомпас}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66021-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022165637/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=66021-COM |date=2012-10-22 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=42.7322222222,2.93388888889&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Шығыс Пиреней департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>0yxrcaw1ongeqzz2x1wtn0nnbinqgmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Аман-лез-О</title>
    <ns>0</ns>
    <id>432892</id>
    <revision>
      <id>3578084</id>
      <parentid>2970213</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>173801</id>
      </contributor>
      <comment>Photograph updated</comment>
      <origin>3578084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6469" sha1="e24z55k0d2nnre8ikm3bg8v6tc0yghp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сент-Аман-лез-О
 |шынайы атауы            = Saint-Amand-les-Eaux
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Saint-Amand-les-Eaux (Nord).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.4486111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.42805555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(16732)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Нор
 |кестедегі аудан         = Нор (департамент){{!}}Нор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Валансьенн (округ){{!}}Валансьенн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сент-Аман-лез-О-бр-рив-друат (кантон)|Сент-Аман-лез-О-бр-рив-друат]], [[Сент-Аман-лез-О-бр-рив-гош (кантон)|Сент-Аман-лез-О-бр-рив-гош]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Alain Bocquet ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,81
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 14—39
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 16732
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 494,88
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 59230
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 59526
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Amand-les-Eaux
 |сайты                   = http://www.saint-amand-les-eaux.fr
 |сайт тілі               = 
}}
[[Сурет:Abbatiale de Saint-Amand-les-Eaux (21794).jpg|нобай|The abbey church]]
'''Сент-Аман-лез-О''' ({{lang-fr|Saint-Amand-les-Eaux}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Валансьенн (округ)|Валансьенн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 33,81 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59526'', [[пошта индексі]] — ''59230''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 16732 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 494,88 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Amand-les-Eaux}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=663 | барлығы=16578
 | е0=508 | ә0=460
 | е5=512 | ә5=504
 | е10=517 | ә10=493
 | е15=582 | ә15=543
 | е20=499 | ә20=569
 | е25=540 | ә25=508
 | е30=529 | ә30=550
 | е35=558 | ә35=583
 | е40=555 | ә40=663
 | е45=641 | ә45=574
 | е50=503 | ә50=553
 | е55=501 | ә55=493
 | е60=290 | ә60=320
 | е65=303 | ә65=381
 | е70=267 | ә70=434
 | е75=230 | ә75=437
 | е80=175 | ә80=423
 | е85=68 | ә85=312
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Нор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Amand-les-Eaux|Сент-Аман-лез-О}}
* [http://www.saint-amand-les-eaux.fr Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59526-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102203634/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59526-COM |date=2012-11-02 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.4486111111,3.42805555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Нор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Нор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>e24z55k0d2nnre8ikm3bg8v6tc0yghp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578117</id>
      <parentid>3578084</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6484" sha1="nj0pn5pf6qybe6uye0747ghh2wdn6kz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сент-Аман-лез-О
 |шынайы атауы            = Saint-Amand-les-Eaux
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Saint-Amand-les-Eaux (Nord).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.4486111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.42805555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(16732)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Нор
 |кестедегі аудан         = Нор (департамент){{!}}Нор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Валансьенн (округ){{!}}Валансьенн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сент-Аман-лез-О-бр-рив-друат (кантон)|Сент-Аман-лез-О-бр-рив-друат]], [[Сент-Аман-лез-О-бр-рив-гош (кантон)|Сент-Аман-лез-О-бр-рив-гош]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Alain Bocquet ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,81
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 14—39
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 16732
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 494,88
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 59230
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 59526
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Amand-les-Eaux
 |сайты                   = http://www.saint-amand-les-eaux.fr
 |сайт тілі               = 
}}
[[Сурет:Abbatiale de Saint-Amand-les-Eaux (21794).jpg|нобай|The abbey church]]
'''Сент-Аман-лез-О''' ({{lang-fr|Saint-Amand-les-Eaux}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Валансьенн (округ)|Валансьенн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 33,81 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59526'', [[пошта индексі]] — ''59230''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 16732 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 494,88 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Amand-les-Eaux}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=663 | барлығы=16578
 | е0=508 | ә0=460
 | е5=512 | ә5=504
 | е10=517 | ә10=493
 | е15=582 | ә15=543
 | е20=499 | ә20=569
 | е25=540 | ә25=508
 | е30=529 | ә30=550
 | е35=558 | ә35=583
 | е40=555 | ә40=663
 | е45=641 | ә45=574
 | е50=503 | ә50=553
 | е55=501 | ә55=493
 | е60=290 | ә60=320
 | е65=303 | ә65=381
 | е70=267 | ә70=434
 | е75=230 | ә75=437
 | е80=175 | ә80=423
 | е85=68 | ә85=312
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Нор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Amand-les-Eaux|Сент-Аман-лез-О}}
* [http://www.saint-amand-les-eaux.fr Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59526-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102203634/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59526-COM |date=2012-11-02 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.4486111111,3.42805555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Нор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Нор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>nj0pn5pf6qybe6uye0747ghh2wdn6kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бетюн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>434613</id>
    <revision>
      <id>3577968</id>
      <parentid>3539131</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>173801</id>
      </contributor>
      <comment>Photograph updated</comment>
      <origin>3577968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6304" sha1="a11ssgep7b75g107wmtyxle4vhnccyf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Бетюн
 |шынайы атауы            = Béthune
 |сурет                   =La Grand Place de Béthune.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason Maison de Béthune.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.5302 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.6408 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(25766)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Па-де-Кале
 |кестедегі аудан         = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Бетюн (округ){{!}}Бетюн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Бетюн-Нор (кантон)|Бетюн-Нор]], [[Бетюн-Сюд (кантон)|Бетюн-Сюд]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Оливье Гакер ([[2020]]-[[2026]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,43
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 18—42
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25224
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 2675
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 62400
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 62119
 |ортаққордағы санаты     = Béthune
 |сайты                   = http://www.mairie-bethune.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бетюн''' ({{lang-fr|Béthune}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Бетюн (округ)|Бетюн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,97 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''62119'', [[пошта индексі]] — ''62400''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 25766 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 1986,58 адам/км².

{{Демография/FRA/Béthune}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=1287 | барлығы=26462
 | е0=756 | ә0=840
 | е5=832 | ә5=777
 | е10=731 | ә10=727
 | е15=1052 | ә15=1004
 | е20=1287 | ә20=1152
 | е25=1034 | ә25=963
 | е30=833 | ә30=828
 | е35=869 | ә35=827
 | е40=744 | ә40=868
 | е45=842 | ә45=893
 | е50=736 | ә50=831
 | е55=703 | ә55=906
 | е60=528 | ә60=670
 | е65=337 | ә65=473
 | е70=382 | ә70=696
 | е75=270 | ә75=671
 | е80=288 | ә80=560
 | е85=106 | ә85=446
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Béthune|Бетюн}}
* [http://www.mairie-bethune.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715150549/http://www.mairie-bethune.fr/ |date=2009-07-15 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62119-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008011651/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62119-COM |date=2012-10-08 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.5302,2.6408&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>a11ssgep7b75g107wmtyxle4vhnccyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577970</id>
      <parentid>3577968</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3577970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6319" sha1="tie6fw6nxhuw0mrm40f1swo04z20i3n" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Бетюн
 |шынайы атауы            = Béthune
 |сурет                   =La Grand Place de Béthune.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason Maison de Béthune.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.5302 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.6408 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(25766)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Па-де-Кале
 |кестедегі аудан         = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Бетюн (округ){{!}}Бетюн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Бетюн-Нор (кантон)|Бетюн-Нор]], [[Бетюн-Сюд (кантон)|Бетюн-Сюд]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Оливье Гакер ([[2020]]-[[2026]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,43
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 18—42
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 25224
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 2675
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 62400
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 62119
 |ортаққордағы санаты     = Béthune
 |сайты                   = http://www.mairie-bethune.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бетюн''' ({{lang-fr|Béthune}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Бетюн (округ)|Бетюн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12,97 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''62119'', [[пошта индексі]] — ''62400''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 25766 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 1986,58 адам/км².

{{Демография/FRA/Béthune}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=1287 | барлығы=26462
 | е0=756 | ә0=840
 | е5=832 | ә5=777
 | е10=731 | ә10=727
 | е15=1052 | ә15=1004
 | е20=1287 | ә20=1152
 | е25=1034 | ә25=963
 | е30=833 | ә30=828
 | е35=869 | ә35=827
 | е40=744 | ә40=868
 | е45=842 | ә45=893
 | е50=736 | ә50=831
 | е55=703 | ә55=906
 | е60=528 | ә60=670
 | е65=337 | ә65=473
 | е70=382 | ә70=696
 | е75=270 | ә75=671
 | е80=288 | ә80=560
 | е85=106 | ә85=446
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Béthune|Бетюн}}
* [http://www.mairie-bethune.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715150549/http://www.mairie-bethune.fr/ |date=2009-07-15 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62119-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008011651/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62119-COM |date=2012-10-08 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.5302,2.6408&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>tie6fw6nxhuw0mrm40f1swo04z20i3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлеутай Серіков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484840</id>
    <revision>
      <id>3578048</id>
      <parentid>1726555</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T04:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21326-33</username>
        <id>179500</id>
      </contributor>
      <comment>Деректер қостым.</comment>
      <origin>3578048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="fuh8h8omiyvw3lt77t3qpb1a5ehfue4" xml:space="preserve">'''Төлеутай Серіков'''

Серіков Төлеутай Дәрібай ұлы 28.09.1975 жылы Семей обл. Шұбартау ауданы. Бидайық ауылында туған. 1982-1992жыл аралығында ауылдық &quot;Екпін &quot; орта мектебінде білім алды. 1995-1999жыл аралығында Павлодар қаласында П. И. Чайковский атындағы музыка колледжінде оқып, әнші-күйші мамандығын алып шықты. 1999-2003жыл аралығында Қазақ Ұлттық консерваториясында Қайрат. Байбосынов класында білім алып,ақын-композитор  Тайжан.Қалмағанбетовтың өмір жолы мен шығармашылығын зерттеп, дипломдық жұмыс жазып, консерваторияны табысты аяқтады. 2003-2019жыл аралығында Алматы облыстық Сүйінбай атындағы филармониясында жеке дауыстағы әнші қызметін атқара жүріп, Республикалық байқаулардан Гран-Прий, екінші және үшінші дәрежелі лауреат атанды және түрлі теле жобаларға қатысты. 2008жылы дәстүрлі әнді насихаттағаны үшін &quot;Серпер&quot; Жастар Одағы силығының лауреаты атағымен марапатталды. 2010жылы Шанхай қаласында бір ай, 2015жылы Милан қаласында 6 ай  дүниежүзілік ЭКСПО көрмесіне қатысып Қазақтың дәстүрлі ән мәдениетін насихаттады. 

Туркия, Ресей, Өзбекстан, Израиль,Италия,Қытай, Қырғызстан мемлекеттерін гастрольдік сапармен жүріп, Қазақ дәстүрлі әнін шырқады. 

Бүгінгі уақытта Талдықорған қаласында Қ. Байсейітов атындағы музыка колледжі, &quot;дәстүрлі ән&quot; бөлімінде ұстаздық қызмет атқаруда... 

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>fuh8h8omiyvw3lt77t3qpb1a5ehfue4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578196</id>
      <parentid>3578048</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-21326-33|~2026-21326-33]] ([[User talk:~2026-21326-33|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1726555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="674" sha1="0scpwtgdq3ajplnan7elpuxr7siaqgq" xml:space="preserve">'''Төлеутай Серіков''' 1975 жылы Шығыс Қазақстан облысы Бидайық ауылында дүниеге келген&lt;ref&gt;&quot;Қазақтың дәтүрлі 1000 әні&quot;, EL production company, Co.Ltd 2010&lt;/ref&gt;. Павлодар қаласындағы П.И.Чайковский атындағы музыка колледжін және Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. Қазір Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясында әнші.
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>0scpwtgdq3ajplnan7elpuxr7siaqgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3578113</id>
      <parentid>3577766</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3578113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17102" sha1="sjyxv34531lxhm415x03vb0cwa7t24v" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35037]||616||26||18||263||23||3||33912||8||0||168||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28568]||275||6||9||1307||42||7||26220||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2070]||216||6||4||279||7||13||1534||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1275]||70||0||3||6||2||1||1170||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1147]||37||0||0||11||17||0||1071||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 826]||116||89||10||13||13||2||557||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 435]||1||0||0||16||3||2||393||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 318]||15||0||7||13||4||1||263||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>sjyxv34531lxhm415x03vb0cwa7t24v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3577885</id>
      <parentid>3577232</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3577885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13154" sha1="c4pybjrhb2lxjmdh23ih6wsdrc3wo0a" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3168}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1482}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:1277}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:793}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 7 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 8 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 9 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:189}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 11 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:113}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 13 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 14 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}}
|-
| 15 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:87}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 16 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}}
|-
| 17 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 18 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 19 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}}
|-
| 20 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 21 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 22 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 23 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}}
|-
| 24 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}}
|-
| 25 || [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] || [[Special:Contributions/Ермек Нәзерке Еркінқызы|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}
|-
| 26 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 27 || [[User:Мақпал гидролог|Мақпал гидролог]] || [[Special:Contributions/Мақпал гидролог|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Мақпал гидролог}}
|-
| 28 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}}
|-
| 29 || [[User:Dilnazavr|Dilnazavr]] || [[Special:Contributions/Dilnazavr|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Dilnazavr}}
|-
| 30 || [[User:Керимкулов Батыр|Керимкулов Батыр]] || [[Special:Contributions/Керимкулов Батыр|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Керимкулов Батыр}}
|-
| 31 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Gulimaa}}
|-
| 32 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}}
|-
| 33 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}}
|-
| 34 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}}
|-
| 35 || [[User:Нарбаева Каракоз|Нарбаева Каракоз]] || [[Special:Contributions/Нарбаева Каракоз|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Нарбаева Каракоз}}
|-
| 36 || [[User:Алдаберген Ұлжан|Алдаберген Ұлжан]] || [[Special:Contributions/Алдаберген Ұлжан|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Алдаберген Ұлжан}}
|-
| 37 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}}
|-
| 38 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 39 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}}
|-
| 40 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}}
|-
| 41 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}}
|-
| 42 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 43 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}}
|-
| 44 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}
|-
| 45 || [[User:Ақмешіт|Ақмешіт]] || [[Special:Contributions/Ақмешіт|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Ақмешіт}}
|-
| 46 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 47 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}}
|-
| 48 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}}
|-
| 49 || [[User:Андрианова Анастасия Антоновна|Андрианова Анастасия Антоновна]] || [[Special:Contributions/Андрианова Анастасия Антоновна|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Андрианова Анастасия Антоновна}}
|-
| 50 || [[User:Yernur055|Yernur055]] || [[Special:Contributions/Yernur055|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Yernur055}}
|-
| 51 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Lanananna}}
|-
| 52 || [[User:Imambek Onlasyn|Imambek Onlasyn]] || [[Special:Contributions/Imambek Onlasyn|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Imambek Onlasyn}}
|-
| 53 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Poundgated}}
|-
| 54 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Топчикмед}}
|-
| 55 || [[User:Maktakyz|Maktakyz]] || [[Special:Contributions/Maktakyz|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Maktakyz}}
|-
| 56 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}}
|-
| 57 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}}
|-
| 58 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 59 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 60 || [[User:Эльмира 76|Эльмира 76]] || [[Special:Contributions/Эльмира 76|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Эльмира 76}}
|-
| 61 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Айбаса}}
|-
| 62 || [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] || [[Special:Contributions/Almatoswiki|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Almatoswiki}}
|-
| 63 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}}
|-
| 64 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}}
|-
| 65 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}}
|-
| 66 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}}
|-
| 67 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 68 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 69 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}}
|-
| 70 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}}
|-
| 71 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}}
|-
| 72 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}}
|-
| 73 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}}
|-
| 74 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}}
|-
| 75 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}}
|-
| 76 || [[User:Ғауғауррр|Ғауғауррр]] || [[Special:Contributions/Ғауғауррр|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ғауғауррр}}
|-
| 77 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 78 || [[User:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] || [[Special:Contributions/Epoxa-HH|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Epoxa-HH}}
|-
| 79 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}}
|-
| 80 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 81 || [[User:Aizhan Isk|Aizhan Isk]] || [[Special:Contributions/Aizhan Isk|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aizhan Isk}}
{{/end}}</text>
      <sha1>c4pybjrhb2lxjmdh23ih6wsdrc3wo0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қайыммұнар Табеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>507874</id>
    <revision>
      <id>3577967</id>
      <parentid>3502922</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар|2025 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3577967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7422" sha1="5edkmfnibxf932crq18io2g8wcmltlv" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Табеев Қайым-Мұнар
 |Туған жылы                  1956
 |Туған күні          =  5 мамырда
 |Ұлты                  =  Қазақ
}}


'''Табеев Қайым-Мұнар''', жазушы  (1956-2025)

1956 жылы 5 мамырда  бұрынғы Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы , Аягөз ауданы «Шолпан» кеңшарында дүниеге келген. 1981 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік  университетінің журналистика факультетін бітірген. 1999 жылы Қазақ мемлекеттік Заң университетінің аспирантурасын социолог-заңгер мамандығы бойынша аяқтаған. 2002 жылы Алматы мемлекеттік басқару институтында, 2004 жылы ҚР Президенті жанындағы қызмет академиясының мамандықты жетілдіру курсында оқыған. Журналист, жазушы және қоғам қайраткері. Қазақстан Жазушылар Одағының, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі. Қазақстан Жастар Одағы және Қазақстан Журналистер Одағы сыйлықтарының лауреаты.
Шығармашылық жолын 1981 жылы республикалық «Қазақстан пионері» (қазіргі Ұлан») газетінен бастап, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш»), «Қазақ әдебиеті» , «Егемен Қазақстан» газеттерінде тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі міндеттерін атқарды. 1994-1996 жылдары Қазақстан Президенті Баспасөз қызметінің кеңесшісі, 1996-1997 жылдары Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігінің бас маманы, 1998-2012 жылдары Алматы қаласы  әкімі аппараты  Тіл басқармасының  бас маманы , бастығы, Ішкі саясат департаменті БАҚ және ақпараттық саясат бөлімінің бастығы,  Алматы қаласы Әкімі аппараты ұлт саясаты жөніндегі бөлімінің бастығы қызметтерін атқарып, Қазақстан халқы Ассамблеясының Алматы қалалық хатшылығының  меңгерушісі болған. 2012 жылдың 1 қазанынан &quot;Нұр Отан&quot; партиясы Алматы қалалық филиалының Қоғамдық-саяси бөлімінің меңгерушісі, Баспасөз хатшысы, қалалық филиал Төрағасының орынбасары. Сонымен қатар, қоғамдық негізде Алматы қалалық &quot;Мирас&quot; рухани қоғамдық кеңесі Төрағасының орынбасары.
Белгілі публицист-жазушы Қайым-Мұнар Табеев - әйгілі Желтоқсан оқиғасы жайында ең алғашқы болып басылым беттеріне мақала жариялаған қаламгерлердің бірегейі. Ол 1986 жылғы Желтоқсанды оқиға емес, &quot;көтеріліс&quot; деген дұрыс деп баға берген. 
Қайым-Мұнар Табеев 1986 жылдың ызғарлы Желтоқсанында алаңға шыққан жастар билік үшін емес, тек өз елінде өз ана тілінде сөйлеп, ана тілінде білім алу сынды адами құқыларын талап етіп шықты деп атап көрсетеді.

== Шығармашылықтары ==
«Шырқа керней» («Жалын», 1983), «Ар өлшемі» («Жалын», 1984),  «Қатарда жүр қарт солдат» («Қайнар», 1985),  «Халық қалаулылары» («Қайнар», 1987),  «Байғазы», («Жалын», 1989),  «Алматы. Желтоқсан-86» («Шабыт», 1991)  жинақтарында деректі әңгімелері жарияланды. 
«XX ғасырдың обасы»  («Қазақстан», 1989), &quot;Желтоқсан жаңғырығы&quot; (&quot;Гауһар&quot; баспасы, 1991 ж.), «Үш күннің дерекнамасы» («Дәуір», «Науан хазірет» баспалары, 1993), «Мұзда жанған алау»  («Дәуір», 1993),  «Қайсар рухты қазақ»  («Атамұра», 1994), «Қазақтың желтоқсаны» (Дайк-Пресс, 2006) атты кітаптары жарық көрді. 
1989 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы жанынан құрылған Адам құқын қорғау комиссиясының  жауапты хатшысы, 2006 жылы Қазақстан Халқы Ассамблеясының мүшесі және Алматы қалалық атқару хатшылығының меңгерушісі болып сайланған. 
1990 жылы Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты, 1994 жылы Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты атағын иеленді. Республикалық баспасөз конкурстарының бірнеше дүркін жүлдегері. Оның ішінде Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының жас зерттеушілерге арналған жүлдесінің иегері және «Парасат», «Қазақстан әйелдері», «Денсаулық» журналдары, «Лениншіл жас», «Қазақ әдебиеті» газеттері ұйымдастырған тарихи тақырыптық конкурстардың жеңімпазы.  &quot;Құрмет&quot; орденінің иегері. «Астанаға 10 жыл», &quot;Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл&quot;, &quot;Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 20 жыл&quot;, &quot;Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot;,&quot;Желтоқсан Ардагері&quot;, &quot;ҚР Ұлттық Ұланының үздігі&quot; медальдарымен, ҚР Президентінің Алғыс хатымен, Ақпарат және баспасөз, Қоршаған ортаны қорғау минстрліктері мен Алматы қаласы Әкімінің  Құрмет грамоталарымен марапатталған.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>5edkmfnibxf932crq18io2g8wcmltlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528047</id>
    <revision>
      <id>3578006</id>
      <parentid>3407598</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19472" sha1="n4m6pz2f4qurgvnypf8n6o1krfy4a4t" xml:space="preserve">{{Театр
 |атауы	     = М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры
 |сурет           = М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.jpg  
 |сурет ені    = 
 |сурет тақырыбы  = 
 |театр типі            = 
 |Негізделгені               = 1899
 |Негізін қалаған            =
 |Жабылды                =
 |Театр труппасы         = 
 |Жанрлар                 = драма
 |марапаттары               = 
 |Орналасуы        = {{KAZ}}  &lt;br /&gt; [[Астана]], Желтоқсан көшесі, 13 
 |Мекен-жайы                =   
 |Сыйымдылығы           = 
 |Статус                = Академиялық
 |Ведомство             = 
 |Директоры              = Еркін Қасенов 
 |Көркемдік жетекшісі =   
 |Бас режиссёрі      =   Бекпулат Парманов
 |Бас дирижёрі       = 
 |Бас балетмейстері  = 
 |Бас хормейстері    = 
 |Бас суретші      = Қанат Мақсұтов
 |Сайты                  = 	 		 
 |Викиқор             = 
}}
'''М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры''' – [[Қазақстан]] және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдері бойынша ең көне және алдыңғы қатарлы театрлардың бірі. [[Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Тарихы ==
* [[1899 жыл|1899]] жылы [[Нұр-Сұлтан|Ақмола]]да драма өнерін сүйетін қауым мен жергілікті көпестердің арқасында театр ашылып, көп ұзамай ол қала тұрғындары арасында асқан танымалдылыққа ие болды. Театрдың штаты 1920-жылдардың басында ғана толықтай жасақталып болды.
* [[1940 жыл|1940]]–жылдары Ақмола театры алдыңғы қатардағы шығармашылық ұжымға айналды. 
* [[1943 жыл|1943]] жылдан бастап қазақ бөлімі өз жұмысын бастады. Осы кезеңдегі алғашқы қойылым — Ғабиден Мұстафиннің &quot;Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу&quot; пьесасы бойынша қойылған &quot;Жарыс&quot; спектаклі болды.
* [[1955 жыл|1955]] жылы &quot;Ақмола өлкелік драма театры&quot; деген атпен қайта құрылып, сол жылы 22 желтоқсанда тұңғыш рет театр шымылдығы В.М. Гусевтің «Иван Рыбаков» атты драмасымен ашылды. Алғашында жаңа ашылған театр труппасына МХАТ, Кіші театр, Мәскеудің Сатира және Ленин комсомолы атындағы театрлары қамқорлық жасады. Театр репертуарынан классикалық (А. Островскийдің «Тұңғиығы», совет (Погодиннің «Тыңға аттанған үшеуі», «Үшінші шабыты» мен «Кремль куранттары», Шекспирдің «Ромео мен Джульеттасы», Лондонның «Ұрлығы»), және шетел (Де Филиппоның «Филумена Мартураносы», Крониннің «Броуди қамалы» тағы басқа) драматургиясының туындылары орын алды. Мұнда режиссер Е.Е. Орел, А. Смеляков, актерлер А.А. Броженко, И. М. Быстрицкая, М. Ковалева, Г. Морев, Н.Г. Назарковская, Г. А. Пономарев, Д. Ф. Терентюк, К. Чистякова тағы басқа қызмет етіп, театр труппасының қалыптасып дамуына үлес қосты.
* [[1959 жыл|1959]] жылдан бастап театрға Максим Горькийдің есімі берілді. Қала тұрғындары Михаил Рощиннің &quot;Валентин және Валентин&quot;, Алексей Коломиецтің &quot;Көгілдір бұғылар&quot;, Бертольт Брехттің &quot;Кураж шешей мен оның балалары&quot;, Вина Дельмардың &quot;Ертеңгі күнге жол бер&quot; және т.б. қойылымдарды сүйіп көрді. Гастрольдік сапармен театр труппасы Балқашта, Днепропетровскіде, Екібастұзда, Жезқазғанда, Кривой Рогта, Көкшетауда, Қарағандыда, Новосибирскіде, Теміртауда, Алматыда (1969) тағы басқа қалаларда болып, өнер көрсетті. 
* [[1966 жыл|1966]] жылы облыстық драма театрына айналды. 
* [[1991 жыл|1991]] жылы театрдың репертуары жаңа қойылымдармен толықты. Олар — Иранбек Оразбаевтың &quot;Шыңғысхан&quot; (1992 жыл), Мұхтар Әуезовтің &quot;Абай жолы&quot; романының желісі бойынша қойылған &quot;Ақиқатты іздеп ерте есейдің&quot; (1995 жыл), Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығына арналған театр фестивалінде бірінші орын алған &quot;Кене хан&quot;. Соңғысында басты рөлдерді сомдаған Константин Переверзев пен Наталья Косенко Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, ал [[Владимир Трофимович Архипенков|Владимир Архипенков]] &quot;Қазақстан халық әртісі&quot; атағын иеленді.

Театр труппасында Қазақстан ССР халық әртісі Е. Е. Орел, Қазақстан ССР-інің еңбек сіңірген әртістері В. Т. [[Владимир Трофимович Архипенков|Архипенков]], Л. С. Групп, Е. Марулина, Н. М. Моливидов, Молдавия ССР-інің еңбек сіңірген әртісі Р. И. Светинская, режиссер В. Е. Горюнов тағы басқа қызмет етеді. Театрдың бас режиссері – Қазақстан КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері И. И. Сермягин.

== Жаңа кезең жетістіктері ==
Қазір орыс драма театры репертуарында Н. Гоголь, А. Чехов, Ж. Кокто, А. Вампилов, У. Шекспир, Т. Уильямс, С. Мрожек, Б. Бехта шығармалары негізінде қойылған 20-дан астам қойылым бар. Бірнеше жылдың көлемінде көрерменді бала кезінен тәрбиелеу ісі дәстүрге айналды. Осыған орай, өнерді бағалайтын жас балғындарға арналған 10-нан астам музыкалық ертегілер театр репертуарынан орын алды. Гастрольдік сапарлар мен әртүрлі көлемдегі театр фестивальдарына қатысу театр өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. 

Марапаттары: 
* [[Мәскеу]] қаласына гастрольдік сапар өткізуге шақырту алған – Саранск қаласындағы (Мордовия, 2006 ж.) [[Ресей]] және алыс-жақын шет мемлекеттердің орыс драма театрларының Халықаралық фестивалі: Құрмет дипломдарымен марапатталған, [[Санкт-Петербург]] қаласындағы «Встречи в России» атты ТМД және [[Балтық елдері]] орыс театрларының IX, XII және XIV Халықаралық фестивалінің қатысушысы;
* театр әртістері лауреат атанған, Гранададағы (Испания, 2007 ж.) орыс тілі жылына арналған, Бүкіләлемдік конгресс аясында өткен Халықаралық театр фестивалі; 
* [[Бейжің|Пекин]] қаласына (Қытай, 2008 ж.) У.Шекспирдің шығармашылығына арналған, ІІІ Халықаралық  театр  фестиваліне  сапар;  
* [[2009 жыл|2009]] жылғы Ресейдің оңтүстік-орал астанасы [[Челябі|Челябинск]]іге гастрольдік сапар; 
* XVII және XVIІІ Республикалық драма театрлары фестиваліне қатысушы (2009 және [[2010 жыл|2010]] жылдардың күз мезгілі);  
* Қазақстанның [[Өскемен]], [[Алматы]], [[Қарағанды]], [[Шымкент]], [[Ақтау]] және т.б. қалаларындағы гастрольдік сапарлар; 
* [[2011 жыл|2011]] жылдың наурыз айы Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдық мерейтойына арналған, І Ұлттық театрлар фестивалі; 
* Махачкаладағы (Дағыстан Республикасы, 2011 ж.) [[Солтүстік Кавказ]] елдері және [[Қара теңіз]] бен [[Каспий теңізі]] аймақтарындағы мемлекеттердің драма театрларының ІІІ Халықаралық  фестивалі; 
* Қазақ-венгер байланысы тарихында театр тұңғыш рет Р. Отарбаевтың «Сұлтан Бейбарыс» қойылымымен, халқының көп бөлігін ғұндар (венгер қыпшақтары) құрайтын Сольнок қаласында ([[Мажарстан|Венгрия]], 2011 жылы) ғажайып гастрольдік сапар жобасына қатысты. Бұл Ортаазиялық Қазақстан мен Европалық Венгрияны байланыстырудағы түрік мәдениетінің маңызын көрсететін жоба болды. Алынған жоғары марапаттар мен орындар Горький театрының жаңа кезеңінің символына айналды.
* [[2012 жыл|2012]] жылы театр Академиялық мәртебе алды.
* [[2016 жыл|2016]] жылы [[Брест]] қаласындағы &quot;Ақ Вежа&quot; фестивалінде театр актрисасы Полина Харламова &quot;Ең үздік әйел бейнесі&quot; номинациясында марапатталды. Осы жылы театр Мәскеудегі Астананың он күндігі бағдарламасының аясында &quot;Сақ патшасы Томирис&quot; қойылымын қоюға Қазақстан атынан барған жалғыз өнер ұжымы болды. 
* [[2017 жыл|2017]] жылдың шілде айында IV Қазақстанның этникалық театрлары атты республикалық фестивальде театр актрисасы Светлана Фортуна Анна Каренинаны сомдағаны үшін &quot;Ең үздік әйел бейнесі&quot; номинациясында марапатталды. Қазан айында Көкшетау қаласында өткен &quot;Күзгі театр&quot; республикалық фестивалінде Александр Яблонскийдің пьесасы бойынша қойылған &quot;Пұтқа табынушылар&quot; спектаклі ең үздік атанды. Осы жылы театрдың басты суретшісі, ҚР мәдениет қайраткері Қанат Мақсұтовке &quot;Қазақстанның үздік суретші-сценографы&quot; номинациясында &quot;Сахнагер&quot; ұлттық театр жүлдесі табысталды.
* [[2018 жыл|2018]] жылдың сәуір айында Санкт-Петербург қаласында ТМД және Балтық мемлекеттерінің қатысуымен өткен&quot; Ресейдегі кездесулер&quot; атты халықаралық орыс театрлары фестивалінде Максим Горький атындағы мәдениет ордасы &quot;театр саласын дамытуға қосқан үлесі үшін&quot; КСРО халық әртісі Кирилл Лавровтың жүлдесін иеленді. Маусым айында Астананың 20-жылдығына арналған VI халықаралық SAMGAU театрлар фестивалінде &quot;Евгений Онегин&quot; қойылымы бас жүлдені жеңіп алды. Қыркүйек айында театр ұжымы Астананың 20-жылдығы мен театрдың көрнекті қайраткері, актер, режиссер және Қазақстанның халық әртісі Райымбек Сейтметовтің 80-жылдығына арналған XXVI Қазақстанның драма театрлары республикалық фестивалінде Томиристің жарқын бейнесін халыққа жеткізе білген актриса Анастасия Вороцова &quot;Ең үздік әйел бейнесі&quot; номинациясын жеңіл алды. Қараша айында театр актері, ҚР халық әртісі, мәдениет қайраткері Сергей Матвеев II республикалық театрлардың кіші фестивалінде &quot;Ең үздік ер адам бейнесі&quot; номинациясын иеленді. Кіші формадағы фестиваль &quot;Дарын&quot; жастар сыйлығының иегері, режиссер, актер, ақын Рүстем Есдәулетовтің атымен аталады. ҚР еңбек сіңірген қайраткері Роман Чехонадский &quot;Үздік ер адам бейнесі 2018&quot; номинациясын жеңіп алды. Жас актерлер Полина Харламова мен Сергей Маштаковқа &quot;Үміт&quot; номинациялары берілді. &quot;Жыл адамы 2018&quot; республикалық жобасының нәтижесі бойынша ҚР еңбек сіңірген қайраткері Еркін Қасенов &quot;Мәдениет қайраткері&quot; номинациясын жеңіп, &quot;Алтын адам&quot; сыйлығының лауреаты атанды.

== Тетар актерлері ==
Бүгінгі таңдағы театр ұжымының өзегін – Қырғызстанның Халық әртісі, «Мәдениет қайраткері» Сергей Матвеев, Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі, Достық орденінің иегері Наталья Косенко, сахна майталмандары «Ерең еңбегі үшін», «Құрмет» ордендерінің иегері Владимир Иваненко, «Мәдениет қайраткері» Николай Макаров, «Ерең еңбегі үшін медалінің иегері» Людмила Крючкова, «Мәдениет қайраткері» Роман Чехонадский, Нина Дроботова, Наталья Матвеева, Зинаида Абаназиди, Маргарита Мухаметдиева, Игорь Седин, Светлана Фортуна, Александр Корженко, Иван Анопченко, Денис Анников, Виктор Житков, Лариса Лебедева, Болат Кирибаев, Ирина Наумова және жас талантты актерлар құрайды.

[[2007 жыл|2007]] жылдан театрды Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасының, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы мерейтойлық медалінің иегері, «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері», «Мәдениет қайраткері» Қасенов Еркін Тілеуғазыұлы басқарды. [[2009 жыл|2009]] жылдан театрдың бас режиссері – Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі, профессор Бекпулат Парманов және бас суретшісі – «Мәдениет қайраткері» Қанат Мақсұтов (&lt;small&gt;''2012 жылғы мәліметтер''&lt;/small&gt;).&lt;ref&gt;Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 1.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 2.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 3.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 4.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 5.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 6.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Астана ескерткіштері}}

[[Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Астана қаласы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Астана театрлары]]</text>
      <sha1>n4m6pz2f4qurgvnypf8n6o1krfy4a4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578007</id>
      <parentid>3578006</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19468" sha1="m8r6izu3diztjalx2wrvd4asf4d1ter" xml:space="preserve">{{Театр
 |атауы	     = М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры
 |сурет           = М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры.jpg  
 |сурет ені    = 
 |сурет тақырыбы  = 
 |театр типі            = 
 |Негізделгені               = 1899
 |Негізін қалаған            =
 |Жабылды                =
 |Театр труппасы         = 
 |Жанрлар                 = драма
 |марапаттары               = 
 |Орналасуы        = {{KAZ}}  &lt;br /&gt; [[Астана]], Желтоқсан көшесі, 13 
 |Мекен-жайы                =   
 |Сыйымдылығы           = 
 |Статус                = Академиялық
 |Ведомство             = 
 |Директоры              = Еркін Қасенов 
 |Көркемдік жетекшісі =   
 |Бас режиссёрі      =   Бекпулат Парманов
 |Бас дирижёрі       = 
 |Бас балетмейстері  = 
 |Бас хормейстері    = 
 |Бас суретші      = Қанат Мақсұтов
 |Сайты                  = 	 		 
 |Викиқор             = 
}}
'''М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры''' – [[Қазақстан]] және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдері бойынша ең көне және алдыңғы қатарлы театрлардың бірі. [[Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші.

== Тарихы ==
* [[1899 жыл|1899]] жылы [[Нұр-Сұлтан|Ақмола]]да драма өнерін сүйетін қауым мен жергілікті көпестердің арқасында театр ашылып, көп ұзамай ол қала тұрғындары арасында асқан танымалдылыққа ие болды. Театрдың штаты 1920-жылдардың басында ғана толықтай жасақталып болды.
* [[1940 жыл|1940]]–жылдары Ақмола театры алдыңғы қатардағы шығармашылық ұжымға айналды. 
* [[1943 жыл|1943]] жылдан бастап қазақ бөлімі өз жұмысын бастады. Осы кезеңдегі алғашқы қойылым — Ғабиден Мұстафиннің &quot;Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу&quot; пьесасы бойынша қойылған &quot;Жарыс&quot; спектаклі болды.
* [[1955 жыл|1955]] жылы &quot;Ақмола өлкелік драма театры&quot; деген атпен қайта құрылып, сол жылы 22 желтоқсанда тұңғыш рет театр шымылдығы В.М. Гусевтің «Иван Рыбаков» атты драмасымен ашылды. Алғашында жаңа ашылған театр труппасына МХАТ, Кіші театр, Мәскеудің Сатира және Ленин комсомолы атындағы театрлары қамқорлық жасады. Театр репертуарынан классикалық (А. Островскийдің «Тұңғиығы», совет (Погодиннің «Тыңға аттанған үшеуі», «Үшінші шабыты» мен «Кремль куранттары», Шекспирдің «Ромео мен Джульеттасы», Лондонның «Ұрлығы»), және шетел (Де Филиппоның «Филумена Мартураносы», Крониннің «Броуди қамалы» тағы басқа) драматургиясының туындылары орын алды. Мұнда режиссер Е.Е. Орел, А. Смеляков, актерлер А.А. Броженко, И. М. Быстрицкая, М. Ковалева, Г. Морев, Н.Г. Назарковская, Г. А. Пономарев, Д. Ф. Терентюк, К. Чистякова тағы басқа қызмет етіп, театр труппасының қалыптасып дамуына үлес қосты.
* [[1959 жыл|1959]] жылдан бастап театрға Максим Горькийдің есімі берілді. Қала тұрғындары Михаил Рощиннің &quot;Валентин және Валентин&quot;, Алексей Коломиецтің &quot;Көгілдір бұғылар&quot;, Бертольт Брехттің &quot;Кураж шешей мен оның балалары&quot;, Вина Дельмардың &quot;Ертеңгі күнге жол бер&quot; және т.б. қойылымдарды сүйіп көрді. Гастрольдік сапармен театр труппасы Балқашта, Днепропетровскіде, Екібастұзда, Жезқазғанда, Кривой Рогта, Көкшетауда, Қарағандыда, Новосибирскіде, Теміртауда, Алматыда (1969) тағы басқа қалаларда болып, өнер көрсетті. 
* [[1966 жыл|1966]] жылы облыстық драма театрына айналды. 
* [[1991 жыл|1991]] жылы театрдың репертуары жаңа қойылымдармен толықты. Олар — Иранбек Оразбаевтың &quot;Шыңғысхан&quot; (1992 жыл), Мұхтар Әуезовтің &quot;Абай жолы&quot; романының желісі бойынша қойылған &quot;Ақиқатты іздеп ерте есейдің&quot; (1995 жыл), Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығына арналған театр фестивалінде бірінші орын алған &quot;Кене хан&quot;. Соңғысында басты рөлдерді сомдаған Константин Переверзев пен Наталья Косенко Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, ал [[Владимир Трофимович Архипенков|Владимир Архипенков]] &quot;Қазақстан халық әртісі&quot; атағын иеленді.

Театр труппасында Қазақстан ССР халық әртісі Е.Е. Орел, Қазақстан ССР-інің еңбек сіңірген әртістері В. Т. [[Владимир Трофимович Архипенков|Архипенков]], Л.С. Групп, Е. Марулина, Н. М. Моливидов, Молдавия ССР-інің еңбек сіңірген әртісі Р. И. Светинская, режиссер В.Е. Горюнов тағы басқа қызмет етеді. Театрдың бас режиссері – Қазақстан КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері И.И. Сермягин.

== Жаңа кезең жетістіктері ==
Қазір орыс драма театры репертуарында Н. Гоголь, А. Чехов, Ж. Кокто, А. Вампилов, У. Шекспир, Т. Уильямс, С. Мрожек, Б. Бехта шығармалары негізінде қойылған 20-дан астам қойылым бар. Бірнеше жылдың көлемінде көрерменді бала кезінен тәрбиелеу ісі дәстүрге айналды. Осыған орай, өнерді бағалайтын жас балғындарға арналған 10-нан астам музыкалық ертегілер театр репертуарынан орын алды. Гастрольдік сапарлар мен әртүрлі көлемдегі театр фестивальдарына қатысу театр өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. 

Марапаттары: 
* [[Мәскеу]] қаласына гастрольдік сапар өткізуге шақырту алған – Саранск қаласындағы (Мордовия, 2006 ж.) [[Ресей]] және алыс-жақын шет мемлекеттердің орыс драма театрларының Халықаралық фестивалі: Құрмет дипломдарымен марапатталған, [[Санкт-Петербург]] қаласындағы «Встречи в России» атты ТМД және [[Балтық елдері]] орыс театрларының IX, XII және XIV Халықаралық фестивалінің қатысушысы;
* театр әртістері лауреат атанған, Гранададағы (Испания, 2007 ж.) орыс тілі жылына арналған, Бүкіләлемдік конгресс аясында өткен Халықаралық театр фестивалі; 
* [[Бейжің|Пекин]] қаласына (Қытай, 2008 ж.) У.Шекспирдің шығармашылығына арналған, ІІІ Халықаралық  театр  фестиваліне  сапар;  
* [[2009 жыл|2009]] жылғы Ресейдің оңтүстік-орал астанасы [[Челябі|Челябинск]]іге гастрольдік сапар; 
* XVII және XVIІІ Республикалық драма театрлары фестиваліне қатысушы (2009 және [[2010 жыл|2010]] жылдардың күз мезгілі);  
* Қазақстанның [[Өскемен]], [[Алматы]], [[Қарағанды]], [[Шымкент]], [[Ақтау]] және т.б. қалаларындағы гастрольдік сапарлар; 
* [[2011 жыл|2011]] жылдың наурыз айы Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдық мерейтойына арналған, І Ұлттық театрлар фестивалі; 
* Махачкаладағы (Дағыстан Республикасы, 2011 ж.) [[Солтүстік Кавказ]] елдері және [[Қара теңіз]] бен [[Каспий теңізі]] аймақтарындағы мемлекеттердің драма театрларының ІІІ Халықаралық  фестивалі; 
* Қазақ-венгер байланысы тарихында театр тұңғыш рет Р. Отарбаевтың «Сұлтан Бейбарыс» қойылымымен, халқының көп бөлігін ғұндар (венгер қыпшақтары) құрайтын Сольнок қаласында ([[Мажарстан|Венгрия]], 2011 жылы) ғажайып гастрольдік сапар жобасына қатысты. Бұл Ортаазиялық Қазақстан мен Европалық Венгрияны байланыстырудағы түрік мәдениетінің маңызын көрсететін жоба болды. Алынған жоғары марапаттар мен орындар Горький театрының жаңа кезеңінің символына айналды.
* [[2012 жыл|2012]] жылы театр Академиялық мәртебе алды.
* [[2016 жыл|2016]] жылы [[Брест]] қаласындағы &quot;Ақ Вежа&quot; фестивалінде театр актрисасы Полина Харламова &quot;Ең үздік әйел бейнесі&quot; номинациясында марапатталды. Осы жылы театр Мәскеудегі Астананың он күндігі бағдарламасының аясында &quot;Сақ патшасы Томирис&quot; қойылымын қоюға Қазақстан атынан барған жалғыз өнер ұжымы болды. 
* [[2017 жыл|2017]] жылдың шілде айында IV Қазақстанның этникалық театрлары атты республикалық фестивальде театр актрисасы Светлана Фортуна Анна Каренинаны сомдағаны үшін &quot;Ең үздік әйел бейнесі&quot; номинациясында марапатталды. Қазан айында Көкшетау қаласында өткен &quot;Күзгі театр&quot; республикалық фестивалінде Александр Яблонскийдің пьесасы бойынша қойылған &quot;Пұтқа табынушылар&quot; спектаклі ең үздік атанды. Осы жылы театрдың басты суретшісі, ҚР мәдениет қайраткері Қанат Мақсұтовке &quot;Қазақстанның үздік суретші-сценографы&quot; номинациясында &quot;Сахнагер&quot; ұлттық театр жүлдесі табысталды.
* [[2018 жыл|2018]] жылдың сәуір айында Санкт-Петербург қаласында ТМД және Балтық мемлекеттерінің қатысуымен өткен&quot; Ресейдегі кездесулер&quot; атты халықаралық орыс театрлары фестивалінде Максим Горький атындағы мәдениет ордасы &quot;театр саласын дамытуға қосқан үлесі үшін&quot; КСРО халық әртісі Кирилл Лавровтың жүлдесін иеленді. Маусым айында Астананың 20-жылдығына арналған VI халықаралық SAMGAU театрлар фестивалінде &quot;Евгений Онегин&quot; қойылымы бас жүлдені жеңіп алды. Қыркүйек айында театр ұжымы Астананың 20-жылдығы мен театрдың көрнекті қайраткері, актер, режиссер және Қазақстанның халық әртісі Райымбек Сейтметовтің 80-жылдығына арналған XXVI Қазақстанның драма театрлары республикалық фестивалінде Томиристің жарқын бейнесін халыққа жеткізе білген актриса Анастасия Вороцова &quot;Ең үздік әйел бейнесі&quot; номинациясын жеңіл алды. Қараша айында театр актері, ҚР халық әртісі, мәдениет қайраткері Сергей Матвеев II республикалық театрлардың кіші фестивалінде &quot;Ең үздік ер адам бейнесі&quot; номинациясын иеленді. Кіші формадағы фестиваль &quot;Дарын&quot; жастар сыйлығының иегері, режиссер, актер, ақын Рүстем Есдәулетовтің атымен аталады. ҚР еңбек сіңірген қайраткері Роман Чехонадский &quot;Үздік ер адам бейнесі 2018&quot; номинациясын жеңіп алды. Жас актерлер Полина Харламова мен Сергей Маштаковқа &quot;Үміт&quot; номинациялары берілді. &quot;Жыл адамы 2018&quot; республикалық жобасының нәтижесі бойынша ҚР еңбек сіңірген қайраткері Еркін Қасенов &quot;Мәдениет қайраткері&quot; номинациясын жеңіп, &quot;Алтын адам&quot; сыйлығының лауреаты атанды.

== Тетар актерлері ==
Бүгінгі таңдағы театр ұжымының өзегін – Қырғызстанның Халық әртісі, «Мәдениет қайраткері» Сергей Матвеев, Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі, Достық орденінің иегері Наталья Косенко, сахна майталмандары «Ерең еңбегі үшін», «Құрмет» ордендерінің иегері Владимир Иваненко, «Мәдениет қайраткері» Николай Макаров, «Ерең еңбегі үшін медалінің иегері» Людмила Крючкова, «Мәдениет қайраткері» Роман Чехонадский, Нина Дроботова, Наталья Матвеева, Зинаида Абаназиди, Маргарита Мухаметдиева, Игорь Седин, Светлана Фортуна, Александр Корженко, Иван Анопченко, Денис Анников, Виктор Житков, Лариса Лебедева, Болат Кирибаев, Ирина Наумова және жас талантты актерлар құрайды.

[[2007 жыл|2007]] жылдан театрды Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасының, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы мерейтойлық медалінің иегері, «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері», «Мәдениет қайраткері» Қасенов Еркін Тілеуғазыұлы басқарды. [[2009 жыл|2009]] жылдан театрдың бас режиссері – Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі, профессор Бекпулат Парманов және бас суретшісі – «Мәдениет қайраткері» Қанат Мақсұтов (&lt;small&gt;''2012 жылғы мәліметтер''&lt;/small&gt;).&lt;ref&gt;Қазақстанның мәдени ошақтары. Культурные центры Казахстана: Фотоальбом. – Алматы:«АСА» Баспа үйі» ЖШС, 2012. – 288 б. (қазақ, орыс, тілдерінде) ISBN 978-601-80325-0-9&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 1.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 2.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 3.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 4.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 5.jpg
М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры 6.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Астана ескерткіштері}}

[[Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Астана қаласы сәулеті]]
[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Астана театрлары]]</text>
      <sha1>m8r6izu3diztjalx2wrvd4asf4d1ter</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарын таңы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>529014</id>
    <revision>
      <id>3578161</id>
      <parentid>2777136</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Есқали Ринат</username>
        <id>179514</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>бас редактор туралы</comment>
      <origin>3578161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="qb6hqcap48p3esnwnuunkbhas25br68" xml:space="preserve">{{Газет
 |атауы                = Нарын таңы
 |шынайы атауы   = Narın tañı
 |сурет             = 
 |сурет атауы                 = 
 |түрі                     = 
 |форматы                  = 
 |құрылғаны               = 1953
 |басылымның аяқталуы  = 
 |бағасы                    = 
 |иелері               = «Атырау-Ақпарат» ЖШС
 |баспашы                = 
 |редакторы                = 
 |бас редакторы        = Аслан Мұратов
 |штаты                    = 
 |саяси             = 
 |тілі                    = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |мерзімділік           = 
 |көлемі                   = 
 |тиражы                   = 
 |бас кеңсесі            = [[Аққыстау]] ауылы, Егемен Қазақстан көшесі, 12-үй.
 |ISSN                    = 
 |веб-сайты                = https://naryntany.kz/
}}
'''«Нарын таңы»''' — [[Атырау облысы]], [[Исатай ауданы|Исатай аудандық]] қоғамдық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан тұрақты шыға бастаған «Нарын таңы» газеті аудан мұнайшыларының, Нарын құмы малшыларының, Теңіз жағалауын мекен еткен еңбеккер қауымның тыныс-тіршілігін кеңінен көрсетеді, жұртшылықты аудан алдындағы саяси-шаруашылық міндеттерді орындауға үндейді. Газет мәдени, рухани өмірге, халықтық салт-дәстүрлерді дәріптеуге ден қояды. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. Қазіргі уақытта бас редакторы Жайна Мәлімқожа. Таралымы 1000 дана (2000 ж.). 

Құрылтайшылары — аудандық әкімшілік, аудандық мәслихат және редакция ұжымы. Аптасына 1 рет шығады.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]
[[Санат:Атырау облысы газеттері]]</text>
      <sha1>qb6hqcap48p3esnwnuunkbhas25br68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578168</id>
      <parentid>3578161</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Есқали Ринат</username>
        <id>179514</id>
      </contributor>
      <comment>сайтын белгілеу</comment>
      <origin>3578168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="drc4a7bn40fg02b6c24378441a8aisz" xml:space="preserve">{{Газет
 |атауы                = Нарын таңы
 |шынайы атауы   = Narın tañı
 |сурет             = 
 |сурет атауы                 = 
 |түрі                     = 
 |форматы                  = 
 |құрылғаны               = 1953
 |басылымның аяқталуы  = 
 |бағасы                    = 
 |иелері               = «Атырау-Ақпарат» ЖШС
 |баспашы                = 
 |редакторы                = 
 |бас редакторы        = Аслан Мұратов
 |штаты                    = 
 |саяси             = 
 |тілі                    = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |мерзімділік           = 
 |көлемі                   = 
 |тиражы                   = 
 |бас кеңсесі            = [[Аққыстау]] ауылы, Егемен Қазақстан көшесі, 12-үй.
 |ISSN                    = 
 |веб-сайты                = https://naryntany.kz/
}}
&lt;ref&gt;[https://naryntany.kz/ Naryntany.kz - Исатай аудандық қоғамдық-саяси газеті]&lt;/ref&gt;'''«Нарын таңы»''' — [[Атырау облысы]], [[Исатай ауданы|Исатай аудандық]] қоғамдық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан тұрақты шыға бастаған «Нарын таңы» газеті аудан мұнайшыларының, Нарын құмы малшыларының, Теңіз жағалауын мекен еткен еңбеккер қауымның тыныс-тіршілігін кеңінен көрсетеді, жұртшылықты аудан алдындағы саяси-шаруашылық міндеттерді орындауға үндейді. Газет мәдени, рухани өмірге, халықтық салт-дәстүрлерді дәріптеуге ден қояды. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. Қазіргі уақытта бас редакторы Жайна Мәлімқожа. Таралымы 1000 дана (2000 ж.). 

Құрылтайшылары — аудандық әкімшілік, аудандық мәслихат және редакция ұжымы. Аптасына 1 рет шығады.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]
[[Санат:Атырау облысы газеттері]]</text>
      <sha1>drc4a7bn40fg02b6c24378441a8aisz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578173</id>
      <parentid>3578168</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3052" sha1="sbneilk6mmxfquv9v59bilb1f1bjiuk" xml:space="preserve">{{Газет
 |атауы                = Нарын таңы
 |шынайы атауы   = Narın tañı
 |сурет             = 
 |сурет атауы                 = 
 |түрі                     = 
 |форматы                  = 
 |құрылғаны               = 1953
 |басылымның аяқталуы  = 
 |бағасы                    = 
 |иелері               = «Атырау-Ақпарат» ЖШС
 |баспашы                = 
 |редакторы                = 
 |бас редакторы        = Аслан Мұратов
 |штаты                    = 
 |саяси             = 
 |тілі                    = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |мерзімділік           = 
 |көлемі                   = 
 |тиражы                   = 
 |бас кеңсесі            = [[Аққыстау]] ауылы, Егемен Қазақстан көшесі, 12-үй.
 |ISSN                    = 
 |веб-сайты                = https://naryntany.kz/
}}
'''«Нарын таңы»''' — [[Атырау облысы]], [[Исатай ауданы|Исатай аудандық]] қоғамдық газеті.&lt;ref&gt;[https://naryntany.kz/ Naryntany.kz - Исатай аудандық қоғамдық-саяси газеті]&lt;/ref&gt; Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан тұрақты шыға бастаған «Нарын таңы» газеті аудан мұнайшыларының, Нарын құмы малшыларының, Теңіз жағалауын мекен еткен еңбеккер қауымның тыныс-тіршілігін кеңінен көрсетеді, жұртшылықты аудан алдындағы саяси-шаруашылық міндеттерді орындауға үндейді. Газет мәдени, рухани өмірге, халықтық салт-дәстүрлерді дәріптеуге ден қояды. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. Қазіргі уақытта бас редакторы Жайна Мәлімқожа. Таралымы 1000 дана (2000 ж.). 

Құрылтайшылары — аудандық әкімшілік, аудандық мәслихат және редакция ұжымы. Аптасына 1 рет шығады.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]
[[Санат:Атырау облысы газеттері]]</text>
      <sha1>sbneilk6mmxfquv9v59bilb1f1bjiuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалпыұлттық социал-демократиялық партия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533212</id>
    <revision>
      <id>3578116</id>
      <parentid>3495967</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21665" sha1="10emv17oj3s476tc3ponz5vxrcof3ff" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|аббревиатура=ЖСДП|басшысы=[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]|негіздеуші=[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]|құрылуы=10 қыркүйек 2006|идеологиясы=[[Социал-демократия]]&lt;br&gt;[[Республиканизм]]&lt;br&gt;[[Парламентаризм]]|интернационалы=[[Социалистік интернационал]] (2016-дан бастап)|ресми сайты=[https://osdp.kz/kz/ osdp.kz]|Төменгі палатадағы орындар_параметр=[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны|Төменгі палатадағы орындар={{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}|Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=|Жоғарғы палатадағы орындар=|мүшелер саны=140,000 адам|штаб-пәтері=010000, Астана қаласы, Т. Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе|ұраны=«Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!»}}{{Қазақстан саясаты}}

'''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те өкілеттігі бар алты партияның бірі.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot; /&gt;

Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және Қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]&lt;/ref&gt; Партия 2006 жылғы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылғы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам.

[[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,2%-ын жинап, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те 4 мандат алды.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

=== Құрылуы және тіркелуі ===

[[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]&lt;nowiki/&gt;» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды.

2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008&lt;/ref&gt; 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті.

=== Алғашқы жылдары (2007–2009) ===
2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, Сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді.  2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады.

2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты.

2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді.

2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.&lt;ref&gt;ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент &quot;Халық Кеңесі&quot; (мұрағатталған)] 2008 жыл&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]&lt;nowiki/&gt;» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды.

=== «Азат» ҚДП-мен бірігуі ===
2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.&lt;ref&gt;Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.&lt;/ref&gt; 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды.

===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы===
2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.&lt;/ref&gt; Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды.

Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды.

250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды.

2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

== 2022 жылғы президент сайлауы ==
1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді.

=== 2023 жылғы парламент сайлауы ===
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>10emv17oj3s476tc3ponz5vxrcof3ff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578208</id>
      <parentid>3578116</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3578208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21665" sha1="9cdwilaj8plv6hz9z9y8hdqhtt85csk" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|аббревиатура=ЖСДП|басшысы=[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]|негіздеуші=[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]|құрылуы=10 қыркүйек 2006|идеологиясы=[[Социал-демократия]]&lt;br&gt;[[Республиканизм]]&lt;br&gt;[[Парламентаризм]]|интернационалы=[[Социалистік интернационал]] (2016-дан бастап)|ресми сайты=[https://osdp.kz/kz/ osdp.kz]|Төменгі палатадағы орындар_параметр=[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны|Төменгі палатадағы орындар={{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}|Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=|Жоғарғы палатадағы орындар=|мүшелер саны=140,000 адам|штаб-пәтері=010000, Астана қаласы, Т. Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе|ұраны=«Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!»}}{{Қазақстан саясаты}}

'''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те өкілеттігі бар алты партияның бірі.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot; /&gt;

Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]&lt;/ref&gt; Партия 2006 жылғы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылғы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам.

[[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,2%-ын жинап, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те 4 мандат алды.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

=== Құрылуы және тіркелуі ===

[[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]&lt;nowiki/&gt;» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды.

2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008&lt;/ref&gt; 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті.

=== Алғашқы жылдары (2007–2009) ===
2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, Сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді.  2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады.

2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты.

2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді.

2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.&lt;ref&gt;ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент &quot;Халық Кеңесі&quot; (мұрағатталған)] 2008 жыл&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]&lt;nowiki/&gt;» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды.

=== «Азат» ҚДП-мен бірігуі ===
2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.&lt;ref&gt;Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.&lt;/ref&gt; 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды.

===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы===
2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.&lt;/ref&gt; Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды.

Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды.

250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды.

2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

== 2022 жылғы президент сайлауы ==
1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді.

=== 2023 жылғы парламент сайлауы ===
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>9cdwilaj8plv6hz9z9y8hdqhtt85csk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578214</id>
      <parentid>3578208</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3578214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21663" sha1="ay9zv6lsm3asoi1bo3eptshtkkp61c6" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|аббревиатура=ЖСДП|басшысы=[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]|негіздеуші=[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]|құрылуы=10 қыркүйек 2006|идеологиясы=[[Социал-демократия]]&lt;br&gt;[[Республиканизм]]&lt;br&gt;[[Парламентаризм]]|интернационалы=[[Социалистік интернационал]] (2016-дан бастап)|ресми сайты=[https://osdp.kz/kz/ osdp.kz]|Төменгі палатадағы орындар_параметр=[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны|Төменгі палатадағы орындар={{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}|Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=|Жоғарғы палатадағы орындар=|мүшелер саны=140,000 адам|штаб-пәтері=010000, Астана қаласы, Т. Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе|ұраны=«Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!»}}{{Қазақстан саясаты}}

'''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те өкілеттігі бар алты партияның бірі.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot; /&gt;

Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]&lt;/ref&gt; Партия 2006 жылы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылғы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам.

[[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,2%-ын жинап, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те 4 мандат алды.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

=== Құрылуы және тіркелуі ===

[[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]&lt;nowiki/&gt;» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды.

2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008&lt;/ref&gt; 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті.

=== Алғашқы жылдары (2007–2009) ===
2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, Сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді.  2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады.

2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты.

2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді.

2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.&lt;ref&gt;ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент &quot;Халық Кеңесі&quot; (мұрағатталған)] 2008 жыл&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]&lt;nowiki/&gt;» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды.

=== «Азат» ҚДП-мен бірігуі ===
2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.&lt;ref&gt;Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.&lt;/ref&gt; 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды.

===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы===
2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.&lt;/ref&gt; Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды.

Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды.

250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды.

2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

== 2022 жылғы президент сайлауы ==
1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді.

=== 2023 жылғы парламент сайлауы ===
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>ay9zv6lsm3asoi1bo3eptshtkkp61c6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578215</id>
      <parentid>3578214</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3578215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21661" sha1="466o1t7hgveehtb9svsvhkv2fsg54b0" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|аббревиатура=ЖСДП|басшысы=[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]|негіздеуші=[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]|құрылуы=10 қыркүйек 2006|идеологиясы=[[Социал-демократия]]&lt;br&gt;[[Республиканизм]]&lt;br&gt;[[Парламентаризм]]|интернационалы=[[Социалистік интернационал]] (2016-дан бастап)|ресми сайты=[https://osdp.kz/kz/ osdp.kz]|Төменгі палатадағы орындар_параметр=[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны|Төменгі палатадағы орындар={{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}|Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=|Жоғарғы палатадағы орындар=|мүшелер саны=140,000 адам|штаб-пәтері=010000, Астана қаласы, Т. Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе|ұраны=«Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!»}}{{Қазақстан саясаты}}

'''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те өкілеттігі бар алты партияның бірі.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot; /&gt;

Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]&lt;/ref&gt; Партия 2006 жылы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам.

[[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,2%-ын жинап, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те 4 мандат алды.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

=== Құрылуы және тіркелуі ===

[[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]&lt;nowiki/&gt;» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды.

2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008&lt;/ref&gt; 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті.

=== Алғашқы жылдары (2007–2009) ===
2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, Сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді.  2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады.

2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты.

2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді.

2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.&lt;ref&gt;ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент &quot;Халық Кеңесі&quot; (мұрағатталған)] 2008 жыл&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]&lt;nowiki/&gt;» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды.

=== «Азат» ҚДП-мен бірігуі ===
2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.&lt;ref&gt;Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.&lt;/ref&gt; 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды.

===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы===
2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.&lt;/ref&gt; Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды.

Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды.

250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды.

2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

== 2022 жылғы президент сайлауы ==
1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді.

=== 2023 жылғы парламент сайлауы ===
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>466o1t7hgveehtb9svsvhkv2fsg54b0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578216</id>
      <parentid>3578215</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3578216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21661" sha1="l3qhepqmaagh09rpb2x5ggq5awp8dbe" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|аббревиатура=ЖСДП|басшысы=[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]|негіздеуші=[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]|құрылуы=10 қыркүйек 2006|идеологиясы=[[Социал-демократия]]&lt;br&gt;[[Республиканизм]]&lt;br&gt;[[Парламентаризм]]|интернационалы=[[Социалистік интернационал]] (2016-дан бастап)|ресми сайты=[https://osdp.kz/kz/ osdp.kz]|Төменгі палатадағы орындар_параметр=[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны|Төменгі палатадағы орындар={{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}|Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=|Жоғарғы палатадағы орындар=|мүшелер саны=140,000 адам|штаб-пәтері=010000, Астана қаласы, Т. Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе|ұраны=«Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!»}}{{Қазақстан саясаты}}

'''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те өкілеттігі бар алты партияның бірі.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot; /&gt;

Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]&lt;/ref&gt; Партия 2006 жылы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам.

[[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,2%-ын жинап, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]те 4 мандат алды.&lt;ref name=&quot;saylaw2023&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

=== Құрылуы және тіркелуі ===

[[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]&lt;nowiki/&gt;» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды.

2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008&lt;/ref&gt; 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті.

=== Алғашқы жылдары (2007–2009) ===
2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді.  2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады.

2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты.

2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді.

2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.&lt;ref&gt;ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент &quot;Халық Кеңесі&quot; (мұрағатталған)] 2008 жыл&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]&lt;nowiki/&gt;» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды.

=== «Азат» ҚДП-мен бірігуі ===
2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.&lt;ref&gt;Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.&lt;/ref&gt; 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды.

===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы===
2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.&lt;/ref&gt; Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды.

Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды.

250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды.

2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

== 2022 жылғы президент сайлауы ==
1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді.

=== 2023 жылғы парламент сайлауы ===
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>l3qhepqmaagh09rpb2x5ggq5awp8dbe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3578053</id>
      <parentid>3577593</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T05:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3578053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60642" sha1="n5xk2f2z89b48m1wbpjgc6uwvydgo8x" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120020&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;94900&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 94 900]
| data-sort-value=&quot;1060&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1060]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 156]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84034&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;79860&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 79 860]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55493&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 493]
| data-sort-value=&quot;63&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48040&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 040]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41111&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 111]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21182&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 182]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;19761&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 19 761]
| data-sort-value=&quot;41&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 41]
|2023-12-17
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;17214&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 214]
| data-sort-value=&quot;33&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 33]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16890&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 890]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16065&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 065]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;14837&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 14 837]
| data-sort-value=&quot;102&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 102]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 707]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13715&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11024&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 024]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;9820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9820]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8335&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8187&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7888&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7888]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7431&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7431]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7059&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7059]
| data-sort-value=&quot;13&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 13]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;6585&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6585]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4321&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4159&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4159]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3324&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3324]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2752&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2752]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2219&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2219]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;1959&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1959]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1710]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1685&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1685]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1596]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1497&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1497]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1128&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1128]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;984&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 984]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;663&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;616&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;553&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;553&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 553]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>n5xk2f2z89b48m1wbpjgc6uwvydgo8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Григорий Захарович Айзенберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547840</id>
    <revision>
      <id>3578013</id>
      <parentid>2427411</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3578013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="0w86x4eekdcs14wbv97071h4wp23yi4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Григорий Захарович Айзенберг
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = 
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 17.12.1904
 |Туған жері           = Беларусь, Минск облысы, Копыльский ауданы, Тимковичи ауылы
 |Қайтыс болған күні     = 31.03.1994
 |Қайтыс болған жері     = [[Мәскеу]], [[Ресей]]
 |Азаматтығы             ={{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = радио антенналар теориясы мен әдістемесі
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = [[Техника ғылымдарының докторы]]
 |Ғылыми атағы           = [[профессор]]
 |Альма-матер            = [[Одесса политехникалық институты]]
 |Ғылыми жетекші         = Ленин премиясы, КСРО мемлекеттік премиясы
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}

'''Айзенберг Григорий Захарович''' ([[17 желтоқсан]], [[1904 жыл]], Тимковичи (қазір [[Беларусь]]&lt;ref&gt;''А.М. Модель.'' [http://www.computer-museum.ru/connect/aizenb2.htm Профессор Г.З. Айзенберг и его вклад в развитие антенной техники]&lt;/ref&gt; - [[31 наурыз]], [[1994 жыл]], [[Мәскеу]]) - [[электродинамика]] және [[байланыс]] саласындағы ресейлік [[ғалым]], [[техника]] ғылымдарының докторы, [[профессор]], Лениндік, Сталиндік және КСРО мемлекеттік сыйлықтарының иегері, 60 ғылыми жұмыстың (оның ішінде монографиялар бар) авторы.

== Жетістіктері ==
Жемісті ғылыми, педагогикалық және қоғамдық қызметі үшін Айзенберг Григорий Захарович, екі орденмен және сегіз медальмен марапатталған.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.computer-museum.ru/connect/aizenb2.htm Профессор Айзенберг Григорий Захарович және антенна техникасының дамуына қосқан үлесі]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:17 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:31 наурызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:КСРО ғалымдары]]
[[Санат:КСРО инженерлері]]
[[Санат:Ресей ғалымдары]]
[[Санат:Ресей инженерлері]]</text>
      <sha1>0w86x4eekdcs14wbv97071h4wp23yi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан тарихы (ғылым)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549945</id>
    <revision>
      <id>3578049</id>
      <parentid>3405396</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T04:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21277-57</username>
        <id>179501</id>
      </contributor>
      <origin>3578049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42101" sha1="b3rg56yw84azrha5atu4nkbxw72fchp" xml:space="preserve">'''Қазақстан тарихы ғылымы''' – дүние жүзі халықтары тарихының бір саласы. 
Бүгінде [[Қазақстан]] өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егемен мемлекетке айналды. Жаңа азаматтық қоғам дүниеге келді. Жаңа әлеуметтік саяси және экономикалық шындықтар Қазақ халқының сана сезімін өзгертуде. Дүниеге, қоғамға, халықтың тарихына көзқарас өзгеріп келеді. Ұлттық сана-сезім, сонымен бірге Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықалас та қауырт өсті. Болып жатқан өзгерістерге өткен кездерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешу жолын табуға талпыныс жасалуда.  Қазақстан тарихының міндеті өзін түркі халқының қара шаңырағы – Қазақстанды өзінің отаны, елі, сол мемлекеттің патриоты боламын деген адамға осы жерде кімдердің мекен еткенін, олардың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, солардың салт-дәстүрін, рухани және материалдық байлығын, біздің ата-бабаларымыз, батырларымыз, билеріміз тарихи тамырымыз жайылған кең байтақ өлкені бүгінгі ұрпаққа көзінің қарашығындай етіп сақтап жеткізгені, осы күнгі жастардың осы ата-баба ізін жалғастырып, оны қорғауға, дінін, тілін қорғауға тарихи әділдік беретін бір-бірден құрал.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Қазақстан тарихы ғылым және пән ретінде https://studfile.net/preview/6421225/page:3/ &lt;/ref&gt; 

Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялауы және осыған байланысты жаңа тарихи үрдістер - азаматтардың сана сезімінде елеулі өзгерістер туғызды. Әлемге, халыққа және оның тарихына деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Егер бұрын Қазақстан тарихы - Совет Одағының бір құрамдас бөлігі ретінде қарастырылса, енді оны әлемдік тарих, Еуразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтарының; Орта Азия халықтарының тарихы тұрғысында қарастыру сезімі туып отыр.&lt;ref&gt;“Қазақстан тарихы” тарихы http://testent.ru/publ/studenty/kazakhstan_tarikhy/aza_stan_tarikhy_tarikhy_p_nine_kirispe/38-1-0-1222&lt;/ref&gt;

== Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдері ==
Қазақстан тарихы үлкен төрт кезеңге бөлінеді.
*Ежелгі Қазақстан (б.з. V ғ. дейін); 
*Орта ғасырлардағы Қазақстан (VI – XVII ғғ.); 
*Жаңа замандағы Қазақстан (XVII – XIX ғғ.);
*Қазіргі заманғы Қазақстан (XX ғ.).&lt;ref&gt;BARINBIL.KZ https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240413225140/https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ |date=2024-04-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Ежелгі Қазақстан тарихы ===
Ең ұзақ кезең – Ежелгі Қазақстан тарихы, ол бір миллион жылға жуық уақытты қамтиды.
Өз бастауларын алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі жартастар мен үңгірлерде салынған суреттерден, кейінгі құлиеленушілік қоғам тұсындағы тасқа жазылған сына жазулардан алады ([[Есік обасы]]). 

Авестада, Ахемен әулеті тұсындағы парсы деректерінде («Бехистун жазуы», т.б.), Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың («Тарих»), т.б. ежелгі дәуір авторларының еңбектерінде қазақ жерін мекендеген сақтар, турлар, дайлар, исседондар, т.б. тайпалар жөнінде, олардың [[Ассирия]]мен, [[Мидия]]мен, [[Иран]]мен байланыстары және Кир, І-Дарий, А.Македонский әскерлерімен соғыстары жайында аса құнды жазба деректер бар. 

Б.з.б. 2 ғ-дағы Қытай деректері (елшілерден, саудагерлерден, миссионерлерден алынған) Қазақстан тарихын зерттеуде үлкен рөл атқарды. Әсіресе, Сыма Цянның (б.з.б. 145–86) [[«Тарихи жазбалар»]] еңбегі аса құнды. Онда ғұндардың, үйсіндер мен қаңлылардың тұрмыс-тіршілігі, саяси құрылымдары және Батысқа қоныс аударуы жөнінде көптеген мәліметтер берілген. Осы кезде басталған (б.з.б. 2 ғ.) Қытайдан Орталық [[Азия]] арқылы [[Жерорта]] теңізі елдеріне жеткізетін Ұлы Жібек жолының гүлденуі Қытайда Тан әулеті билік құрған тұсқа (618–907) сай келеді. Бұл тұстағы Қытай тарихшылары жазған жылнамаларда түркі қағандықтары, олардың тұрмыс жағдайы, әскери күш-қуаты мен жүргізген соғыстары, түргештер, қарлұқтар, т.б. ұлыстар мен тайпалық одақтар туралы деректер көп. Қытай деректері көбіне сыңаржақты жазылғандығына қарамастан, Қазақстан тарихы мен мәдениетін зерттеуде аса құнды деп бағаланады. 

6–8 ғ-ларда тасқа басылған көне түркі жазба ескерткіштері түркі қағандықтары (Күлтегін жазуы, Білге қаған ескерткіші, т.б.), [[түргештер]], [[қарлұқтар]], [[оғыздар]],[[қыпшақтар]], [[ұйғырлар]], [[қырғыздар]], [[Басмыл|басмылдар]], т.б. жөнінде нақты мәліметтер көп. Ежелгі түркі ескерткіштері, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның тарихи географиясын анықтауда да шешуші рөл атқарады. 

=== Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы ===
Ислам дінінің таралуы мен Араб халифатының күшеюі нәтижесінде 9–14 ғ-ларда араб саяхатшылары мен ғалымдары Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген түркі ұлыстары жөнінде толып жатқан жазба деректерін қалдырды. Атап айтқанда, ат-Табари (9 ғ.) Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан, Тамим ибн Бахр (9 ғ.) Ертіс аңғарындағы қимақтар, ибн Хордадбех (9 ғ.) Жібек жолы бойындағы қалалар мен қоныстар жөнінде құнды деректер береді. 
10 ғ-да өмір сүрген әл-Якуди, ибн әл-Факих, әл-Истахри, ибн Хаукал, ибн Фадлан, т.б. еңбектерінде Қазақстанның тарихы мен географиясына қатысты мол деректер кездеседі. 

13–14 ғ-ларда араб ғалымдары Якут, ибн әл-Асир, ибн Баттута, ибн Халдун, т.б. қарахан әулеті, қарлұқтар, оғыздар, қыпшақтар, хорезмдіктер, қарақытайлар, Дешті Қыпшақ, Шыңғыс ханның жорықтары, Алтын Орда, т.б. ұлыстар мен тайпалар, олардың саяси-экономикалық жағдайы жөнінде жазды. 13–14 ғасырлардағы А.Жуайни, [[Жамал Қарши]], Рашид әд-Дин, т.б. авторлардың және Батыс Еуропалық саяхатшылар П.Карпини, В.Рубрук, М.Полоның шығармаларында 12–13 ғасырлардағы Қазақстанды мекендеген ұлыстардың этникалық құрамы мен саяси тарихы, Орда Ежен ұлысы тарихы, Жошы ұрпақтарының генеалогиясы, Шағатай ұлысында болған қырқысулар, Сыр бойы қалаларының қиратылуы жайында, т.б. деректер беріледі. 

14–15 ғасырларда бір топ авторлардың (Шараф әд-Дин Йезди, Му’ин әд-Дин Натанзи, т.б.) шығармаларын Әмір Темір ұрпақтарының тапсырмасымен парсы тілінде жазды. Бұл еңбектерде [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]] мемлекеттері және олардың Әмір Темір мемлекетімен қарым-қатынастары жөнінде жан-жақты мәлімет берілген. 16 ғ-да шығармаларын парсы тілінде жазған, түркі тектес тарихшылар М.Х.Дулат («Тарих-и Рашиди»), Бабыр («Бабырнаме»), т.б. өз еңбектерінде Әбілхайыр хандығы, Орыс хан ұрпақтары, Қазақ хандығының қалай құрылғандығы, алғашқы қазақ хандары (Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, т.б.), олардың саяси-әскери қызметтері жөнінде егжей-тегжейлі мәлімет береді. 

15–16 ғасырларда Орта Азия мен Шығыс Түркістанда шағатай (түркі) тілінде жазылған тарихи шығармалар жарық көре бастады («Шыңғыснама», «Шайбанинама», т.б.). Ораз Мұхаммед сұлтанмен бірге орыс әскерлерінің тұтқынында болып, кейін Борис Годунов патшаға қызмет еткен Қ.Жалайыри 15–16 ғ-лардағы Қазақ хандығы жөнінде аса құнды деректер қалдырды ([[Жамиғ Ат-Тауарих|«Жамиғ ат-Тауарих»]]). 15–17 ғ-ларда қазақ халқы, билеушілері, батырлары мен билері жөніндегі деректер ауыз әдебиетінде де көптеп кездеседі. 

=== Жаңа замандағы Қазақстан тарихы ===
[[Қазақ хандығы]] [[Ресей]] бодандығына өте бастағаннан кейін, 18 ғасырда ағылшын кескіндемешісі Джон Кэстль, 18–19 ғасырларда Ресей тарихшылары (П.С.Паллас, А.И.Левшин, Н.Я.Бичурин, т.б.) өлке тарихын жан-жақты зерттей бастады. Қазақстанда тарих ғылымының жандануы 19 ғ-дың 2-жартысынан бастау алады. Ол еуропаша білім алған қазақтың тұңғыш тарихшы-ғалымы, шығыстанушысы, географы Ш.Ш.Уәлиханов есімімен тығыз байланысты. Ол қазақ, қырғыз, ұйғыр басқа да түркі тектес халықтардың тарихын зерттеді. 
Орыс тарихшылары мен шығыстанушылары [[Николай Михайлович Карамзин|Н.М.Карамзин]], [[Е.М.Соловьев]], В.В.Вельяминов-Зернов, әскери тарихшы М.И.Иванин, т.б. ресей елінің неліктен 250 жыл моңғол-татар езгісінде болғанын саяси-әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру мақсатымен Орталық Азия халықтарын жан-жақты зерттеуге кірісті. 

19–20 ғасырларда Абай Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, С.Бабажанов, М.Шорманов, Құрбанғали Халид, Т.Сейдалин, А.Жантөрин, С.Нұрмұхамедов, М.Ж.Көпеев, т.б. қазақ халқының тарихы мен мәдениетін зерттеуге үлес қосты. Олардың жазғандары қазақ тарихнамасында өлкетану еңбектері ретінде бағаланады. Сондай-ақ осы кезеңде жарық көрген (1911 ж. Орынборда) [[Шәкерім Құдайбердіұлы]]ның [[«Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі»]] қазақ халқының құрылу тарихын ғылыми негізде зерделеген еңбек болатын. 19 ғ-дың 2-жартысында Қазақстан тарихымен орыс ғалымдары Л.Мейер, М.Красовский, М.И.Венюков, т.б., этнографиясымен Радлов, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, А.Е.Алекторов, т.б. шұғылданды. 19 ғ-дың соңында [[Верный]]да (қазіргі [[Алматы]]), Семей мен Орынборда тарихи-табиғат мұражайлары ашылды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғасырдың басында академик В.В.Бартольд, П.И.Лерх, т.б. осы өлкеде археологиялық зерттеу жұмыстарын бастады. 

=== Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы ===
20 ғасырдың бас кезі қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің рухани өркендеген дәуірі болды. [[Баспасөз]] беттеріне қазақ зиялылары ([[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]], [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С.Аспандияров]], Ә.Н.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, т.б.) Отан тарихына байланысты жиі-жиі мақалалар жазды. 1925 ж. Тынышбаевтың «Қазақ (қырғыз-кайсак) халқының тарихы жөніндегі материалдар» деген еңбегі орыс тілінде жарық көріп, онда қазақтардың негізін құрайтын ру-тайпалар, олардың таңбалары мен ұрандары, қазақтардың шыққан тегі туралы аңыз-әңгімелер, қазақ жүздерінің пайда болуы, этн. құрамы, қазақ хандығының құрылуы сияқты өзекті мәселелер ғылыми тұрғыдан талдауға алынған. Сондай-ақ Аспандияровтың 1935 ж. жарық көрген «Көне заманнан бергі Қазақстан тарихы» деп аталатын еңбегі де (орыс тілінде) 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстан тарихына арналды. 

Аспандияров Ресейдің басқыншылық саясатын жүйелеп көрсете отырып, қазақ жерінің Ресейге өз еркімен қосылмағандығын дәлелдеді, бұл процестің прогрестік жол еместігін анықтап берді. [[Телжан Шонанов|Т.Шонановтың]] 1926 ж. [[Ташкент]]те жарық көрген «Қазақ жер мәселесінің тарихы» деген еңбегі қазақтардың бұрынғы жер иелену тарихын, жерге деген көзқарасын, патшалық отарлау саясатының салдарынан қазақтардың жерден тапшылық көргендігін мол фактілік материалдар негізінде көрсеткен зерттеу болды. 1921 ж. архив бас басқармасы құрылып, тарихи құжаттарды жинастыру, өңдеу және ғылымға пайдалану ісі басталды. Мәскеу, Ленинград, Омбы, Орынбор ғалымдары (Бартольд, [[Александр Юрьевич Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Александр Николаевич Самойлович|А.К.Самойлович]], М.Е.Массон, т.б.) Қазақстан тарихы мәселелерімен шұғылданды. 

20 ғ-дың 20-жылдары республикада КСРО ҒА мен География қоғамның археологиялық-этнографиялық экспедициялары (Ә.А.Диваев, А.В.Затаевич, Ж.Т.Шанин, С.И.Руденко) жұмыс істеді. Қазақстан тарихы мен Қазақстан Компартиясының тарихы, ұлт-азаттық қозғалысының тарихы туралы еңбектер шығару жөнінде алғашқы шаралар жүзеге асырылды, тарихшы мамандарын даярлау басталды. 18–19 ғасырлардағы Қазақ тарихы, әсіресе, Қазақстанның Ресейге қосылу мәселелері Ә.Бөкейхановтың «Қазақ (Қырғыз) өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени табыстары» деген еңбегінде жан-жақты қаралды. Досмұхамедов, Рысқұлов, Жандосов, П.Г.Галузо зерттеулерінде де Қазақстанның Ресей құрамына кіру мәселелері қарастырылды. 

1934 ж. Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты құрылды, оның тарих-археолеологиялық секторы 1917 ж. Қазан төңкерісінен бұрынғы және төңкеріс кезіндегі бірқатар жұмыстарды қорытындылады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында бір топ мәскеулік тарихшылар (А.М.Панкратова, С.В.Бахрушин, Н.М.Дружинин, М.П.Вяткин, т.б.) Қазақстанға көшіп келіп, қазақ ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеді. Нәтижесінде 1943 ж. орыс тілінде «Қазақ КСР-і тарихы» (ерте заманнан осы күнге дейін) жарық көрді. Бұл Қазақстан тарихы жөнінде жүйелі түрде жазылған тұңғыш еңбек болды. 

1945 ж. ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) мен педагогикалық жоғары оқу орындарында тарих факультеттері, Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнол. институты ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары тарихи, археологиялық, этнографиялық зерттеулердің көлемі едәуір кеңейді. Екі томдық «Қазақ КСР тарихы» шықты (2-бас., 1949). Қазақстан тарихын кезеңге бөлу мәселелері талданды. Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы бастаған 1783–97 жылдардағы көтерілісін, Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836–37 жылдардағы көтерілісті және қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысының басқа да мәселелерін зерттеуге елеулі үлес (Вяткин, В.Ф.Шахматов еңбектері) қосылды. Қазақтардың материалдық мәдениеті, тұрмысы, ою-өрнек өнері жөнінде этнографиялық материалдар (Н.Сәбитов, т.б.) жиналып, зерттелді. 

40-жылдардың соңынан бастап археологиялық экспедициялар Қазақстан жерін түгел дерлік қамтыды: Оңтүстікте үйсін, қаңлы, Батыс Түрік қағандығы ескерткіштерін, шығыста қола дәуірі мен ежелгі көшпелі тайпалар мәдениетін, орталықта көне заман мәдениетінің жұрнағын қазу жүзеге асырылды (Ә.Марғұлан, А.Н.Бернштам, С.С.Черников). КСРО ғылым академиясының Хорезм археол.-этногр. экспедиициясы (С.П.Толстов) Жетіасар және Алтыасар қалаларының орнына зерттеу жүргізіп, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің қарым-қатынасы мен өзара байланысы жөніндегі аса іргелі мәселе жаңа археологиялық материал негізінде баяндалды. 

50-жылдары республика тарих ғылымының алдына қойған мәселелерінің бірі – жазбаша деректемелер базасын кеңейту, шығыстанушы мамандар даярлау болды. Қазақстан ҒА-да шығыстану секторы құрылды. Түркі дәуірі, қыпшақ, қаңлы, қарлұқтар туралы еңбектерінде М.Ақынжанов, Б.Е.[[Болат Ешмұхамбетұлы Көмеков|Көмеков]], А.Ш.Қадырбаев, С.М.Сыздықов, т.б. араб, түркі деректері негізінде зерттеулер жүргізді. Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы тарихына қатысты шығыс деректерін аударып, осы кезеңді зерттеуде С.Ибрагимов, Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин көп еңбек сіңірді. 

Ертедегі көшпелі тайпалар, сақ, үйсін мекендері мен «патша» қорғандарын зерттеу жалғастырылды. «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты күрделі еңбек (1966), Ортағасырлық Тараз туралы кітаптар шықты. Ежелгі Отырар мен оның төңірегінде, Орталық Қазақстанда кең көлемді қазба жұмыстары өріс алды. 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Қазақстан қоғамы шетелдік ғылыми-зерттеу орталықтарының назарына ілікті. Қазіргі кезде ондай орталықтар Еуропа ([[Германия]], [[Франция]], т.б.), АҚШ, [[Жапония]], [[Қытай]], кейбір мұсылман елдерінде орналасқан. Бұл орталықтар, әсіресе, КСРО тұсында көбінесе бір жақты еңбектер (антикоммунистік бағытта) жазды. Дегенмен, олар өз еңбектерінде Кеңес Одағында пайдалануға тыйым салынған авторлар мен олардың шығармаларын кеңінен қолданды әрі Қазақстанды Ресейдің отарлауы, Азамат соғысының шындығы, 1930–32 ж. ашаршылық, 1937–38 ж. қуғын-сүргін, ұжымдастыру, фашизмге қарсы соғыс, тың игеру, т.б. тақырыптарда неғұрлым өнімді еңбек етті.

20 ғ-дың 60–80-жылдарында жарық көрген Е.[[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Ділмұхамедов]], Е.Бекмұхамедов, М.Асылбеков еңбектерінде, сол сияқты кейінгі кезде жарияланған Б.Аяған, С.Игібаев, В.Ғалиев, т.б. шығармаларында 19–20 ғасырлардағы Қазақстанның инфрақұрылымдары және қоғамдық-саяси, мәдени жүйесінің даму эволюциясы зерттелді. Қозыбаев өзінің 20 ғ-дың 80-жылдарының соңынан бастап жариялаған топтама еңбектерінде Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» мәселелерінің, жабық тақырыптардың зерттелуіне, өз бағаларын алуларына күш салды. Әсіресе, ұлт-азаттық қозғалыстар, кеңестік дәуірдегі Қазақстан тарихының шындығы Қозыбаев зерттеулерінің басты нысандарына айналды. 

Алаш қозғалысының мәселелері 1990–2000 ж. М.Қойгелдиев, К.Нұрпейіс, Д.Аманжолова монографияларында жан-жақты сөз болды. Мыс., Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты еңбегінде 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басындағы Қазақстанның тарихи дамуына байланысты мәселелер кең ауқымда қарастырылған. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, ұлттық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі, қазақ зиялыларының жан-жақты қоғамдық-саяси қызметі, Алашорда өкіметінің құрылуы талданды. Нұрпейістің «Алаш һәм Алашорда» еңбегі алаш қозғалысының бастауларына, монархия құлатылғаннан кейінгі, Кеңес өкіметі және Азамат соғысы жылдарындағы Алашорда өкіметінің жағдайына, оның Кеңес өкіметімен қарым-қатынасына қатысты мәселелерді қамтыды. 

Ресейлік түркілердің, туған халқының тәуелсіздігі үшін шет елде жүргізген қоғамдық-саяси қызметіне арналған Шоқайдың шығармашылық мұрасын насихаттауға Б.Садықова, Б.[[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет|Дәрімбет]], С.Шілдебай, Д.Қамзабекұлы, А.Нүсіпхан зерттеулер жазды. 20 ғ-дың 20–30-жылдарындағы қазақтардың дәстүрлі өмір сүру салтының бұзылуы, ұжымдастыру, түрлі көтерілістер, ауа көшушілік, диаспора мәселелері Ж.Абылхожин, Т.Омарбеков, Қ.Алдажұманов, Г.Меңдіқұлова, З.Қинаятұлы еңбектерінде жан-жақты қарастырылды. Қазақ халқы тарихының түпнұсқа деректерін ғылыми айналымға енгізіп, оларды негізгі дерек көздерінің қатарына қосу мәселесі Қ.Атабаев, Ж.Артықбаев, Ж.Қадыртаева еңбектерінде зерттелді. Қазақстандық археологтар (К.Байпақов, З.Самашев, М.Елеуов, С.Жолдасбаев,Ж.Таймағанбетов, С.Әжіғали, т.б.) республиканың түпкір-түпкірінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оның әскери тарихы да кеңінен зерттеле бастады. 

Әскери тарих саласында Белан, К.Аманжолов, А.Тасболатов, т.б. көп зерттеулер жүргізді. Көптеген тарихшылар шет елдердегі архивтерде (Ресей, АҚШ, Қытай, Еуропа және кейбір мұсылман елдері) жұмыс істеп қайтты. АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің архивінде Аяған, Қытай архивтерінде Хафизова, Қ.Салғарин зерттеулер жүргізді. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты, 1991 ж. одан бөлініп шыққан Археология институтының ғалымдары Қазақстанды археологиялық тұрғыдан кешенді зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 1996 жылдан бастап ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты мен археология институтының ұжымдары, республиканың кейбір жоғары оқу орындарының қоғамтанушы ғалымдарымен бірлесе отырып дайындаған Қазақстанның көне заманнан бүгінге дейінгі академиялық бес томдық тарихы қазақ және орыс тілінде жарық көрді. Жекелеген тарихшылар тәуелсіздік жағдайына орайластырып, орта мектептер мен жоғары оқу орындары үшін оқулықтар дайындап, жариялады.

== Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдерінің хронологиясы ==
*Қазақстанда ең алғашқы адамдар бір миллион жылдай бұрын пайда болған. Мұндай жаңалықты ашқан археолог Хасен Алпысбаев. Ол 1957 жылы Жамбыл облысының Талас ауданындағы Қаратаудағы Тәңірқазған, Бөріқазған деген үңгірлерден ең ежелгі өмір сүрген адамдар тұрағын тапты.
*Алғашқы адамдарға жеке-жеке жүріп өмір сүру қиын болғандықтан топтасып жүретін болды. Осыдан бірте-бірте ру пайда болды. Көп уақыт өткеннен кейін бірнеше ру тайпаға бірікті.
*Біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстан жерінде сақтардың, ғұндардың, сарматтардың ірі-ірі тайпалары болды.
*Біздің жыл санауымыздың бас кезінде қазіргі Қазақстан жерінде үйсін, қаңлы, ғұн және басқа да ірі тайпалардың мемлекеттері болған.
*Біздің жыл санауымыздың бас кезінде-ақ Қазақстан жеріндегі халықтардың сол заманға лайық шаруашылығы, кәсібі болды.
*Оларда мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, қолөнер кәсібі, металл қорыту, аң аулау т.б. дамыды.
*Шаруашылықтың арасында мал шаруашылығы басым дамыды. Бұған Қазақстан жері қолайлы болды. Қой, жылқы өсіруге көп көңіл бөлінді. Олардан кейін көп өсірілген түйе. Сиыр аз өсірілді.
*1960-жылдардың аяқ кезінде археолог ғалымдар Есік қаласына (Алматыға таяу) жақын жердегі обадан «Алтын киімді адамды» тапты. Ол мұнан 2500 жылдай бұрын жерленген жас жігіт екен.
*Біздің заманымызға дейін II ғасыр мен б.з. XV ғасыры аралығында Еуропа мен Азияны байланыстыратын «Ұлы Жібек жолы» қызмет істеді. Ол Қазақстан жерімен өтті.
*ІХ ғасырда арабтар Орта Азия мен Қазақстанның біраз жерін басып алды. Осыдан бастап Қазақстанға ислам діні тарай бастады.
*1218 жылы Қазақстан жеріне моңғол шапқыншылығы басталды.
*1219 жылғы қыркүйекте моңғол жаулаушылары Отырар қаласын қоршады. Ұлы Отырар шайқасы басталды. Қаланы қоршауға қала басшысы Қадырхан басшылық етті.
*XV ғасырда қазақ халқы қалыптасып болды. Оның негізін құраған Үйсін, Қоңырат, Керейт, Маңғыт, Қыпшақ, Найман, Арғын, Байұлы, Әлімұлы, Дулат және басқа да көптеген рулар мен тайпалар.
*XV ғасырдың 50-60-жылдарында Қазақ хандығы құрылды. Оған ұйтқы болған, алғашқы қазақ хандары деген жоғары атаққа ие болған Жәнібек пен Керей.
*Қазақ хандығы тез ұлғайды. XVI ғасырдың басында оның жер көлемі едәуір кеңейіп, халқының саны бір миллионнан асты. Қазақ хандығының – мемлекетінің XVI – XVII ғасырларда ұлғайып, нығаюына үлес қосқан: Қасым хан (1511-1523), Ақназар хан (1538-1580), Есім хан (1598-1628), Тәуке хан (1680-1718).
*Орта ғасырлардағы Қазақстанның атақты қалалары: Түркістан, Отырар, Тараз, Сауран, Сайрам (Испиджаб) т.б.
*Орта ғасырлардағы белгілі тарихи-мәдени ескерткіштер: Ахмет Иассауи мазары (Түркістанда), Айша-Бибі мазары (Тараз қаласының жанында), Бабаджа қатын (бұл да сонда), Жошы Хан күмбезі, Алаша хан күмбезі (Орталық Қазақстанда).
*Қазақстан жеріндегі ортағасырлық ғалымдар: Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 жж.), Жүсіп Баласағұн (ХІ ғасыр), Махмұд Қашқари (ХІ ғасыр), Ахмед Иассауи (ХІІ ғасыр), Өтейбойдақ Тілейқабылұлы, Мұхамммед Хайдар Дулати, Жалайри Қосынұлы (ХV-ХVI ғғ.)
*XVI ғасырдың соңынан бастап 1755 жылға дейін қазақ халқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық, тәуелсіздік үшін шайқасты. 1755-жылы Жоңғар мемлекеті біржола жеңілді, тарихтан аты өшті.
*Жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылар: хандар – Тәуке, Әбілқайыр (Кіші жүз ханы), Абылай; билер – Төле, Қазыбек, Әйтеке; батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, шапырашты Наурызбай.
*1731-1917 жылдар аралығында Қазақстан Ресей империясы қол астында болды. Кіші жүз «еркімен» қосылды, қалған жердің бәрін жаулап алды.
*Ресей империясы Қазақстанда екі жүз жылдай отарлау саясатының барлық қитұрқы әдіс, тәсілдерін қолданды, қазақ халқының ұлттық мәдениетінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің дамуына барынша кедергі жасады.
*Қазақ халқы Ресей отаршылдарына қарсы, азаттық алу үшін үш жүздей рет қозғалыстар, көтерілістер, наразылықтар ұйымдастырды. Олардың ең ірілері ХІХ – ХХ ғасырларда болды.
*Патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы 1836-1838 жылдары Исатай мен Махамбет, 1837-1847 жылдары Кенесары хан, 1916 жылы А. Иманов, Ә. Жангелдин, Ә. Жанбосынов т.б. басшылық еткен, ұлт азаттық қозғалыстар болды.
*ХІХ ғасырдағы қазақтың белгілі ағартушы ғалымдары: Шоқан Уәлиханов (1835-1865), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904)
*1917 жылы Қазанда Қазақстанда Кеңес Өкіметі орнады, ол өкімет 1990 жылға дейін өмір сүрді.
*ХІХ ғасырдың аяғында ХХ ғасырдың басында қазақ халқының бақытты келешегі, ұлттық тәуелсіздігі үшін күресуші үлкен зиялы топ қалыптасты. Олардың басшылары: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқаев, Міржақып Дулатов, Тұрар Рұсқылов, Мұхамеджан Тынышбаев т.б. болды.
*1920-жылы Қазақ Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы, ал 1936-жылы Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы құрылды.
*1941-1945 жылдардағы Отан соғысында асқан ерлік көрсеткені үшін 500-дей Қазақстан Кеңес Одағының батыры атағын алды.
*1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзін Егеменді Республика деп жариялады.
*1991 жылы 1 желтоқсанда Қазақстанда Президент сайлауы болды. Президент болып Н.Ә.Назарбаев сайланды.
*1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өзін тәуелсіз Республика деп жариялады.
*1992 жылы Алматыда дүние жүзі қазақтарының тұңғыш Құрылтайы өтті.
*1995 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

{{Уикилендірілсін|мақаланың оқылуы қиын болғанына байланысты}}

==Сыртқы сілтемелер==
[http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002074648/http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 |date=2015-10-02 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ғылым]]</text>
      <sha1>b3rg56yw84azrha5atu4nkbxw72fchp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578050</id>
      <parentid>3578049</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T04:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21277-57</username>
        <id>179501</id>
      </contributor>
      <comment>қателер түзетілді</comment>
      <origin>3578050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42122" sha1="m48qh37q29cs3tw2y8czdmf94bkpq3y" xml:space="preserve">'''Қазақстан тарихы ғылымы''' – дүние жүзі халықтары тарихының бір саласы. 
Бүгінде [[Қазақстан]] өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егемен мемлекетке айналды. Жаңа азаматтық қоғам дүниеге келді. Жаңа әлеуметтік саяси және экономикалық шындықтар Қазақ халқының сана сезімін өзгертуде. Дүниеге, қоғамға, халықтың тарихына көзқарас өзгеріп келеді. Ұлттық сана-сезім, сонымен бірге Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықалас та қауырт өсті. Болып жатқан өзгерістерге өткен кездерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешу жолын табуға талпыныс жасалуда.  Қазақстан тарихының міндеті өзін түркі халқының қара шаңырағы – Қазақстанды өзінің отаны, елі, сол мемлекеттің патриоты боламын деген адамға осы жерде кімдердің мекен еткенін, олардың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, солардың салт-дәстүрін, рухани және материалдық байлығын, біздің ата-бабаларымыз, батырларымыз, билеріміз тарихи тамырымыз жайылған кең байтақ өлкені бүгінгі ұрпаққа көзінің қарашығындай етіп сақтап жеткізгені, осы күнгі жастардың осы ата-баба ізін жалғастырып, оны қорғауға, дінін, тілін қорғауға тарихи әділдік беретін бір-бірден құрал.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Қазақстан тарихы ғылым және пән ретінде https://studfile.net/preview/6421225/page:3/ &lt;/ref&gt; 

Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялауы және осыған байланысты жаңа тарихи үрдістер - азаматтардың сана сезімінде елеулі өзгерістер туғызды. Әлемге, халыққа және оның тарихына деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Егер бұрын Қазақстан тарихы - Совет Одағының бір құрамдас бөлігі ретінде қарастырылса, енді оны әлемдік тарих, Еуразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтарының; Орта Азия халықтарының тарихы тұрғысында қарастыру сезімі туып отыр.&lt;ref&gt;“Қазақстан тарихы” тарихы http://testent.ru/publ/studenty/kazakhstan_tarikhy/aza_stan_tarikhy_tarikhy_p_nine_kirispe/38-1-0-1222&lt;/ref&gt;

== Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдері ==
Қазақстан тарихы үлкен төрт кезеңге бөлінеді.
*Ежелгі Қазақстан (б.з. V ғ. дейін); 
*Орта ғасырлардағы Қазақстан (VI – XVII ғғ.); 
*Жаңа замандағы Қазақстан (XVII – XIX ғғ.);
*Қазіргі заманғы Қазақстан (XX ғ.).&lt;ref&gt;BARINBIL.KZ https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240413225140/https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ |date=2024-04-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Ежелгі Қазақстан тарихы ===
Ең ұзақ кезең – Ежелгі Қазақстан тарихы, ол бір миллион жылға жуық уақытты қамтиды.
Өз бастауларын алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі жартастар мен үңгірлерде салынған суреттерден, кейінгі құлиеленушілік қоғам тұсындағы тасқа жазылған сына жазулардан алады ([[Есік обасы]]). 

Авестада, Ахемен әулеті тұсындағы парсы деректерінде («Бехистун жазуы», т.б.), Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың («Тарих»), т.б. ежелгі дәуір авторларының еңбектерінде қазақ жерін мекендеген сақтар, турлар, дайлар, исседондар, т.б. тайпалар жөнінде, олардың [[Ассирия]]мен, [[Мидия]]мен, [[Иран]]мен байланыстары және Кир, І-Дарий, А.Македонский әскерлерімен соғыстары жайында аса құнды жазба деректер бар. 

Б.з.б. 2 ғ-дағы Қытай деректері (елшілерден, саудагерлерден, миссионерлерден алынған) Қазақстан тарихын зерттеуде үлкен рөл атқарды. Әсіресе, Сыма Цянның (б.з.б. 145–86) [[«Тарихи жазбалар»]] еңбегі аса құнды. Онда ғұндардың, үйсіндер мен қаңлылардың тұрмыс-тіршілігі, саяси құрылымдары және Батысқа қоныс аударуы жөнінде көптеген мәліметтер берілген. Осы кезде басталған (б.з.б. 2 ғ.) Қытайдан Орталық [[Азия]] арқылы [[Жерорта]] теңізі елдеріне жеткізетін Ұлы Жібек жолының гүлденуі Қытайда Тан әулеті билік құрған тұсқа (618–907) сай келеді. Бұл тұстағы Қытай тарихшылары жазған жылнамаларда түркі қағандықтары, олардың тұрмыс жағдайы, әскери күш-қуаты мен жүргізген соғыстары, түргештер, қарлұқтар, т.б. ұлыстар мен тайпалық одақтар туралы деректер көп. Қытай деректері көбіне сыңаржақты жазылғандығына қарамастан, Қазақстан тарихы мен мәдениетін зерттеуде аса құнды деп бағаланады. 

6–8 ғасырларда тасқа басылған көне түркі жазба ескерткіштері түркі қағандықтары (Күлтегін жазуы, Білге қаған ескерткіші, т.б.), [[түргештер]], [[қарлұқтар]], [[оғыздар]],[[қыпшақтар]], [[ұйғырлар]], [[қырғыздар]], [[Басмыл|басмылдар]], т.б. жөнінде нақты мәліметтер көп. Ежелгі түркі ескерткіштері, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның тарихи географиясын анықтауда да шешуші рөл атқарады. 

=== Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы ===
Ислам дінінің таралуы мен Араб халифатының күшеюі нәтижесінде 9–14 ғ-ларда араб саяхатшылары мен ғалымдары Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген түркі ұлыстары жөнінде толып жатқан жазба деректерін қалдырды. Атап айтқанда, ат-Табари (9 ғ.) Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан, Тамим ибн Бахр (9 ғ.) Ертіс аңғарындағы қимақтар, ибн Хордадбех (9 ғ.) Жібек жолы бойындағы қалалар мен қоныстар жөнінде құнды деректер береді. 
10 ғасырда өмір сүрген әл-Якуди, ибн әл-Факих, әл-Истахри, ибн Хаукал, ибн Фадлан, т.б. еңбектерінде Қазақстанның тарихы мен географиясына қатысты мол деректер кездеседі. 

13–14 ғасырларда араб ғалымдары Якут, ибн әл-Асир, ибн Баттута, ибн Халдун, т.б. қарахан әулеті, қарлұқтар, оғыздар, қыпшақтар, хорезмдіктер, қарақытайлар, Дешті Қыпшақ, Шыңғыс ханның жорықтары, Алтын Орда, т.б. ұлыстар мен тайпалар, олардың саяси-экономикалық жағдайы жөнінде жазды. 13–14 ғасырлардағы А.Жуайни, [[Жамал Қарши]], Рашид әд-Дин, т.б. авторлардың және Батыс Еуропалық саяхатшылар П.Карпини, В.Рубрук, М.Полоның шығармаларында 12–13 ғасырлардағы Қазақстанды мекендеген ұлыстардың этникалық құрамы мен саяси тарихы, Орда Ежен ұлысы тарихы, Жошы ұрпақтарының генеалогиясы, Шағатай ұлысында болған қырқысулар, Сыр бойы қалаларының қиратылуы жайында, т.б. деректер беріледі. 

14–15 ғасырларда бір топ авторлардың (Шараф әд-Дин Йезди, Му’ин әд-Дин Натанзи, т.б.) шығармаларын Әмір Темір ұрпақтарының тапсырмасымен парсы тілінде жазды. Бұл еңбектерде [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]] мемлекеттері және олардың Әмір Темір мемлекетімен қарым-қатынастары жөнінде жан-жақты мәлімет берілген. 16 ғ-да шығармаларын парсы тілінде жазған, түркі тектес тарихшылар М.Х.Дулат («Тарих-и Рашиди»), Бабыр («Бабырнаме»), т.б. өз еңбектерінде Әбілхайыр хандығы, Орыс хан ұрпақтары, Қазақ хандығының қалай құрылғандығы, алғашқы қазақ хандары (Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, т.б.), олардың саяси-әскери қызметтері жөнінде егжей-тегжейлі мәлімет береді. 

15–16 ғасырларда Орта Азия мен Шығыс Түркістанда шағатай (түркі) тілінде жазылған тарихи шығармалар жарық көре бастады («Шыңғыснама», «Шайбанинама», т.б.). Ораз Мұхаммед сұлтанмен бірге орыс әскерлерінің тұтқынында болып, кейін Борис Годунов патшаға қызмет еткен Қ.Жалайыри 15–16 ғ-лардағы Қазақ хандығы жөнінде аса құнды деректер қалдырды ([[Жамиғ Ат-Тауарих|«Жамиғ ат-Тауарих»]]). 15–17 ғ-ларда қазақ халқы, билеушілері, батырлары мен билері жөніндегі деректер ауыз әдебиетінде де көптеп кездеседі. 

=== Жаңа замандағы Қазақстан тарихы ===
[[Қазақ хандығы]] [[Ресей]] бодандығына өте бастағаннан кейін, 18 ғасырда ағылшын кескіндемешісі Джон Кэстль, 18–19 ғасырларда Ресей тарихшылары (П.С.Паллас, А.И.Левшин, Н.Я.Бичурин, т.б.) өлке тарихын жан-жақты зерттей бастады. Қазақстанда тарих ғылымының жандануы 19 ғ-дың 2-жартысынан бастау алады. Ол еуропаша білім алған қазақтың тұңғыш тарихшы-ғалымы, шығыстанушысы, географы Ш.Ш.Уәлиханов есімімен тығыз байланысты. Ол қазақ, қырғыз, ұйғыр басқа да түркі тектес халықтардың тарихын зерттеді. 
Орыс тарихшылары мен шығыстанушылары [[Николай Михайлович Карамзин|Н.М.Карамзин]], [[Е.М.Соловьев]], В.В.Вельяминов-Зернов, әскери тарихшы М.И.Иванин, т.б. ресей елінің неліктен 250 жыл моңғол-татар езгісінде болғанын саяси-әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру мақсатымен Орталық Азия халықтарын жан-жақты зерттеуге кірісті. 

19–20 ғасырларда Абай Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, С.Бабажанов, М.Шорманов, Құрбанғали Халид, Т.Сейдалин, А.Жантөрин, С.Нұрмұхамедов, М.Ж.Көпеев, т.б. қазақ халқының тарихы мен мәдениетін зерттеуге үлес қосты. Олардың жазғандары қазақ тарихнамасында өлкетану еңбектері ретінде бағаланады. Сондай-ақ осы кезеңде жарық көрген (1911 ж. Орынборда) [[Шәкерім Құдайбердіұлы]]ның [[«Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі»]] қазақ халқының құрылу тарихын ғылыми негізде зерделеген еңбек болатын. 19 ғ-дың 2-жартысында Қазақстан тарихымен орыс ғалымдары Л.Мейер, М.Красовский, М.И.Венюков, т.б., этнографиясымен Радлов, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, А.Е.Алекторов, т.б. шұғылданды. 19 ғ-дың соңында [[Верный]]да (қазіргі [[Алматы]]), Семей мен Орынборда тарихи-табиғат мұражайлары ашылды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғасырдың басында академик В.В.Бартольд, П.И.Лерх, т.б. осы өлкеде археологиялық зерттеу жұмыстарын бастады. 

=== Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы ===
20 ғасырдың бас кезі қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің рухани өркендеген дәуірі болды. [[Баспасөз]] беттеріне қазақ зиялылары ([[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]], [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С.Аспандияров]], Ә.Н.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, т.б.) Отан тарихына байланысты жиі-жиі мақалалар жазды. 1925 ж. Тынышбаевтың «Қазақ (қырғыз-кайсак) халқының тарихы жөніндегі материалдар» деген еңбегі орыс тілінде жарық көріп, онда қазақтардың негізін құрайтын ру-тайпалар, олардың таңбалары мен ұрандары, қазақтардың шыққан тегі туралы аңыз-әңгімелер, қазақ жүздерінің пайда болуы, этн. құрамы, қазақ хандығының құрылуы сияқты өзекті мәселелер ғылыми тұрғыдан талдауға алынған. Сондай-ақ Аспандияровтың 1935 ж. жарық көрген «Көне заманнан бергі Қазақстан тарихы» деп аталатын еңбегі де (орыс тілінде) 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстан тарихына арналды. 

Аспандияров Ресейдің басқыншылық саясатын жүйелеп көрсете отырып, қазақ жерінің Ресейге өз еркімен қосылмағандығын дәлелдеді, бұл процестің прогрестік жол еместігін анықтап берді. [[Телжан Шонанов|Т.Шонановтың]] 1926 ж. [[Ташкент]]те жарық көрген «Қазақ жер мәселесінің тарихы» деген еңбегі қазақтардың бұрынғы жер иелену тарихын, жерге деген көзқарасын, патшалық отарлау саясатының салдарынан қазақтардың жерден тапшылық көргендігін мол фактілік материалдар негізінде көрсеткен зерттеу болды. 1921 ж. архив бас басқармасы құрылып, тарихи құжаттарды жинастыру, өңдеу және ғылымға пайдалану ісі басталды. Мәскеу, Ленинград, Омбы, Орынбор ғалымдары (Бартольд, [[Александр Юрьевич Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Александр Николаевич Самойлович|А.К.Самойлович]], М.Е.Массон, т.б.) Қазақстан тарихы мәселелерімен шұғылданды. 

20 ғ-дың 20-жылдары республикада КСРО ҒА мен География қоғамның археологиялық-этнографиялық экспедициялары (Ә.А.Диваев, А.В.Затаевич, Ж.Т.Шанин, С.И.Руденко) жұмыс істеді. Қазақстан тарихы мен Қазақстан Компартиясының тарихы, ұлт-азаттық қозғалысының тарихы туралы еңбектер шығару жөнінде алғашқы шаралар жүзеге асырылды, тарихшы мамандарын даярлау басталды. 18–19 ғасырлардағы Қазақ тарихы, әсіресе, Қазақстанның Ресейге қосылу мәселелері Ә.Бөкейхановтың «Қазақ (Қырғыз) өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени табыстары» деген еңбегінде жан-жақты қаралды. Досмұхамедов, Рысқұлов, Жандосов, П.Г.Галузо зерттеулерінде де Қазақстанның Ресей құрамына кіру мәселелері қарастырылды. 

1934 ж. Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты құрылды, оның тарих-археолеологиялық секторы 1917 ж. Қазан төңкерісінен бұрынғы және төңкеріс кезіндегі бірқатар жұмыстарды қорытындылады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында бір топ мәскеулік тарихшылар (А.М.Панкратова, С.В.Бахрушин, Н.М.Дружинин, М.П.Вяткин, т.б.) Қазақстанға көшіп келіп, қазақ ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеді. Нәтижесінде 1943 ж. орыс тілінде «Қазақ КСР-і тарихы» (ерте заманнан осы күнге дейін) жарық көрді. Бұл Қазақстан тарихы жөнінде жүйелі түрде жазылған тұңғыш еңбек болды. 

1945 ж. ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) мен педагогикалық жоғары оқу орындарында тарих факультеттері, Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнол. институты ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары тарихи, археологиялық, этнографиялық зерттеулердің көлемі едәуір кеңейді. Екі томдық «Қазақ КСР тарихы» шықты (2-бас., 1949). Қазақстан тарихын кезеңге бөлу мәселелері талданды. Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы бастаған 1783–97 жылдардағы көтерілісін, Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836–37 жылдардағы көтерілісті және қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысының басқа да мәселелерін зерттеуге елеулі үлес (Вяткин, В.Ф.Шахматов еңбектері) қосылды. Қазақтардың материалдық мәдениеті, тұрмысы, ою-өрнек өнері жөнінде этнографиялық материалдар (Н.Сәбитов, т.б.) жиналып, зерттелді. 

40-жылдардың соңынан бастап археологиялық экспедициялар Қазақстан жерін түгел дерлік қамтыды: Оңтүстікте үйсін, қаңлы, Батыс Түрік қағандығы ескерткіштерін, шығыста қола дәуірі мен ежелгі көшпелі тайпалар мәдениетін, орталықта көне заман мәдениетінің жұрнағын қазу жүзеге асырылды (Ә.Марғұлан, А.Н.Бернштам, С.С.Черников). КСРО ғылым академиясының Хорезм археол.-этногр. экспедиициясы (С.П.Толстов) Жетіасар және Алтыасар қалаларының орнына зерттеу жүргізіп, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің қарым-қатынасы мен өзара байланысы жөніндегі аса іргелі мәселе жаңа археологиялық материал негізінде баяндалды. 

50-жылдары республика тарих ғылымының алдына қойған мәселелерінің бірі – жазбаша деректемелер базасын кеңейту, шығыстанушы мамандар даярлау болды. Қазақстан ҒА-да шығыстану секторы құрылды. Түркі дәуірі, қыпшақ, қаңлы, қарлұқтар туралы еңбектерінде М.Ақынжанов, Б.Е.[[Болат Ешмұхамбетұлы Көмеков|Көмеков]], А.Ш.Қадырбаев, С.М.Сыздықов, т.б. араб, түркі деректері негізінде зерттеулер жүргізді. Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы тарихына қатысты шығыс деректерін аударып, осы кезеңді зерттеуде С.Ибрагимов, Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин көп еңбек сіңірді. 

Ертедегі көшпелі тайпалар, сақ, үйсін мекендері мен «патша» қорғандарын зерттеу жалғастырылды. «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты күрделі еңбек (1966), Ортағасырлық Тараз туралы кітаптар шықты. Ежелгі Отырар мен оның төңірегінде, Орталық Қазақстанда кең көлемді қазба жұмыстары өріс алды. 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Қазақстан қоғамы шетелдік ғылыми-зерттеу орталықтарының назарына ілікті. Қазіргі кезде ондай орталықтар Еуропа ([[Германия]], [[Франция]], т.б.), АҚШ, [[Жапония]], [[Қытай]], кейбір мұсылман елдерінде орналасқан. Бұл орталықтар, әсіресе, КСРО тұсында көбінесе бір жақты еңбектер (антикоммунистік бағытта) жазды. Дегенмен, олар өз еңбектерінде Кеңес Одағында пайдалануға тыйым салынған авторлар мен олардың шығармаларын кеңінен қолданды әрі Қазақстанды Ресейдің отарлауы, Азамат соғысының шындығы, 1930–32 ж. ашаршылық, 1937–38 ж. қуғын-сүргін, ұжымдастыру, фашизмге қарсы соғыс, тың игеру, т.б. тақырыптарда неғұрлым өнімді еңбек етті.

20 ғ-дың 60–80-жылдарында жарық көрген Е.[[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Ділмұхамедов]], Е.Бекмұхамедов, М.Асылбеков еңбектерінде, сол сияқты кейінгі кезде жарияланған Б.Аяған, С.Игібаев, В.Ғалиев, т.б. шығармаларында 19–20 ғасырлардағы Қазақстанның инфрақұрылымдары және қоғамдық-саяси, мәдени жүйесінің даму эволюциясы зерттелді. Қозыбаев өзінің 20 ғ-дың 80-жылдарының соңынан бастап жариялаған топтама еңбектерінде Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» мәселелерінің, жабық тақырыптардың зерттелуіне, өз бағаларын алуларына күш салды. Әсіресе, ұлт-азаттық қозғалыстар, кеңестік дәуірдегі Қазақстан тарихының шындығы Қозыбаев зерттеулерінің басты нысандарына айналды. 

Алаш қозғалысының мәселелері 1990–2000 ж. М.Қойгелдиев, К.Нұрпейіс, Д.Аманжолова монографияларында жан-жақты сөз болды. Мыс., Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты еңбегінде 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басындағы Қазақстанның тарихи дамуына байланысты мәселелер кең ауқымда қарастырылған. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, ұлттық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі, қазақ зиялыларының жан-жақты қоғамдық-саяси қызметі, Алашорда өкіметінің құрылуы талданды. Нұрпейістің «Алаш һәм Алашорда» еңбегі алаш қозғалысының бастауларына, монархия құлатылғаннан кейінгі, Кеңес өкіметі және Азамат соғысы жылдарындағы Алашорда өкіметінің жағдайына, оның Кеңес өкіметімен қарым-қатынасына қатысты мәселелерді қамтыды. 

Ресейлік түркілердің, туған халқының тәуелсіздігі үшін шет елде жүргізген қоғамдық-саяси қызметіне арналған Шоқайдың шығармашылық мұрасын насихаттауға Б.Садықова, Б.[[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет|Дәрімбет]], С.Шілдебай, Д.Қамзабекұлы, А.Нүсіпхан зерттеулер жазды. 20 ғ-дың 20–30-жылдарындағы қазақтардың дәстүрлі өмір сүру салтының бұзылуы, ұжымдастыру, түрлі көтерілістер, ауа көшушілік, диаспора мәселелері Ж.Абылхожин, Т.Омарбеков, Қ.Алдажұманов, Г.Меңдіқұлова, З.Қинаятұлы еңбектерінде жан-жақты қарастырылды. Қазақ халқы тарихының түпнұсқа деректерін ғылыми айналымға енгізіп, оларды негізгі дерек көздерінің қатарына қосу мәселесі Қ.Атабаев, Ж.Артықбаев, Ж.Қадыртаева еңбектерінде зерттелді. Қазақстандық археологтар (К.Байпақов, З.Самашев, М.Елеуов, С.Жолдасбаев,Ж.Таймағанбетов, С.Әжіғали, т.б.) республиканың түпкір-түпкірінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оның әскери тарихы да кеңінен зерттеле бастады. 

Әскери тарих саласында Белан, К.Аманжолов, А.Тасболатов, т.б. көп зерттеулер жүргізді. Көптеген тарихшылар шет елдердегі архивтерде (Ресей, АҚШ, Қытай, Еуропа және кейбір мұсылман елдері) жұмыс істеп қайтты. АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің архивінде Аяған, Қытай архивтерінде Хафизова, Қ.Салғарин зерттеулер жүргізді. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты, 1991 ж. одан бөлініп шыққан Археология институтының ғалымдары Қазақстанды археологиялық тұрғыдан кешенді зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 1996 жылдан бастап ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты мен археология институтының ұжымдары, республиканың кейбір жоғары оқу орындарының қоғамтанушы ғалымдарымен бірлесе отырып дайындаған Қазақстанның көне заманнан бүгінге дейінгі академиялық бес томдық тарихы қазақ және орыс тілінде жарық көрді. Жекелеген тарихшылар тәуелсіздік жағдайына орайластырып, орта мектептер мен жоғары оқу орындары үшін оқулықтар дайындап, жариялады.

== Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдерінің хронологиясы ==
*Қазақстанда ең алғашқы адамдар бір миллион жылдай бұрын пайда болған. Мұндай жаңалықты ашқан археолог Хасен Алпысбаев. Ол 1957 жылы Жамбыл облысының Талас ауданындағы Қаратаудағы Тәңірқазған, Бөріқазған деген үңгірлерден ең ежелгі өмір сүрген адамдар тұрағын тапты.
*Алғашқы адамдарға жеке-жеке жүріп өмір сүру қиын болғандықтан топтасып жүретін болды. Осыдан бірте-бірте ру пайда болды. Көп уақыт өткеннен кейін бірнеше ру тайпаға бірікті.
*Біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстан жерінде сақтардың, ғұндардың, сарматтардың ірі-ірі тайпалары болды.
*Біздің жыл санауымыздың бас кезінде қазіргі Қазақстан жерінде үйсін, қаңлы, ғұн және басқа да ірі тайпалардың мемлекеттері болған.
*Біздің жыл санауымыздың бас кезінде-ақ Қазақстан жеріндегі халықтардың сол заманға лайық шаруашылығы, кәсібі болды.
*Оларда мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, қолөнер кәсібі, металл қорыту, аң аулау т.б. дамыды.
*Шаруашылықтың арасында мал шаруашылығы басым дамыды. Бұған Қазақстан жері қолайлы болды. Қой, жылқы өсіруге көп көңіл бөлінді. Олардан кейін көп өсірілген түйе. Сиыр аз өсірілді.
*1960-жылдардың аяқ кезінде археолог ғалымдар Есік қаласына (Алматыға таяу) жақын жердегі обадан «Алтын киімді адамды» тапты. Ол мұнан 2500 жылдай бұрын жерленген жас жігіт екен.
*Біздің заманымызға дейін II ғасыр мен б.з. XV ғасыры аралығында Еуропа мен Азияны байланыстыратын «Ұлы Жібек жолы» қызмет істеді. Ол Қазақстан жерімен өтті.
*ІХ ғасырда арабтар Орта Азия мен Қазақстанның біраз жерін басып алды. Осыдан бастап Қазақстанға ислам діні тарай бастады.
*1218 жылы Қазақстан жеріне моңғол шапқыншылығы басталды.
*1219 жылғы қыркүйекте моңғол жаулаушылары Отырар қаласын қоршады. Ұлы Отырар шайқасы басталды. Қаланы қоршауға қала басшысы Қадырхан басшылық етті.
*XV ғасырда қазақ халқы қалыптасып болды. Оның негізін құраған Үйсін, Қоңырат, Керейт, Маңғыт, Қыпшақ, Найман, Арғын, Байұлы, Әлімұлы, Дулат және басқа да көптеген рулар мен тайпалар.
*XV ғасырдың 50-60-жылдарында Қазақ хандығы құрылды. Оған ұйтқы болған, алғашқы қазақ хандары деген жоғары атаққа ие болған Жәнібек пен Керей.
*Қазақ хандығы тез ұлғайды. XVI ғасырдың басында оның жер көлемі едәуір кеңейіп, халқының саны бір миллионнан асты. Қазақ хандығының – мемлекетінің XVI – XVII ғасырларда ұлғайып, нығаюына үлес қосқан: Қасым хан (1511-1523), Ақназар хан (1538-1580), Есім хан (1598-1628), Тәуке хан (1680-1718).
*Орта ғасырлардағы Қазақстанның атақты қалалары: Түркістан, Отырар, Тараз, Сауран, Сайрам (Испиджаб) т.б.
*Орта ғасырлардағы белгілі тарихи-мәдени ескерткіштер: Ахмет Иассауи мазары (Түркістанда), Айша-Бибі мазары (Тараз қаласының жанында), Бабаджа қатын (бұл да сонда), Жошы Хан күмбезі, Алаша хан күмбезі (Орталық Қазақстанда).
*Қазақстан жеріндегі ортағасырлық ғалымдар: Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 жж.), Жүсіп Баласағұн (ХІ ғасыр), Махмұд Қашқари (ХІ ғасыр), Ахмед Иассауи (ХІІ ғасыр), Өтейбойдақ Тілейқабылұлы, Мұхамммед Хайдар Дулати, Жалайри Қосынұлы (ХV-ХVI ғғ.)
*XVI ғасырдың соңынан бастап 1755 жылға дейін қазақ халқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық, тәуелсіздік үшін шайқасты. 1755-жылы Жоңғар мемлекеті біржола жеңілді, тарихтан аты өшті.
*Жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылар: хандар – Тәуке, Әбілқайыр (Кіші жүз ханы), Абылай; билер – Төле, Қазыбек, Әйтеке; батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, шапырашты Наурызбай.
*1731-1917 жылдар аралығында Қазақстан Ресей империясы қол астында болды. Кіші жүз «еркімен» қосылды, қалған жердің бәрін жаулап алды.
*Ресей империясы Қазақстанда екі жүз жылдай отарлау саясатының барлық қитұрқы әдіс, тәсілдерін қолданды, қазақ халқының ұлттық мәдениетінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің дамуына барынша кедергі жасады.
*Қазақ халқы Ресей отаршылдарына қарсы, азаттық алу үшін үш жүздей рет қозғалыстар, көтерілістер, наразылықтар ұйымдастырды. Олардың ең ірілері ХІХ – ХХ ғасырларда болды.
*Патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы 1836-1838 жылдары Исатай мен Махамбет, 1837-1847 жылдары Кенесары хан, 1916 жылы А. Иманов, Ә. Жангелдин, Ә. Жанбосынов т.б. басшылық еткен, ұлт азаттық қозғалыстар болды.
*ХІХ ғасырдағы қазақтың белгілі ағартушы ғалымдары: Шоқан Уәлиханов (1835-1865), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904)
*1917 жылы Қазанда Қазақстанда Кеңес Өкіметі орнады, ол өкімет 1990 жылға дейін өмір сүрді.
*ХІХ ғасырдың аяғында ХХ ғасырдың басында қазақ халқының бақытты келешегі, ұлттық тәуелсіздігі үшін күресуші үлкен зиялы топ қалыптасты. Олардың басшылары: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқаев, Міржақып Дулатов, Тұрар Рұсқылов, Мұхамеджан Тынышбаев т.б. болды.
*1920-жылы Қазақ Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы, ал 1936-жылы Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы құрылды.
*1941-1945 жылдардағы Отан соғысында асқан ерлік көрсеткені үшін 500-дей Қазақстан Кеңес Одағының батыры атағын алды.
*1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзін Егеменді Республика деп жариялады.
*1991 жылы 1 желтоқсанда Қазақстанда Президент сайлауы болды. Президент болып Н.Ә.Назарбаев сайланды.
*1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өзін тәуелсіз Республика деп жариялады.
*1992 жылы Алматыда дүние жүзі қазақтарының тұңғыш Құрылтайы өтті.
*1995 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

{{Уикилендірілсін|мақаланың оқылуы қиын болғанына байланысты}}

==Сыртқы сілтемелер==
[http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002074648/http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 |date=2015-10-02 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Ғылым]]</text>
      <sha1>m48qh37q29cs3tw2y8czdmf94bkpq3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Жаңалықтар/Техникалық</title>
    <ns>4</ns>
    <id>554792</id>
    <revision>
      <id>3577928</id>
      <parentid>3573433</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>28897</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-15 */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3577928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75036" sha1="ruwq3v01xmc4m1s638t41qy1dskvmmh" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2014 жылғы техникалық жаңалықтар|2015 жылғы техникалық жаңалықтар|2016 жылғы техникалық жаңалықтар|2017 жылғы техникалық жаңалықтар|2018 жылғы техникалық жаңалықтар|2019 жылғы техникалық жаңалықтар|2020 жылғы техникалық жаңалықтар|2021 жылғы техникалық жаңалықтар|2022 жылғы техникалық жаңалықтар|2023 жылғы техникалық жаңалықтар|2024 жылғы техникалық жаңалықтар|2025 жылғы техникалық жаңалықтар|2026 жылғы техникалық жаңалықтар}}

{{Жинақталған мазмұн|20|400}}

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:32, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:29, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:16, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:43, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 04:29, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:16, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:03, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:51, 2026 ж. наурыздың 2 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:52, 2026 ж. наурыздың 9 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:35, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:50, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:25, 2026 ж. наурыздың 31 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:18, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;</text>
      <sha1>ruwq3v01xmc4m1s638t41qy1dskvmmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оқушы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556396</id>
    <revision>
      <id>3577903</id>
      <parentid>3419845</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерекешова Жаныгуль</username>
        <id>179366</id>
      </contributor>
      <origin>3577903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="mgx1qszvti7etrfgfx3vkcta94jtymj" xml:space="preserve">[[Сурет:Singapore schoolgirl.jpg|нобай|оңға|Сингапурдағы мектеп оқушысы]]
'''Оқушы''' немесе '''білім алушы'''  — белгілі бір іспен айналысатын адам. Бұл іс сабақ немесе адам қызығатын іс болуы мүмкін. Оқушы бір істі игерумен айналысады. Ол бұл істі жоғарғы деңгейге игергенге дейін оқушы деген атқа ие болады.

== Мектептегі оқушының құқығы ==
=== Мектеп үстіндегі оқушының құқығы ===
* Баланың мектептік сабақтарды игреуге құқығы бар.
* Баланың жеке ақпаратын оқытушыға айтпауға құқығы бар.
* Оқытушының оқушыға балағат сөз айтуға құқығы жоқ.
* Бала тыныш әрі сабырлы сабақта отыруға құқығы бар.
* Бала өзіне лайықты баға алуға құқығы бар.Оқушы баланың бағасын көтеруге немесе түсіруге құқығы жоқ.
* Оқушы өз ойын айтуға құқығы бар.
* Оқушы және басқа да адамдар оқушының жеке заттарына тиісуге құқығы жоқ.
* Қоңырау уақыты болғанда оқытушы балалардың уақытын алмауға құқылы. Әрбір оқушы қоңырау уақытында демалуға құқығы бар.

=== Сабақ үстіндегі оқушының міндеті ===
*Бала қандай баға алғанын білуге құқылы.
* Бала сабақ тақырыбына сай өз ойын айтуға құқылы.
* Бала сабақ уақытында оқытушыдан сұранып, сыртқа шығуға (әжетханаға, су ішуге, т.б себептер) құқысы бар
* Егер оқытушы жалған ақпарат алса оқушы оқытушының қатесін түзеуге құқысы бар.
* Оқытушы әр балаға бірдей қарауы керек және әр бала өз сұрағына жауап алуына құқысы бар

=== Денсаулыққа байланысты оқушының міндеттері ===
* Оқушы сапалы әрі тегін медициникалық көмек алуға құқығы бар.
* Әрбір жер оқушы үшін таза болуы қажет.
* Оқушы  өз деңгейінен жоғары дауыс көтермеуі қажет.
* Мектеп температурасы оқушылар үшін ыңғайлы болу керек.
* Оқушылар ішетін ас дәмді әрі денсаулыққа пайдалы болу керек.
* Оқушының гигиенасы үшін мектепте барлық жағдай жасалуы қажет.

== Мектептегі оқушының міндеттері ==
* Кез-келген оқушы мектеп мүшелерін құрметтеуге тиіс.
* Әрбір оқушы мектеп мүшелерімен көрісуі қажет.
* Оқушы сабаққа белсенді қатысуы тиіс.
* Оқушы мектепке келмеген жағдайда оқытушыға себебін түсіндіруі керек.
* Әрбір оқушы мектеп заңдарын орындауы қажет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
Оқушы күнделігі &lt;ref&gt;
[[Санат:Білім]]
[[Санат:Педагогика]]</text>
      <sha1>mgx1qszvti7etrfgfx3vkcta94jtymj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577923</id>
      <parentid>3577903</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] ([[User talk:Ерекешова Жаныгуль|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3315631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3741" sha1="d0cdhynccpu4x2f9rvg1hom34qquoq9" xml:space="preserve">[[Сурет:Singapore schoolgirl.jpg|нобай|оңға|Сингапурдағы мектеп оқушысы]]
'''Оқушы''' немесе '''білім алушы'''  — белгілі бір іспен айналысатын адам. Бұл іс сабақ немесе адам қызығатын іс болуы мүмкін. Оқушы бір істі игерумен айналысады. Ол бұл істі жоғарғы деңгейге игергенге дейін оқушы деген атқа ие болады.

== Мектептегі оқушының құқығы ==
=== Мектеп үстіндегі оқушының құқығы ===
* Баланың мектептік сабақтарды игреуге құқығы бар.
* Баланың жеке ақпаратын оқытушыға айтпауға құқығы бар.
* Оқытушының оқушыға балағат сөз айтуға құқығы жоқ.
* Бала тыныш әрі сабырлы сабақта отыруға құқығы бар.
* Бала өзіне лайықты баға алуға құқығы бар.Оқушы баланың бағасын көтеруге немесе түсіруге құқығы жоқ.
* Оқушы өз ойын айтуға құқығы бар.
* Оқушы және басқа да адамдар оқушының жеке заттарына тиісуге құқығы жоқ.
* Қоңырау уақыты болғанда оқытушы балалардың уақытын алмауға құқылы. Әрбір оқушы қоңырау уақытында демалуға құқығы бар.

=== Сабақ үстіндегі оқушының міндеті ===
*Бала қандай баға алғанын білуге құқылы.
* Бала сабақ тақырыбына сай өз ойын айтуға құқылы.
* Бала сабақ уақытында оқытушыдан сұранып, сыртқа шығуға (әжетханаға, су ішуге, т.б себептер) құқысы бар
* Егер оқытушы жалған ақпарат алса оқушы оқытушының қатесін түзеуге құқысы бар.
* Оқытушы әр балаға бірдей қарауы керек және әр бала өз сұрағына жауап алуына құқысы бар

=== Денсаулыққа байланысты оқушының міндеттері ===
* Оқушы сапалы әрі тегін медициникалық көмек алуға құқығы бар.
* Әрбір жер оқушы үшін таза болуы қажет.
* Оқушы  өз деңгейінен жоғары дауыс шығармауы қажет.
* Мектеп температурасы оқушылар үшін ыңғайлы болу керек.
* Оқушылар ішетін ас дәмді әрі денсаулыққа пайдалы болу керек.
* Оқушының гигиенасы үшін мектепте барлық жағдай жасалуы қажет.

== Мектептегі оқушының міндеттері ==
* Кез-келген оқушы мектеп мүшелерін құрметтеуге тиіс.
* Әрбір оқушы мектеп мүшелерімен көрісуі қажет.
* Оқушы сабаққа белсенді қатысуы тиіс.
* Оқушы мектепке келмеген жағдайда оқытушыға себебін түсіндіруі керек.
* Әрбір оқушы мектеп заңдарын орындауы қажет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Білім]]
[[Санат:Педагогика]]</text>
      <sha1>d0cdhynccpu4x2f9rvg1hom34qquoq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буффалодағы L-188 ұшақ апаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556666</id>
    <revision>
      <id>3578217</id>
      <parentid>3459066</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Оразбаева Жанна</username>
        <id>179344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Апат */</comment>
      <origin>3578217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121086" sha1="foqcwmnveltnhc8ev37ycoll57z3sbw" xml:space="preserve">{{уики}}
'''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Название дано согласно итоговому отчёту.&lt;/ref&gt;. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты.

Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]&lt;nowiki/&gt;да 1960 [[жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған. 

== Ұшақ ==
Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090&lt;ref&gt;{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&amp;DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}&lt;/ref&gt;) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0&quot;&gt;&lt;/span&gt; қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]&lt;nowiki/&gt;сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]&lt;nowiki/&gt;ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]&lt;nowiki/&gt;ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]&lt;nowiki/&gt;тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]&lt;nowiki/&gt;лық паркті [[мониторинг]]&lt;nowiki/&gt;тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]&lt;nowiki/&gt;і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

== Экипаж ==
[[Ұшу]] [[экипаж]]&lt;nowiki/&gt;ында ([[кабина]]&lt;nowiki/&gt;ның ішінде) үш адам болған еді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;:
* Әуе кемесінің [[командир]]&lt;nowiki/&gt;і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Wilson Elza Stone&lt;/span&gt;''). Braniff [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көпмоторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]&lt;nowiki/&gt;ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]&lt;nowiki/&gt;ын Electra-да өткізген болатын;
* Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (&lt;span&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''Dan Hollowell''&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;). Braniff [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген;
* Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті.
[[Салон]]&lt;nowiki/&gt;да үш [[жолсерік]] қызмет еткен&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;:
* 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті;
* 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Betty Rusch&lt;/span&gt;''). Braniff [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті;
* 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Leona Winkler&lt;/span&gt;''). Braniff [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен.
Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиатехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Wendell John Ide&lt;/span&gt;'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

== Апат ==
Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тамысалы [[ рейс]]&lt;nowiki/&gt;ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;нан [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;қа дейінгі жол 41 [[минут]]&lt;nowiki/&gt;ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]&lt;nowiki/&gt;тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]&lt;nowiki/&gt;те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]&lt;nowiki/&gt;лерінің [[регулятор]]&lt;nowiki/&gt;ы алмастырылған болатын&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]&lt;nowiki/&gt;ке 22 [[минут]]&lt;nowiki/&gt;қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]&lt;nowiki/&gt;ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)&lt;/ref&gt;. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;ны (16-24км) құрады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;. [[Диспетчер]][[ экипаж]]&lt;nowiki/&gt;ға &quot;[[Леон]]&quot; барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша &quot;Виктор 13&quot; әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда &quot;Шығанақ жағалауына&quot; ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[7]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]&lt;nowiki/&gt;ының ұшуды басқару [[диспетчер]]&lt;nowiki/&gt;і 542 [[рейс]]&lt;nowiki/&gt;ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, &quot;Хьюстон&quot; радиомаягының [[азимут]]&lt;nowiki/&gt;ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. &quot;Шығанақ жағалауымен&quot; қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сының [[кеңсе]]&lt;nowiki/&gt;сімен байланысып, [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]&lt;nowiki/&gt;ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]&lt;nowiki/&gt;ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]&lt;nowiki/&gt;дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте &quot;Шығанақ жағалауымен&quot; қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;қа [[Леон]] —Тринидад&lt;sup style=&quot;font-style:normal;  margin-right:0.1em&quot; title=&quot;Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует&quot;&gt;ru&lt;/sup&gt;&lt;sub style=&quot;font-style:normal; margin-left:-1em&quot;&gt;&lt;span title=&quot;По ссылке доступна статья на английском языке&quot;&gt;en&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; — Форни&lt;sup style=&quot;font-style:normal;  margin-right:0.1em&quot; title=&quot;Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует&quot;&gt;ru&lt;/sup&gt;&lt;sub style=&quot;font-style:normal; margin-left:-1em&quot;&gt;&lt;span title=&quot;По ссылке доступна статья на английском языке&quot;&gt;en&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[7]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]&lt;nowiki/&gt;ға [[Леон]]&lt;nowiki/&gt;нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сы [[кеңсе]]&lt;nowiki/&gt;сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]&lt;nowiki/&gt;мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[7]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[8]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]&lt;nowiki/&gt;ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]&lt;nowiki/&gt;сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[7]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

== Алдын-ала тексеру ==

=== Ауа райы жағдайы ===
[[Метеорология]]&lt;nowiki/&gt;лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]&lt;nowiki/&gt;тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]&lt;nowiki/&gt;ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]&lt;nowiki/&gt;дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]&lt;nowiki/&gt;ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]&lt;nowiki/&gt;інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]&lt;nowiki/&gt;дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]&lt;nowiki/&gt;тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]&lt;nowiki/&gt;тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;тан (300м) 2000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;тан (240м) 1000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;дан аспайтын еді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[9]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]&lt;nowiki/&gt;тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]&lt;nowiki/&gt;ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға &lt;sup style=&quot;font-style:normal;  margin-right:0.1em&quot; title=&quot;Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует&quot;&gt;ru&lt;/sup&gt;&lt;sub style=&quot;font-style:normal; margin-left:-1em&quot;&gt;&lt;span title=&quot;По ссылке доступна статья на английском языке&quot;&gt;en  &lt;/span&gt;&lt;/sub&gt;жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]&lt;nowiki/&gt;нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде&lt;sup style=&quot;font-style:normal;  margin-right:0.1em&quot; title=&quot;Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует&quot;&gt;ru&lt;/sup&gt;&lt;sub style=&quot;font-style:normal; margin-left:-1em&quot;&gt;&lt;span title=&quot;По ссылке доступна статья на английском языке&quot;&gt;en&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[9]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

[[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;тан [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]&lt;nowiki/&gt;ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]&lt;nowiki/&gt;нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]&lt;nowiki/&gt;та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[нажағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]&lt;nowiki/&gt;дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[9]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[8]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]&lt;nowiki/&gt;інің [[экипаж]]&lt;nowiki/&gt;ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]&lt;nowiki/&gt;ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[8]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Куәгерлердің куәлігі ===
[[Чикаго]]&lt;nowiki/&gt;дан [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]&lt;nowiki/&gt;лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[8]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Жердегі [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]&lt;nowiki/&gt;нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]&lt;nowiki/&gt;дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер &quot;Электраның&quot; ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лерге естітті. Алайда [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]&lt;nowiki/&gt;ты естіген&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[8]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4&quot;&gt;&lt;/span&gt;. 

Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]&lt;nowiki/&gt;тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;тан (5200м) 24 000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]&lt;nowiki/&gt;тың [[география]]&lt;nowiki/&gt;лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]&lt;nowiki/&gt;сында айтқан 15 000 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]&lt;nowiki/&gt;тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]&lt;nowiki/&gt;ды байқамаған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[10]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[11]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. 

Жалпы, [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]&lt;nowiki/&gt;дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]&lt;nowiki/&gt;ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]&lt;nowiki/&gt;лардың реттілігінде [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]&lt;nowiki/&gt;тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]&lt;nowiki/&gt;дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]&lt;nowiki/&gt;да болғандықтан, [[дыбыс]]&lt;nowiki/&gt;тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.&lt;div&gt;&lt;br&gt;
&lt;/div&gt;

=== Сынықтарды анықтау ===
Авиалайнердің [[сынық]]&lt;nowiki/&gt;тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]&lt;nowiki/&gt;сында шашыраған, шамамен &quot;Леон&quot; радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]&lt;nowiki/&gt;ке қарай 13 900 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;мм)&lt;/span&gt; [[ұзындық]]&lt;nowiki/&gt;тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]&lt;nowiki/&gt;ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]&lt;nowiki/&gt;ы, сол жақ [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 кұш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[12]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]&lt;nowiki/&gt;терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]&lt;nowiki/&gt;ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]&lt;nowiki/&gt;лар [[кабина]]&lt;nowiki/&gt;сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]&lt;nowiki/&gt;қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]&lt;nowiki/&gt;тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]&lt;nowiki/&gt;ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]&lt;nowiki/&gt;тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[12]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Ұшақ жүйесі ===
Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]&lt;nowiki/&gt;те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;пен [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың және [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]&lt;nowiki/&gt;тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]&lt;nowiki/&gt;те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]&lt;nowiki/&gt;тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]&lt;nowiki/&gt;лар мен [[бұзылу]]&lt;nowiki/&gt;лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[13]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

&quot;Локхид&quot;  қатты [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]&lt;nowiki/&gt;сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тың өзі ұсақ [[бөлшек]]&lt;nowiki/&gt;терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]&lt;nowiki/&gt;тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]&lt;nowiki/&gt;лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[13]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Негізгі [[шасси]]&lt;nowiki/&gt;дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]&lt;nowiki/&gt;те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]&lt;nowiki/&gt;тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[14]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Жанар-жағармай [[клапан]]&lt;nowiki/&gt;ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]&lt;nowiki/&gt;лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]&lt;nowiki/&gt;і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]&lt;nowiki/&gt;та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]&lt;nowiki/&gt;қа (28кг) [[ауытқу]]&lt;nowiki/&gt;шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]&lt;nowiki/&gt;та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]&lt;nowiki/&gt;та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[15]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Қозғалтқыштар ===
[[Куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]&lt;nowiki/&gt;лары аса үлкен [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың [[айналу жиілігі]]&lt;nowiki/&gt;н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]&lt;nowiki/&gt;н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]&lt;nowiki/&gt;тері,[[ турбина]] [[қалақша]]&lt;nowiki/&gt;сы және[[ вал]]&lt;nowiki/&gt;дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]&lt;nowiki/&gt;лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]&lt;nowiki/&gt;нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]&lt;nowiki/&gt;нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]&lt;nowiki/&gt;тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[16]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[17]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Сонымен қатар [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]&lt;nowiki/&gt;сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]&lt;nowiki/&gt;ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]&lt;nowiki/&gt;дар [[кабина]]&lt;nowiki/&gt;дағы апаттық жүйе [[дабыл]]&lt;nowiki/&gt;ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]&lt;nowiki/&gt;дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[16]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Майлы [[клапан]]&lt;nowiki/&gt;дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың [[генератор]]&lt;nowiki/&gt;ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]&lt;nowiki/&gt;дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]&lt;nowiki/&gt;дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]&lt;nowiki/&gt;ға оң ықпал ете алмады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[17]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]&lt;nowiki/&gt;ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]&lt;nowiki/&gt;дың күші 1700 [[ат күші]]&lt;nowiki/&gt;не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]&lt;nowiki/&gt;ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]&lt;nowiki/&gt;ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[16]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Жалпы, [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]&lt;nowiki/&gt;н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]&lt;nowiki/&gt;лер болды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[17]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;:
# Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]]; 
# Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]&lt;nowiki/&gt;і;
# Сақтандырғыш [[муфта]];
# Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық &quot;остановы&quot; (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал);
# Қосалқы «останов»;
# Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор).
№&amp;nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]&lt;nowiki/&gt;ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[16]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[18]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Конструкцияны қайта қалпына келтіру ===
Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]&lt;nowiki/&gt;қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]&lt;nowiki/&gt;ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]&lt;nowiki/&gt;дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[18]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[19]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Оң жақ [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]&lt;nowiki/&gt;тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[19]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]&lt;nowiki/&gt;тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[20]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]&lt;nowiki/&gt;лар жылы [[сәуле]]&lt;nowiki/&gt;лерден емес,  2000 °F&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(1090&amp;nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]&lt;nowiki/&gt;ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]&lt;nowiki/&gt;ның ықпалынан [[көпіршік]]&lt;nowiki/&gt;тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]&lt;nowiki/&gt;қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[20]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[21]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

[[Ұшақ]] [[апат]]&lt;nowiki/&gt;ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]&lt;nowiki/&gt;лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]&lt;nowiki/&gt;қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]&lt;nowiki/&gt;сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[11]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]&lt;nowiki/&gt;ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]&lt;nowiki/&gt;ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]&lt;nowiki/&gt;сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[11]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Патологоанатомиялық сараптама ===
Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]&lt;nowiki/&gt;дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]&lt;nowiki/&gt;інен және [[қан]]&lt;nowiki/&gt;ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]&lt;nowiki/&gt;сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[22]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

== Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға ==
Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]&lt;nowiki/&gt;ында [[Нью-Йорк]]&lt;nowiki/&gt;тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады.

Жалпы, 542 [[рейс]]&lt;nowiki/&gt;і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]&lt;nowiki/&gt;сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]&lt;nowiki/&gt;н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]&lt;nowiki/&gt;тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[22]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[10]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]&lt;nowiki/&gt;ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0&quot;&gt;[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[23]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы  АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) &quot;Электра&quot; ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]&lt;nowiki/&gt;ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]&lt;nowiki/&gt;ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]&lt;nowiki/&gt;да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді&lt;ref name=&quot;AD 60-09-03&quot;&gt;{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}&lt;/ref&gt;:
# Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]&lt;nowiki/&gt;ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]&lt;nowiki/&gt;ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]&lt;nowiki/&gt;ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті.
# 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''ребро жесткости'')  және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек.  Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  &lt;br&gt;
# Ұшу [[стандарт]]&lt;nowiki/&gt;тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'')  L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]&lt;nowiki/&gt;сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]&lt;nowiki/&gt;лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. &lt;br&gt;

== НАСА-дағы сынақ ==

Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]&lt;nowiki/&gt;дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]&lt;nowiki/&gt;ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі  ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]&lt;nowiki/&gt;тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда  бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1&quot;&gt;[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[23]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;

Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тың  Lockheed Electra моделінің 1:8  [[масштаб]]&lt;nowiki/&gt;та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]&lt;nowiki/&gt;тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру  әуе винтін үрлеуді және  қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]&lt;nowiki/&gt;дің өзін  [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]&lt;nowiki/&gt;лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]&lt;nowiki/&gt;дың [[мамыр]]&lt;nowiki/&gt;ынан  [[1961 жыл]]&lt;nowiki/&gt;дың [[желтоқсан]]&lt;nowiki/&gt;ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]&lt;nowiki/&gt;да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер -  Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында  аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0&quot;&gt;[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[26]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Бұл сынақтар &quot;Электра&quot; [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]&lt;nowiki/&gt;ға қатысты [[тестілеу]]&lt;nowiki/&gt;де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]&lt;nowiki/&gt;ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]&lt;nowiki/&gt;дердің [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді.

== Берілген мәліметтерді сараптау ==
[[Тергеу]]&lt;nowiki/&gt;дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]&lt;nowiki/&gt;ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]&lt;nowiki/&gt;дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]&lt;nowiki/&gt;інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[10]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[28]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

[[Комиссия]]&lt;nowiki/&gt;ның пікірінше, [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[28]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]&lt;nowiki/&gt;лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]&lt;nowiki/&gt;қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу &quot;шеңбер бойымен қозғалу жүйесі&quot; ([[ағылшын тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[28]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[29]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу &quot;Электра&quot; [[ұшақ]]&lt;nowiki/&gt;тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]&lt;nowiki/&gt;ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]&lt;nowiki/&gt;ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[29]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]&lt;nowiki/&gt;нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[30]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[31]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Сол жақ [[қанат]]&lt;nowiki/&gt;тың бұзылуына [[көтергіш күш]]&lt;nowiki/&gt;тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]&lt;nowiki/&gt;дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]&lt;nowiki/&gt;де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[32]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Жалпы &quot;басқа себептермен&quot; [[басқару]]&lt;nowiki/&gt;ды жоғалту  ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]&lt;nowiki/&gt;қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]&lt;nowiki/&gt;лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]&lt;nowiki/&gt;та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген  жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]&lt;nowiki/&gt;іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар  ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4  минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[32]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Сонымен [[тергеуші]]&lt;nowiki/&gt;лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]&lt;nowiki/&gt;қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]&lt;nowiki/&gt;тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда &quot;айналу жүйесі&quot; туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді,  нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]&lt;ref group=&quot;*&quot;&gt;Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.&lt;/ref&gt; шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[31]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

[[1960 жыл|1961жыл]]&lt;nowiki/&gt;дың [[сәуір]]&lt;nowiki/&gt;інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және  [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы,  ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0&quot;&gt;[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[33]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

== Салдары ==
[[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған &quot;Электра&quot; [[1982]] [[жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]&lt;nowiki/&gt;сы кезеңінде]]
Тергеу нәтижесінен кейін  Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ&lt;ref&gt;{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&amp;LLID=7&amp;LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда &quot;Электра&quot; ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді&lt;ref name=&quot;EMARKAY&quot;&gt;{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}&lt;/ref&gt;. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]&lt;nowiki/&gt;ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]&lt;nowiki/&gt;сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]&lt;nowiki/&gt;да берілді  . 

=== Ескертулер ===
&lt;div class=&quot;references-small &quot; style=&quot;min-height: 483px;&quot;&gt;
&lt;references group=&quot;*&quot;&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

=== Комментарийлер ===
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references group=&quot;*&quot;&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

=== Дереккөздер ===
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Әдебиет ==
* {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&amp;query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}}
* {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}}

[[Санат:Әуе апаттары]]
[[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]]</text>
      <sha1>foqcwmnveltnhc8ev37ycoll57z3sbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлана Андреевна Иванова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557229</id>
    <revision>
      <id>3578149</id>
      <parentid>3577614</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3578149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7566" sha1="mxwvvims2r39uokoe8f7dc72afsezc1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлык студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарында киноға  алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектакльінде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектісіне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вячеслав Лисиневский екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режиссер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу халықаралық кинофестивальінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>mxwvvims2r39uokoe8f7dc72afsezc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578155</id>
      <parentid>3578149</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3578155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7564" sha1="9xv1u3in2cwj7fhvz51vz90mfgv2cfb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлык студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарында киноға  алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектакльнде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипінде түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектісіне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вячеслав Лисиневский екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режиссер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу халықаралық кинофестивальінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>9xv1u3in2cwj7fhvz51vz90mfgv2cfb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578170</id>
      <parentid>3578155</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3578170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7562" sha1="eprvggnczxgeqyagzljie9fnx55gti6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлык студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарында киноға  алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектакльнде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипіне түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектісіне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вячеслав Лисиневский екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режиссер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу халықаралық кинофестивальінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>eprvggnczxgeqyagzljie9fnx55gti6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578180</id>
      <parentid>3578170</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3578180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7562" sha1="koh8rhi0z4fnlcmiffix3rykdtiqbsv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлық студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарында киноға  алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектакльнде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипіне түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектісіне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вячеслав Лисиневский екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режиссер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу халықаралық кинофестивальінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>koh8rhi0z4fnlcmiffix3rykdtiqbsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578202</id>
      <parentid>3578180</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шерова Ринат Амангелдиевна</username>
        <id>179346</id>
      </contributor>
      <origin>3578202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7560" sha1="mcn8opfc8y20y16749s1asbbvvdx4ar" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  =Светлана Иванова Андреевна
  |шынайы есімі           =Светлана Иванова Андреевна
  |сурет                  = Svetlana Ivanova.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =Светлана Иванова Андреевна
  |туған күні           = 26.09.1985
  |туған жері           =Мәскеу, КСРО
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =актриса
  |азаматтығы             = {{RUS}}
  |белсенді жылдары       =2004 - қазіргі уақытқа шейін
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =

  |idb_id                = 
  |сайты                  =
}}
'''Светлана Андреевна Иванова''' ([[26 қыркүйек]] [[1985 жыл]]ы туған, [[Мәскеу]]) — ресейлік театр және кино актрисасы.

== Өмірбаяны ==
Светлана Иванова Мәскеуде туған. Оның ата- анасы инженер- энергетиктер. Светлана физика- математика бағытындағы мектепте оқыды, 14 жасында театрлық студияда оқыды.

[[2006 жыл]]ы [[БМКИ]] бітірді. Институтта оқып жүріп Светлана киноға түсті. Ол « Шоқындырған бала» және «Соңғы жаңғырық» сериалдарында киноға  алғаш түсті. [[2011 жыл]]дан бастап «Замандас» театрында жұмыс істейді. [[22 наурыз]] [[2012 жыл]]да Патриция Хольман рөлінде «Үш жолдас» спектакльнде ойнады.

«ZNАКI» , «Бастама», «КАСТА» , «Интонация» , «Сегізінші тамыз» клипіне түсті.

[[2015 жыл]]ы, Евгений Папунаишвилмен бірге «[[Жұлдыздармен би]]&lt;nowiki/&gt;» проектісіне қатысты.

== Жеке өмірі ==
Оператор- қоюшы Вячеслав Лисиневский екеуі тіркелмеген некеде тұрды. [[2010 жыл]]ы екі жұп ажырасты.

2011 жылы көктемде, БАҚ берген мәліметі бойынша, Светлана мен режиссер Джаник Файзиев араларында махаббат бар. [[2015 жыл]]ы Hello! журналында, 37-інші Мәскеу халықаралық кинофестивалінде, екі жұптың қатынастары туралы жарияланды. [[2012 жыл]]ы Светланада қызы Полина туылды

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл 
!Атауы
!Рөлі
|-
|2004
|Шоқындырған бала
|Дина
|-
|2004
|Соңғы жаңғырық
|Наташа
|-
|2004
|Фотоохота
|незнакомка
|-
|2005
|9 рота
|Оля
|-
|2005
|Жекпе-жек
|Аня
|-
|2005
|Жеке детектив                
|Маша
|-
|2006
|Franz + Polina
|Полина
|-
|2006
|Шын Аяз ата
|Катя Никитина
|-
|2006
|Махабаттан кохонняға дейін
|Настя
|-
|2006
|Соңғы тәубе
|Надя Тюленина
|-
|2006
|Зеро формуласы
|Марина
|-
|2006
|Төрт таксист және ит 2 
|Катя
|-
|2007
|Арбау
|Аня
|-
|2007
|Десекте мен сүйемін.....
|Рита
|-
|2007
|Әке
|Маша
|-
|2008
|Бір түн махабат
|Александра Илларионовна Забелина
|-
|2008
|Сәлем, Киндер!
|Валерия
|-
|2008
|Жанама эффект
|Лиза
|-
|2008
|Фарватердегі миналар                
|Лиза
|-
|2008
|Журов
|Лиза
|-
|2008
|Чизкейк
|официант қыз
|-
|2009
|Гламур
|Юля
|-
|2009
|Бала мысық
|Настя
|-
|2010
|Күшті жігіттер
|«Сеня» (Арсения) Князева
|-
|2010
|Мәскеу, сені сүйемін!
|Света
|-
|2010
|Күңгірт әлем
|Марина
|-
|2010
|Дәрігер Тырса  
|Лика Киреева
|-
|2010
|Заманалар жалғастығы
|Настя
|-
|2010
|Күн үйі 
|Саша
|-
|2010
|Қала үстінен
|Ирина
|-
|2010
|Күнәға астанасы
|Юля Солнцева
|-
|2011
|Аздап дұрыс емес
|Ирина
|-
|2011
|Жаздың өрмек әйел
|Анна
|-
|2011
|Қашқын
|Кристина
|-
|2012
|Сегізініші. Тамыз
|Ксения
|-
|2012
|Ол туралы
|әнші
|-
|2012
|Бас июші әйел
|Лидия Авилова
|-
|2012
|Ертегісі. Бар
|Барби және Кеннің қызы
|-
|2012
|Соқыр кино
|Ол
|-
|2012
|Жаңа жылмен, аналар!
|Лена
|-
|2012
|Құзғын қарға
|Даша Охлопкова
|-
|2013
|Жеке пионер
|Светлана Алексеевна
|-
|2013
|№ 17 аңыз
|Ирина
|-
|2013
|Барлаушыны
|Арина Прозоровская
|-
|2013
|Тамаша адам өлтіру
|Ольга Лаврова
|-
|2013
|Әйелдер күні
|Елена
|-
|2013
|Жылу маған аздап сыйла
|Вера
|-
|2013
|Полиция майоры
|Лариса
|-
|2013
|Достардың достары
|Кристина
|-
|2013
|Алдын ала аңғарушылық
|Ол
|-
|2014
|Дәрігер өлім
|Маша
|-
|2014
|Егер сүйсең - кешір
|Даша
|-
|2014
|Алхимик. Фаусты сиқырлы сусын
|Ольга
|-
|2014
|Сегізінші наурызбен ерлер!
|Виолетта
|-
|2014
|Жаяу қал сүю
|Ася
|-
|2014
|Жүктілікке арналған тест
|Наталья Бахметьева
|-
|2015
|Менің орыс болғаным
|Аня Быстрова
|-
|2015
|Бақыт - бұл.....
|Вера
|-
|2016
|Батыр
|Вера
|-
|2016
|Көзіңді жұм
|Фоки анасы
|-
|2016
|Метеорит
|Алёна
|-
|2016
|Тергеуші Тихонов
|Елена Лаврова
|-
|2016
|Челночницы
|белгісіз
|}

== Марапаттары ==
* 2006 – Үшінші халықаралық кинофестиваль «Балтылық бастама» қазылар алқасынан арнайы жүлде «Franz + Polina» филмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік рөл үшін жүлде 15- інші ашық кинофестивалінде ТМД және Балтық елдерінің «Киношок», «Franz + Polina» флмінде Полина рөлі үшін.

* 2006 – үздік әйел рөлі үшін III халықаралық фестивалінің әскери-патриоттық фильм «Franz + Polina» Полина рөлі үшін.

* 2008 – «Алтын қылыш» сыйлықақы, үздік әйел рөлі, «Әке» фильмінде.</text>
      <sha1>mcn8opfc8y20y16749s1asbbvvdx4ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халтмаагийн Баттулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584593</id>
    <revision>
      <id>3577990</id>
      <parentid>3246293</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3577990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6800" sha1="8xqq3bikb0evp0wnxwa1lddoadbyl17" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = мемлекет басшысы
 | Қазақша есімі        = Халтмаагийн Баттулга
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Баттулга, 2019 жыл
 | Титулы               = [[Моңғолия]]ның 5-[[Моңғолия президенті|Президенті]]
 | Ту                   = Flag of Mongolia.svg
 | Ту2                  = State emblem of Mongolia.svg
 | Басқара бастады      = 10 шілде 2017
 | Басқаруын аяқтады    = 25 маусым 2021
 | Ізашары              = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
 | Ізбасары             = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
 | Президент            = 
 | Премьер              = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br /&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
 | Титулы_2             = Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы министрі
 | Ту_2                 = Flag of Mongolia.svg
 | Ту2_2                = State emblem of Mongolia.svg
 | Басқара бастады_2    = 2012
 | Басқаруын аяқтады_2  = 2014
 | Президент_2          = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
 | Премьер_2            = [[Норовын Алтанхуяг]]
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = Жол, көлік, құрылыс және қала құрылысы министрі
 | Ту_3                 = Flag of Mongolia.svg
 | Ту2_3                = State emblem of Mongolia.svg
 | Басқара бастады_3    = 2008
 | Басқаруын аяқтады_3  = 2012
 | Президент_3          = [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
 | Премьер_3            = [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = [[Мемлекеттік Ұлы Хурал]] депутаты
 | Ту_4                 = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
 | Ту2_4                = Flag of Mongolia.svg
 | Басқара бастады_4    = 2004
 | Басқаруын аяқтады_4  = 2016
 | тақырыпша1_4         = Сайлау округі
 | мәтін1_4             = [[Баянхонгор аймағы]]
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 03.03.1963
 | Туған жері           = {{туғанжері|Ұланбатыр|Ұланбатырда}}, [[Моңғолия Халық республикасы|МХР]] 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               =
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (Монғолия)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                =
 | Commons              = Khaltmaagiin Battulga
 | Марапаттары          =
}}
'''Халтмаагийн Баттулга''' ({{IPA|[χaɬtʰˈmaɟiŋ ˈpat̚tʰʊɮɢ]}}; оқылуы: ''халътмадьиң паттұльг''; [[3 наурыз]] [[1963 жыл]], [[Ұланбатыр]]) — [[моңғолия]]лық саясаткер, [[самбо]] күресшісі, әлем чемпионаттарының чемпионы мен жүлдегері, Әлем кубогының жеңімпазы мен жүлдегері, 2017 жылғы 10 шілдеден&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lenta.inform.kz/kz/mongoliyanyn-zhana-prezidenti-bugin-kyzmetine-kirisedi_a3043929-|title=Моңғолияның жаңа президенті бүгін қызметіне кіріседі|lang=kk}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 25 маусымға дейін [[Моңғолия президенті]].

Баттулга 2004 жылдан 2016 жылға дейін [[Мемлекеттік Ұлы Хурал]]дың депутаты, 2008–2012 жылдар аралығында Автомобиль жолдары, көлік, құрылыс және қала құрылысы министрі болған. Баттулга [[Моңғолиядағы президент сайлауы (2017)|2017 жылғы президент]] сайлаудың екінші турында жеңіске жеткен, бұл Моңғолия тарихындағы екі туры болған тұңғыш сайлау еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-40541461|title=Президентом Монголии стал оппозиционер и дзюдоист|publisher=[[BBC]] Russian|lang=ru|date=2017-07-08|access-date=2023-02-22}}&lt;/ref&gt;

==Өз өмірі==
Тұрмыс құрған, Анжелика Давайн, орыс ұлты және Моңғолия  Хэнтий аймағында  туған азамат&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Новый президент Монголии — миллиардер, дзюдоист, художник, с русской женой: EADaily|url=https://eadaily.com/ru/news/2017/07/10/novyy-prezident-mongolii-milliarder-dzyudoist-hudozhnik-s-russkoy-zhenoy|work=EADaily|accessdate=2017-10-10|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Цех Энхтуяның бірінші әйелі - «Нудельчин» компаниясының директоры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zabvo.su/showthread.php?199-%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8/page606|title=Интересное о Монголии - Страница 606|publisher=www.zabvo.su|lang=ru|accessdate=2017-10-10}}&lt;/ref&gt;. Оның екі егіз ұлы бар.

Моңғол, орыс және ағылшын тілдерінде сөйлейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{politic-stub}}
{{DEFAULTSORT:Халтмаагийн, Баттулга}}
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша саясаткерлер]]
[[Санат:Моңғолия президенттері]]
[[Санат:Моңғолия саясаткерлері]]
[[Санат:Самбо]]</text>
      <sha1>8xqq3bikb0evp0wnxwa1lddoadbyl17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моңғолия Халық Республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>587631</id>
    <revision>
      <id>3577975</id>
      <parentid>3085007</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Моңғолия Халық республикасы]] бетін [[Моңғолия Халық Республикасы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3085007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9876" sha1="91m5amj6zt2h2cm88xwyjbkk2n8o177" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Моңғолия Халық республикасы
 |өз атауы                 ={{lang-mn|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} 
 |статусы                  =[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] сателлиті, [[социалистік мемлекет]] 
 |әнұраны                  =«Монгол интернационал»&lt;br&gt;«[[Моңғолия әнұраны#моңғол Интернационал (1923—1950)|Моңғол интернационалы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;»&lt;br&gt;(1924–1950)&lt;br&gt;&lt;br&gt;«Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын сүлд дуулал»&lt;br&gt;«[[Моңғолия әнұраны#1961—1991 жж. нұсқасы|Моңғолия Халық Республикасының Мемлекеттік әнұраны]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;»&lt;br&gt;(1961–1991) 
 |байрақ                   = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_Mongolia_(1940-1992).svg
 |байрақ_сипаттамасы       =[[Моңғолия туы#Тарихи тулар|Байрағы]] 
 |елтаңбасы                = Coat_of_arms_of_the_People%27s_republic_of_Mongolia.svg
 |елтаңба_сипаттамасы      =[[Моңғолия елтаңбасы#Тарихи елтаңбалар|Елтаңбасы]] 
 |карта                    = Mongolian_People%27s_Republic_Orthographic_projection.svg
 |size                     = 200px
 |сипаттамасы              = 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |p1                       = Моңғолия мемлекеті
 |flag_p1                  = Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = 26 қараша 1924 
 |ыдырауы                  = 12 ақпан 1992
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1                       = Моңғолия
 |flag_s1                  = Flag_of_Mongolia.svg
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    =«Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!»&lt;br&gt;«[[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» 
 |астана                   = [[Ұланбатыр]]
 |қалалары                 = Ұланбатыр, [[Эрдэнэт]], [[Дархан (Моңғолия)|Дархан]]
 |тілі                     = [[моңғол тілі]]
 |валютасы                 = [[Тұғрық|моңғол тұғрығы]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 1 564 116 км²
 |халқы                    = 2,318,000 (1992)
 |басқару_формасы          = [[Сталинизм|Сталинистік]] [[диктатура]]дағы [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Марксизм-ленинизм|Марксистік-Ленинистік]] [[Бірпартиялық жүйе|бірпартиялық]] [[Социалистік мемлекет|социалистік]] [[республика]]&lt;br&gt;(1939–1952)&lt;br&gt;Унитарлы Марксистік-Ленинистік бірпартиялық социалистік республика&lt;br&gt;(1952–1990)&lt;br&gt;Унитарлы [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] [[демократия]]лық республика&lt;br&gt;(1991)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      =Бас Хатшысы 
 |басқарушы1               =[[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]] 
 |басқарушы_жылы1          =1924–1928 (тұңғыш) 
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 |басқарушы2               =[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]] 
 |басқарушы_жылы2          =1991–1992 (соңғы) 
 |басқарушылар_титулы3     =Елбасы 
 |басқарушы3               =Наваандоржийн Жадамбаа 
 |басқарушы_жылы3          =1924 (тұңғыш) 
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               =Пунсалмаагийн Очирбат 
 |басқарушы_жылы4          =1990–1992 (соңғы) 
 |басқарушылар_титулы5     =Үкімет басшысы 
 |басқарушы5               =Балингийн Цэрэндорж 
 |басқарушы_жылы5          =1924–1928 (тұңғыш) 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               =Дашийн Бямбасүрэн 
 |басқарушы_жылы6          =1990–1992 (соңғы) 
 |діні                     =[[атеизм]] (көпшілік діні)&lt;br&gt;[[Тибет буддизмі]] (1926-ға дейін ресми дін)&lt;br&gt;Моңғол [[шаманизм]]і 
 |қосымша_параметр1        = 
 |параметр_мазмұны1        = 
 |Кезең1                   =Халық Төңкерісі 
 |Уақыт1                   = 
 |Жыл1                     =1 наурыз 1921 
 |Кезең2                   =1924 жылғы Конституция қабылдануы 
 |Уақыт2                   = 
 |Жыл2                     =26 қараша 1924 
 |Кезең3                   =Тәуелсіздік референдумы 
 |Уақыт3                   = 
 |Жыл3                     =20 қазан 1945 
 |Кезең4                   =[[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытай]]мен мойындалуы 
 |Уақыт4                   = 
 |Жыл4                     =5 қаңтар 1946 
 |Кезең5                   =Тұңғыш демократиялық сайлауы 
 |Уақыт5                   = 
 |Жыл5                     =29 маусым 1990 
 |Кезең6                   =Ыдырауы 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     =12 ақпан 1992 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = 
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = 
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}{{Geo-stub}}
'''Моңғолия Халық Республикасы''' ('''МХР'''; {{Lang-mn|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}}) — [[1924 жыл]]дан [[1992 жыл]]ға дейін өмір сүрген [[Шығыс Азия]]дағы [[социалистік мемлекет]]. Елді [[Моңғолия Халық партиясы]] басқарды және олар [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-мен жақын қатынастар сақтаған. Хронологиялық тұрғыдан Кеңес Одағынан кейінгі әлемдегі екінші социалистік мемлекет.

== Тарихы ==
=== Құрылуы ===
[[1911 жыл]]дың [[29 желтоқсан]]ында Сыртқы Моңғолия [[Цинь империясы|Цинь империясынан]] өзінің тәуелсіздігін жариялайды. Елді [[теократия]]лық билеуші [[Боғдо Хан]] басқарды. 1911—1921 жылдары [[Боғдо Хан Моңғолиясы|Боғдо ханның бақылауындағы Моңғолия]] мойындалмаған мемлекет, Ресейдің [[протекторат]]ы, Қытайдың құрамындағы [[автономия]] болды.

[[Санат:Моңғолия Халық республикасы]]</text>
      <sha1>91m5amj6zt2h2cm88xwyjbkk2n8o177</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ефрейтор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>591740</id>
    <revision>
      <id>3578031</id>
      <parentid>3568865</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T00:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Gefr_OR2_Anzug_75_AT.svg]]» деген «[[:File:Gfr_OR2_Anzug_75_AT.svg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3578031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32367" sha1="db6dg7ikp28fwuzx14cdeze10ywjdjx" xml:space="preserve">'''Ефрейтор''' ({{lang-de|Gefreiter}}, {{IPA|[ɡəˈfʁaɪ̯tɐ]}}) — [[германия]]лық, [[аустрия]]лық, [[швейцария]]лық [[әскери атақ]], көбінесе екінші дәрежелі, [[сарбаз]]дан жоғары [[кіші сержант]]тан кіші болады. XVI ғасырда пайда болған, [[Ресей империясы]]нда, кейінірек [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]де және кейбір [[Посткеңестік кеңістік|посткеңестік елдерде]] де қолданылады.

== Тарихы ==
=== Немістілді елдерде ===
''Gefreiter'' (әйелдерге, бірнеше адамға ''Gefreite'' термині қолданылады)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibung/Gefreite|title=Gefreite|lang=de|publisher=Duden|accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; әскери шені [[XVI ғасыр]]дағы Еуропада [[Ландскнехт]] жаяу әскерін сипаттау үшін пайда болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibung/Landsknecht|title=Landsknecht|lang=de|publisher=Duden|accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; Бұл әскери шен көбінесе [[пика]] ұстаған Германия және Швейцария [[Жалдамалы әскер|жалдамашы]]ларына және оларды қолдайтын [[жаяу әскер]]ге берілетін.&lt;ref name=&quot;ensiklopedya&quot;&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=ED7T1GvIUtgC|title=Gefreiter|lang=de|publisher=[[Ғылым және өнер жалпы энциклопедиясы]]|author=Ersch, Johann Samuel және Gruber, Johann Gottfried|date=1852}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Landsknecht Soldier 1486–1560|жыл=2002|баспасы=Osprey|авторы=Richards, John|isbn=1841762431}}&lt;/ref&gt; Бұл сарбаздардың ең тәжірибелі және сенуге лайықтылары ''gefreyten Knechten'' (босатылған сарбаз) шеніне жоғарыланатын, арпалыс жерінің маңызды нүктелеріне қойылатын.&lt;ref name=&quot;ensiklopedya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lunig&quot;&gt;{{кітап|авторы=Lünig, Johann Christian|тақырыбы=Corpus Juris Militaris Des Heiliges Römisches Reich|жыл=1723|беттері=2-бөлімі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=BEHdCQAAQBAJ&amp;q=Gefreiter+freed+sentry&amp;pg=PA139|авторы=Carruthers, Bob|тақырыбы=Hitler's Violent Youth: How Trench Warfare and Street Fighting Moulded Hitler|жыл=2015|isbn=9781473833517|баспасы=Pen and Sword}}&lt;/ref&gt;

XVIII ғасырдан бастап ''Gefreit'' деп әскери ротаның бірінші қатарындағы мүшелерін атады және әрбір ''Gefreiter'' ''Gemein''ның бөлімшесін басқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibung/Gemeine_Buchstabe_Soldat|title=Gemeine|lang=de|publisher=Duden|accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; Ефрейтор әскери шені [[Атты әскер|атты]], [[Жаяу әскер|жаяу]] әскерлер, [[Пионерия (әскер)|пионерлер]] және [[артиллерия]] қатарында болған, бұрынғы «ефрейторлықпен» салыстырғанда жоғарырақ болды.&lt;ref name=&quot;ensiklopedya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lunig&quot; /&gt; ''Gefreiter'' 1918 жылға дейін Корольдік [[Пруссиялық әскер]]дің және тиісінше [[Германия империясы]] императорлық армиясының құрамындағы [[офицер]]ден төмен болған жалғыз әскери шен болды. Олардың арасындағы ең тәжірибелілері ''[[Гауптман (әскери атақ)|Hauptmann]]'' ([[капитан]]), не ''[[Ротмистр|Rottmeister]]''дың ұсынысымен және ''Regiments-Commandeur'' (полковник) шешімімен жоғарыла алатын (1859 жылдан бері ''[[Обер-ефрейтор|Obergefreiter]]''ні санамағанда). Пруссия корольдік әскері мен Германия империялық әскерінде ефрейторлар ''Unteroffizier'' ([[Капрал]]) орынбасарларының қызметін орындайтын.&lt;ref name=&quot;ensiklopedya&quot; /&gt; 

[[Отыз жылдық соғыс]] соғысындағы Аустрия әскерінде ефрейтормен қатар ''Gefreite-Korporale'' шені болған.

1920 жылдардан бері Германияда ефрейтор шені түрлі қызметтері бар бірнеше шенге бөлініп қалған. Олар: ''Obergefreiter'' (1859 жылдан бері Пруссия әскеріндегі екінші капрал, аға ефрейтор), ''Hauptgefreiter'' (1935–1944 жылдары [[Люфтваффе (вермахт)|Люфтваффе]]дегі, 1938–1945 жылдары [[Кригсмарине]]дегі және 1955 жылдан бері [[Германия Құрлық күштері|Хээр]]дегі кіші ефрейтор), ''Stabsgefreiter'' (1927 жылдан бері [[Рейхсвер]]дің, 1945 жылдан Кригсмариненің және 1944 жылдан Люфтваффеның [[штаб]] ефрейторы) және ''Oberstabsgefreiter'' (1940 жылдан Люфтваффеның және 1996 жылдан Хээрдың аға штаб ефрейторы). Ефрейтордың барлық шендері де Германия жаяу, теңіз және әуе әскерінің барлығында да әлі қолданыста.

=== Ресейде ===
Ресейде ефрейтор әскери шені 1716 жылы күшке енген [[I Пётр]]дің бұйрығымен [[Ресей империясы]]ның жаяу, атты және [[Инженерлік әскерлер|инженерлік]] әскерлерінде пайда болды. Дегенмен, атақ сіңісіп кете алмады және кем дегенде 1722 жылдан бері қолданылмай қалды.

[[I Павел]] билігі жылдарында әскерде ефрейторға аналог бола алатын '''жоғарғы ақша алымының қатардағы сарбазы''' ({{lang-ru|рядовой старшего оклада}}), ол [[I Александр]]дың билікке келген кезінде тек [[Орыс гвардиясы|гвардия]]да ғана қолданылды.

1826 жылғы әскери реформа нәтижесінде ефрейтор шені әскерге қайта құрылды, артиллерияда ол ''[[Бомбардир (әскери атақ)|бомбардир]]'' қылып аталса, қалыпсыз әскерде ([[казактар]]да) ''приказный'' болды.

1918 жылғы ақпаннан ефрейтор шені де, ''солдат'' (сарбаз) атаулары да «[[контрреволюция]]лық» болғандығынан ыдыратылды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carruthers, Bob|тақырыбы=Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах.|жыл=2008|isbn=978-5-273-00564-8|баспасы=Pen and Sword|тиражы=100,000|беттері=129—560}}&lt;/ref&gt;

[[КСРО Қызыл армиясы]]нда ефрейтор шені 1940 жылы қалпына келтірілді. Қызметтік міндеттерін үлгілі орындағаны және үлгілі әскери тәртіп үшін берілетін. Погондардағы бір жолақпен көрсетілген. КСРО (содан кейін [[Ресей Қарулы Күштері|Ресей Федерациясы]]) қарулы күштерінде ефрейтор — [[қатардағы сарбаз]]дан жоғары және [[кіші сержант]]тан төмен әскери атақ, қатардағыларға жатады. [[КСРО әскери-теңіз флоты]]нда оның аналогы [[аға матрос]] болды.

=== Қазақстанда ===
{{Толық мақала|Ефрейтор (Қазақстан)}}
1991 жылы орын алған [[КСРО ыдырауы]]нан кейін [[КСРО әскері]] ыдыратылды, 1992 жылғы 7 мамырында [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] құрылды, кеңестік әскери терминдердің көпшілігі, соның ішінде әскери шендер атауларының үлкен бөлігі өзгермеген. Ефрейтор [[қатардағы сарбаз]] бен [[кіші сержант]] арасындағы әскери шен болуын жалғастырды.

== Аустрия ==
{{Әскери атақ
 |Атауы                 = Ефрейтор
 |Шынайы атауы          = {{lang-de|Gefreiter}}
 |Сурет1                = Gfr OR2 Anzug 75 AT.svg
 |Сурет1 ені            = 80px
 |Сурет1 сипаттамасы    = Ефрейтордың дала униформасы
 |Сурет2                = Gefr OR2-Rockkragen AT.png
 |Сурет2 ені            = 80px
 |Сурет2 сипаттамасы    = Ефрейтордың қызмет униформасы
 |Сурет                 = 
 |Ені                   = 80px
 |Сурет атауы           = 
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = Gfr
 |Мемлекет              = {{байрақ|Аустрия}}
 |Әскер түрі            = 
 |Дәреже тобы           = Chargen
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = OR-2
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 1857
 |Таратылды             = 
 |Жоғары шен            = [[Корпорал]]
 |Кіші шен              = [[Рекрут]]
 |Аналогтары            = 
 |Тарихы                = 
}}
'''Ефрейтор''' ({{lang-de|Gefreiter}}, қысқартылуы '''Gfr''') — [[Аустрия Қарулы Күштері]] құрамындағы әскери шендердің бірі. Ағылшынша ресми түрде [[кіші капрал]] (''Lance corporal'') деп аударылады.

=== Аустрия-Мажарстан әскері ===
[[Сурет:K.u.k. OR2 Gefreiter 1918.png|нобай|солға|120px|Аустрия-Мажарстан әскеріндегі Ефрейтордың айырмашылық белгісі, 1871]]
[[Аустрия-Мажарстан Құрлық күштері]]нде (1867–1918) Ефрейтор ({{lang-hu|Őrvezetö}}) шені Патруль басшысы (''Patrouilleführer'') мен ''Vormeister'' атақтарының арасында болған.

;Ефрейтор киім үлгісі
&lt;gallery widths=&quot;100px&quot;&gt;
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 7.png|{{center|IR 7}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 25.png|{{center|IR 25}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 33.png|{{center|IR 33}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 37.png|{{center|IR 37}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 41.png|{{center|IR 41}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 50.png|{{center|IR 50}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 62.png|{{center|IR 62}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 69.png|{{center|IR 69}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 77.png|{{center|IR 77}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 87.png|{{center|IR 87}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 92.png|{{center|IR 92}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 99.png|{{center|IR 99}}
Gefreiter im k.u.k. InfRgt 101.png|{{center|IR 101}}
&lt;/gallery&gt;

== Германия ==
{{Әскери атақ
 |Атауы                 = Ефрейтор
 |Шынайы атауы          = {{lang-de|Gefreiter}}
 |Сурет1                = MDHBA 12 Gefreiter 50 Lo.svg
 |Сурет1 ені            = 80px
 |Сурет1 сипаттамасы    = Әскери-теңіз ефрейторының белгісі
 |Сурет2                = HD H 12 Gefreiter Jg L.svg
 |Сурет2 ені            = 80px
 |Сурет2 сипаттамасы    = Жаяу әскер ефрейторының белгісі
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = Gefr.
 |Мемлекет              = {{байрақ|Германия}}
 |Әскер түрі            = {{flagicon image|Truppenfahne der Bundeswehr.svg|border}} [[Германия Құрлық күштері]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Naval Ensign of Germany.svg|border}} [[Германия әскери-теңіз әскері]]&lt;br&gt;{{ту|Германия}} [[Германия әскери-әуе күштері]]
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = Қатардағы сарбаздар
 |НАТО дәрежесі         = OR-2
 |НАТО емес дәрежесі    = E-2
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 1955
 |Таратылды             = 
 |Жоғары шен            = [[Обер-ефрейтор]]
 |Кіші шен              = [[Сарбаз (әскери атақ)|''Soldat'']]&lt;br&gt;[[Матрос]]
 |Аналогтары            = 
 |Тарихы                = 
}}
=== Бундесвер ===
'''Ефрейтор''' ({{lang-de|Gefreiter}}, {{IPA|[ɡəˈfraɪ̯tɐ]}}, қысқартылуы '''Gefr.''', '''G.''') — [[Бундесвер]]дің әскері, әуе және теңіз күштеріндегі екінші қатардағы әскери шен. [[НАТО]] рейтингтік жүйесіне сәйкес, Ефрейтор OR-2-ге теңестіріледі, [[Қатардағы сарбаз|қатардағы]], бірінші дәрежелі қатардағы сарбаз, [[вице-корпорал]], не [[корпорал]] шендеріне тең.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bundeswehr.de/de/|title=Bundeswehr|lang=de|publisher=[[Бундесвер]]дің ресми сайты|accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; [[Германия қорғаныс федералдық министрлігі|Қорғаныс федералдық министрлігі]]нің жалақы дәрежелеуінде ефрейтор шені A4-орында орналасқан.

=== Вермахт ===
Корольдік Пруссия армиясы, Германия империясының Императорлық армиясы, [[Рейхсвер]] және [[Вермахт]] жылдарында Ефрейтор шені кіші капрал шеніне тең деп саналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibung/Korporal|title=Korporal|lang=de|publisher=Duden|accessdate=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; Қолбасшылық қасиеттері бар сарбаздар Ефрейтор болып жоғарланса, бұл ерекшелігі жоқтар Oberschütze болатын.

Тарихтағы ең белгілі гефрайтер деп көбіне [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Бавариялық әскердің ефрейторы болған [[Адольф Гитлер]]ді атайды.

«[[Богемия]]лық ефрейтор» Гитлердің әскери басшылығына наразы болған неміс генералдарының ([[Герд фон Рундштедт]] мен [[Эрих фон Манштейн]] сияқты олардың көпшілігі пруссиялық ақсүйектер болатын) [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та Адольф Гитлерге жеке қолданған кемсіту лақабы. Рундштедт соғыс кезінде және соғыстан кейін жиі «Гитлердің келісімінсіз мен тіпті өз күзетшімді алдыңғы есіктен артқа қарай жылжыта алмайтын болдым!» деп айтатын. Бірде [[Вильгельм Кейтель]] Гитлерден: «Рундштедт сізді богемиялық ефрейтор деп атағанын білесіз бе?» деп сұрағанда Гитлер: «Иә, бірақ ол мендегі ең жақсы фельдмаршал» деп жауап берді. Фон Рундштедт 1930 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыстың батыры, [[Германия президенті]] [[Пауль фон Гинденбург]]тен алған ''dieser böhmische Gefreiter'' терминін қолданды. Алғашқы кездесуінде Гитлерді ұнатпай қалған Гинденбург Гитлердің Аустриядағы [[Браунау-ам-Инн]] (''Braunau'') туған қаласын [[Чехословакия]]дағы аттас басқа қаламен ([[Броумов]], {{lang-de|Braunau}}) шатастырды да, оны «ана богемиялық ефрейтор» деп атайтын болды, себебі славян богемиялықтарды ол мәдениетті пруссиялықтар мен аустриялықтарға қарағанда төмен, «[[сығандар]]дай» көрді.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ 1945 жылға дейінгі Германия қатардағы сарбаздар шендері
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! {{lang|de|[[СС әскерлері]]}}
! {{lang|de|[[Нацистік Германия Құрлық күштері|Құрлық күштері]]}}
! {{lang|de|[[Люфтваффе (Вермахт)|Люфтваффе]]}}
! {{lang|de|[[Кригсмарине]]}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| SS-{{lang|de|[[Шүтце]]}}
| {{lang|de|[[Сарбаз (әскери атақ)|Шүтце]]}}
| rowspan=2| {{lang|de|[[Сарбаз (әскери атақ)|Флигер]]}}
| rowspan=2| {{lang|de|[[Матрос|Матрозе]]}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| SS-{{lang|de|[[Обершүтце]]}}
| {{lang|de|[[Обершүтце]]}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| SS-{{lang|de|[[Штурмман]]}}
| colspan=2| {{lang|de|'''Ефрейтор'''}}
| {{lang|de|'''Матроссен-ефрейтор'''}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| SS-{{lang|de|[[Роттенфюрер]]}}
| colspan=2| {{lang|de|[[Обер-ефрейтор]]}}
| {{lang|de|[[Обер-ефрейтор|Матрозенобер-ефрейтор]]}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=2| {{nobold|Аналогы жоқ}}
| {{lang|de|Хаупт-ефрейтор}}
| {{lang|de|Матрозенхаупт-ефрейтор}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! {{nobold|Аналогы жоқ}}
| colspan=2| {{lang|de|[[Штабс-ефрейтор]]}}
| {{lang|de|[[Штабс-ефрейтор|Матрозенштабс-ефрейтор]]}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=3| {{nobold|Аналогы жоқ}}
| {{lang|de|[[Оберштабс-ефрейтор|Матрозеноберштабс-ефрейтор]]}}
|}

== Қазақстан ==
{{Әскери атақ
 |Атауы                 = Ефрейтор
 |Шынайы атауы          = 
 |Сурет1                = 02-RKN-SPV.svg
 |Сурет1 ені            = 60px
 |Сурет1 сипаттамасы    = Әскери-теңіз ефрейторының белгісі
 |Сурет2                = 02-RKGF-SPV.svg
 |Сурет2 ені            = 60px
 |Сурет2 сипаттамасы    = Жаяу әскер ефрейторының белгісі
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = 
 |Мемлекет              = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Әскер түрі            = [[Сурет:Құрлық әскерлері.png|23px]] [[Қазақстан Республикасы Құрлық күштері|Құрлық күштері]]&lt;br&gt;[[Сурет:Emblem-vmsrk.svg|23px]] [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]&lt;br&gt;[[Сурет:Coa vvsrk.svg|23px]] [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]]
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = 
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 1991
 |Таратылды             = 
 |Жоғары шен            = [[Кіші сержант (Қазақстан)|Кіші сержант]]
 |Кіші шен              = [[Қатардағы жауынгер (Қазақстан)|Қатардағы жауынгер]] ([[Қазақстан Республикасы Құрлық күштері|ҚӘ]], [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|ӘҚК]])&lt;br&gt;[[Матрос (Қазақстан)|Матрос]] ([[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|ӘТК]])
 |Аналогтары            = 
 |Тарихы                = 
}}
{{Толық мақала|Ефрейтор (Қазақстан)}}
{{Тағы қараңыз|Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар}}
'''Ефрейтор''' сөзі [[қазақ тілі]]не [[орыс тілі]]нен келген, орыс тіліне ''ефрейтор'' ({{IPA-ru|ɪ̯ɪˈfrʲeɪ̯tər}}) сөзі [[неміс тілі]]нің ''Gefreiter'' әскери атағынан бастау алған.

Ефрейтор атағының қазақстандық нұсқасы өзінің ресейлік аналогына өте ұқсас: екеуі де [[кіші сержант]] шенінен төмен, [[қатардағы жауынгер]] шенінен жоғары. Қазақстанда ефрейтор шені армияның үш түрінде де бар: [[Қазақстан Республикасы Құрлық күштері|Құрлық күштері]], [[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]], [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]], Әскери-теңіз күштердегі ефрейтордан төменгі шен [[матрос (Қазақстан)|Матрос]] деп аталады.

&lt;gallery&gt;
02-RKGF-SPV.svg|[[Қазақстан Республикасы Құрлық күштері|Құрлық күштері]]ндегі ефрейтор айырмашылық белгісі
02-RKN-SPV.svg|[[Қазақстан Республикасы әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]ндегі ефрейтор айырмашылық белгісі
02-RKAF-SPV.svg|[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері|Әуе қорғаныс күштері]]ндегі ефрейтор айырмашылық белгісі
&lt;/gallery&gt;

== Ресей ==
{{Әскери атақ
 |Атауы                 = Ефрейтор
 |Шынайы атауы          = {{lang-ru|Ефрейтор}}
 |Сурет1                = Russia-Airforce-OR-2-2010.svg
 |Сурет1 ені            = 60px
 |Сурет1 сипаттамасы    = Әскери-әуе ефрейторының белгісі
 |Сурет2                = Russia-Army-OR-2-2010.svg
 |Сурет2 ені            = 60px
 |Сурет2 сипаттамасы    = Жаяу әскер ефрейторының белгісі
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = 
 |Мемлекет              = {{байрақ|Ресей}}
 |Әскер түрі            = {{flagicon image|Flag of the Russian Ground Forces.svg|border}} [[Ресей Құрлық күштері]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Russian Air Force.svg|border}} [[Ресей Әскери-әуе күштері]]
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = OR-4
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 1716
 |Таратылды             = 
 |Жоғары шен            = [[Кіші сержант]]
 |Кіші шен              = [[Рядовой]]
 |Аналогтары            = 
 |Тарихы                = 
}}
'''Ефрейтор''' ({{lang-ru|Ефрейтор}}, {{IPA-ru|ɪ̯ɪˈfrʲeɪ̯tər}}) — орыс тіліндегі неміс кірме сөзі, немістің ''Gefreiter''ына ұқсас шенді сипаттауға қолданылатын термин. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]ның (кейінірек [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның) Қарулы Күштерінде ефрейтор — жеке құрамның ең жоғары атағы. НАТО жүйесіне сәйкес бұл дәрежені OR-4-пен салыстыруға болады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[НАТО]]|тақырыбы=STANAG 2116 NATO (6th ed.)|жыл=2010|беттері=D-1}}&lt;/ref&gt;

=== Айырмашылық белгілері ===
;Ресей империялық армиясы
&lt;gallery&gt;
1908ur03-e02.png|{{center|[[III Александр]] 3-Смоленск Лансьерлері полкіндегі ефрейтордың [[эполет]]і&lt;br /&gt;(1908)}}
1911-ir001-p02-1.png|{{center|Ресей империялық армиясындағы ефрейтордың иық белгісі&lt;br /&gt;(1917 жылға дейін)}}
1914 Gefreiter of Russian Life Guards Uhlan Regiment of Her Majesty p02 (re-enlistee 2nd category in Guard).png|{{center|Ресей [[уландар]] полкіндегі ефрейтордың иық белгісі&lt;br /&gt;(1914)}}
&lt;/gallery&gt;

;Қызыл армия (ҚА) мен Кеңестік Қарулы Күштер (КҚК)
&lt;gallery&gt;
RA A R2PVT col 1943.PNG|{{center|[[Гимнастёрка]] ефрейторының петлицасы&lt;br&gt;ҚА (1940−1943)}}
1943avia-p19-1.png|{{center|[[КСРО Әскери-әуе күштері|Әуе күштері]] ефрейторының иық белгісі&lt;br /&gt;ҚА (1943−1955) және КҚК (1946−1955)}}
Rank insignia of ефрейтор of the Soviet Army.svg|{{center|Ефрейтор&lt;br /&gt;КҚК [[жаяу әскер]]і}}
Rank insignia of ефрейтор of the Soviet Air Force.svg|{{center|[[КСРО Әскери-әуе күштері|Әуе күштері]], әуе қорғанысы және [[КСРО Әскери-теңіз флоты|Теңіз флоты]], [[Әуе-десант әскері]]нің ефрейторы&lt;br /&gt;КҚК (1955−1963)}}
&lt;/gallery&gt;

;Ресей Қарулы Күштері
&lt;gallery&gt;
RAF AF-ABTr R2Kursant 2010.png|{{center|[[Ресей Әскери-әуе күштері|Әуе күштері]], не [[Ресей Әуе-десант әскері|Әуе-десант әскері]]нің OR-3 дәрежелі [[кадет]]-ефрейторы&lt;br /&gt;(1994–2010)}}
Rus efreitor.png|{{center|Ефрейтор қызметтік униформасы&lt;br /&gt;[[Ресей Құрлық күштері|Құрлық күштері]] мен [[Стратегиялық Ракета Күштері|СРК]]&lt;br /&gt;(1994−2010)}}
Rus efreitor field.svg|{{center|[[Ресей Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] барлық түрлеріндегі ефрейтордың далалық униформасы&lt;br /&gt;(1994—2010)}}
Russia-Army-OR-2-2010.svg|{{center|[[Ресей Құрлық күштері|Құрлық күштері]]ндегі ефрейтордың қызметтік униформасы&lt;br /&gt;(2010−)}}
Russia-Airforce-OR-2-2010.svg|{{center|[[Ресей Әскери-әуе күштері|Әуе күштері]]ндегі ефрейтордың қызметтік униформасы&lt;br /&gt;(2010−)}}
2efr.png|{{center|[[Ресей Қарулы Күштері|Қарулы Күштер]] барлық түрлеріндегі ефрейтордың далалық униформасы&lt;br /&gt;(2010—)}}
&lt;/gallery&gt;

== Өзге мемлекеттер ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Armenia-Army-OR-2.svg|{{lang|hy|ԵՖՐԵՅՏՈՐ}}&lt;br /&gt;{{lang|hy-Latn|Эфрэйтор}}&lt;br /&gt;([[Армения Құрлық күштері]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |accessdate=2021-06-03 |lang=hy |date=2017-11-15}}&lt;/ref&gt;
Сурет:Russia-Army-OR-2-1994-field.svg|{{lang|be|Яфрэйтар}}&lt;br /&gt;([[Беларусь Құрлық күштері]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |publisher=[[Беларусь үкіметі]] |accessdate=2021-05-30 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;
Сурет:Bulgaria-Army-OR-4.svg|{{lang|bg|Ефрейтор}}&lt;br /&gt;([[Болгария Құрлық күштері]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |accessdate=2021-05-25 |lang=bg |date=2009-05-12}}&lt;/ref&gt;
Сурет:02.Kyrgyzstan Army-PFC.svg|{{lang|ky|Ефрейтор}}&lt;br /&gt;([[Қырғызстан Құрлық Күштері]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |publisher=[[Қырғызстан Әділет министрлігі]] |accessdate=2021-06-03 |lang=ky |date=2009-02-09}}&lt;/ref&gt;
Сурет:Tajikistan-Army-OR-4.png|{{lang|tg|Ефрейтор}}&lt;br /&gt;{{lang|tg-Latn|Efreytor}}&lt;br /&gt;([[Тәжікстан Құрлық Күштері]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |publisher=[[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі]] |accessdate=2021-06-02 |lang=tg |date=2017-04-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Германия әскери шендері]]
[[Санат:Аустрия кери шендері]]
[[Санат:Швейцария әскери шендері]]
[[Санат:Ресей әскери шендері]]
[[Санат:Қазақстан әскери шендері]]
[[Санат:КСРО әскери шендері]]
[[Санат:Армения әскери шендері]]
[[Санат:Беларусь әскери шендері]]
[[Санат:Болгария әскери шендері]]
[[Санат:Қырғызстан әскери шендері]]
[[Санат:Тәжікстан әскери шендері]]</text>
      <sha1>db6dg7ikp28fwuzx14cdeze10ywjdjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берсерк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>595531</id>
    <revision>
      <id>3578138</id>
      <parentid>2658933</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurtenge</username>
        <id>93712</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этимология */</comment>
      <origin>3578138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1445" sha1="jiknc1t9fgqpzohnzukt70w5f29m0cf" xml:space="preserve">[[Сурет:Bronsplåt pressbleck Öland vendeltid.jpg|thumb|right|200px|VIII ғасырдағы қола пластинка, Торслунда, [[Эланд]] ар., Швеция]]
'''Берсерк''' немесе '''берсерктер''' ({{lang-non|berserkr}}) — ежелгі германдық және ежелгі норвегиялық қоғамда, өзін Құдай Одинға арнаған жауынгер. Жауынгерлік шабуылдаушылар агрессияны күшейтетін жағдайға келгенде, шайқаста олар қатал, күшті, жылдам реакция және ауырсынуды сезінбейтіндігімен ерекшеленді.

== Этимология ==
Берсерк сөзі ескі норвегиялық berserkr, яғни «аюлы тері» немесе «көйлексіз» дегенді білдіреді («тамыр» «аю» және «жалаңаш» дегенді білдіреді, «терри», «жібек» (мата) дегенді білдіреді). Орыс дәстүрінде «berserk» нұсқасы жиі пайдаланылады, ол, бәлкім, ағылшын тілінен қарыз ретінде пайда болды; ағылшын тілінде дегеніміз «қобалжу, қаһарлы» дегенді білдіреді.

{{stub}}

[[Санат:Викингтер]]</text>
      <sha1>jiknc1t9fgqpzohnzukt70w5f29m0cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Айға ұшқан ғарыш кемелер</title>
    <ns>10</ns>
    <id>643848</id>
    <revision>
      <id>3578137</id>
      <parentid>3463316</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3578137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="i6ut7jhzu9ppdq5uuubpo6f8uqxwp6k" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Айға ұшқан ғарыш кемелер
|state = collapsed
|сурет=[[Сурет:Aldrin_Apollo_11_original.jpg|120px]]
|тақырып = [[Ай (серік)|Айға]] ұшқан [[Ғарыш кемесі|ғарыш кемелер]]
|тақырып_стиль = background-color:#DDDDDD
|бөлім_стиль = background-color:#DDDDDD
|асты_стиль = background: #DDDDDD; font-size: smaller;
|бөлім1 = Бағдарламалар
|тізім1 = &lt;u&gt;АҚШ:&lt;/u&gt; [[Аполлон (ғарыш кемелері)|Аполлон]], [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis]], [[Лунар орбитер]], [[Lunar Precursor Robotic Program|Лунар прекурсор]], [[Пионер (бағдарлама)|Пионер]], [[Рейнджер (бағдарлама)|Рейнджер]], [[Сервейер (бағдарлама)|Сервейер]] • &lt;u&gt;КСРО/Ресей:&lt;/u&gt; [[Луна (автомат станциясы)|Луна]], [[Зонд (бағдарлама)|Л1 (Зонд)]], [[Кеңестік Ай бағдарламасы|Л3]] •&lt;br /&gt;&lt;u&gt;Қытай:&lt;/u&gt; [[Қытайдың Ай зерттеу бағдарламасы|Чанъэ]] • &lt;u&gt;Үндістан:&lt;/u&gt; [[Чандраян]]
|бөлім2 = Жанынан өткен
|тізім2 = [[Луна-1]] • [[Луна-3]] • [[Пионер-4]] • [[Аполлон 13]] • [[Зонд-3]] • [[Зонд-5|5]] • [[Зонд-6|6]] • [[Зонд-7|7]] • [[Зонд-8|8]] • [[Нодзоми]] • [[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]] • [[Geotail]] • [[WMAP]] • [[PAS-22]] • [[Чанъэ-5Т1]]
|бөлім3 = Орбиталық
|тізім3 = [[Аполлон 8]] • [[Аполлон 10]] • [[Луна-10]] • [[Луна-11|11]] • [[Луна-12|12]] • [[Луна-19|19]] • [[Луна-22|22]] • [[Лунар орбитер]] • [[Explorer 35]] • [[Explorer 49|49]] • [[Hiten]] • [[Clementine]] • [[Lunar Prospector]] • [[Смарт-1]] • [[Кагуя]] • [[Чанъэ-1]] • [[Чандраян|Чандраян-1]] • [[Lunar Precursor Robotic Program|Lunar Reconnaissance Orbiter]] • [[THEMIS]] • [[CAPSTONE]] • [[Чанъэ-2]] • [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL]] • [[Lunar Precursor Robotic Program|LADEE]] • [[Цюэцяо]] • [[Цюэцяо-2]] • [[Данури]] • [[Артемида 1]]
|бөлім4 = Ай бетіне қонған
|тізім4 = [[Луна-2]] • [[Луна-4|4]] • [[Луна-5|5]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-6|6]] • [[Луна-7|7]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-8|8]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-9|9]] • [[Луна-13|13]] • [[Луна-15|15]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-16|16]] • [[Луна-17|17]] • [[Луна-18|18]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-20|20]] • [[Луна-21|21]] • [[Луна-23|23]] • [[Луна-24|24]] • [[Рейнджер (бағдарлама)|Рейнджер]] • [[Сервейер (бағдарлама)|Сервейер]] • [[Lunar Precursor Robotic Program|LCROSS]] • [[Чандраян|Чандраян-2]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Берешит]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Чанъэ-3]]&amp;nbsp;•&amp;nbsp;[[Чанъэ-4]] • [[Чанъэ-5]] • [[Чанъэ-6]] • [[Чандраян-3]] • [[Луна-25]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Hakuto-R M1]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Peregrine Mission One]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Smart Lander for Investigating Moon|SLIM]] • [[IM-1]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[IM-2]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Hakuto-R M2]] • [[Blue Ghost M1]]
|бөлім5 = Айлық роверлер
|тізім5 = [[Луноход]] • [[Lunar Roving Vehicle]] • [[Юйту]] • [[Прагъян]]
|бөлім6 = Адам — Ай бетінде
|тізім6 = [[Аполлон 11]] • [[Аполлон 12]] • [[Аполлон 14]] • [[Аполлон 15]] • [[Аполлон 16]] • [[Аполлон 17]]
|бөлім7 = Жоспардағы миссиялар
|тізім7 = [[Артемида 2]]&amp;nbsp;{{small|(2025)}} • [[Артемида 3]] {{small|(2026)}} • [[Чанъэ-7]] {{small|(2026)}} • [[Чандраян-4]] {{small|(2027)}} • [[Луна-26]] {{small|(2027)}}
|бөлім8 = Қосымша
|тізім8 = [[Айда қоныс орнату]] • [[Ай бетіндегі ғарыш аппараттары тізімі]]
|асты = † белгісімен сәтсіз қонған ғарыш кемелері белгіленген
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Ғарыш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i6ut7jhzu9ppdq5uuubpo6f8uqxwp6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578139</id>
      <parentid>3578137</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3578139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4598" sha1="sronxut16xc5hwl38a8wg2whnvqemz9" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Айға ұшқан ғарыш кемелер
|state = collapsed
|сурет=[[Сурет:Aldrin_Apollo_11_original.jpg|120px]]
|тақырып = [[Ай (серік)|Айға]] ұшқан [[Ғарыш кемесі|ғарыш кемелер]]
|тақырып_стиль = background-color:#DDDDDD
|бөлім_стиль = background-color:#DDDDDD
|асты_стиль = background: #DDDDDD; font-size: smaller;
|бөлім1 = Бағдарламалар
|тізім1 = &lt;u&gt;АҚШ:&lt;/u&gt; [[Аполлон (ғарыш кемелері)|Аполлон]], [[Artemis (ғарыш бағдарламасы)|Artemis]], [[Лунар орбитер]], [[Lunar Precursor Robotic Program|Лунар прекурсор]], [[Пионер (бағдарлама)|Пионер]], [[Рейнджер (бағдарлама)|Рейнджер]], [[Сервейер (бағдарлама)|Сервейер]] • &lt;u&gt;КСРО/Ресей:&lt;/u&gt; [[Луна (автомат станциясы)|Луна]], [[Зонд (бағдарлама)|Л1 (Зонд)]], [[Кеңестік Ай бағдарламасы|Л3]] •&lt;br /&gt;&lt;u&gt;Қытай:&lt;/u&gt; [[Қытайдың Ай зерттеу бағдарламасы|Чанъэ]] • &lt;u&gt;Үндістан:&lt;/u&gt; [[Чандраян]]
|бөлім2 = Жанынан өткен
|тізім2 = [[Луна-1]] • [[Луна-3]] • [[Пионер-4]] • [[Аполлон 13]] • [[Зонд-3]] • [[Зонд-5|5]] • [[Зонд-6|6]] • [[Зонд-7|7]] • [[Зонд-8|8]] • [[Нодзоми]] • [[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]] • [[Geotail]] • [[WMAP]] • [[PAS-22]] • [[Чанъэ-5Т1]]
|бөлім3 = Орбиталық
|тізім3 = [[Аполлон 8]] • [[Аполлон 10]] • [[Луна-10]] • [[Луна-11|11]] • [[Луна-12|12]] • [[Луна-19|19]] • [[Луна-22|22]] • [[Лунар орбитер]] • [[Explorer 35]] • [[Explorer 49|49]] • [[Hiten]] • [[Clementine]] • [[Lunar Prospector]] • [[Смарт-1]] • [[Кагуя]] • [[Чанъэ-1]] • [[Чандраян|Чандраян-1]] • [[Lunar Precursor Robotic Program|Lunar Reconnaissance Orbiter]] • [[THEMIS]] • [[CAPSTONE]] • [[Чанъэ-2]] • [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL]] • [[Lunar Precursor Robotic Program|LADEE]] • [[Цюэцяо]] • [[Цюэцяо-2]] • [[Данури]] • [[Артемида 1]]
|бөлім4 = Ай бетіне қонған
|тізім4 = [[Луна-2]] • [[Луна-4|4]] • [[Луна-5|5]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-6|6]] • [[Луна-7|7]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-8|8]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-9|9]] • [[Луна-13|13]] • [[Луна-15|15]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-16|16]] • [[Луна-17|17]] • [[Луна-18|18]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Луна-20|20]] • [[Луна-21|21]] • [[Луна-23|23]] • [[Луна-24|24]] • [[Рейнджер (бағдарлама)|Рейнджер]] • [[Сервейер (бағдарлама)|Сервейер]] • [[Lunar Precursor Robotic Program|LCROSS]] • [[Чандраян|Чандраян-2]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Берешит]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Чанъэ-3]]&amp;nbsp;•&amp;nbsp;[[Чанъэ-4]] • [[Чанъэ-5]] • [[Чанъэ-6]] • [[Чандраян-3]] • [[Луна-25]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Hakuto-R M1]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Peregrine Mission One]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Smart Lander for Investigating Moon|SLIM]] • [[IM-1]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[IM-2]]&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; • [[Hakuto-R M2]] • [[Blue Ghost M1]]
|бөлім5 = Айлық роверлер
|тізім5 = [[Луноход]] • [[Lunar Roving Vehicle]] • [[Юйту]] • [[Прагъян]]
|бөлім6 = Адам — Ай бетінде
|тізім6 = [[Аполлон 11]] • [[Аполлон 12]] • [[Аполлон 14]] • [[Аполлон 15]] • [[Аполлон 16]] • [[Аполлон 17]]
|бөлім7 = Жоспардағы миссиялар
|тізім7 = [[Артемида II|Артемида 2]]&amp;nbsp;{{small|(2026)}} • [[Артемида 3]] {{small|(2026)}} • [[Чанъэ-7]] {{small|(2026)}} • [[Чандраян-4]] {{small|(2027)}} • [[Луна-26]] {{small|(2027)}}
|бөлім8 = Қосымша
|тізім8 = [[Айда қоныс орнату]] • [[Ай бетіндегі ғарыш аппараттары тізімі]]
|асты = † белгісімен сәтсіз қонған ғарыш кемелері белгіленген
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Ғарыш]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sronxut16xc5hwl38a8wg2whnvqemz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ескі Жаңа Жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653066</id>
    <revision>
      <id>3578026</id>
      <parentid>3574225</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T20:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нурулла Жанар</username>
        <id>179226</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3578026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="tngxpx6bwrck1k0krl7v52aq8a81ayo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}
'''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13–14 қаңтарда тойланады. Бұл мереке ресми болып саналмайды және [[Рождество]] тойлайтын елдерде тойланады. 

== Тарихы ==
Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы  18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар - Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты.

== Салт-дәстүрлер ==
Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Васильев күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды.

Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы уақыты. Халықта 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деп сенген.

=== Наным-сенім мен ырымдар ===
* Ақшаға мұқтаж болмау үшін адамдар бір-біріне ақша бермеген. Ал бұл күні ақша алу өте сәтті деп саналды, бұл Жаңа жылда алдын ала болжанған пайда.
* Жыл бойына жақсы киіну үшін Васильевтің кешінде Жаңа жылды қарсы алу үшін жаңа киім кию керек.
* Ескі Жаңа Жылда ашық, жұлдызды аспан жидектердің мол түсімін алдын ала көрсетті. 13-қаңтарда кешкісін болған қатты боран жаңғақтың мол өнімін көрсетті.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника]

[[Санат:Жаңа жыл]]
[[Санат:Ақпарат]]</text>
      <sha1>tngxpx6bwrck1k0krl7v52aq8a81ayo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578027</id>
      <parentid>3578026</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T20:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нурулла Жанар</username>
        <id>179226</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ақпарат|Ақпарат]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3385" sha1="l7i3bsjadgo6nr6op8obwbu1ssteru7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}
'''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13–14 қаңтарда тойланады. Бұл мереке ресми болып саналмайды және [[Рождество]] тойлайтын елдерде тойланады. 

== Тарихы ==
Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы  18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар - Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты.

== Салт-дәстүрлер ==
Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Васильев күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды.

Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы уақыты. Халықта 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деп сенген.

=== Наным-сенім мен ырымдар ===
* Ақшаға мұқтаж болмау үшін адамдар бір-біріне ақша бермеген. Ал бұл күні ақша алу өте сәтті деп саналды, бұл Жаңа жылда алдын ала болжанған пайда.
* Жыл бойына жақсы киіну үшін Васильевтің кешінде Жаңа жылды қарсы алу үшін жаңа киім кию керек.
* Ескі Жаңа Жылда ашық, жұлдызды аспан жидектердің мол түсімін алдын ала көрсетті. 13-қаңтарда кешкісін болған қатты боран жаңғақтың мол өнімін көрсетті.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника]

[[Санат:Жаңа жыл]]</text>
      <sha1>l7i3bsjadgo6nr6op8obwbu1ssteru7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nurken</title>
    <ns>3</ns>
    <id>664709</id>
    <revision>
      <id>3578004</id>
      <parentid>3577270</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Объединить */ Жауап беру</comment>
      <origin>3578004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14768" sha1="jw9vrhhjjoxa3pi28tii5c6werfp1h7" xml:space="preserve">{{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}}

== Жойылған мақала турасында ==

Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05)

== Update request ==

Hello, Nurken. 

Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? 

After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). 

Here is the official statement from Buckingham Palace: 

https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)

:Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
:I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

:Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Translation request ==

Hello, Nurken. 

Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)

:Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)
::Hello, Nurken. 
::I withdraw the request, because both articles have been created.
::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Мақаланы жоюу ==

@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05)

:Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05)

== конкурсқа қатысу ==

Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді?  [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)

:Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Запрос на перевод ==
Доброго дня!

Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

== -ші, -шы  ==

-ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05)

:Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]:
:Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б.
:[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05)
::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет.
::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712]  Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)
:::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес.
::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз.
::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)

== Объединить ==

Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы:

1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана»

2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана»

3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05)

:Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>jw9vrhhjjoxa3pi28tii5c6werfp1h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578039</id>
      <parentid>3578004</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T01:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айдос Сақбергенұлы</username>
        <id>161526</id>
      </contributor>
      <comment>/* Объединить */ Жауап беру</comment>
      <origin>3578039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15006" sha1="llv4t2yixewo54ua0mu6vwiuvtofbuc" xml:space="preserve">{{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}}

== Жойылған мақала турасында ==

Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05)

== Update request ==

Hello, Nurken. 

Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? 

After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). 

Here is the official statement from Buckingham Palace: 

https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)

:Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
:I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

:Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Translation request ==

Hello, Nurken. 

Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)

:Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)
::Hello, Nurken. 
::I withdraw the request, because both articles have been created.
::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Мақаланы жоюу ==

@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05)

:Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05)

== конкурсқа қатысу ==

Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді?  [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)

:Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Запрос на перевод ==
Доброго дня!

Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

== -ші, -шы  ==

-ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05)

:Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]:
:Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б.
:[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05)
::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет.
::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712]  Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)
:::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес.
::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз.
::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)

== Объединить ==

Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы:

1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана»

2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана»

3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05)

:Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>llv4t2yixewo54ua0mu6vwiuvtofbuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3578078</id>
      <parentid>3577680</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3578078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16810" sha1="e6c3ljbf9eqlq7rqi1qfebdbxmcj6cw" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120020||88069||2860||393||23683||189||54||4350||1453
|-
|2||3||{{u|Kasymov}}||94900||75428||10968||226||3363||234||109||5778||738
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86156||80581||1349||2243||909||49||0||957||135
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68900||1239||147||11309||15||0||1695||24
|-
|5||4||{{u|Мағыпар}}||79860||74981||729||589||37||361||0||2876||37
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55493||30539||3585||368||5770||944||2229||4767||5177
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48040||39434||1747||102||626||17||9||4386||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41111||38502||884||90||357||62||0||785||381
|-
|9||9||{{u|Ulan}}||30436||23978||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|11||11||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|12||14||{{u|Bolatbek}}||21868||13880||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|13||10||{{u|Орел Карл}}||21182||19930||747||39||120||4||0||121||11
|-
|14||12||{{u|1nter pares}}||19763||18573||129||6||285||60||0||1135||110
|-
|15||20||{{u|Nurken}}||17214||8279||1271||38||6641||80||2||409||47
|-
|16||17||{{u|Kaiyr}}||16890||11949||212||7||132||162||8||2485||355
|-
|17||13||{{u|Batyrbek.kz}}||16065||14055||411||16||1017||73||1||537||299
|-
|18||15||{{u|Sagzhan}}||14837||13797||222||34||178||10||0||307||86
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14707||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13715||12968||207||1||183||2||0||215||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9856||1161||116||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11024||6739||498||0||100||508||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||9820||7679||1210||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32
|-
|26||31||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||34||{{u|Nurtenge}}||7888||5400||961||137||625||58||22||527||188
|-
|30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|31||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6915||0||0||0||0||0||2||0
|-
|32||35||{{u|TheNomadEditor}}||7431||5202||27||2||1761||135||0||159||43
|-
|33||33||{{u|Ashina}}||7059||5555||189||79||63||74||3||384||320
|-
|34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|35||29||{{u|SSE}}||6974||6258||254||109||0||1||0||126||23
|-
|36||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|37||39||{{u|TalgatSnow}}||6587||4716||381||94||691||0||10||83||66
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||37||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7
|-
|42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||32||{{u|Aghia7}}||6046||5596||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||38||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4359||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4159||2875||188||63||33||24||0||592||101
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138
|-
|55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|58||52||{{u|Makenzis}}||3324||3267||5||0||0||0||0||46||5
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|67||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6
|-
|69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|70||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|71||77||{{u|ShadZ01}}||2752||2212||283||52||105||0||0||4||0
|-
|72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|74||76||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30
|-
|75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0
|-
|78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|82||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2
|-
|83||82||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35
|-
|84||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75
|-
|85||96||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|86||80||{{u|Egorkz}}||2232||2059||0||64||0||0||0||0||2
|-
|87||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|88||92||{{u|MuratbekErkebulan}}||2223||1532||212||0||69||7||0||290||4
|-
|89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0
|-
|90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1105||132||43||47||101||0||580||48
|-
|92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5
|-
|93||83||{{u|Unknown Alash}}||1959||1897||1||0||0||0||0||0||0
|-
|94||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|95||90||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|96||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|97||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|98||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|99||93||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29
|-
|100||89||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|101||94||{{u|Rasulbek Adil}}||1710||1518||1||0||0||1||0||141||34
|-
|102||101||{{u|RaiymbekZh}}||1686||1413||6||0||12||0||0||66||67
|-
|103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||91||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1596||1339||1||0||101||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1516||1331||0||0||7||0||0||117||8
|-
|109||97||{{u|Gliwi}}||1497||1491||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1100||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||119||{{u|Gulnar7}}||1178||1084||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|129||121||{{u|Ziv}}||1128||1057||58||0||0||2||0||9||2
|-
|130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|141||151||{{u|Wikuiser}}||984||696||136||0||62||0||43||18||3
|-
|142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||810||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||148||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||150||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||149||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|182||157||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1
|-
|183||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|184||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|185||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|186||158||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||654||649||0||1||0||0||0||4||0
|-
|187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13
|-
|193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12
|-
|195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|196||184||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1
|-
|197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|199||180||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|203||182||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6
|-
|205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|210||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2
|-
|211||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0
|-
|213||185||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||553||541||0||0||0||0||0||0||0
|-
|214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||181||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||392||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||183||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>e6c3ljbf9eqlq7rqi1qfebdbxmcj6cw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3578156</id>
      <parentid>3577820</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3578156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11342" sha1="r7j9r8b5iav703tdqmp23kjl1snnssa" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515645||380122||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145863||131239||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131673||127451||536||15||62||17||10||2859||698
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||119||{{u|New user message}}||112339||1||0||0||0||0||0||112338||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105855||88199||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86992||86992||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79348||79333||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50484||50191||232||3||53||0||0||4||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26587||22814||42||0||3648||2||0||59||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14447||13470||426||1||0||83||0||388||40
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9131||9131||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7919||5401||961||137||625||40||22||527||188
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||121||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||80||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||127||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||97||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||82||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||81||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|86||86||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||79||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|88||88||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||94||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|90||83||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||84||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|92||85||{{u|Kasymovbot}}||170||166||2||0||0||1||0||1||0
|-
|93||126||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|94||128||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|95||87||{{u|KiranBOT}}||151||149||0||0||0||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|96||89||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||93||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||92||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|100||102||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|101||91||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|102||95||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||98||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|105||99||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|106||100||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|107||101||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|108||103||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|109||124||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|110||104||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|111||109||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|112||106||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||105||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||129||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||107||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||111||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||110||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||131||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||112||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||114||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||113||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||133||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|124||116||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|125||135||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|126||123||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|127||115||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|128||134||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||117||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|130||122||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|131||125||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|132||130||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|133||120||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|134||118||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|135||132||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>r7j9r8b5iav703tdqmp23kjl1snnssa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3577905</id>
      <parentid>3577275</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3577905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102379" sha1="6ka2shbpzmru9kfbwzfy79ccj2p0wk0" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8246||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7820||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7265||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2436||41||0||54||33||547||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2249||103||10||196||84||0||56||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2189||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|16||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|17||{{u|Орел Карл}}||1273||310||1||304||80||24||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||631||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|28||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|29||{{u|Nurkhan}}||911||100||14||340||4||25||0||1||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||862||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||861||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7595||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||522||186||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|51||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||488||455||3||629||4548||29||0||1||4
|-
|53||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|55||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|56||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|57||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|58||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|60||{{u|1nter pares}}||425||293||0||2||152||3||0||0||4
|-
|61||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|62||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|63||{{u|Sagzhan}}||406||76||1||11||133||28||0||0||0
|-
|64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|68||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|69||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|71||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|74||{{u|TheNomadEditor}}||345||33||0||0||1497||1||0||0||0
|-
|75||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|76||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Ashina}}||329||158||3||56||22||41||21||0||21
|-
|78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||499||7||1||0||0
|-
|79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|83||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|84||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|85||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|88||{{u|TalgatSnow}}||268||122||3||84||311||52||0||5||0
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||227||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||226||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||225||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||218||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|ShadZ01}}||158||22||0||32||81||40||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Ali.otkelbayev}}||154||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|141||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Mukhin}}||141||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||74||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0
|-
|271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3
|-
|279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kasymov}}||74||659||7||2970||522||92||0||38||4
|-
|284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||497||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|309||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|310||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|313||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|315||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|316||{{u|RaiymbekZh}}||61||35||3||1||4||0||0||0||1
|-
|317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|332||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|334||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|341||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|345||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|351||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|355||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|359||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|362||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|363||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|369||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|374||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Meryuert.tk.nis}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|MuratbekErkebulan}}||41||18||0||46||64||0||1||0||0
|-
|385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Егор Шевченко}}||39||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|399||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|401||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|404||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|408||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|409||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|431||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|432||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||32||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||31||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1
|-
|482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|487||{{u|Rasulbek Adil}}||24||3||0||0||0||0||1||0||0
|-
|488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|527||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|ErnatPointmakker}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|539||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|542||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|543||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|555||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|558||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|560||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0
|-
|568||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|570||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|574||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|575||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|582||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|584||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|592||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|598||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|600||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|624||{{u|Carlos186}}||12||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|648||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|655||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|659||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Мақпал гидролог}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|212.154.231.78}}||9||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|675||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|682||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|686||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Жанна Ж}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|702||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|709||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|714||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|TrueNomadEditor}}||8||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|ABYLAI NIS}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|750||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|764||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Torekhan Rysgul}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|778||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|788||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|794||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|806||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|819||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|827||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|828||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|829||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|830||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|837||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|841||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|846||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||5||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|929||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|940||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|949||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|971||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|979||{{u|Abayconvict}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|988||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|991||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1003||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1011||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1018||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1032||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1039||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1047||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Бексұлтан Алмас}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Нұрлы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1073||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1126||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1158||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1165||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1167||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1182||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1186||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1193||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Wikuiser}}||3||9||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1223||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Zhandos M}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1245||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1247||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1273||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1382||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1412||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1413||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1425||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1426||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1442||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1445||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1469||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Kvazimodo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1497||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1514||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1532||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1533||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1540||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1659||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1672||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1677||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1682||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||176||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>6ka2shbpzmru9kfbwzfy79ccj2p0wk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өскемен әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675721</id>
    <revision>
      <id>3578099</id>
      <parentid>3575684</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тиімділік көрсеткіштері */</comment>
      <origin>3578099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6823" sha1="bm2qqgd5udrfk2ux1b52t46syvx5xlh" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N
|lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}}
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = {{өсім}}393,034 адам (2018)
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]]
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
|{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
2018 жылы Өскемен қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2017 6 жыл|2016]]'''||'''2017''' ||'''2018'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>bm2qqgd5udrfk2ux1b52t46syvx5xlh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578100</id>
      <parentid>3578099</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тиімділік көрсеткіштері */</comment>
      <origin>3578100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6821" sha1="rsbr1fg4jmtngmmdcovhxv5cg5st77t" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N
|lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}}
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = {{өсім}}393,034 адам (2018)
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]]
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
|{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
2018 жылы Өскемен қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''2017''' ||'''2018'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>rsbr1fg4jmtngmmdcovhxv5cg5st77t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578101</id>
      <parentid>3578100</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тиімділік көрсеткіштері */</comment>
      <origin>3578101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6825" sha1="0rhqnq5tclg15na57jfgux2myt4bfki" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N
|lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}}
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = {{өсім}}393,034 адам (2018)
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]]
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
|{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
[[2018 жыл]]ы Өскемен қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''2017''' ||'''2018'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>0rhqnq5tclg15na57jfgux2myt4bfki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578103</id>
      <parentid>3578101</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тиімділік көрсеткіштері */</comment>
      <origin>3578103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6845" sha1="9o7ob1rx8ei1qmbhyvf7fy9scdwa1f6" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N
|lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}}
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = {{өсім}}393,034 адам (2018)
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]]
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
|{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
[[2018 жыл]]ы [[Өскемен]] қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''[[2017 жыл|2017]]''' ||'''2018'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>9o7ob1rx8ei1qmbhyvf7fy9scdwa1f6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578104</id>
      <parentid>3578103</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жолаушылар легі */</comment>
      <origin>3578104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6861" sha1="i2tyuhxvxp9nm3che2tpyng1t7xwj18" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N
|lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}}
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = {{өсім}}393,034 адам (2018)
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
[[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]]
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
|{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
[[2018 жыл]]ы [[Өскемен]] қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''[[2017 жыл|2017]]''' ||'''[[2018 жыл|2018]]'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>i2tyuhxvxp9nm3che2tpyng1t7xwj18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578177</id>
      <parentid>3578104</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[User talk:MuratbekErkebulan|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3463180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6270" sha1="153fo1kpfebwi3jkykb6i65i0q8a6w4" xml:space="preserve">{{Infobox Airport 
| name         = Өскемен Халықаралық әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r =  
| image        = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg
| IATA         = UKK
| ICAO         = UASK (УАСК)
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UKK|position=right
|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=07|lat_dir=N
|lon_deg=77|lon_min=02|lon_sec=26|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ
| city-served  = 
| location     = [[Өскемен]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 938
| elevation-m  = 286
| coordinates  = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}}
| website      = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты]
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 12/30
| r1-length-f  = 8 235
| r1-length-m  = 2 510
| r1-surface   = асфальт-бетон
| r2-number    = 12/30
| r2-length-f  = 5 577	
| r2-length-m  = 1 700
| r2-surface   = топырақ
| stat-year    = 
| stat1-header = 
| stat1-data   = 
| footnotes    = 
}}
'''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан.

== Тарихы ==
«Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың 28 желтоқсандағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды.

Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді.

2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}&lt;/ref&gt;.

== Әуе компаниялары және бағыттары ==
{{Әуежай бағыттары
| {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]|  [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]]
| {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|[[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] 
| {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]&lt;ref&gt;[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]&lt;/ref&gt;, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
| {{Ту|Ресей}} S7 Airlines| [[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір
}}

== Тиімділік көрсеткіштері ==
2018 жылы Өскемен қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді.

=== Жолаушылар легі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
! colspan=&quot;21&quot; |Әуежай жолаушылар легі:
|-style=&quot;background-color: LightBlue&quot;
| '''Жылы''' ||'''2015'''||'''2016'''||'''2017''' ||'''2018'''
|-
|Жолаушылар легі ||304 778||286 613||346 571||393 034 &lt;ref&gt;http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан әуежайлары}}

[[Санат:Өскемен]]
[[Санат:Қазақстан әуежайлары]]</text>
      <sha1>153fo1kpfebwi3jkykb6i65i0q8a6w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Африка Ұлттары Кубогы 1988</title>
    <ns>0</ns>
    <id>678823</id>
    <revision>
      <id>3577919</id>
      <parentid>3103476</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T14:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21345-25</username>
        <id>179484</id>
      </contributor>
      <origin>3577919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11505" sha1="r6vcgbb6cu1mervr98ctingm9m4nq7l" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы |
  | өткізу орыны      = {{байрақ|Марокко}}
  | қалалар     = 2
  | стадиондар   = 2
  | іріктеу мерзімі = 
  | финал мерзімі      = [[13 наурыз|13]] - [[27 наурыз]]
  | атауы   = 
  | логотипі      = Afcon 88 (logo).jpg
  | қатысушылар саны = 8
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = {{футбол|Камерун}}
  | рет        = 
  | 2 орын    = 
  | 3 орын    = 
  | 4 орын    = 
  | финал өтетін орыны      = 
  | ойналған мачтар саны    = 16
  | іріктеудегі ойындар     = 
  | голдар саны     = 23
  | іріктеудегі голдар саны = 
  | келушілер_саны   = 
  | бомбардир  = 
  | бголдар     = 
  | бомбардирлерді іріктеу = 
  | іголдар    = 
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    =
  | үздік жас ойыншы =
  |алд           = [[Африка Ұлттары Кубогы 1986|1986]]
  |кел           =[[Африка Ұлттары Кубогы 1990|1990]]
}}
[[Африка Ұлттары Кубогы|'''Футболдан Африка чемпионатының''']] 16-шы жарысы, Мароккода өтті.
== Топтық турнир ==

=== A тобы===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;150&quot; |'''Команда'''
! width=&quot;20&quot; | '''О'''
! width=&quot;20&quot; | '''Ж'''
! width=&quot;20&quot; | '''Е'''
! width=&quot;20&quot; | '''Ұ'''
! width=&quot;20&quot; | '''СД'''
! width=&quot;20&quot; | '''ЖД'''
! width=&quot;20&quot; | '''Ұ'''
|-style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|{{футбол|Марокко}}
|3||1||2||0||2||1||'''4'''
|-style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|{{футбол|Алжир}}
|3||1||1||1||2||2||'''3'''
|-style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
|{{футбол|Кот-д’Ивуар}}
|3||0||3||0||2||2||'''3'''
|-style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
|{{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Заир]]
|3||0||2||1||2||3||'''2'''
|-
|}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[13 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Марокко|||R}} 
|есеп= 1 - 1
|команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Заир]]
|голдар1 = Кримау {{Гол|43}}
|голдар2 = Лутонадио {{Гол|88}}
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 80,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[13 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Кот-д’Ивуар|||R}} 
|есеп= 1 - 1
|команда2 = {{футбол|Алжир}}
|голдар1 = [[Абдулай Траоре]] {{Гол|48}}
|голдар2 = [[Лахдар Беллуми|Беллуми]] {{Гол|16}}
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 40,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[16 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Кот-д’Ивуар|||R}} 
|есеп= 1 - 1
|команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Заир]]
|голдар1 = [[Абдулай Траоре]] {{Гол|74}}
|голдар2 = Эжен Кабонго {{Гол|37}}
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 45,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[16 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Марокко|||R}} 
|есеп= 1 - 0
|команда2 = {{футбол|Алжир}}
|голдар1 = [[Мустафа Эль-Хаддауи]] {{Гол|52}}
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 78,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[19 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Алжир|||R}} 
|есеп= 1 - 0
|команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Заир]]
|голдар1 = Абделькадер Ферхауи {{Гол|36}}
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 75,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[19 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Марокко|||R}} 
|есеп= 0 - 0
|команда2 = {{футбол|Кот-д’Ивуар}}
|голдар1 = 
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 80,000

}}

=== B тобы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;150&quot; |'''Команда'''
! width=&quot;20&quot; | '''О'''
! width=&quot;20&quot; | '''Ж'''
! width=&quot;20&quot; | '''Е'''
! width=&quot;20&quot; | '''Ұ'''
! width=&quot;20&quot; | '''СД'''
! width=&quot;20&quot; | '''ЖД'''
! width=&quot;20&quot; | '''Ұ'''
|-style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|{{футбол|Нигерия}}
|3||1||2||0||4||1||'''4'''
|-style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|{{футбол|Камерун}}
|3||1||2||0||2||1||'''4'''
|-style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
|{{футбол|Мысыр}}
|3||1||1||1||3||1||'''3'''
|-style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
|{{футбол|Кения}}
|3||0||1||2||0||6||'''1'''
|-
|}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[14 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Камерун|||R}} 
|есеп = 1 - 0
|команда2 = {{футбол|Мысыр}}
|голдар1 = [[Милла, Роже|Милла]] {{Гол|5}}
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 5,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[14 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Нигерия|||R}} 
|есеп= 3 - 0
|команда2 = {{футбол|Кения}}
|голдар1 = [[Йекини, Рашиди|Йекини]] {{Гол|6}}&lt;br&gt;Хамфри Эдобор {{Гол|13}}&lt;br&gt;Ндубуиси Окосиеме {{Гол|33}}
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 4,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[17 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Камерун|||R}} 
|есеп= 1 - 1
|команда2 = {{футбол|Нигерия}}
|голдар1 = [[Роже Милла]] {{Гол|21}}
|голдар2 = Сэмюэль Оквараджи {{Гол|2}}
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 13,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[17 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Мысыр|||R}} 
|есеп= 3 - 0
|команда2 = {{футбол|Кения}}
|голдар1 = [[Джамаль Абдельхамид]] {{Гол|2}} {{Гол|65}}&lt;br&gt;Айман Юнис {{Гол|58}}
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 12,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[20 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Камерун|||R}} 
|есеп= 0 - 0
|команда2 = {{футбол|Кения}}
|голдар1 = 
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 25,000
}}
----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[20 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Нигерия|||R}} 
|есеп= 0 - 0
|команда2 = {{футбол|Мысыр}}
|голдар1 = 
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 30,000
}}

== 1/2 финал ==
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[23 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Нигерия|||R}} 
|есеп= 1 - 1 (пен 9-8)
|команда2 = {{футбол|Алжир}}
|голдар1 = Абдельразак Бельгарби {{Гол|36|авт.}}
|голдар2 = Рашид Маатар {{Гол|86}}
|стадион = «[[Мулай Абделла ханзада (стадион)|Мулай Абделла ханзада]]», [[Рабат]]
|көрермендер= 45,000
}}

----
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[23 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Марокко|||R}} 
|есеп= 0 - 1
|команда2 = {{футбол|Камерун}}
|голдар1 = 
|голдар2 = [[Сирилл Маканаки]] {{Гол|78}}
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 45,000
}}

== 3 орын ==
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[26 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Алжир|||R}} 
|есеп= 1 - 1 (пен 4-3)
|команда2 = {{футбол|Марокко}}
|голдар1 = [[Лахдар Беллуми]] {{Гол|87}}
|голдар2 = [[Хассан Надер]] {{Гол|67}}
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 10,000
|судья= {{Флаг Танзании|15px}} Али Хафиди
}}

== Финал ==
{{матч туралы есептеме 
|мерзімі = [[27 наурыз]] [[1988 жыл]]
|команда1 = {{футбол|Камерун|||R}} 
|есеп = 1 - 0
|команда2 = {{футбол|Нигерия}}
|голдар1 = [[Эмманюэль Кюнде|Кюнде]] {{Гол|55|пен.}}
|голдар2 = 
|стадион = «[[Мохамед V (стадион)|Мохамед V]]», [[Касабланка]]
|көрермендер= 60,000
|төреші= {{ту|Мавритания}} Идрисса Сарр
}}

== СІЛТЕМЕЛЕР ==
* [http://www.rsssf.com/tables/88a.html Африка Ұлттары Кубогы 1988 жыл]
{{Африка Ұлттары Кубогы}}
[[Санат:Африка Ұлттары Кубогы]]
[[Санат:1988 жылғы футбол]]
[[Санат:Мароккодағы футбол]]</text>
      <sha1>r6vcgbb6cu1mervr98ctingm9m4nq7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы президент сайлауы (2022)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>687927</id>
    <revision>
      <id>3578095</id>
      <parentid>3577734</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42549" sha1="kd9p1u9fc0p07jzm0wro15qko2w68ex" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2019)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2019
 | ел = Қазақстан 
 | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2029)
 | келесі сайлау жылы = 2029
 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы
 | сайлау күні = [[2022 жыл]], [[20 қараша]]
 | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]]

 | жалпы кандидат = 6
 | кезең = 
 | жарамды = 7,940,477
 | жарамсыз = 359,569
 | халық = 
 | тіркелген =  11,953,465
 | сайлаушылар = 8,300,046
 | қатысқандар = 69.44
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 77.54
 | босжәнежарамсыз = 57 500
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 =
 | қосымша2 =

 | түс1 = #55B49F
 | сурет1 = Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped).jpg
 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | дауыс1 = 6456392
 | пайыз1 = 81.31
 | науқан = [[21 қазан]] — [[19 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | дебат = [[11 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | жыныс1 = ер
 | партия1 = [[Партиясыз]]
 | коалиция1 = [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]
 | партия1 коалиция1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | партия2 коалиция1 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | партия3 коалиция1 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | партия4 коалиция1 = «Ардагерлер ұйымы» РҚБ
 | партия5 коалиция1 = «Qazaqstan Team» РҚБ
 | партия6 коалиция1 = «Қазақстан мәслихаттары депутаттарының бірлестігі» РҚБ
 | партия7 коалиция1 = «Генералдар кеңесі» РҚБ&lt;br&gt;«Қазақстандық спортшылар одағы» РҚБ

 | түс2 = #0A5B2D
 | сурет2 = Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg
 | кандидат2 = [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
 | жыныс2 = ер
 | партия2 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл» ХДПП]]
 | дауыс2 = 271641
 | пайыз2 = 3.42

 | сурет3 = Каракат Абден (2023-02-24) (1).jpg
 | түс3 = #AE1622
 | кандидат3 = [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
 | жыныс3 = әйел
 | партия3 = «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | дауыс3 = 206206
 | пайыз3 = 2.60

 | түс4 = #7D5D9C
 | жыныс4 = ер
 | сурет4 =
 | кандидат4 = [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
 | дауыс4 = 200907
 | пайыз4 = 2.53
 | партия4 = «[[Аманат кәсіподақтар достастығы|„Аманат“ кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РКҰ

 | сурет5 = Nurlan Auesbaev.png
 | түс5 = #28176F
 | кандидат5 = [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
 | жыныс5 = ер
 | партия5 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | дауыс5 = 176116
 | пайыз5 = 2.22

 | түс6 = #F89B4D
 | сурет6 = Saltanat Tursynbekova (2023-09-26, cropped).jpg
 | кандидат6 = [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
 | партия6 = «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | жыныс6 = әйел
 | дауыс6 = 168731
 | пайыз6 = 2.12

 | сурет7 = 
 | түс7 = black
 | кандидат7 = 
 | жыныс7 = ер
 | партия7 = [[Бәріне қарсымын]]
 | дауыс7 = 460484
 | пайыз7 = 5.80

 | соңы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республикасының президенті]]
 | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | қарта = 2022 Kazakh Presidential Election Results Map - Vote Share.svg
 | қарта атауы = Облыс бойынша сайлау нәтижесі
 
 | төменгі тақырып = Сайлаудың ресми [[логотип]]і
 | мазмұн = [[Сурет:Logo Qazaq PS2022.svg|200px|сүрмесіз|ортаға]]
 }}
'''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' 2022 жылдың 20 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-prezident-saylauyi-otetn-kund-belgled-343167/|title=Тоқаев президент сайлауы өтетін күнді белгіледі|author=Дина Шарипханова|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Бұл Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан бері өткізілген жетінші президенттік сайлау және 1999 жылдан бері қатарынан алтыншы кезектен тыс сайлау болмақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/toqaev-qazaqstan-halqyna-uendew-zhasady/|title=Тоқаев Қазақстан халқына үндеу жасады|author=Айнура Дарибаева|publisher=kaz.orda.kz|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан халқына жолдауында президенттік мерзімнің ең көп санын екіден бір мерзімге дейін қысқартуды және президенттік мерзімін бес жылдан жеті жылға дейін ұлғайтуды ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6023618-tokaev-predlozhil-provesti-vneocherednye-vybory-prezidenta.html|title=Внеочередные выборы президента пройдут в Казахстане осенью|author=Динара Халдарова|publisher=zakon.kz|date=9 қыркүйек 2022|accessdate=9 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сайлау нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 81,31&amp;nbsp;% дауыс жинап, қайта сайланды. Оның ұлықтау рәсімі [[26 қараша]] күні өтті.

== Үміткерлері ==
[[File:2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы.jpg|thumb|2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] екі мерзімге жұмыс істеу жоспары туралы айтып берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20220911/kezekten-tys-prezident-saylauy-qalay-otedi-27479714.html|title=Кезектен тыс президент сайлауы қалай өтеді|publisher=sputnik.kz|date=11 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Бұл оның 2024 жылғы сайлауға қатысатынын білдіреді&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|title=Выборы-2024 в Казахстане будут напряжёнными|accessdate=24 маусым 2022|archivedate=28 наурыз 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328225430/https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

26 қыркүйек күні «[[Yntymaq]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» тіркелмеген партиясы өзінің басшысы [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]]ді сайлау үміткері ретінде ұсынды.&lt;ref&gt;Қайсар Алмас [https://vlast.kz/novosti/51815-glava-iniciativnoj-gruppy-partii-yntymaq-mejram-kazyken-gotov-ucastvovat-v-prezidentskih-vyborah.html Глава инициативной группы партии Yntymaq Мейрам Кажыкен готов участвовать в президентских выборах] vlast.kz. 26.9.2022.&lt;/ref&gt; Ол ОСК-нде күні тіркелді.&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/eng/news/acts/index.php?ID=7650 &quot;On the registration of Meiram Kazhyken as a candidate for the President of the Republic of Kazakhstan at the early elections of the President of the Republic of Kazakhstan scheduled for November 20, 2022&quot;] election.gov.kz. 15.10.2022&lt;/ref&gt;

30 қыркүйек күні [[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы]]ның XX кезектен тыс жиналысы өтті. Оның нәтижесінде партия атынан сайлауға қатысатын үміткер [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] таңдалды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-stal-pervyim-kandidatom-v-prezidentyi-479188/ Жигули Дайрабаев стал первым кандидатом в президенты] (орысша) tengrinews.kz. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/32059158.html Партия «Ауыл» выдвинула кандидата в президенты. Им стал Жигули Дайрабаев] (орысша) [[Азаттық радиосы]]. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;

1 қазан күні [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы]] XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер — [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]].&lt;ref&gt;[https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/ Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды] stan.kz. 1 қазан 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://orda.kz/pervyj-kandidat/?utm_source=google.com&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=google.com&amp;utm_referrer=google.com Первый кандидат в президенты Казахстана — Жигули Дайрабаев] (орысша) orda.kz. 1 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

19 қазан күні [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атты Республикалық қоғамдық бірлестік атынан президент сайлауға үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/news/karakat-abden-zaregistrirovana-kandidatom-v-prezidentyi-480847/ Каракат Абден зарегистрирована кандидатом в президенты] tengrinews.kz. 9.10.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/karakat-abden-poluchila-registratsiyu-kandidata-v-prezidenty/32091676.html «Ты – казашка. Гордись!» Каракат Абден получила регистрацию кандидата в президенты] [[Азаттық радиосы]] 9.10.2022&lt;/ref&gt;

Келесі күні 20 ақпанда, «[[Қазақ аналары – дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» республикалық қоғамдық бірлестігі ұсынған [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/saltanat-tursyinbekova-prezidenttkke-kandidat-retnde-trkeld-344280/ Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] tengrinews.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt; президентікке үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20221020/ortalyq-saylau-komissiyasy-saltanat-tursynbekovany-prezidenttikke-kandidat-retinde-tirkedi-28644008.html Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] sputnik.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt;

== Бағалау ==
2022 жылдың басында [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қазақстандағы жаппай наразылық]] — 2024 жылдың саяси циклына, атап айтқанда президенттік сайлауға дайындықтың басы болып табылады деген пікір айтылды&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;/&gt;. 2024 жылғы дауыс беру 2019 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың кетуімен басталған биліктің ауысуының бір бөлігі болуы тиіс. Сарапшылардың пайымдауынша, қоғамдағы қарсылық көңіл-күйінің өсуі аясында бірнеше үкімет кландары арасында күрес орын алуы мүмкін.

Сонымен қатар, кезектен тыс президенттік сайлауда сұрақтар туындады. Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров Қазақстанда кезектен тыс президенттік сайлауды өткізуге арналған бюджет жеткілікті екенін айтты. Президенттің бастамаларына арнайы бөлінген қаражат бар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizmedia.kz/2022/09/03/kuantyrov-rk-est-dengi-na-dosrochnye-vybory/|title=Куантыров: У Казахстана есть деньги на досрочные выборы|publisher=bizmedia.kz|date=3 қыркүйек 2022|accessdate=3 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Үгіт-насихат науқаны ==
Үгіт-насихат науқаны ресми түрде 2022 жылдың 21 қазанында сағат 18:00-де басталды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/el/prezident_sailaui_ugitnasihat_naukani_bastaldi_20221021205829 Президент сайлауы: Үгіт-насихат науқаны басталды!] n-news. 21.10.2022&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев ===
[[File:Tokayev_poster_2022.jpg|солға|нобай|299x299 нүкте|Тоқаевтың сайлауалды тұғырнамасын насихаттайтын плакат, [[Астана]], 2 қараша 2022]]
[[File:Tokayev_bus_stop.jpg|солға|нобай|Тоқаевтың сайлауалды үгіті бар автобус тұрағы, [[Астана]], 31 қараша 2022]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] 2022 жылғы 1 қыркүйекте халыққа Жолдауында қайта сайлауға түсетінін жариялады.

Тоқаев [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]ға кандидат болғаннан кейін ол «жақын болашақта» өзінің сайлауалды тұғырнамасының жариялануы туралы мәлімдеді. Өзінің жоспарында ол елді жан-жақты трансформациялау, азаматтардың әл-ауқатын арттыру жөніндегі шаралар, мемлекет, өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және көп бағытты сыртқы саясат сияқты мақсаттарын айтып кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-jakyin-arada-saylaualdyi-tugyirnamasyin-usyinatyinyin-343757/|title=Тоқаев жақын арада сайлауалды тұғырнамасын ұсынатынын жариялады|publisher=tengrinews.kz|date=6 қазан 2022|accessdate=26 қазан 2022}}&lt;/ref&gt;

Тоқаевтың сайлауалды бағдарламасы 2022 жылғы 28 қазанда оның сайлауалды веб-сайты іске қосылғаннан кейін жарияланды, ол үш блоктан тұратын: «Әділетті мемлекет, Әділетті экономика, Әділетті қоғам». Бұл сөз тіркесі кейінірек оның сайлауалды үгітінің &quot;ұраны&quot; болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаев сайлауалды сайтының бағдарламасы|publisher=toqaev2022.kz}}&lt;/ref&gt;

Тоқаев сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді «Әділетті Қазақстанды» құрудың «негізгі шарты» деп атап, азаматтарға бағытталған әлеуметтік инвестициялар «экономикалық өсудің негізі» болатынын атап өтті, ол қолжетімді және сапалы білім беруге, денсаулық сақтау саласын жақсартуға, ұлттық егемендікті нығайту, жастардың мемлекеттік басқаруға қатысуы үшін көбірек мүмкіндіктер ашу және қоршаған ортаны қорғауға уәде берді.

Тоқаевтың сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары 28 қазанда [[Абай облысы]]на барған сапарынан басталды, сол жерде ол және оның сайлауалды штабының өкілдері ақсақалдармен, зиялы қауыммен, колледж студенттерімен және жұмысшылармен кездесті.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаевтың сайлауалды штабы: өңірлердегі кездесулер Абай облысынан басталды|publisher=kaz.elorda.info.kz|date=28 қазан 2022|accessdate=10 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Мейрам Қажыкен ===

2022 жылдың 21 қазанында сайлауалды штабының ашылуында «Ынтымақ» төрағасы және «[[Аманат кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» партиясы атынан шыққан үміткер [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]] өзінің сайлауалды бағдарламасының негізгі бағыттарын ашты, оның осы сөзінде азаматтық қоғамның дамуы мен әлеуметтік серіктестік аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/45707-umitker-meiram-kazhykennin-sailaualdy-shtaby-oz-zhumysyn-bastady|title=Үміткер Мейрам Қажыкеннің сайлауалды штабы өз жұмысын бастады|publisher=Azattyq-ruhy.kz|date=21 қараша 2022|accessdate=27 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

Оның «Игілік түбірі – ынтымақ» деп аталған бағдарламасы барлық [[Қазақтар|қазақстандық этностардың]] мәдени бірігуге, жоғары сапалы білімге кеңірек қол жеткізуге, азаматтық қоғамға көбірек шешім қабылдау функциялары бар мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруға, сот жүйесінің тәуелсіздігін және елдің қорғанысын арттыруға, тәуелсіз кәсіподақтарды нығайтуға, денсаулық сақтау және әлеуметтік салада әлеуметтік саясатты жүргізуге, еңбек жағдайлары мен жалақының өсуімен бірге қорғанысты дамытуға, [[экономика]]лық саладағы модернизация жүргізуге, сыртқы екіжақты келісімді арттыруға және экономикалық пен саяси егемендікті нығайтуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://mssi.kz/kk/2022/10/24/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%b7%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%82%d1%96%d0%ba%d0%ba%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b8%d0%b4%d0%b0%d1%82-%d0%bc-%d2%9b%d0%b0%d0%b6%d1%8b%d0%ba%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%96/|title=ПРЕЗИДЕНТТІККЕ КАНДИДАТ М.ҚАЖЫКЕННІҢ САЙЛАУАЛДЫ БАҒДАРЛАМАСЫ «Игілік түбірі – ынтымақ»|publisher=mssi.kz|date=24 қазан 2022|accessdate=7 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Жигули Дайрабаев ===
 
[[Сурет:Dairabaev in Western Kazakhstan Region.png|thumb|Жигули Дайрабаев [[Батыс Қазақстан]]да, 18 қараша 2022]]

[[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық партиясы]] атынан шыққан президенттікке кандидат [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]тың сайлауалды бағдарламасында «дала демократиясы», жоғары рухани-адамгершілік мәдениет, қуатты аграрлық сектор және қуатты өңірлер қағидаттары қамтылып, ауылдық елді-мекендерде инфрақұрылымды одан әрі дамытуды жақтады. Қазақстан «аграрлық державаға» айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/570391-zh-dajrabaev-yzylorda-oblysyna-bardy|title=Ж.ДАЙРАБАЕВ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНА БАРДЫ|author=24.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

23 қазанда Дайрабаев [[Астана]]дағы «Шапағат» коммуналдық базарына алғашқы үгіт-насихат жұмыстарына барды, онда ол өзінің сайлауалды тұғырнамасын таныстырған сатушылармен және сатып алушылармен кездесіп, Қазақстандағы азық-түлік бағасының өсуі мәселесін көтерді.

Сайлауалды штабының жетекшісі, [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президент]]тікке бұрынғы кандидат [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]тың айтуынша, оның филиалдары 20 облыстың барлығында, сонымен қатар 164 ауылдық округ пен 37 ауданда 222 бөлімше жұмыс істейтін болады.

Алайда Дайрабаевтың үгіт-насихатында даулары да болды. Мысалы, [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]]тың Дайрабаевты сынға алып, оның &quot;Ауыл партиясында емес те екен&quot; деп айыптағаны. Осыған жауап ретінде Жигули Дайрабаев видеоға түсіп, Нұрлан Әуесбаевты бетпе-бет кездесуге және дебат ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-predlojil-nurlanu-auesbaevu-pogovorit-tet-a-481892/|title=Жигули Дайрабаев предложил Нурлану Ауесбаеву поговорить &quot;тет-а-тет&quot;|author=tengrinews|date=1.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Қарақат Әбден ===

[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]] атынан президенттікке үміткер [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] мемлекеттің басты байлығы — тұлғаның өзі деген ұстаныммен қазақстандық азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеру және отбасылардың лайықты өмір сүруін қамтамасыз ету үшін үгіт-насихат жүргізді. Оның жарияланған сайлауалды бағдарламасы өзін-өзі «әлеуметтік бағыттағы», әсіресе отбасыларға, балаларға, жастар мен қарттарға қатысты сипаттады: отбасы институтын нығайтуға, бос уақытты тегін өткізуді кеңейтуге және білім беру нысандарын салуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221028025806/https://abden.kz/src/pdf/abden_program.pdf|title=&quot;Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Қарақат Әбденнің сайлауалды БАҒДАРЛАМАСЫ&quot;|author=abden.kz|date=21.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әбден өзінің алғашқы үгіт-насихат сапарында 22 қазанда [[Астана]] маңындағы [[Қосшы]] және [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] жерлерін аралап, сайлаушылармен мәселелер талқылап, бағдарламасын таныстырды. 1 қарашада Әбден Қазақстанда [[Хэллоуин]] мерекесіне тыйым салуды ұсынды. 12 қараша күні Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салу керек деген ұсыныс айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/137351|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салуды ұсынды|author=adyrna.kz|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/qaraqat-aebden-sheteldikterge-neke-salyghyn-engizwdi-usyndy/|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге неке салығын енгізуді ұсынды|author=Ләззат Нұрсапақызы|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2022/11/11/227467/|title=Дебаты: Каракат Абден предлагает обложить большими налогами девушек, выходящих замуж за иностранцев|author=ktk.kz|date=12.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Оның бұл ұсынысы көпшілікпен сынға алынды.

=== Салтанат Тұрсынбекова ===
[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]] «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атынан ұсынылғаннан кейін «[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] белгілеген стратегияны» ұстану қажеттігін және оның сайлауалды науқаны «халықаралық саясаттағы жағдайға» қатысты мәселелерді шешуге емес, әлеуметтік мәселелерге назар аударатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/novosti/52070-pravozasitnica-saltanat-tursynbekova-stanet-ese-odnim-kandidatom-v-prezidenty.html|title=Правозащитница Салтанат Турсынбекова станет еще одним кандидатом в президенты|author=Дмитрий Мазоренко|date=11.10.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Тұрсынбекова үгіт-насихат жұмыстарын негізінен заңның үстемдігі мәселесіне арнады, онда ол Қазақстанда отбасындағы зорлық-зомбылық пен балаларды қорлаудың көбейгенін атап өтіп, халықтың сот төрелігіне деген сенімін жақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://st22.kz/programkz|title=&quot;Сайлау бағдарламасы&quot;|author=st22.kz|date=28.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 26 ​​қазанында Тұрсынбекова [[Қарағанды]] қаласында сайлауалды науқанын бастады, онда құқық қорғаушылармен, заңгерлермен, магистранттармен, тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарымен және адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін түрлі үкіметтік емес ұйымдардың мүшелерімен кездесулер өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/saltanat-tursynbekova-karagandy-kalasyna-bardy|title=&quot;Салтанат Тұрсынбекова Қарағанды қаласына барды&quot;|author=inbusiness.kz|date=26.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Тұрсынбекова өзінің &quot;президент атану үшін бара жатқан жоқ&quot; екенін және &quot;сайлауға түскен кандидаттың бәрі тек президент болу үшін түспейтін шығар&quot; ойлағанын айтқаны үшін даудың нысанасына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/prezident-atanu-ushin-bara-zhatkan-zhokpin-kazakstanda-371873/|title=&quot;Президент атану үшін бара жатқан жоқпын&quot;: Қазақстанда кезектен тыс сайлауға үміткерлер саяси додаға түсудегі мақсаттары туралы айтты|author=stan.kz|date=11.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрлан Әуесбаев ===

Оппозициялық [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] құрылғаннан бері тіркелген бірінші және жалғыз кандидат [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] сайлауалды үгіт науқанын «Еркіндік. Әділдік. Ынтымақ!» ұранымен жүргізді. Ол Қазақстанның тәуелсіздігінің соңғы отыз жылындағы мәселелерді, ең алдымен, [[COVID-19 пандемиясы]]ның салдарын жоюды мақсат етіп, әлеуметтік демократия құндылықтары «олигархтар мен шетелдік саясаткерлер» тудырған кейінгі өсіп келе жатқан мәселелерді шешеді деп уәде берді. Оның сайлауалды тұғырнамасы [[атқарушы билік]]ті орталықсыздандыруды, [[олигархия]]мен күресу мақсатында «басқарушы таптың» қолындағы оффшорлық активтерді қайтаруды, әрбір азаматтың қажеттілігін ескере отырып өмір сүру деңгейін жақсартуды және мәртебесін сақтай отырып, сауда келіссөздері арқылы егемендікті арттыруды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/zhanalyktar/320-zhsdp-atynan-prezidenttikke-mitker-uesbaev-n-rlan-satybaldy-lyny-sajlaualdy-ba-darlamasy|title=&quot;ЖСДП атынан Президенттікке үміткер Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлының сайлауалды бағдарламасы&quot;|author=osdp.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әуесбаев алғашқы үгіт науқанын 2022 жылы 22 қазанда [[Қарағанды облысы]]ның [[Шахтинск]] қаласында өткізіп, жұмысшылармен кездесіп, өзінің сайлауалды тұғырнамасының басымдықтарына тоқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/165765/|title=&quot;Нұрлан Әуесбаев Шахтинск қаласы тұрғындарымен кездесті&quot;|author=Данияр Асылбек, qazaqstan.tv|date=10.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Үміткер
!Партиясы
!Дауыс саны
!%
|-
| style=&quot;background-color:#55B49F&quot; |
|'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]'''
|[[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]] ([[Партиясыз]])
|6 456 392
|81,31
|-
| style=&quot;background-color:#0A5B2D;&quot; |
|[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] ([[Партиясыз]])
|271 641
|3,42
|-
| style=&quot;background-color:#AE1622;&quot; |
|[[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
|[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы|КӘҚҰА]] ([[Аманат]])
|206 206
|2,6
|-
| style=&quot;background-color:#7D5D9C;&quot; |
|[[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
|[[Аманат кәсіподақтар достастығы]] ([[Ынтымақ (партия, Қазақстан)|Ынтымақ]])
|200 907
|2,53
|-
| style=&quot;background-color:#28176F;&quot; |
|[[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|176 116
|2,22
|-
| style=&quot;background-color:#F89B4D;&quot; |
|[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
|[[Қазақ аналары — дәстүрге жол|ҚА—ДЖ]] ([[Аманат]])
|168 731
|2,12
|-
| style=&quot;background-color:black;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Бәріне қарсымын]]
|460 484
|5,8
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''Жалпы'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''8 300 046'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''100,00'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамды дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |7 940 477
| style=&quot;text-align:left;&quot; |99,57
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамсыз дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |359 569
| style=&quot;text-align:left;&quot; |0,43
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Тіркелген сайлаушылар
| style=&quot;text-align:left;&quot; |11 953 465
| style=&quot;text-align:left;&quot; |69,44
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Дереккөзі:&lt;ref name=&quot;natiyje&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obyyavlenyi-itogi-vyiborov-prezidenta-v-kazahstane-483885/|title=Объявлены итоги выборов президента в Казахстане|lang=ru|date=2022-11-22|publisher=tengrinews|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sandar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/za-kasym-zhomarta-tokaeva-progolosovali-81-31-cik-ozvuchil-predvaritel-nye-itogi-vyborov_a4004237|title=За Касым-Жомарта Токаева проголосовали 81,31 % - ЦИК озвучила предварительные итоги выборов|lang=ru|date=2022-11-21|author=КҮЗЕКБАЙ, Ақбота|publisher=kazinform|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Сын ==

=== ЕҰУ ғалымдарының айыптары  ===
2022 жылғы 8 қыркүйекте «Current Time» атты [[чехия]]лық сайт [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] қазақстандық ғалымдары жасаған айыптар туралы хабарлады. Ғалымдардың айтуы бойынша оларды университет басшылығы президент Тоқаевтың реформаларын қолдасын деп мәжбүрлеп, жұмысынан шығарамыз деп қорқытты. Университет бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.currenttime.tv/a/media-plan-kto-kogda-v-kakih-smi-dolzhen-rashvalivat-uchenye-v-kazahstane-zayavili-chto-zastavlyayut-reklamirovat-poslanie-tokaeva/32024270.html &quot;Медиаплан, кто, когда, в каких СМИ должен расхваливать&quot;. Ученые в Казахстане заявили, что их заставляют рекламировать Токаева] (орысша) currenttime.tv. &quot;Кім, кімді, қай БАҚ-та мақтайтыны жоспарланған&quot;. Қазақстан ғалымдары Тоқаевты жарнамалауға мәжбүрміз деп отыр. 13.9.2022&lt;/ref&gt;

=== Интернет нашарлауы ===

2022 жылғы қыркүйектің соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша интернет желісіндегі үзілістер орын алды. Оқиға Президент Тоқаевтың мұнай және сирек металл саласындағы активтерге иелік еткені жайлы мақала жариялануымен тұспа-тұс келді. The Public Eye мақаласына сенсек, Тоқаев өзінің ұлы Тимур Тоқаев атымен Швейцариялық оффшор компаниялары көмегімен ақша жылыстаумен айналысады. Осы күндері түрлі тәуелсіз ақпарат сайттарының пайдаланушылары сайттарға кіре алмады және кірумен қиыншылдықтарға тап болды. [[Қазақтелеком]] акционерлік қоғамы 25 қыркүйекте берген ресми жауабында бұл мәселені шетелден жасалған DDoS-шабуылдарды айыптады.

NetBlocks Қазақстандағы интернет байланысы номиналды деңгейден 23&amp;nbsp;%-ға төмендегенін және NetBlocks атқарушы директоры Альп Токер бұл оқиғаның «интернет үзілісінен өзгеше» болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/32055675.html NetBlocks Қазақстан аумағында интернет байланыстың нашарлағанын тіркеді] [[Азаттық радиосы]]. 28.9.2022&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті]] интернет нашарлауын кибершабуылдар деп сипаттады.&lt;ref&gt;[https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ ҚАЗНЭТ ХАКЕРЛЕР ШАБУЫЛЫНА ҰШЫРАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014020857/https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ |date=2022-10-14 }} sts.kz. 28.9.2022&lt;/ref&gt;

Тоқаев 30 қыркүйекте [[Абай облысы]]на сапары кезінде алдағы сайлау учаскелеріне жасалған кибершабуылдарды «ел ішінде төңкеріс ұйымдастыруға» әрекеттенген «сыртқы күштерді» айыптаған. Ақорда баспасөз сайтында оның бұл сөзі жазылмаған.&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/news/2022/09/30/tokaev-cyberattacks/ Токаев связал атаки на казахстанский сегмент интернета с предстоящими выборами; на сайте Акорды эту цитату не опубликовали] {{ref-ru}} ''mediazona.ca.'' 30.9.2022&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

{{Қазақстан сайлаулары}}

[[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]]
[[Санат:2022 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>kd9p1u9fc0p07jzm0wro15qko2w68ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578097</id>
      <parentid>3578095</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42549" sha1="8bvc4xy11h7xpcg3fyu1ftptpe3ojp2" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2019)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2019
 | ел = Қазақстан 
 | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2029)
 | келесі сайлау жылы = 2029
 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы
 | сайлау күні = [[2022 жыл]], [[20 қараша]]
 | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]]

 | жалпы кандидат = 6
 | кезең = 
 | жарамды = 7,940,477
 | жарамсыз = 359,569
 | халық = 
 | тіркелген =  11,953,465
 | сайлаушылар = 8,300,046
 | қатысқандар = 69.44
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 77.54
 | босжәнежарамсыз = 57 500
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 =
 | қосымша2 =

 | түс1 = #55B49F
 | сурет1 = Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped).jpg
 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | дауыс1 = 6456392
 | пайыз1 = 81.31
 | науқан = [[21 қазан]] — [[19 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | дебат = [[11 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | жыныс1 = ер
 | партия1 = [[Партиясыз]]
 | коалиция1 = [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]
 | партия1 коалиция1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | партия2 коалиция1 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | партия3 коалиция1 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | партия4 коалиция1 = «Ардагерлер ұйымы» РҚБ
 | партия5 коалиция1 = «Qazaqstan Team» РҚБ
 | партия6 коалиция1 = «Қазақстан мәслихаттары депутаттарының бірлестігі» РҚБ
 | партия7 коалиция1 = «Генералдар кеңесі» РҚБ&lt;br&gt;«Қазақстандық спортшылар одағы» РҚБ

 | түс2 = #0A5B2D
 | сурет2 = Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg
 | кандидат2 = [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
 | жыныс2 = ер
 | партия2 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл» ХДПП]]
 | дауыс2 = 271641
 | пайыз2 = 3.42

 | сурет3 = Каракат Абден (2023-02-24) (1).jpg
 | түс3 = #AE1622
 | кандидат3 = [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
 | жыныс3 = әйел
 | партия3 = «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | дауыс3 = 206206
 | пайыз3 = 2.60

 | түс4 = #7D5D9C
 | жыныс4 = ер
 | сурет4 =
 | кандидат4 = [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
 | дауыс4 = 200907
 | пайыз4 = 2.53
 | партия4 = «[[Аманат кәсіподақтар достастығы|„Аманат“ кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РКҰ

 | сурет5 = Nurlan Auesbaev.png
 | түс5 = #28176F
 | кандидат5 = [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
 | жыныс5 = ер
 | партия5 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | дауыс5 = 176116
 | пайыз5 = 2.22

 | түс6 = #F89B4D
 | сурет6 = Saltanat Tursynbekova (2023-09-26, cropped).jpg
 | кандидат6 = [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
 | партия6 = «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | жыныс6 = әйел
 | дауыс6 = 168731
 | пайыз6 = 2.12

 | сурет7 = 
 | түс7 = black
 | кандидат7 = 
 | жыныс7 = ер
 | партия7 = [[Бәріне қарсымын]]
 | дауыс7 = 460484
 | пайыз7 = 5.80

 | соңы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республикасының президенті]]
 | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | қарта = 2022 Kazakh Presidential Election Results Map - Vote Share.svg
 | қарта атауы = Облыс бойынша сайлау нәтижесі
 
 | төменгі тақырып = Сайлаудың ресми [[логотип]]і
 | мазмұн = [[Сурет:Logo Qazaq PS2022.svg|200px|сүрмесіз|ортаға]]
 }}
'''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' 2022 жылдың 20 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-prezident-saylauyi-otetn-kund-belgled-343167/|title=Тоқаев президент сайлауы өтетін күнді белгіледі|author=Дина Шарипханова|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Бұл Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан бері өткізілген жетінші президенттік сайлау және 1999 жылдан бері қатарынан алтыншы кезектен тыс сайлау болмақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/toqaev-qazaqstan-halqyna-uendew-zhasady/|title=Тоқаев Қазақстан халқына үндеу жасады|author=Айнура Дарибаева|publisher=kaz.orda.kz|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан халқына жолдауында президенттік мерзімнің ең көп санын екіден бір мерзімге дейін қысқартуды және президенттік мерзімін бес жылдан жеті жылға дейін ұлғайтуды ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6023618-tokaev-predlozhil-provesti-vneocherednye-vybory-prezidenta.html|title=Внеочередные выборы президента пройдут в Казахстане осенью|author=Динара Халдарова|publisher=zakon.kz|date=9 қыркүйек 2022|accessdate=9 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сайлау нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 81,31&amp;nbsp;% дауыс жинап, қайта сайланды. Оның ұлықтау рәсімі [[26 қараша]] күні өтті.

== Үміткерлері ==
[[File:2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы.jpg|thumb|2022 жылғы Қазақстан Президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] екі мерзімге жұмыс істеу жоспары туралы айтып берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20220911/kezekten-tys-prezident-saylauy-qalay-otedi-27479714.html|title=Кезектен тыс президент сайлауы қалай өтеді|publisher=sputnik.kz|date=11 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Бұл оның 2024 жылғы сайлауға қатысатынын білдіреді&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|title=Выборы-2024 в Казахстане будут напряжёнными|accessdate=24 маусым 2022|archivedate=28 наурыз 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328225430/https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

26 қыркүйек күні «[[Yntymaq]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» тіркелмеген партиясы өзінің басшысы [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]]ді сайлау үміткері ретінде ұсынды.&lt;ref&gt;Қайсар Алмас [https://vlast.kz/novosti/51815-glava-iniciativnoj-gruppy-partii-yntymaq-mejram-kazyken-gotov-ucastvovat-v-prezidentskih-vyborah.html Глава инициативной группы партии Yntymaq Мейрам Кажыкен готов участвовать в президентских выборах] vlast.kz. 26.9.2022.&lt;/ref&gt; Ол ОСК-нде күні тіркелді.&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/eng/news/acts/index.php?ID=7650 &quot;On the registration of Meiram Kazhyken as a candidate for the President of the Republic of Kazakhstan at the early elections of the President of the Republic of Kazakhstan scheduled for November 20, 2022&quot;] election.gov.kz. 15.10.2022&lt;/ref&gt;

30 қыркүйек күні [[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы]]ның XX кезектен тыс жиналысы өтті. Оның нәтижесінде партия атынан сайлауға қатысатын үміткер [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] таңдалды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-stal-pervyim-kandidatom-v-prezidentyi-479188/ Жигули Дайрабаев стал первым кандидатом в президенты] (орысша) tengrinews.kz. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/32059158.html Партия «Ауыл» выдвинула кандидата в президенты. Им стал Жигули Дайрабаев] (орысша) [[Азаттық радиосы]]. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;

1 қазан күні [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы]] XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер — [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]].&lt;ref&gt;[https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/ Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды] stan.kz. 1 қазан 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://orda.kz/pervyj-kandidat/?utm_source=google.com&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=google.com&amp;utm_referrer=google.com Первый кандидат в президенты Казахстана — Жигули Дайрабаев] (орысша) orda.kz. 1 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

19 қазан күні [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атты Республикалық қоғамдық бірлестік атынан президент сайлауға үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/news/karakat-abden-zaregistrirovana-kandidatom-v-prezidentyi-480847/ Каракат Абден зарегистрирована кандидатом в президенты] tengrinews.kz. 9.10.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/karakat-abden-poluchila-registratsiyu-kandidata-v-prezidenty/32091676.html «Ты – казашка. Гордись!» Каракат Абден получила регистрацию кандидата в президенты] [[Азаттық радиосы]] 9.10.2022&lt;/ref&gt;

Келесі күні 20 ақпанда, «[[Қазақ аналары – дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» республикалық қоғамдық бірлестігі ұсынған [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/saltanat-tursyinbekova-prezidenttkke-kandidat-retnde-trkeld-344280/ Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] tengrinews.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt; президентікке үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20221020/ortalyq-saylau-komissiyasy-saltanat-tursynbekovany-prezidenttikke-kandidat-retinde-tirkedi-28644008.html Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] sputnik.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt;

== Бағалау ==
2022 жылдың басында [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қазақстандағы жаппай наразылық]] — 2024 жылдың саяси циклына, атап айтқанда президенттік сайлауға дайындықтың басы болып табылады деген пікір айтылды&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;/&gt;. 2024 жылғы дауыс беру 2019 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың кетуімен басталған биліктің ауысуының бір бөлігі болуы тиіс. Сарапшылардың пайымдауынша, қоғамдағы қарсылық көңіл-күйінің өсуі аясында бірнеше үкімет кландары арасында күрес орын алуы мүмкін.

Сонымен қатар, кезектен тыс президенттік сайлауда сұрақтар туындады. Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров Қазақстанда кезектен тыс президенттік сайлауды өткізуге арналған бюджет жеткілікті екенін айтты. Президенттің бастамаларына арнайы бөлінген қаражат бар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizmedia.kz/2022/09/03/kuantyrov-rk-est-dengi-na-dosrochnye-vybory/|title=Куантыров: У Казахстана есть деньги на досрочные выборы|publisher=bizmedia.kz|date=3 қыркүйек 2022|accessdate=3 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Үгіт-насихат науқаны ==
Үгіт-насихат науқаны ресми түрде 2022 жылдың 21 қазанында сағат 18:00-де басталды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/el/prezident_sailaui_ugitnasihat_naukani_bastaldi_20221021205829 Президент сайлауы: Үгіт-насихат науқаны басталды!] n-news. 21.10.2022&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев ===
[[File:Tokayev_poster_2022.jpg|солға|нобай|299x299 нүкте|Тоқаевтың сайлауалды тұғырнамасын насихаттайтын плакат, [[Астана]], 2 қараша 2022]]
[[File:Tokayev_bus_stop.jpg|солға|нобай|Тоқаевтың сайлауалды үгіті бар автобус тұрағы, [[Астана]], 31 қараша 2022]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] 2022 жылғы 1 қыркүйекте халыққа Жолдауында қайта сайлауға түсетінін жариялады.

Тоқаев [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]ға кандидат болғаннан кейін ол «жақын болашақта» өзінің сайлауалды тұғырнамасының жариялануы туралы мәлімдеді. Өзінің жоспарында ол елді жан-жақты трансформациялау, азаматтардың әл-ауқатын арттыру жөніндегі шаралар, мемлекет, өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және көп бағытты сыртқы саясат сияқты мақсаттарын айтып кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-jakyin-arada-saylaualdyi-tugyirnamasyin-usyinatyinyin-343757/|title=Тоқаев жақын арада сайлауалды тұғырнамасын ұсынатынын жариялады|publisher=tengrinews.kz|date=6 қазан 2022|accessdate=26 қазан 2022}}&lt;/ref&gt;

Тоқаевтың сайлауалды бағдарламасы 2022 жылғы 28 қазанда оның сайлауалды веб-сайты іске қосылғаннан кейін жарияланды, ол үш блоктан тұратын: «Әділетті мемлекет, Әділетті экономика, Әділетті қоғам». Бұл сөз тіркесі кейінірек оның сайлауалды үгітінің &quot;ұраны&quot; болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаев сайлауалды сайтының бағдарламасы|publisher=toqaev2022.kz}}&lt;/ref&gt;

Тоқаев сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді «Әділетті Қазақстанды» құрудың «негізгі шарты» деп атап, азаматтарға бағытталған әлеуметтік инвестициялар «экономикалық өсудің негізі» болатынын атап өтті, ол қолжетімді және сапалы білім беруге, денсаулық сақтау саласын жақсартуға, ұлттық егемендікті нығайту, жастардың мемлекеттік басқаруға қатысуы үшін көбірек мүмкіндіктер ашу және қоршаған ортаны қорғауға уәде берді.

Тоқаевтың сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары 28 қазанда [[Абай облысы]]на барған сапарынан басталды, сол жерде ол және оның сайлауалды штабының өкілдері ақсақалдармен, зиялы қауыммен, колледж студенттерімен және жұмысшылармен кездесті.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаевтың сайлауалды штабы: өңірлердегі кездесулер Абай облысынан басталды|publisher=kaz.elorda.info.kz|date=28 қазан 2022|accessdate=10 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Мейрам Қажыкен ===

2022 жылдың 21 қазанында сайлауалды штабының ашылуында «Ынтымақ» төрағасы және «[[Аманат кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» партиясы атынан шыққан үміткер [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]] өзінің сайлауалды бағдарламасының негізгі бағыттарын ашты, оның осы сөзінде азаматтық қоғамның дамуы мен әлеуметтік серіктестік аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/45707-umitker-meiram-kazhykennin-sailaualdy-shtaby-oz-zhumysyn-bastady|title=Үміткер Мейрам Қажыкеннің сайлауалды штабы өз жұмысын бастады|publisher=Azattyq-ruhy.kz|date=21 қараша 2022|accessdate=27 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

Оның «Игілік түбірі – ынтымақ» деп аталған бағдарламасы барлық [[Қазақтар|қазақстандық этностардың]] мәдени бірігуге, жоғары сапалы білімге кеңірек қол жеткізуге, азаматтық қоғамға көбірек шешім қабылдау функциялары бар мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруға, сот жүйесінің тәуелсіздігін және елдің қорғанысын арттыруға, тәуелсіз кәсіподақтарды нығайтуға, денсаулық сақтау және әлеуметтік салада әлеуметтік саясатты жүргізуге, еңбек жағдайлары мен жалақының өсуімен бірге қорғанысты дамытуға, [[экономика]]лық саладағы модернизация жүргізуге, сыртқы екіжақты келісімді арттыруға және экономикалық пен саяси егемендікті нығайтуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://mssi.kz/kk/2022/10/24/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%b7%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%82%d1%96%d0%ba%d0%ba%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b8%d0%b4%d0%b0%d1%82-%d0%bc-%d2%9b%d0%b0%d0%b6%d1%8b%d0%ba%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%96/|title=ПРЕЗИДЕНТТІККЕ КАНДИДАТ М.ҚАЖЫКЕННІҢ САЙЛАУАЛДЫ БАҒДАРЛАМАСЫ «Игілік түбірі – ынтымақ»|publisher=mssi.kz|date=24 қазан 2022|accessdate=7 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Жигули Дайрабаев ===
 
[[Сурет:Dairabaev in Western Kazakhstan Region.png|thumb|Жигули Дайрабаев [[Батыс Қазақстан]]да, 18 қараша 2022]]

[[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық партиясы]] атынан шыққан президенттікке кандидат [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]тың сайлауалды бағдарламасында «дала демократиясы», жоғары рухани-адамгершілік мәдениет, қуатты аграрлық сектор және қуатты өңірлер қағидаттары қамтылып, ауылдық елді-мекендерде инфрақұрылымды одан әрі дамытуды жақтады. Қазақстан «аграрлық державаға» айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/570391-zh-dajrabaev-yzylorda-oblysyna-bardy|title=Ж.ДАЙРАБАЕВ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНА БАРДЫ|author=24.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

23 қазанда Дайрабаев [[Астана]]дағы «Шапағат» коммуналдық базарына алғашқы үгіт-насихат жұмыстарына барды, онда ол өзінің сайлауалды тұғырнамасын таныстырған сатушылармен және сатып алушылармен кездесіп, Қазақстандағы азық-түлік бағасының өсуі мәселесін көтерді.

Сайлауалды штабының жетекшісі, [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президент]]тікке бұрынғы кандидат [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]тың айтуынша, оның филиалдары 20 облыстың барлығында, сонымен қатар 164 ауылдық округ пен 37 ауданда 222 бөлімше жұмыс істейтін болады.

Алайда Дайрабаевтың үгіт-насихатында даулары да болды. Мысалы, [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]]тың Дайрабаевты сынға алып, оның &quot;Ауыл партиясында емес те екен&quot; деп айыптағаны. Осыған жауап ретінде Жигули Дайрабаев видеоға түсіп, Нұрлан Әуесбаевты бетпе-бет кездесуге және дебат ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-predlojil-nurlanu-auesbaevu-pogovorit-tet-a-481892/|title=Жигули Дайрабаев предложил Нурлану Ауесбаеву поговорить &quot;тет-а-тет&quot;|author=tengrinews|date=1.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Қарақат Әбден ===

[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]] атынан президенттікке үміткер [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] мемлекеттің басты байлығы — тұлғаның өзі деген ұстаныммен қазақстандық азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеру және отбасылардың лайықты өмір сүруін қамтамасыз ету үшін үгіт-насихат жүргізді. Оның жарияланған сайлауалды бағдарламасы өзін-өзі «әлеуметтік бағыттағы», әсіресе отбасыларға, балаларға, жастар мен қарттарға қатысты сипаттады: отбасы институтын нығайтуға, бос уақытты тегін өткізуді кеңейтуге және білім беру нысандарын салуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221028025806/https://abden.kz/src/pdf/abden_program.pdf|title=&quot;Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Қарақат Әбденнің сайлауалды БАҒДАРЛАМАСЫ&quot;|author=abden.kz|date=21.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әбден өзінің алғашқы үгіт-насихат сапарында 22 қазанда [[Астана]] маңындағы [[Қосшы]] және [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] жерлерін аралап, сайлаушылармен мәселелер талқылап, бағдарламасын таныстырды. 1 қарашада Әбден Қазақстанда [[Хэллоуин]] мерекесіне тыйым салуды ұсынды. 12 қараша күні Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салу керек деген ұсыныс айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/137351|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салуды ұсынды|author=adyrna.kz|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/qaraqat-aebden-sheteldikterge-neke-salyghyn-engizwdi-usyndy/|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге неке салығын енгізуді ұсынды|author=Ләззат Нұрсапақызы|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2022/11/11/227467/|title=Дебаты: Каракат Абден предлагает обложить большими налогами девушек, выходящих замуж за иностранцев|author=ktk.kz|date=12.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Оның бұл ұсынысы көпшілікпен сынға алынды.

=== Салтанат Тұрсынбекова ===
[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]] «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атынан ұсынылғаннан кейін «[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] белгілеген стратегияны» ұстану қажеттігін және оның сайлауалды науқаны «халықаралық саясаттағы жағдайға» қатысты мәселелерді шешуге емес, әлеуметтік мәселелерге назар аударатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/novosti/52070-pravozasitnica-saltanat-tursynbekova-stanet-ese-odnim-kandidatom-v-prezidenty.html|title=Правозащитница Салтанат Турсынбекова станет еще одним кандидатом в президенты|author=Дмитрий Мазоренко|date=11.10.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Тұрсынбекова үгіт-насихат жұмыстарын негізінен заңның үстемдігі мәселесіне арнады, онда ол Қазақстанда отбасындағы зорлық-зомбылық пен балаларды қорлаудың көбейгенін атап өтіп, халықтың сот төрелігіне деген сенімін жақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://st22.kz/programkz|title=&quot;Сайлау бағдарламасы&quot;|author=st22.kz|date=28.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 26 ​​қазанында Тұрсынбекова [[Қарағанды]] қаласында сайлауалды науқанын бастады, онда құқық қорғаушылармен, заңгерлермен, магистранттармен, тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарымен және адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін түрлі үкіметтік емес ұйымдардың мүшелерімен кездесулер өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/saltanat-tursynbekova-karagandy-kalasyna-bardy|title=&quot;Салтанат Тұрсынбекова Қарағанды қаласына барды&quot;|author=inbusiness.kz|date=26.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Тұрсынбекова өзінің &quot;президент атану үшін бара жатқан жоқ&quot; екенін және &quot;сайлауға түскен кандидаттың бәрі тек президент болу үшін түспейтін шығар&quot; ойлағанын айтқаны үшін даудың нысанасына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/prezident-atanu-ushin-bara-zhatkan-zhokpin-kazakstanda-371873/|title=&quot;Президент атану үшін бара жатқан жоқпын&quot;: Қазақстанда кезектен тыс сайлауға үміткерлер саяси додаға түсудегі мақсаттары туралы айтты|author=stan.kz|date=11.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрлан Әуесбаев ===

Оппозициялық [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] құрылғаннан бері тіркелген бірінші және жалғыз кандидат [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] сайлауалды үгіт науқанын «Еркіндік. Әділдік. Ынтымақ!» ұранымен жүргізді. Ол Қазақстанның тәуелсіздігінің соңғы отыз жылындағы мәселелерді, ең алдымен, [[COVID-19 пандемиясы]]ның салдарын жоюды мақсат етіп, әлеуметтік демократия құндылықтары «олигархтар мен шетелдік саясаткерлер» тудырған кейінгі өсіп келе жатқан мәселелерді шешеді деп уәде берді. Оның сайлауалды тұғырнамасы [[атқарушы билік]]ті орталықсыздандыруды, [[олигархия]]мен күресу мақсатында «басқарушы таптың» қолындағы оффшорлық активтерді қайтаруды, әрбір азаматтың қажеттілігін ескере отырып өмір сүру деңгейін жақсартуды және мәртебесін сақтай отырып, сауда келіссөздері арқылы егемендікті арттыруды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/zhanalyktar/320-zhsdp-atynan-prezidenttikke-mitker-uesbaev-n-rlan-satybaldy-lyny-sajlaualdy-ba-darlamasy|title=&quot;ЖСДП атынан Президенттікке үміткер Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлының сайлауалды бағдарламасы&quot;|author=osdp.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әуесбаев алғашқы үгіт науқанын 2022 жылы 22 қазанда [[Қарағанды облысы]]ның [[Шахтинск]] қаласында өткізіп, жұмысшылармен кездесіп, өзінің сайлауалды тұғырнамасының басымдықтарына тоқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/165765/|title=&quot;Нұрлан Әуесбаев Шахтинск қаласы тұрғындарымен кездесті&quot;|author=Данияр Асылбек, qazaqstan.tv|date=10.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Үміткер
!Партиясы
!Дауыс саны
!%
|-
| style=&quot;background-color:#55B49F&quot; |
|'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]'''
|[[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]] ([[Партиясыз]])
|6 456 392
|81,31
|-
| style=&quot;background-color:#0A5B2D;&quot; |
|[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] ([[Партиясыз]])
|271 641
|3,42
|-
| style=&quot;background-color:#AE1622;&quot; |
|[[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
|[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы|КӘҚҰА]] ([[Аманат]])
|206 206
|2,6
|-
| style=&quot;background-color:#7D5D9C;&quot; |
|[[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
|[[Аманат кәсіподақтар достастығы]] ([[Ынтымақ (партия, Қазақстан)|Ынтымақ]])
|200 907
|2,53
|-
| style=&quot;background-color:#28176F;&quot; |
|[[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|176 116
|2,22
|-
| style=&quot;background-color:#F89B4D;&quot; |
|[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
|[[Қазақ аналары — дәстүрге жол|ҚА—ДЖ]] ([[Аманат]])
|168 731
|2,12
|-
| style=&quot;background-color:black;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Бәріне қарсымын]]
|460 484
|5,8
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''Жалпы'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''8 300 046'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''100,00'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамды дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |7 940 477
| style=&quot;text-align:left;&quot; |99,57
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамсыз дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |359 569
| style=&quot;text-align:left;&quot; |0,43
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Тіркелген сайлаушылар
| style=&quot;text-align:left;&quot; |11 953 465
| style=&quot;text-align:left;&quot; |69,44
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Дереккөзі:&lt;ref name=&quot;natiyje&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obyyavlenyi-itogi-vyiborov-prezidenta-v-kazahstane-483885/|title=Объявлены итоги выборов президента в Казахстане|lang=ru|date=2022-11-22|publisher=tengrinews|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sandar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/za-kasym-zhomarta-tokaeva-progolosovali-81-31-cik-ozvuchil-predvaritel-nye-itogi-vyborov_a4004237|title=За Касым-Жомарта Токаева проголосовали 81,31 % - ЦИК озвучила предварительные итоги выборов|lang=ru|date=2022-11-21|author=КҮЗЕКБАЙ, Ақбота|publisher=kazinform|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Сын ==

=== ЕҰУ ғалымдарының айыптары  ===
2022 жылғы 8 қыркүйекте «Current Time» атты [[чехия]]лық сайт [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] қазақстандық ғалымдары жасаған айыптар туралы хабарлады. Ғалымдардың айтуы бойынша оларды университет басшылығы президент Тоқаевтың реформаларын қолдасын деп мәжбүрлеп, жұмысынан шығарамыз деп қорқытты. Университет бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.currenttime.tv/a/media-plan-kto-kogda-v-kakih-smi-dolzhen-rashvalivat-uchenye-v-kazahstane-zayavili-chto-zastavlyayut-reklamirovat-poslanie-tokaeva/32024270.html &quot;Медиаплан, кто, когда, в каких СМИ должен расхваливать&quot;. Ученые в Казахстане заявили, что их заставляют рекламировать Токаева] (орысша) currenttime.tv. &quot;Кім, кімді, қай БАҚ-та мақтайтыны жоспарланған&quot;. Қазақстан ғалымдары Тоқаевты жарнамалауға мәжбүрміз деп отыр. 13.9.2022&lt;/ref&gt;

=== Интернет нашарлауы ===

2022 жылғы қыркүйектің соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша интернет желісіндегі үзілістер орын алды. Оқиға Президент Тоқаевтың мұнай және сирек металл саласындағы активтерге иелік еткені жайлы мақала жариялануымен тұспа-тұс келді. The Public Eye мақаласына сенсек, Тоқаев өзінің ұлы Тимур Тоқаев атымен Швейцариялық оффшор компаниялары көмегімен ақша жылыстаумен айналысады. Осы күндері түрлі тәуелсіз ақпарат сайттарының пайдаланушылары сайттарға кіре алмады және кірумен қиыншылдықтарға тап болды. [[Қазақтелеком]] акционерлік қоғамы 25 қыркүйекте берген ресми жауабында бұл мәселені шетелден жасалған DDoS-шабуылдарды айыптады.

NetBlocks Қазақстандағы интернет байланысы номиналды деңгейден 23&amp;nbsp;%-ға төмендегенін және NetBlocks атқарушы директоры Альп Токер бұл оқиғаның «интернет үзілісінен өзгеше» болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/32055675.html NetBlocks Қазақстан аумағында интернет байланыстың нашарлағанын тіркеді] [[Азаттық радиосы]]. 28.9.2022&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті]] интернет нашарлауын кибершабуылдар деп сипаттады.&lt;ref&gt;[https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ ҚАЗНЭТ ХАКЕРЛЕР ШАБУЫЛЫНА ҰШЫРАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014020857/https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ |date=2022-10-14 }} sts.kz. 28.9.2022&lt;/ref&gt;

Тоқаев 30 қыркүйекте [[Абай облысы]]на сапары кезінде алдағы сайлау учаскелеріне жасалған кибершабуылдарды «ел ішінде төңкеріс ұйымдастыруға» әрекеттенген «сыртқы күштерді» айыптаған. Ақорда баспасөз сайтында оның бұл сөзі жазылмаған.&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/news/2022/09/30/tokaev-cyberattacks/ Токаев связал атаки на казахстанский сегмент интернета с предстоящими выборами; на сайте Акорды эту цитату не опубликовали] {{ref-ru}} ''mediazona.ca.'' 30.9.2022&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

{{Қазақстан сайлаулары}}

[[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]]
[[Санат:2022 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>8bvc4xy11h7xpcg3fyu1ftptpe3ojp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578098</id>
      <parentid>3578097</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42549" sha1="t1ddfq1np7mitoobmwqaf41y9ouz6ox" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы Президент сайлауы (2019)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2019
 | ел = Қазақстан 
 | келесі сайлау = Қазақстандағы Президент сайлауы (2029)
 | келесі сайлау жылы = 2029
 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс Президент сайлауы
 | сайлау күні = [[2022 жыл]], [[20 қараша]]
 | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]]

 | жалпы кандидат = 6
 | кезең = 
 | жарамды = 7,940,477
 | жарамсыз = 359,569
 | халық = 
 | тіркелген =  11,953,465
 | сайлаушылар = 8,300,046
 | қатысқандар = 69.44
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 77.54
 | босжәнежарамсыз = 57 500
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 =
 | қосымша2 =

 | түс1 = #55B49F
 | сурет1 = Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped).jpg
 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | дауыс1 = 6456392
 | пайыз1 = 81.31
 | науқан = [[21 қазан]] — [[19 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | дебат = [[11 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | жыныс1 = ер
 | партия1 = [[Партиясыз]]
 | коалиция1 = [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]
 | партия1 коалиция1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | партия2 коалиция1 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | партия3 коалиция1 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | партия4 коалиция1 = «Ардагерлер ұйымы» РҚБ
 | партия5 коалиция1 = «Qazaqstan Team» РҚБ
 | партия6 коалиция1 = «Қазақстан мәслихаттары депутаттарының бірлестігі» РҚБ
 | партия7 коалиция1 = «Генералдар кеңесі» РҚБ&lt;br&gt;«Қазақстандық спортшылар одағы» РҚБ

 | түс2 = #0A5B2D
 | сурет2 = Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg
 | кандидат2 = [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
 | жыныс2 = ер
 | партия2 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл» ХДПП]]
 | дауыс2 = 271641
 | пайыз2 = 3.42

 | сурет3 = Каракат Абден (2023-02-24) (1).jpg
 | түс3 = #AE1622
 | кандидат3 = [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
 | жыныс3 = әйел
 | партия3 = «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | дауыс3 = 206206
 | пайыз3 = 2.60

 | түс4 = #7D5D9C
 | жыныс4 = ер
 | сурет4 =
 | кандидат4 = [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
 | дауыс4 = 200907
 | пайыз4 = 2.53
 | партия4 = «[[Аманат кәсіподақтар достастығы|„Аманат“ кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РКҰ

 | сурет5 = Nurlan Auesbaev.png
 | түс5 = #28176F
 | кандидат5 = [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
 | жыныс5 = ер
 | партия5 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | дауыс5 = 176116
 | пайыз5 = 2.22

 | түс6 = #F89B4D
 | сурет6 = Saltanat Tursynbekova (2023-09-26, cropped).jpg
 | кандидат6 = [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
 | партия6 = «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | жыныс6 = әйел
 | дауыс6 = 168731
 | пайыз6 = 2.12

 | сурет7 = 
 | түс7 = black
 | кандидат7 = 
 | жыныс7 = ер
 | партия7 = [[Бәріне қарсымын]]
 | дауыс7 = 460484
 | пайыз7 = 5.80

 | соңы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республикасының президенті]]
 | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | қарта = 2022 Kazakh Presidential Election Results Map - Vote Share.svg
 | қарта атауы = Облыс бойынша сайлау нәтижесі
 
 | төменгі тақырып = Сайлаудың ресми [[логотип]]і
 | мазмұн = [[Сурет:Logo Qazaq PS2022.svg|200px|сүрмесіз|ортаға]]
 }}
'''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' 2022 жылдың 20 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-prezident-saylauyi-otetn-kund-belgled-343167/|title=Тоқаев президент сайлауы өтетін күнді белгіледі|author=Дина Шарипханова|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Бұл Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан бері өткізілген жетінші президенттік сайлау және 1999 жылдан бері қатарынан алтыншы кезектен тыс сайлау болмақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/toqaev-qazaqstan-halqyna-uendew-zhasady/|title=Тоқаев Қазақстан халқына үндеу жасады|author=Айнура Дарибаева|publisher=kaz.orda.kz|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан халқына жолдауында президенттік мерзімнің ең көп санын екіден бір мерзімге дейін қысқартуды және президенттік мерзімін бес жылдан жеті жылға дейін ұлғайтуды ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6023618-tokaev-predlozhil-provesti-vneocherednye-vybory-prezidenta.html|title=Внеочередные выборы президента пройдут в Казахстане осенью|author=Динара Халдарова|publisher=zakon.kz|date=9 қыркүйек 2022|accessdate=9 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сайлау нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 81,31&amp;nbsp;% дауыс жинап, қайта сайланды. Оның ұлықтау рәсімі [[26 қараша]] күні өтті.

== Үміткерлері ==
[[File:2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы.jpg|thumb|2022 жылғы Қазақстан Президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] екі мерзімге жұмыс істеу жоспары туралы айтып берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20220911/kezekten-tys-prezident-saylauy-qalay-otedi-27479714.html|title=Кезектен тыс президент сайлауы қалай өтеді|publisher=sputnik.kz|date=11 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Бұл оның 2024 жылғы сайлауға қатысатынын білдіреді&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|title=Выборы-2024 в Казахстане будут напряжёнными|accessdate=24 маусым 2022|archivedate=28 наурыз 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328225430/https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

26 қыркүйек күні «[[Yntymaq]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» тіркелмеген партиясы өзінің басшысы [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]]ді сайлау үміткері ретінде ұсынды.&lt;ref&gt;Қайсар Алмас [https://vlast.kz/novosti/51815-glava-iniciativnoj-gruppy-partii-yntymaq-mejram-kazyken-gotov-ucastvovat-v-prezidentskih-vyborah.html Глава инициативной группы партии Yntymaq Мейрам Кажыкен готов участвовать в президентских выборах] vlast.kz. 26.9.2022.&lt;/ref&gt; Ол ОСК-нде күні тіркелді.&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/eng/news/acts/index.php?ID=7650 &quot;On the registration of Meiram Kazhyken as a candidate for the President of the Republic of Kazakhstan at the early elections of the President of the Republic of Kazakhstan scheduled for November 20, 2022&quot;] election.gov.kz. 15.10.2022&lt;/ref&gt;

30 қыркүйек күні [[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы]]ның XX кезектен тыс жиналысы өтті. Оның нәтижесінде партия атынан сайлауға қатысатын үміткер [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] таңдалды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-stal-pervyim-kandidatom-v-prezidentyi-479188/ Жигули Дайрабаев стал первым кандидатом в президенты] (орысша) tengrinews.kz. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/32059158.html Партия «Ауыл» выдвинула кандидата в президенты. Им стал Жигули Дайрабаев] (орысша) [[Азаттық радиосы]]. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;

1 қазан күні [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы]] XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер — [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]].&lt;ref&gt;[https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/ Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды] stan.kz. 1 қазан 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://orda.kz/pervyj-kandidat/?utm_source=google.com&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=google.com&amp;utm_referrer=google.com Первый кандидат в президенты Казахстана — Жигули Дайрабаев] (орысша) orda.kz. 1 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

19 қазан күні [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атты Республикалық қоғамдық бірлестік атынан президент сайлауға үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/news/karakat-abden-zaregistrirovana-kandidatom-v-prezidentyi-480847/ Каракат Абден зарегистрирована кандидатом в президенты] tengrinews.kz. 9.10.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/karakat-abden-poluchila-registratsiyu-kandidata-v-prezidenty/32091676.html «Ты – казашка. Гордись!» Каракат Абден получила регистрацию кандидата в президенты] [[Азаттық радиосы]] 9.10.2022&lt;/ref&gt;

Келесі күні 20 ақпанда, «[[Қазақ аналары – дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» республикалық қоғамдық бірлестігі ұсынған [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/saltanat-tursyinbekova-prezidenttkke-kandidat-retnde-trkeld-344280/ Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] tengrinews.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt; президентікке үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20221020/ortalyq-saylau-komissiyasy-saltanat-tursynbekovany-prezidenttikke-kandidat-retinde-tirkedi-28644008.html Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] sputnik.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt;

== Бағалау ==
2022 жылдың басында [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қазақстандағы жаппай наразылық]] — 2024 жылдың саяси циклына, атап айтқанда президенттік сайлауға дайындықтың басы болып табылады деген пікір айтылды&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;/&gt;. 2024 жылғы дауыс беру 2019 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың кетуімен басталған биліктің ауысуының бір бөлігі болуы тиіс. Сарапшылардың пайымдауынша, қоғамдағы қарсылық көңіл-күйінің өсуі аясында бірнеше үкімет кландары арасында күрес орын алуы мүмкін.

Сонымен қатар, кезектен тыс президенттік сайлауда сұрақтар туындады. Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров Қазақстанда кезектен тыс президенттік сайлауды өткізуге арналған бюджет жеткілікті екенін айтты. Президенттің бастамаларына арнайы бөлінген қаражат бар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizmedia.kz/2022/09/03/kuantyrov-rk-est-dengi-na-dosrochnye-vybory/|title=Куантыров: У Казахстана есть деньги на досрочные выборы|publisher=bizmedia.kz|date=3 қыркүйек 2022|accessdate=3 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Үгіт-насихат науқаны ==
Үгіт-насихат науқаны ресми түрде 2022 жылдың 21 қазанында сағат 18:00-де басталды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/el/prezident_sailaui_ugitnasihat_naukani_bastaldi_20221021205829 Президент сайлауы: Үгіт-насихат науқаны басталды!] n-news. 21.10.2022&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев ===
[[File:Tokayev_poster_2022.jpg|солға|нобай|299x299 нүкте|Тоқаевтың сайлауалды тұғырнамасын насихаттайтын плакат, [[Астана]], 2 қараша 2022]]
[[File:Tokayev_bus_stop.jpg|солға|нобай|Тоқаевтың сайлауалды үгіті бар автобус тұрағы, [[Астана]], 31 қараша 2022]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] 2022 жылғы 1 қыркүйекте халыққа Жолдауында қайта сайлауға түсетінін жариялады.

Тоқаев [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]ға кандидат болғаннан кейін ол «жақын болашақта» өзінің сайлауалды тұғырнамасының жариялануы туралы мәлімдеді. Өзінің жоспарында ол елді жан-жақты трансформациялау, азаматтардың әл-ауқатын арттыру жөніндегі шаралар, мемлекет, өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және көп бағытты сыртқы саясат сияқты мақсаттарын айтып кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-jakyin-arada-saylaualdyi-tugyirnamasyin-usyinatyinyin-343757/|title=Тоқаев жақын арада сайлауалды тұғырнамасын ұсынатынын жариялады|publisher=tengrinews.kz|date=6 қазан 2022|accessdate=26 қазан 2022}}&lt;/ref&gt;

Тоқаевтың сайлауалды бағдарламасы 2022 жылғы 28 қазанда оның сайлауалды веб-сайты іске қосылғаннан кейін жарияланды, ол үш блоктан тұратын: «Әділетті мемлекет, Әділетті экономика, Әділетті қоғам». Бұл сөз тіркесі кейінірек оның сайлауалды үгітінің &quot;ұраны&quot; болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаев сайлауалды сайтының бағдарламасы|publisher=toqaev2022.kz}}&lt;/ref&gt;

Тоқаев сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді «Әділетті Қазақстанды» құрудың «негізгі шарты» деп атап, азаматтарға бағытталған әлеуметтік инвестициялар «экономикалық өсудің негізі» болатынын атап өтті, ол қолжетімді және сапалы білім беруге, денсаулық сақтау саласын жақсартуға, ұлттық егемендікті нығайту, жастардың мемлекеттік басқаруға қатысуы үшін көбірек мүмкіндіктер ашу және қоршаған ортаны қорғауға уәде берді.

Тоқаевтың сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары 28 қазанда [[Абай облысы]]на барған сапарынан басталды, сол жерде ол және оның сайлауалды штабының өкілдері ақсақалдармен, зиялы қауыммен, колледж студенттерімен және жұмысшылармен кездесті.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаевтың сайлауалды штабы: өңірлердегі кездесулер Абай облысынан басталды|publisher=kaz.elorda.info.kz|date=28 қазан 2022|accessdate=10 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Мейрам Қажыкен ===

2022 жылдың 21 қазанында сайлауалды штабының ашылуында «Ынтымақ» төрағасы және «[[Аманат кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» партиясы атынан шыққан үміткер [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]] өзінің сайлауалды бағдарламасының негізгі бағыттарын ашты, оның осы сөзінде азаматтық қоғамның дамуы мен әлеуметтік серіктестік аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/45707-umitker-meiram-kazhykennin-sailaualdy-shtaby-oz-zhumysyn-bastady|title=Үміткер Мейрам Қажыкеннің сайлауалды штабы өз жұмысын бастады|publisher=Azattyq-ruhy.kz|date=21 қараша 2022|accessdate=27 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

Оның «Игілік түбірі – ынтымақ» деп аталған бағдарламасы барлық [[Қазақтар|қазақстандық этностардың]] мәдени бірігуге, жоғары сапалы білімге кеңірек қол жеткізуге, азаматтық қоғамға көбірек шешім қабылдау функциялары бар мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруға, сот жүйесінің тәуелсіздігін және елдің қорғанысын арттыруға, тәуелсіз кәсіподақтарды нығайтуға, денсаулық сақтау және әлеуметтік салада әлеуметтік саясатты жүргізуге, еңбек жағдайлары мен жалақының өсуімен бірге қорғанысты дамытуға, [[экономика]]лық саладағы модернизация жүргізуге, сыртқы екіжақты келісімді арттыруға және экономикалық пен саяси егемендікті нығайтуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://mssi.kz/kk/2022/10/24/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%b7%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%82%d1%96%d0%ba%d0%ba%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b8%d0%b4%d0%b0%d1%82-%d0%bc-%d2%9b%d0%b0%d0%b6%d1%8b%d0%ba%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%96/|title=ПРЕЗИДЕНТТІККЕ КАНДИДАТ М.ҚАЖЫКЕННІҢ САЙЛАУАЛДЫ БАҒДАРЛАМАСЫ «Игілік түбірі – ынтымақ»|publisher=mssi.kz|date=24 қазан 2022|accessdate=7 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Жигули Дайрабаев ===
 
[[Сурет:Dairabaev in Western Kazakhstan Region.png|thumb|Жигули Дайрабаев [[Батыс Қазақстан]]да, 18 қараша 2022]]

[[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық партиясы]] атынан шыққан президенттікке кандидат [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]тың сайлауалды бағдарламасында «дала демократиясы», жоғары рухани-адамгершілік мәдениет, қуатты аграрлық сектор және қуатты өңірлер қағидаттары қамтылып, ауылдық елді-мекендерде инфрақұрылымды одан әрі дамытуды жақтады. Қазақстан «аграрлық державаға» айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/570391-zh-dajrabaev-yzylorda-oblysyna-bardy|title=Ж.ДАЙРАБАЕВ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНА БАРДЫ|author=24.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

23 қазанда Дайрабаев [[Астана]]дағы «Шапағат» коммуналдық базарына алғашқы үгіт-насихат жұмыстарына барды, онда ол өзінің сайлауалды тұғырнамасын таныстырған сатушылармен және сатып алушылармен кездесіп, Қазақстандағы азық-түлік бағасының өсуі мәселесін көтерді.

Сайлауалды штабының жетекшісі, [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президент]]тікке бұрынғы кандидат [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]тың айтуынша, оның филиалдары 20 облыстың барлығында, сонымен қатар 164 ауылдық округ пен 37 ауданда 222 бөлімше жұмыс істейтін болады.

Алайда Дайрабаевтың үгіт-насихатында даулары да болды. Мысалы, [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]]тың Дайрабаевты сынға алып, оның &quot;Ауыл партиясында емес те екен&quot; деп айыптағаны. Осыған жауап ретінде Жигули Дайрабаев видеоға түсіп, Нұрлан Әуесбаевты бетпе-бет кездесуге және дебат ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-predlojil-nurlanu-auesbaevu-pogovorit-tet-a-481892/|title=Жигули Дайрабаев предложил Нурлану Ауесбаеву поговорить &quot;тет-а-тет&quot;|author=tengrinews|date=1.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Қарақат Әбден ===

[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]] атынан президенттікке үміткер [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] мемлекеттің басты байлығы — тұлғаның өзі деген ұстаныммен қазақстандық азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеру және отбасылардың лайықты өмір сүруін қамтамасыз ету үшін үгіт-насихат жүргізді. Оның жарияланған сайлауалды бағдарламасы өзін-өзі «әлеуметтік бағыттағы», әсіресе отбасыларға, балаларға, жастар мен қарттарға қатысты сипаттады: отбасы институтын нығайтуға, бос уақытты тегін өткізуді кеңейтуге және білім беру нысандарын салуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221028025806/https://abden.kz/src/pdf/abden_program.pdf|title=&quot;Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Қарақат Әбденнің сайлауалды БАҒДАРЛАМАСЫ&quot;|author=abden.kz|date=21.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әбден өзінің алғашқы үгіт-насихат сапарында 22 қазанда [[Астана]] маңындағы [[Қосшы]] және [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] жерлерін аралап, сайлаушылармен мәселелер талқылап, бағдарламасын таныстырды. 1 қарашада Әбден Қазақстанда [[Хэллоуин]] мерекесіне тыйым салуды ұсынды. 12 қараша күні Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салу керек деген ұсыныс айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/137351|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салуды ұсынды|author=adyrna.kz|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/qaraqat-aebden-sheteldikterge-neke-salyghyn-engizwdi-usyndy/|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге неке салығын енгізуді ұсынды|author=Ләззат Нұрсапақызы|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2022/11/11/227467/|title=Дебаты: Каракат Абден предлагает обложить большими налогами девушек, выходящих замуж за иностранцев|author=ktk.kz|date=12.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Оның бұл ұсынысы көпшілікпен сынға алынды.

=== Салтанат Тұрсынбекова ===
[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]] «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атынан ұсынылғаннан кейін «[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] белгілеген стратегияны» ұстану қажеттігін және оның сайлауалды науқаны «халықаралық саясаттағы жағдайға» қатысты мәселелерді шешуге емес, әлеуметтік мәселелерге назар аударатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/novosti/52070-pravozasitnica-saltanat-tursynbekova-stanet-ese-odnim-kandidatom-v-prezidenty.html|title=Правозащитница Салтанат Турсынбекова станет еще одним кандидатом в президенты|author=Дмитрий Мазоренко|date=11.10.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Тұрсынбекова үгіт-насихат жұмыстарын негізінен заңның үстемдігі мәселесіне арнады, онда ол Қазақстанда отбасындағы зорлық-зомбылық пен балаларды қорлаудың көбейгенін атап өтіп, халықтың сот төрелігіне деген сенімін жақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://st22.kz/programkz|title=&quot;Сайлау бағдарламасы&quot;|author=st22.kz|date=28.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 26 ​​қазанында Тұрсынбекова [[Қарағанды]] қаласында сайлауалды науқанын бастады, онда құқық қорғаушылармен, заңгерлермен, магистранттармен, тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарымен және адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін түрлі үкіметтік емес ұйымдардың мүшелерімен кездесулер өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/saltanat-tursynbekova-karagandy-kalasyna-bardy|title=&quot;Салтанат Тұрсынбекова Қарағанды қаласына барды&quot;|author=inbusiness.kz|date=26.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Тұрсынбекова өзінің &quot;президент атану үшін бара жатқан жоқ&quot; екенін және &quot;сайлауға түскен кандидаттың бәрі тек президент болу үшін түспейтін шығар&quot; ойлағанын айтқаны үшін даудың нысанасына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/prezident-atanu-ushin-bara-zhatkan-zhokpin-kazakstanda-371873/|title=&quot;Президент атану үшін бара жатқан жоқпын&quot;: Қазақстанда кезектен тыс сайлауға үміткерлер саяси додаға түсудегі мақсаттары туралы айтты|author=stan.kz|date=11.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрлан Әуесбаев ===

Оппозициялық [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] құрылғаннан бері тіркелген бірінші және жалғыз кандидат [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] сайлауалды үгіт науқанын «Еркіндік. Әділдік. Ынтымақ!» ұранымен жүргізді. Ол Қазақстанның тәуелсіздігінің соңғы отыз жылындағы мәселелерді, ең алдымен, [[COVID-19 пандемиясы]]ның салдарын жоюды мақсат етіп, әлеуметтік демократия құндылықтары «олигархтар мен шетелдік саясаткерлер» тудырған кейінгі өсіп келе жатқан мәселелерді шешеді деп уәде берді. Оның сайлауалды тұғырнамасы [[атқарушы билік]]ті орталықсыздандыруды, [[олигархия]]мен күресу мақсатында «басқарушы таптың» қолындағы оффшорлық активтерді қайтаруды, әрбір азаматтың қажеттілігін ескере отырып өмір сүру деңгейін жақсартуды және мәртебесін сақтай отырып, сауда келіссөздері арқылы егемендікті арттыруды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/zhanalyktar/320-zhsdp-atynan-prezidenttikke-mitker-uesbaev-n-rlan-satybaldy-lyny-sajlaualdy-ba-darlamasy|title=&quot;ЖСДП атынан Президенттікке үміткер Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлының сайлауалды бағдарламасы&quot;|author=osdp.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әуесбаев алғашқы үгіт науқанын 2022 жылы 22 қазанда [[Қарағанды облысы]]ның [[Шахтинск]] қаласында өткізіп, жұмысшылармен кездесіп, өзінің сайлауалды тұғырнамасының басымдықтарына тоқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/165765/|title=&quot;Нұрлан Әуесбаев Шахтинск қаласы тұрғындарымен кездесті&quot;|author=Данияр Асылбек, qazaqstan.tv|date=10.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Үміткер
!Партиясы
!Дауыс саны
!%
|-
| style=&quot;background-color:#55B49F&quot; |
|'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]'''
|[[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]] ([[Партиясыз]])
|6 456 392
|81,31
|-
| style=&quot;background-color:#0A5B2D;&quot; |
|[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] ([[Партиясыз]])
|271 641
|3,42
|-
| style=&quot;background-color:#AE1622;&quot; |
|[[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
|[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы|КӘҚҰА]] ([[Аманат]])
|206 206
|2,6
|-
| style=&quot;background-color:#7D5D9C;&quot; |
|[[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
|[[Аманат кәсіподақтар достастығы]] ([[Ынтымақ (партия, Қазақстан)|Ынтымақ]])
|200 907
|2,53
|-
| style=&quot;background-color:#28176F;&quot; |
|[[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|176 116
|2,22
|-
| style=&quot;background-color:#F89B4D;&quot; |
|[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
|[[Қазақ аналары — дәстүрге жол|ҚА—ДЖ]] ([[Аманат]])
|168 731
|2,12
|-
| style=&quot;background-color:black;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Бәріне қарсымын]]
|460 484
|5,8
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''Жалпы'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''8 300 046'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''100,00'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамды дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |7 940 477
| style=&quot;text-align:left;&quot; |99,57
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамсыз дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |359 569
| style=&quot;text-align:left;&quot; |0,43
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Тіркелген сайлаушылар
| style=&quot;text-align:left;&quot; |11 953 465
| style=&quot;text-align:left;&quot; |69,44
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Дереккөзі:&lt;ref name=&quot;natiyje&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obyyavlenyi-itogi-vyiborov-prezidenta-v-kazahstane-483885/|title=Объявлены итоги выборов президента в Казахстане|lang=ru|date=2022-11-22|publisher=tengrinews|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sandar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/za-kasym-zhomarta-tokaeva-progolosovali-81-31-cik-ozvuchil-predvaritel-nye-itogi-vyborov_a4004237|title=За Касым-Жомарта Токаева проголосовали 81,31 % - ЦИК озвучила предварительные итоги выборов|lang=ru|date=2022-11-21|author=КҮЗЕКБАЙ, Ақбота|publisher=kazinform|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Сын ==

=== ЕҰУ ғалымдарының айыптары  ===
2022 жылғы 8 қыркүйекте «Current Time» атты [[чехия]]лық сайт [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] қазақстандық ғалымдары жасаған айыптар туралы хабарлады. Ғалымдардың айтуы бойынша оларды университет басшылығы президент Тоқаевтың реформаларын қолдасын деп мәжбүрлеп, жұмысынан шығарамыз деп қорқытты. Университет бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.currenttime.tv/a/media-plan-kto-kogda-v-kakih-smi-dolzhen-rashvalivat-uchenye-v-kazahstane-zayavili-chto-zastavlyayut-reklamirovat-poslanie-tokaeva/32024270.html &quot;Медиаплан, кто, когда, в каких СМИ должен расхваливать&quot;. Ученые в Казахстане заявили, что их заставляют рекламировать Токаева] (орысша) currenttime.tv. &quot;Кім, кімді, қай БАҚ-та мақтайтыны жоспарланған&quot;. Қазақстан ғалымдары Тоқаевты жарнамалауға мәжбүрміз деп отыр. 13.9.2022&lt;/ref&gt;

=== Интернет нашарлауы ===

2022 жылғы қыркүйектің соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша интернет желісіндегі үзілістер орын алды. Оқиға Президент Тоқаевтың мұнай және сирек металл саласындағы активтерге иелік еткені жайлы мақала жариялануымен тұспа-тұс келді. The Public Eye мақаласына сенсек, Тоқаев өзінің ұлы Тимур Тоқаев атымен Швейцариялық оффшор компаниялары көмегімен ақша жылыстаумен айналысады. Осы күндері түрлі тәуелсіз ақпарат сайттарының пайдаланушылары сайттарға кіре алмады және кірумен қиыншылдықтарға тап болды. [[Қазақтелеком]] акционерлік қоғамы 25 қыркүйекте берген ресми жауабында бұл мәселені шетелден жасалған DDoS-шабуылдарды айыптады.

NetBlocks Қазақстандағы интернет байланысы номиналды деңгейден 23&amp;nbsp;%-ға төмендегенін және NetBlocks атқарушы директоры Альп Токер бұл оқиғаның «интернет үзілісінен өзгеше» болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/32055675.html NetBlocks Қазақстан аумағында интернет байланыстың нашарлағанын тіркеді] [[Азаттық радиосы]]. 28.9.2022&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті]] интернет нашарлауын кибершабуылдар деп сипаттады.&lt;ref&gt;[https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ ҚАЗНЭТ ХАКЕРЛЕР ШАБУЫЛЫНА ҰШЫРАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014020857/https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ |date=2022-10-14 }} sts.kz. 28.9.2022&lt;/ref&gt;

Тоқаев 30 қыркүйекте [[Абай облысы]]на сапары кезінде алдағы сайлау учаскелеріне жасалған кибершабуылдарды «ел ішінде төңкеріс ұйымдастыруға» әрекеттенген «сыртқы күштерді» айыптаған. Ақорда баспасөз сайтында оның бұл сөзі жазылмаған.&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/news/2022/09/30/tokaev-cyberattacks/ Токаев связал атаки на казахстанский сегмент интернета с предстоящими выборами; на сайте Акорды эту цитату не опубликовали] {{ref-ru}} ''mediazona.ca.'' 30.9.2022&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

{{Қазақстан сайлаулары}}

[[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]]
[[Санат:2022 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>t1ddfq1np7mitoobmwqaf41y9ouz6ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578102</id>
      <parentid>3578098</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42549" sha1="m9w5s10sezp0vqi754f5tndld6x23km" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы Президент сайлауы (2019)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2019
 | ел = Қазақстан 
 | келесі сайлау = Қазақстандағы Президент сайлауы (2029)
 | келесі сайлау жылы = 2029
 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс Президент сайлауы
 | сайлау күні = [[2022 жыл]], [[20 қараша]]
 | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]]

 | жалпы кандидат = 6
 | кезең = 
 | жарамды = 7,940,477
 | жарамсыз = 359,569
 | халық = 
 | тіркелген =  11,953,465
 | сайлаушылар = 8,300,046
 | қатысқандар = 69.44
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 77.54
 | босжәнежарамсыз = 57 500
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 =
 | қосымша2 =

 | түс1 = #55B49F
 | сурет1 = Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped).jpg
 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | дауыс1 = 6456392
 | пайыз1 = 81.31
 | науқан = [[21 қазан]] — [[19 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | дебат = [[11 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | жыныс1 = ер
 | партия1 = [[Партиясыз]]
 | коалиция1 = [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]
 | партия1 коалиция1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | партия2 коалиция1 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | партия3 коалиция1 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | партия4 коалиция1 = «Ардагерлер ұйымы» РҚБ
 | партия5 коалиция1 = «Qazaqstan Team» РҚБ
 | партия6 коалиция1 = «Қазақстан мәслихаттары депутаттарының бірлестігі» РҚБ
 | партия7 коалиция1 = «Генералдар кеңесі» РҚБ&lt;br&gt;«Қазақстандық спортшылар одағы» РҚБ

 | түс2 = #0A5B2D
 | сурет2 = Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg
 | кандидат2 = [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
 | жыныс2 = ер
 | партия2 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл» ХДПП]]
 | дауыс2 = 271641
 | пайыз2 = 3.42

 | сурет3 = Каракат Абден (2023-02-24) (1).jpg
 | түс3 = #AE1622
 | кандидат3 = [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
 | жыныс3 = әйел
 | партия3 = «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | дауыс3 = 206206
 | пайыз3 = 2.60

 | түс4 = #7D5D9C
 | жыныс4 = ер
 | сурет4 =
 | кандидат4 = [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
 | дауыс4 = 200907
 | пайыз4 = 2.53
 | партия4 = «[[Аманат кәсіподақтар достастығы|„Аманат“ кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РКҰ

 | сурет5 = Nurlan Auesbaev.png
 | түс5 = #28176F
 | кандидат5 = [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
 | жыныс5 = ер
 | партия5 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | дауыс5 = 176116
 | пайыз5 = 2.22

 | түс6 = #F89B4D
 | сурет6 = Saltanat Tursynbekova (2023-09-26, cropped).jpg
 | кандидат6 = [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
 | партия6 = «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | жыныс6 = әйел
 | дауыс6 = 168731
 | пайыз6 = 2.12

 | сурет7 = 
 | түс7 = black
 | кандидат7 = 
 | жыныс7 = ер
 | партия7 = [[Бәріне қарсымын]]
 | дауыс7 = 460484
 | пайыз7 = 5.80

 | соңы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республикасының президенті]]
 | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | қарта = 2022 Kazakh Presidential Election Results Map - Vote Share.svg
 | қарта атауы = Облыс бойынша сайлау нәтижесі
 
 | төменгі тақырып = Сайлаудың ресми [[логотип]]і
 | мазмұн = [[Сурет:Logo Qazaq PS2022.svg|200px|сүрмесіз|ортаға]]
 }}
'''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' 2022 жылдың 20 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-prezident-saylauyi-otetn-kund-belgled-343167/|title=Тоқаев президент сайлауы өтетін күнді белгіледі|author=Дина Шарипханова|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Бұл Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан бері өткізілген жетінші президенттік сайлау және 1999 жылдан бері қатарынан алтыншы кезектен тыс сайлау болмақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/toqaev-qazaqstan-halqyna-uendew-zhasady/|title=Тоқаев Қазақстан халқына үндеу жасады|author=Айнура Дарибаева|publisher=kaz.orda.kz|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан халқына жолдауында президенттік мерзімнің ең көп санын екіден бір мерзімге дейін қысқартуды және президенттік мерзімін бес жылдан жеті жылға дейін ұлғайтуды ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6023618-tokaev-predlozhil-provesti-vneocherednye-vybory-prezidenta.html|title=Внеочередные выборы президента пройдут в Казахстане осенью|author=Динара Халдарова|publisher=zakon.kz|date=9 қыркүйек 2022|accessdate=9 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сайлау нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 81,31&amp;nbsp;% дауыс жинап, қайта сайланды. Оның ұлықтау рәсімі [[26 қараша]] күні өтті.

== Үміткерлері ==
[[File:2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы.jpg|thumb|2022 жылғы Қазақстан Президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] екі мерзімге жұмыс істеу жоспары туралы айтып берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20220911/kezekten-tys-prezident-saylauy-qalay-otedi-27479714.html|title=Кезектен тыс президент сайлауы қалай өтеді|publisher=sputnik.kz|date=11 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Бұл оның 2024 жылғы сайлауға қатысатынын білдіреді&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|title=Выборы-2024 в Казахстане будут напряжёнными|accessdate=24 маусым 2022|archivedate=28 наурыз 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328225430/https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

26 қыркүйек күні «[[Yntymaq]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» тіркелмеген партиясы өзінің басшысы [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]]ді сайлау үміткері ретінде ұсынды.&lt;ref&gt;Қайсар Алмас [https://vlast.kz/novosti/51815-glava-iniciativnoj-gruppy-partii-yntymaq-mejram-kazyken-gotov-ucastvovat-v-prezidentskih-vyborah.html Глава инициативной группы партии Yntymaq Мейрам Кажыкен готов участвовать в президентских выборах] vlast.kz. 26.9.2022.&lt;/ref&gt; Ол ОСК-нде күні тіркелді.&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/eng/news/acts/index.php?ID=7650 &quot;On the registration of Meiram Kazhyken as a candidate for the President of the Republic of Kazakhstan at the early elections of the President of the Republic of Kazakhstan scheduled for November 20, 2022&quot;] election.gov.kz. 15.10.2022&lt;/ref&gt;

30 қыркүйек күні [[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы]]ның XX кезектен тыс жиналысы өтті. Оның нәтижесінде партия атынан сайлауға қатысатын үміткер [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] таңдалды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-stal-pervyim-kandidatom-v-prezidentyi-479188/ Жигули Дайрабаев стал первым кандидатом в президенты] (орысша) tengrinews.kz. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/32059158.html Партия «Ауыл» выдвинула кандидата в президенты. Им стал Жигули Дайрабаев] (орысша) [[Азаттық радиосы]]. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;

1 қазан күні [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы]] XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер — [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]].&lt;ref&gt;[https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/ Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды] stan.kz. 1 қазан 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://orda.kz/pervyj-kandidat/?utm_source=google.com&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=google.com&amp;utm_referrer=google.com Первый кандидат в президенты Казахстана — Жигули Дайрабаев] (орысша) orda.kz. 1 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

19 қазан күні [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атты Республикалық қоғамдық бірлестік атынан президент сайлауға үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/news/karakat-abden-zaregistrirovana-kandidatom-v-prezidentyi-480847/ Каракат Абден зарегистрирована кандидатом в президенты] tengrinews.kz. 9.10.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/karakat-abden-poluchila-registratsiyu-kandidata-v-prezidenty/32091676.html «Ты – казашка. Гордись!» Каракат Абден получила регистрацию кандидата в президенты] [[Азаттық радиосы]] 9.10.2022&lt;/ref&gt;

Келесі күні 20 ақпанда, «[[Қазақ аналары – дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» республикалық қоғамдық бірлестігі ұсынған [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/saltanat-tursyinbekova-prezidenttkke-kandidat-retnde-trkeld-344280/ Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] tengrinews.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt; президентікке үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20221020/ortalyq-saylau-komissiyasy-saltanat-tursynbekovany-prezidenttikke-kandidat-retinde-tirkedi-28644008.html Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] sputnik.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt;

== Бағалау ==
2022 жылдың басында [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қазақстандағы жаппай наразылық]] — 2024 жылдың саяси циклына, атап айтқанда президенттік сайлауға дайындықтың басы болып табылады деген пікір айтылды&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;/&gt;. 2024 жылғы дауыс беру 2019 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың кетуімен басталған биліктің ауысуының бір бөлігі болуы тиіс. Сарапшылардың пайымдауынша, қоғамдағы қарсылық көңіл-күйінің өсуі аясында бірнеше үкімет кландары арасында күрес орын алуы мүмкін.

Сонымен қатар, кезектен тыс президенттік сайлауда сұрақтар туындады. Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров Қазақстанда кезектен тыс президенттік сайлауды өткізуге арналған бюджет жеткілікті екенін айтты. Президенттің бастамаларына арнайы бөлінген қаражат бар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizmedia.kz/2022/09/03/kuantyrov-rk-est-dengi-na-dosrochnye-vybory/|title=Куантыров: У Казахстана есть деньги на досрочные выборы|publisher=bizmedia.kz|date=3 қыркүйек 2022|accessdate=3 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Үгіт-насихат науқаны ==
Үгіт-насихат науқаны ресми түрде 2022 жылдың 21 қазанында сағат 18:00-де басталды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/el/prezident_sailaui_ugitnasihat_naukani_bastaldi_20221021205829 Президент сайлауы: Үгіт-насихат науқаны басталды!] n-news. 21.10.2022&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев ===
[[File:Tokayev_poster_2022.jpg|солға|нобай|299x299 нүкте|Тоқаевтың сайлауалды тұғырнамасын насихаттайтын плакат, [[Астана]], 2 қараша 2022]]
[[File:Tokayev_bus_stop.jpg|солға|нобай|Тоқаевтың сайлауалды үгіті бар автобус тұрағы, [[Астана]], 31 қараша 2022]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] 2022 жылғы 1 қыркүйекте халыққа Жолдауында қайта сайлауға түсетінін жариялады.

Тоқаев [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]ға кандидат болғаннан кейін ол «жақын болашақта» өзінің сайлауалды тұғырнамасының жариялануы туралы мәлімдеді. Өзінің жоспарында ол елді жан-жақты трансформациялау, азаматтардың әл-ауқатын арттыру жөніндегі шаралар, мемлекет, өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және көп бағытты сыртқы саясат сияқты мақсаттарын айтып кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-jakyin-arada-saylaualdyi-tugyirnamasyin-usyinatyinyin-343757/|title=Тоқаев жақын арада сайлауалды тұғырнамасын ұсынатынын жариялады|publisher=tengrinews.kz|date=6 қазан 2022|accessdate=26 қазан 2022}}&lt;/ref&gt;

Тоқаевтың сайлауалды бағдарламасы 2022 жылғы 28 қазанда оның сайлауалды веб-сайты іске қосылғаннан кейін жарияланды, ол үш блоктан тұратын: «Әділетті мемлекет, Әділетті экономика, Әділетті қоғам». Бұл сөз тіркесі кейінірек оның сайлауалды үгітінің &quot;ұраны&quot; болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаев сайлауалды сайтының бағдарламасы|publisher=toqaev2022.kz}}&lt;/ref&gt;

Тоқаев сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді «Әділетті Қазақстанды» құрудың «негізгі шарты» деп атап, азаматтарға бағытталған әлеуметтік инвестициялар «экономикалық өсудің негізі» болатынын атап өтті, ол қолжетімді және сапалы білім беруге, денсаулық сақтау саласын жақсартуға, ұлттық егемендікті нығайту, жастардың мемлекеттік басқаруға қатысуы үшін көбірек мүмкіндіктер ашу және қоршаған ортаны қорғауға уәде берді.

Тоқаевтың сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары 28 қазанда [[Абай облысы]]на барған сапарынан басталды, сол жерде ол және оның сайлауалды штабының өкілдері ақсақалдармен, зиялы қауыммен, колледж студенттерімен және жұмысшылармен кездесті.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаевтың сайлауалды штабы: өңірлердегі кездесулер Абай облысынан басталды|publisher=kaz.elorda.info.kz|date=28 қазан 2022|accessdate=10 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Мейрам Қажыкен ===

2022 жылдың 21 қазанында сайлауалды штабының ашылуында «Ынтымақ» төрағасы және «[[Аманат кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» партиясы атынан шыққан үміткер [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]] өзінің сайлауалды бағдарламасының негізгі бағыттарын ашты, оның осы сөзінде азаматтық қоғамның дамуы мен әлеуметтік серіктестік аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/45707-umitker-meiram-kazhykennin-sailaualdy-shtaby-oz-zhumysyn-bastady|title=Үміткер Мейрам Қажыкеннің сайлауалды штабы өз жұмысын бастады|publisher=Azattyq-ruhy.kz|date=21 қараша 2022|accessdate=27 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

Оның «Игілік түбірі – ынтымақ» деп аталған бағдарламасы барлық [[Қазақтар|қазақстандық этностардың]] мәдени бірігуге, жоғары сапалы білімге кеңірек қол жеткізуге, азаматтық қоғамға көбірек шешім қабылдау функциялары бар мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруға, сот жүйесінің тәуелсіздігін және елдің қорғанысын арттыруға, тәуелсіз кәсіподақтарды нығайтуға, денсаулық сақтау және әлеуметтік салада әлеуметтік саясатты жүргізуге, еңбек жағдайлары мен жалақының өсуімен бірге қорғанысты дамытуға, [[экономика]]лық саладағы модернизация жүргізуге, сыртқы екіжақты келісімді арттыруға және экономикалық пен саяси егемендікті нығайтуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://mssi.kz/kk/2022/10/24/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%b7%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%82%d1%96%d0%ba%d0%ba%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b8%d0%b4%d0%b0%d1%82-%d0%bc-%d2%9b%d0%b0%d0%b6%d1%8b%d0%ba%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%96/|title=ПРЕЗИДЕНТТІККЕ КАНДИДАТ М.ҚАЖЫКЕННІҢ САЙЛАУАЛДЫ БАҒДАРЛАМАСЫ «Игілік түбірі – ынтымақ»|publisher=mssi.kz|date=24 қазан 2022|accessdate=7 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Жигули Дайрабаев ===
 
[[Сурет:Dairabaev in Western Kazakhstan Region.png|thumb|Жигули Дайрабаев [[Батыс Қазақстан]]да, 18 қараша 2022]]

[[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық партиясы]] атынан шыққан президенттікке кандидат [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]тың сайлауалды бағдарламасында «дала демократиясы», жоғары рухани-адамгершілік мәдениет, қуатты аграрлық сектор және қуатты өңірлер қағидаттары қамтылып, ауылдық елді-мекендерде инфрақұрылымды одан әрі дамытуды жақтады. Қазақстан «аграрлық державаға» айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/570391-zh-dajrabaev-yzylorda-oblysyna-bardy|title=Ж.ДАЙРАБАЕВ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНА БАРДЫ|author=24.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

23 қазанда Дайрабаев [[Астана]]дағы «Шапағат» коммуналдық базарына алғашқы үгіт-насихат жұмыстарына барды, онда ол өзінің сайлауалды тұғырнамасын таныстырған сатушылармен және сатып алушылармен кездесіп, Қазақстандағы азық-түлік бағасының өсуі мәселесін көтерді.

Сайлауалды штабының жетекшісі, [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президент]]тікке бұрынғы кандидат [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]тың айтуынша, оның филиалдары 20 облыстың барлығында, сонымен қатар 164 ауылдық округ пен 37 ауданда 222 бөлімше жұмыс істейтін болады.

Алайда Дайрабаевтың үгіт-насихатында даулары да болды. Мысалы, [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]]тың Дайрабаевты сынға алып, оның &quot;Ауыл партиясында емес те екен&quot; деп айыптағаны. Осыған жауап ретінде Жигули Дайрабаев видеоға түсіп, Нұрлан Әуесбаевты бетпе-бет кездесуге және дебат ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-predlojil-nurlanu-auesbaevu-pogovorit-tet-a-481892/|title=Жигули Дайрабаев предложил Нурлану Ауесбаеву поговорить &quot;тет-а-тет&quot;|author=tengrinews|date=1.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Қарақат Әбден ===

[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]] атынан Президенттікке үміткер [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] мемлекеттің басты байлығы — тұлғаның өзі деген ұстаныммен қазақстандық азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеру және отбасылардың лайықты өмір сүруін қамтамасыз ету үшін үгіт-насихат жүргізді. Оның жарияланған сайлауалды бағдарламасы өзін-өзі «әлеуметтік бағыттағы», әсіресе отбасыларға, балаларға, жастар мен қарттарға қатысты сипаттады: отбасы институтын нығайтуға, бос уақытты тегін өткізуді кеңейтуге және білім беру нысандарын салуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221028025806/https://abden.kz/src/pdf/abden_program.pdf|title=&quot;Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Қарақат Әбденнің сайлауалды БАҒДАРЛАМАСЫ&quot;|author=abden.kz|date=21.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әбден өзінің алғашқы үгіт-насихат сапарында 22 қазанда [[Астана]] маңындағы [[Қосшы]] және [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] жерлерін аралап, сайлаушылармен мәселелер талқылап, бағдарламасын таныстырды. 1 қарашада Әбден Қазақстанда [[Хэллоуин]] мерекесіне тыйым салуды ұсынды. 12 қараша күні Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салу керек деген ұсыныс айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/137351|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салуды ұсынды|author=adyrna.kz|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/qaraqat-aebden-sheteldikterge-neke-salyghyn-engizwdi-usyndy/|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге неке салығын енгізуді ұсынды|author=Ләззат Нұрсапақызы|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2022/11/11/227467/|title=Дебаты: Каракат Абден предлагает обложить большими налогами девушек, выходящих замуж за иностранцев|author=ktk.kz|date=12.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Оның бұл ұсынысы көпшілікпен сынға алынды.

=== Салтанат Тұрсынбекова ===
[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]] «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атынан ұсынылғаннан кейін «[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] белгілеген стратегияны» ұстану қажеттігін және оның сайлауалды науқаны «халықаралық саясаттағы жағдайға» қатысты мәселелерді шешуге емес, әлеуметтік мәселелерге назар аударатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/novosti/52070-pravozasitnica-saltanat-tursynbekova-stanet-ese-odnim-kandidatom-v-prezidenty.html|title=Правозащитница Салтанат Турсынбекова станет еще одним кандидатом в президенты|author=Дмитрий Мазоренко|date=11.10.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Тұрсынбекова үгіт-насихат жұмыстарын негізінен заңның үстемдігі мәселесіне арнады, онда ол Қазақстанда отбасындағы зорлық-зомбылық пен балаларды қорлаудың көбейгенін атап өтіп, халықтың сот төрелігіне деген сенімін жақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://st22.kz/programkz|title=&quot;Сайлау бағдарламасы&quot;|author=st22.kz|date=28.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 26 ​​қазанында Тұрсынбекова [[Қарағанды]] қаласында сайлауалды науқанын бастады, онда құқық қорғаушылармен, заңгерлермен, магистранттармен, тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарымен және адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін түрлі үкіметтік емес ұйымдардың мүшелерімен кездесулер өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/saltanat-tursynbekova-karagandy-kalasyna-bardy|title=&quot;Салтанат Тұрсынбекова Қарағанды қаласына барды&quot;|author=inbusiness.kz|date=26.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Тұрсынбекова өзінің &quot;президент атану үшін бара жатқан жоқ&quot; екенін және &quot;сайлауға түскен кандидаттың бәрі тек президент болу үшін түспейтін шығар&quot; ойлағанын айтқаны үшін даудың нысанасына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/prezident-atanu-ushin-bara-zhatkan-zhokpin-kazakstanda-371873/|title=&quot;Президент атану үшін бара жатқан жоқпын&quot;: Қазақстанда кезектен тыс сайлауға үміткерлер саяси додаға түсудегі мақсаттары туралы айтты|author=stan.kz|date=11.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрлан Әуесбаев ===

Оппозициялық [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] құрылғаннан бері тіркелген бірінші және жалғыз кандидат [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] сайлауалды үгіт науқанын «Еркіндік. Әділдік. Ынтымақ!» ұранымен жүргізді. Ол Қазақстанның тәуелсіздігінің соңғы отыз жылындағы мәселелерді, ең алдымен, [[COVID-19 пандемиясы]]ның салдарын жоюды мақсат етіп, әлеуметтік демократия құндылықтары «олигархтар мен шетелдік саясаткерлер» тудырған кейінгі өсіп келе жатқан мәселелерді шешеді деп уәде берді. Оның сайлауалды тұғырнамасы [[атқарушы билік]]ті орталықсыздандыруды, [[олигархия]]мен күресу мақсатында «басқарушы таптың» қолындағы оффшорлық активтерді қайтаруды, әрбір азаматтың қажеттілігін ескере отырып өмір сүру деңгейін жақсартуды және мәртебесін сақтай отырып, сауда келіссөздері арқылы егемендікті арттыруды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/zhanalyktar/320-zhsdp-atynan-prezidenttikke-mitker-uesbaev-n-rlan-satybaldy-lyny-sajlaualdy-ba-darlamasy|title=&quot;ЖСДП атынан Президенттікке үміткер Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлының сайлауалды бағдарламасы&quot;|author=osdp.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әуесбаев алғашқы үгіт науқанын 2022 жылы 22 қазанда [[Қарағанды облысы]]ның [[Шахтинск]] қаласында өткізіп, жұмысшылармен кездесіп, өзінің сайлауалды тұғырнамасының басымдықтарына тоқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/165765/|title=&quot;Нұрлан Әуесбаев Шахтинск қаласы тұрғындарымен кездесті&quot;|author=Данияр Асылбек, qazaqstan.tv|date=10.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Үміткер
!Партиясы
!Дауыс саны
!%
|-
| style=&quot;background-color:#55B49F&quot; |
|'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]'''
|[[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]] ([[Партиясыз]])
|6 456 392
|81,31
|-
| style=&quot;background-color:#0A5B2D;&quot; |
|[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] ([[Партиясыз]])
|271 641
|3,42
|-
| style=&quot;background-color:#AE1622;&quot; |
|[[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
|[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы|КӘҚҰА]] ([[Аманат]])
|206 206
|2,6
|-
| style=&quot;background-color:#7D5D9C;&quot; |
|[[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
|[[Аманат кәсіподақтар достастығы]] ([[Ынтымақ (партия, Қазақстан)|Ынтымақ]])
|200 907
|2,53
|-
| style=&quot;background-color:#28176F;&quot; |
|[[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|176 116
|2,22
|-
| style=&quot;background-color:#F89B4D;&quot; |
|[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
|[[Қазақ аналары — дәстүрге жол|ҚА—ДЖ]] ([[Аманат]])
|168 731
|2,12
|-
| style=&quot;background-color:black;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Бәріне қарсымын]]
|460 484
|5,8
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''Жалпы'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''8 300 046'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''100,00'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамды дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |7 940 477
| style=&quot;text-align:left;&quot; |99,57
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамсыз дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |359 569
| style=&quot;text-align:left;&quot; |0,43
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Тіркелген сайлаушылар
| style=&quot;text-align:left;&quot; |11 953 465
| style=&quot;text-align:left;&quot; |69,44
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Дереккөзі:&lt;ref name=&quot;natiyje&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obyyavlenyi-itogi-vyiborov-prezidenta-v-kazahstane-483885/|title=Объявлены итоги выборов президента в Казахстане|lang=ru|date=2022-11-22|publisher=tengrinews|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sandar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/za-kasym-zhomarta-tokaeva-progolosovali-81-31-cik-ozvuchil-predvaritel-nye-itogi-vyborov_a4004237|title=За Касым-Жомарта Токаева проголосовали 81,31 % - ЦИК озвучила предварительные итоги выборов|lang=ru|date=2022-11-21|author=КҮЗЕКБАЙ, Ақбота|publisher=kazinform|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Сын ==

=== ЕҰУ ғалымдарының айыптары  ===
2022 жылғы 8 қыркүйекте «Current Time» атты [[чехия]]лық сайт [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] қазақстандық ғалымдары жасаған айыптар туралы хабарлады. Ғалымдардың айтуы бойынша оларды университет басшылығы президент Тоқаевтың реформаларын қолдасын деп мәжбүрлеп, жұмысынан шығарамыз деп қорқытты. Университет бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.currenttime.tv/a/media-plan-kto-kogda-v-kakih-smi-dolzhen-rashvalivat-uchenye-v-kazahstane-zayavili-chto-zastavlyayut-reklamirovat-poslanie-tokaeva/32024270.html &quot;Медиаплан, кто, когда, в каких СМИ должен расхваливать&quot;. Ученые в Казахстане заявили, что их заставляют рекламировать Токаева] (орысша) currenttime.tv. &quot;Кім, кімді, қай БАҚ-та мақтайтыны жоспарланған&quot;. Қазақстан ғалымдары Тоқаевты жарнамалауға мәжбүрміз деп отыр. 13.9.2022&lt;/ref&gt;

=== Интернет нашарлауы ===

2022 жылғы қыркүйектің соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша интернет желісіндегі үзілістер орын алды. Оқиға Президент Тоқаевтың мұнай және сирек металл саласындағы активтерге иелік еткені жайлы мақала жариялануымен тұспа-тұс келді. The Public Eye мақаласына сенсек, Тоқаев өзінің ұлы Тимур Тоқаев атымен Швейцариялық оффшор компаниялары көмегімен ақша жылыстаумен айналысады. Осы күндері түрлі тәуелсіз ақпарат сайттарының пайдаланушылары сайттарға кіре алмады және кірумен қиыншылдықтарға тап болды. [[Қазақтелеком]] акционерлік қоғамы 25 қыркүйекте берген ресми жауабында бұл мәселені шетелден жасалған DDoS-шабуылдарды айыптады.

NetBlocks Қазақстандағы интернет байланысы номиналды деңгейден 23&amp;nbsp;%-ға төмендегенін және NetBlocks атқарушы директоры Альп Токер бұл оқиғаның «интернет үзілісінен өзгеше» болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/32055675.html NetBlocks Қазақстан аумағында интернет байланыстың нашарлағанын тіркеді] [[Азаттық радиосы]]. 28.9.2022&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті]] интернет нашарлауын кибершабуылдар деп сипаттады.&lt;ref&gt;[https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ ҚАЗНЭТ ХАКЕРЛЕР ШАБУЫЛЫНА ҰШЫРАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014020857/https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ |date=2022-10-14 }} sts.kz. 28.9.2022&lt;/ref&gt;

Тоқаев 30 қыркүйекте [[Абай облысы]]на сапары кезінде алдағы сайлау учаскелеріне жасалған кибершабуылдарды «ел ішінде төңкеріс ұйымдастыруға» әрекеттенген «сыртқы күштерді» айыптаған. Ақорда баспасөз сайтында оның бұл сөзі жазылмаған.&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/news/2022/09/30/tokaev-cyberattacks/ Токаев связал атаки на казахстанский сегмент интернета с предстоящими выборами; на сайте Акорды эту цитату не опубликовали] {{ref-ru}} ''mediazona.ca.'' 30.9.2022&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

{{Қазақстан сайлаулары}}

[[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]]
[[Санат:2022 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>m9w5s10sezp0vqi754f5tndld6x23km</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578114</id>
      <parentid>3578102</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] ([[User talk:Рысмаханов Курманбек|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3577734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42549" sha1="0lytmt02yydoobyv4fqgg2kswi9w811" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2019)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2019
 | ел = Қазақстан 
 | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2029)
 | келесі сайлау жылы = 2029
 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы
 | сайлау күні = [[2022 жыл]], [[20 қараша]]
 | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]]

 | жалпы кандидат = 6
 | кезең = 
 | жарамды = 7,940,477
 | жарамсыз = 359,569
 | халық = 
 | тіркелген =  11,953,465
 | сайлаушылар = 8,300,046
 | қатысқандар = 69.44
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 77.54
 | босжәнежарамсыз = 57 500
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 =
 | қосымша2 =

 | түс1 = #55B49F
 | сурет1 = Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped).jpg
 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | дауыс1 = 6456392
 | пайыз1 = 81.31
 | науқан = [[21 қазан]] — [[19 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | дебат = [[11 қараша]] [[2022 жыл|2022]]
 | жыныс1 = ер
 | партия1 = [[Партиясыз]]
 | коалиция1 = [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]
 | партия1 коалиция1 = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | партия2 коалиция1 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
 | партия3 коалиция1 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | партия4 коалиция1 = «Ардагерлер ұйымы» РҚБ
 | партия5 коалиция1 = «Qazaqstan Team» РҚБ
 | партия6 коалиция1 = «Қазақстан мәслихаттары депутаттарының бірлестігі» РҚБ
 | партия7 коалиция1 = «Генералдар кеңесі» РҚБ&lt;br&gt;«Қазақстандық спортшылар одағы» РҚБ

 | түс2 = #0A5B2D
 | сурет2 = Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg
 | кандидат2 = [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
 | жыныс2 = ер
 | партия2 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл» ХДПП]]
 | дауыс2 = 271641
 | пайыз2 = 3.42

 | сурет3 = Каракат Абден (2023-02-24) (1).jpg
 | түс3 = #AE1622
 | кандидат3 = [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
 | жыныс3 = әйел
 | партия3 = «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | дауыс3 = 206206
 | пайыз3 = 2.60

 | түс4 = #7D5D9C
 | жыныс4 = ер
 | сурет4 =
 | кандидат4 = [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
 | дауыс4 = 200907
 | пайыз4 = 2.53
 | партия4 = «[[Аманат кәсіподақтар достастығы|„Аманат“ кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РКҰ

 | сурет5 = Nurlan Auesbaev.png
 | түс5 = #28176F
 | кандидат5 = [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
 | жыныс5 = ер
 | партия5 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | дауыс5 = 176116
 | пайыз5 = 2.22

 | түс6 = #F89B4D
 | сурет6 = Saltanat Tursynbekova (2023-09-26, cropped).jpg
 | кандидат6 = [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
 | партия6 = «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» РҚБ
 | жыныс6 = әйел
 | дауыс6 = 168731
 | пайыз6 = 2.12

 | сурет7 = 
 | түс7 = black
 | кандидат7 = 
 | жыныс7 = ер
 | партия7 = [[Бәріне қарсымын]]
 | дауыс7 = 460484
 | пайыз7 = 5.80

 | соңы = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республикасының президенті]]
 | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]]
 | қарта = 2022 Kazakh Presidential Election Results Map - Vote Share.svg
 | қарта атауы = Облыс бойынша сайлау нәтижесі
 
 | төменгі тақырып = Сайлаудың ресми [[логотип]]і
 | мазмұн = [[Сурет:Logo Qazaq PS2022.svg|200px|сүрмесіз|ортаға]]
 }}
'''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' 2022 жылдың 20 қарашасында өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-prezident-saylauyi-otetn-kund-belgled-343167/|title=Тоқаев президент сайлауы өтетін күнді белгіледі|author=Дина Шарипханова|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt; Бұл Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері өткізілген жетінші президенттік сайлау және 1999 жылдан бері қатарынан алтыншы кезектен тыс сайлау болмақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/toqaev-qazaqstan-halqyna-uendew-zhasady/|title=Тоқаев Қазақстан халқына үндеу жасады|author=Айнура Дарибаева|publisher=kaz.orda.kz|date=21 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 2022 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан халқына жолдауында президенттік мерзімнің ең көп санын екіден бір мерзімге дейін қысқартуды және президенттік мерзімін бес жылдан жеті жылға дейін ұлғайтуды ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6023618-tokaev-predlozhil-provesti-vneocherednye-vybory-prezidenta.html|title=Внеочередные выборы президента пройдут в Казахстане осенью|author=Динара Халдарова|publisher=zakon.kz|date=9 қыркүйек 2022|accessdate=9 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

Сайлау нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 81,31&amp;nbsp;% дауыс жинап, қайта сайланды. Оның ұлықтау рәсімі [[26 қараша]] күні өтті.

== Үміткерлері ==
[[File:2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы.jpg|thumb|2022 жылғы Қазақстан президентін сайлауда қолданылған дауыс беру парағы]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] екі мерзімге жұмыс істеу жоспары туралы айтып берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20220911/kezekten-tys-prezident-saylauy-qalay-otedi-27479714.html|title=Кезектен тыс президент сайлауы қалай өтеді|publisher=sputnik.kz|date=11 қыркүйек 2022|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Бұл оның 2024 жылғы сайлауға қатысатынын білдіреді&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|title=Выборы-2024 в Казахстане будут напряжёнными|accessdate=24 маусым 2022|archivedate=28 наурыз 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328225430/https://ia-centr.ru/experts/vyacheslav-shchekunskikh/vybory-2024-v-kazakhstane-budut-napryazhennymi/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

26 қыркүйек күні «[[Yntymaq]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» тіркелмеген партиясы өзінің басшысы [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]]ді сайлау үміткері ретінде ұсынды.&lt;ref&gt;Қайсар Алмас [https://vlast.kz/novosti/51815-glava-iniciativnoj-gruppy-partii-yntymaq-mejram-kazyken-gotov-ucastvovat-v-prezidentskih-vyborah.html Глава инициативной группы партии Yntymaq Мейрам Кажыкен готов участвовать в президентских выборах] vlast.kz. 26.9.2022.&lt;/ref&gt; Ол ОСК-нде күні тіркелді.&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/eng/news/acts/index.php?ID=7650 &quot;On the registration of Meiram Kazhyken as a candidate for the President of the Republic of Kazakhstan at the early elections of the President of the Republic of Kazakhstan scheduled for November 20, 2022&quot;] election.gov.kz. 15.10.2022&lt;/ref&gt;

30 қыркүйек күні [[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы]]ның XX кезектен тыс жиналысы өтті. Оның нәтижесінде партия атынан сайлауға қатысатын үміткер [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] таңдалды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-stal-pervyim-kandidatom-v-prezidentyi-479188/ Жигули Дайрабаев стал первым кандидатом в президенты] (орысша) tengrinews.kz. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/32059158.html Партия «Ауыл» выдвинула кандидата в президенты. Им стал Жигули Дайрабаев] (орысша) [[Азаттық радиосы]]. 30.09.2022.&lt;/ref&gt;

1 қазан күні [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы]] XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер — [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]].&lt;ref&gt;[https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/ Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды] stan.kz. 1 қазан 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://orda.kz/pervyj-kandidat/?utm_source=google.com&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=google.com&amp;utm_referrer=google.com Первый кандидат в президенты Казахстана — Жигули Дайрабаев] (орысша) orda.kz. 1 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

19 қазан күні [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] «[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атты Республикалық қоғамдық бірлестік атынан президент сайлауға үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/news/karakat-abden-zaregistrirovana-kandidatom-v-prezidentyi-480847/ Каракат Абден зарегистрирована кандидатом в президенты] tengrinews.kz. 9.10.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/karakat-abden-poluchila-registratsiyu-kandidata-v-prezidenty/32091676.html «Ты – казашка. Гордись!» Каракат Абден получила регистрацию кандидата в президенты] [[Азаттық радиосы]] 9.10.2022&lt;/ref&gt;

Келесі күні 20 ақпанда, «[[Қазақ аналары – дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» республикалық қоғамдық бірлестігі ұсынған [[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/saltanat-tursyinbekova-prezidenttkke-kandidat-retnde-trkeld-344280/ Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] tengrinews.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt; президентікке үміткер болып тіркелді.&lt;ref&gt;[https://sputnik.kz/20221020/ortalyq-saylau-komissiyasy-saltanat-tursynbekovany-prezidenttikke-kandidat-retinde-tirkedi-28644008.html Салтанат Тұрсынбекова президенттікке кандидат ретінде тіркелді] sputnik.kz. 20.10.2022&lt;/ref&gt;

== Бағалау ==
2022 жылдың басында [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Қазақстандағы жаппай наразылық]] — 2024 жылдың саяси циклына, атап айтқанда президенттік сайлауға дайындықтың басы болып табылады деген пікір айтылды&lt;ref name=&quot;Сайлау-2024&quot;/&gt;. 2024 жылғы дауыс беру 2019 жылы Нұрсұлтан Назарбаевтың кетуімен басталған биліктің ауысуының бір бөлігі болуы тиіс. Сарапшылардың пайымдауынша, қоғамдағы қарсылық көңіл-күйінің өсуі аясында бірнеше үкімет кландары арасында күрес орын алуы мүмкін.

Сонымен қатар, кезектен тыс президенттік сайлауда сұрақтар туындады. Ұлттық экономика министрі Әлібек Қуантыров Қазақстанда кезектен тыс президенттік сайлауды өткізуге арналған бюджет жеткілікті екенін айтты. Президенттің бастамаларына арнайы бөлінген қаражат бар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://bizmedia.kz/2022/09/03/kuantyrov-rk-est-dengi-na-dosrochnye-vybory/|title=Куантыров: У Казахстана есть деньги на досрочные выборы|publisher=bizmedia.kz|date=3 қыркүйек 2022|accessdate=3 қыркүйек 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Үгіт-насихат науқаны ==
Үгіт-насихат науқаны ресми түрде 2022 жылдың 21 қазанында сағат 18:00-де басталды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/el/prezident_sailaui_ugitnasihat_naukani_bastaldi_20221021205829 Президент сайлауы: Үгіт-насихат науқаны басталды!] n-news. 21.10.2022&lt;/ref&gt;

=== Қасым-Жомарт Тоқаев ===
[[File:Tokayev_poster_2022.jpg|солға|нобай|299x299 нүкте|Тоқаевтың сайлауалды тұғырнамасын насихаттайтын плакат, [[Астана]], 2 қараша 2022]]
[[File:Tokayev_bus_stop.jpg|солға|нобай|Тоқаевтың сайлауалды үгіті бар автобус тұрағы, [[Астана]], 31 қараша 2022]]

[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] 2022 жылғы 1 қыркүйекте халыққа Жолдауында қайта сайлауға түсетінін жариялады.

Тоқаев [[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]]ға кандидат болғаннан кейін ол «жақын болашақта» өзінің сайлауалды тұғырнамасының жариялануы туралы мәлімдеді. Өзінің жоспарында ол елді жан-жақты трансформациялау, азаматтардың әл-ауқатын арттыру жөніндегі шаралар, мемлекет, өңірлік және жаһандық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және көп бағытты сыртқы саясат сияқты мақсаттарын айтып кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-jakyin-arada-saylaualdyi-tugyirnamasyin-usyinatyinyin-343757/|title=Тоқаев жақын арада сайлауалды тұғырнамасын ұсынатынын жариялады|publisher=tengrinews.kz|date=6 қазан 2022|accessdate=26 қазан 2022}}&lt;/ref&gt;

Тоқаевтың сайлауалды бағдарламасы 2022 жылғы 28 қазанда оның сайлауалды веб-сайты іске қосылғаннан кейін жарияланды, ол үш блоктан тұратын: «Әділетті мемлекет, Әділетті экономика, Әділетті қоғам». Бұл сөз тіркесі кейінірек оның сайлауалды үгітінің &quot;ұраны&quot; болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаев сайлауалды сайтының бағдарламасы|publisher=toqaev2022.kz}}&lt;/ref&gt;

Тоқаев сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді «Әділетті Қазақстанды» құрудың «негізгі шарты» деп атап, азаматтарға бағытталған әлеуметтік инвестициялар «экономикалық өсудің негізі» болатынын атап өтті, ол қолжетімді және сапалы білім беруге, денсаулық сақтау саласын жақсартуға, ұлттық егемендікті нығайту, жастардың мемлекеттік басқаруға қатысуы үшін көбірек мүмкіндіктер ашу және қоршаған ортаны қорғауға уәде берді.

Тоқаевтың сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары 28 қазанда [[Абай облысы]]на барған сапарынан басталды, сол жерде ол және оның сайлауалды штабының өкілдері ақсақалдармен, зиялы қауыммен, колледж студенттерімен және жұмысшылармен кездесті.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://toqaev2022.kz/kk/programs|title=Тоқаевтың сайлауалды штабы: өңірлердегі кездесулер Абай облысынан басталды|publisher=kaz.elorda.info.kz|date=28 қазан 2022|accessdate=10 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Мейрам Қажыкен ===

2022 жылдың 21 қазанында сайлауалды штабының ашылуында «Ынтымақ» төрағасы және «[[Аманат кәсіподақтар достастығы]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» партиясы атынан шыққан үміткер [[Мейрам Зекешұлы Қажыкен]] өзінің сайлауалды бағдарламасының негізгі бағыттарын ашты, оның осы сөзінде азаматтық қоғамның дамуы мен әлеуметтік серіктестік аталған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/45707-umitker-meiram-kazhykennin-sailaualdy-shtaby-oz-zhumysyn-bastady|title=Үміткер Мейрам Қажыкеннің сайлауалды штабы өз жұмысын бастады|publisher=Azattyq-ruhy.kz|date=21 қараша 2022|accessdate=27 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

Оның «Игілік түбірі – ынтымақ» деп аталған бағдарламасы барлық [[Қазақтар|қазақстандық этностардың]] мәдени бірігуге, жоғары сапалы білімге кеңірек қол жеткізуге, азаматтық қоғамға көбірек шешім қабылдау функциялары бар мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруға, сот жүйесінің тәуелсіздігін және елдің қорғанысын арттыруға, тәуелсіз кәсіподақтарды нығайтуға, денсаулық сақтау және әлеуметтік салада әлеуметтік саясатты жүргізуге, еңбек жағдайлары мен жалақының өсуімен бірге қорғанысты дамытуға, [[экономика]]лық саладағы модернизация жүргізуге, сыртқы екіжақты келісімді арттыруға және экономикалық пен саяси егемендікті нығайтуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=kk|url=https://mssi.kz/kk/2022/10/24/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%b7%d0%b8%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%82%d1%96%d0%ba%d0%ba%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b8%d0%b4%d0%b0%d1%82-%d0%bc-%d2%9b%d0%b0%d0%b6%d1%8b%d0%ba%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%96/|title=ПРЕЗИДЕНТТІККЕ КАНДИДАТ М.ҚАЖЫКЕННІҢ САЙЛАУАЛДЫ БАҒДАРЛАМАСЫ «Игілік түбірі – ынтымақ»|publisher=mssi.kz|date=24 қазан 2022|accessdate=7 қараша 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Жигули Дайрабаев ===
 
[[Сурет:Dairabaev in Western Kazakhstan Region.png|thumb|Жигули Дайрабаев [[Батыс Қазақстан]]да, 18 қараша 2022]]

[[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық партиясы]] атынан шыққан президенттікке кандидат [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]тың сайлауалды бағдарламасында «дала демократиясы», жоғары рухани-адамгершілік мәдениет, қуатты аграрлық сектор және қуатты өңірлер қағидаттары қамтылып, ауылдық елді-мекендерде инфрақұрылымды одан әрі дамытуды жақтады. Қазақстан «аграрлық державаға» айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/570391-zh-dajrabaev-yzylorda-oblysyna-bardy|title=Ж.ДАЙРАБАЕВ ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНА БАРДЫ|author=24.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

23 қазанда Дайрабаев [[Астана]]дағы «Шапағат» коммуналдық базарына алғашқы үгіт-насихат жұмыстарына барды, онда ол өзінің сайлауалды тұғырнамасын таныстырған сатушылармен және сатып алушылармен кездесіп, Қазақстандағы азық-түлік бағасының өсуі мәселесін көтерді.

Сайлауалды штабының жетекшісі, [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылғы президент]]тікке бұрынғы кандидат [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]тың айтуынша, оның филиалдары 20 облыстың барлығында, сонымен қатар 164 ауылдық округ пен 37 ауданда 222 бөлімше жұмыс істейтін болады.

Алайда Дайрабаевтың үгіт-насихатында даулары да болды. Мысалы, [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]]тың Дайрабаевты сынға алып, оның &quot;Ауыл партиясында емес те екен&quot; деп айыптағаны. Осыған жауап ретінде Жигули Дайрабаев видеоға түсіп, Нұрлан Әуесбаевты бетпе-бет кездесуге және дебат ұйымдастыруға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/jiguli-dayrabaev-predlojil-nurlanu-auesbaevu-pogovorit-tet-a-481892/|title=Жигули Дайрабаев предложил Нурлану Ауесбаеву поговорить &quot;тет-а-тет&quot;|author=tengrinews|date=1.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Қарақат Әбден ===

[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы]] атынан президенттікке үміткер [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден]] мемлекеттің басты байлығы — тұлғаның өзі деген ұстаныммен қазақстандық азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеру және отбасылардың лайықты өмір сүруін қамтамасыз ету үшін үгіт-насихат жүргізді. Оның жарияланған сайлауалды бағдарламасы өзін-өзі «әлеуметтік бағыттағы», әсіресе отбасыларға, балаларға, жастар мен қарттарға қатысты сипаттады: отбасы институтын нығайтуға, бос уақытты тегін өткізуді кеңейтуге және білім беру нысандарын салуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221028025806/https://abden.kz/src/pdf/abden_program.pdf|title=&quot;Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат Қарақат Әбденнің сайлауалды БАҒДАРЛАМАСЫ&quot;|author=abden.kz|date=21.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әбден өзінің алғашқы үгіт-насихат сапарында 22 қазанда [[Астана]] маңындағы [[Қосшы]] және [[Қоянды (Ақмола облысы)|Қоянды]] жерлерін аралап, сайлаушылармен мәселелер талқылап, бағдарламасын таныстырды. 1 қарашада Әбден Қазақстанда [[Хэллоуин]] мерекесіне тыйым салуды ұсынды. 12 қараша күні Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салу керек деген ұсыныс айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/137351|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге тұрмысқа шыққан қазақ қыздарына салық салуды ұсынды|author=adyrna.kz|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/qaraqat-aebden-sheteldikterge-neke-salyghyn-engizwdi-usyndy/|title=Қарақат Әбден шетелдіктерге неке салығын енгізуді ұсынды|author=Ләззат Нұрсапақызы|date=12.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2022/11/11/227467/|title=Дебаты: Каракат Абден предлагает обложить большими налогами девушек, выходящих замуж за иностранцев|author=ktk.kz|date=12.11.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Оның бұл ұсынысы көпшілікпен сынға алынды.

=== Салтанат Тұрсынбекова ===
[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова]] «[[Қазақ аналары — дәстүрге жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» атынан ұсынылғаннан кейін «[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] белгілеген стратегияны» ұстану қажеттігін және оның сайлауалды науқаны «халықаралық саясаттағы жағдайға» қатысты мәселелерді шешуге емес, әлеуметтік мәселелерге назар аударатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/novosti/52070-pravozasitnica-saltanat-tursynbekova-stanet-ese-odnim-kandidatom-v-prezidenty.html|title=Правозащитница Салтанат Турсынбекова станет еще одним кандидатом в президенты|author=Дмитрий Мазоренко|date=11.10.2022|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Тұрсынбекова үгіт-насихат жұмыстарын негізінен заңның үстемдігі мәселесіне арнады, онда ол Қазақстанда отбасындағы зорлық-зомбылық пен балаларды қорлаудың көбейгенін атап өтіп, халықтың сот төрелігіне деген сенімін жақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://st22.kz/programkz|title=&quot;Сайлау бағдарламасы&quot;|author=st22.kz|date=28.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 26 ​​қазанында Тұрсынбекова [[Қарағанды]] қаласында сайлауалды науқанын бастады, онда құқық қорғаушылармен, заңгерлермен, магистранттармен, тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарымен және адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін түрлі үкіметтік емес ұйымдардың мүшелерімен кездесулер өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/saltanat-tursynbekova-karagandy-kalasyna-bardy|title=&quot;Салтанат Тұрсынбекова Қарағанды қаласына барды&quot;|author=inbusiness.kz|date=26.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Тұрсынбекова өзінің &quot;президент атану үшін бара жатқан жоқ&quot; екенін және &quot;сайлауға түскен кандидаттың бәрі тек президент болу үшін түспейтін шығар&quot; ойлағанын айтқаны үшін даудың нысанасына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/prezident-atanu-ushin-bara-zhatkan-zhokpin-kazakstanda-371873/|title=&quot;Президент атану үшін бара жатқан жоқпын&quot;: Қазақстанда кезектен тыс сайлауға үміткерлер саяси додаға түсудегі мақсаттары туралы айтты|author=stan.kz|date=11.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

=== Нұрлан Әуесбаев ===

Оппозициялық [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] құрылғаннан бері тіркелген бірінші және жалғыз кандидат [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] сайлауалды үгіт науқанын «Еркіндік. Әділдік. Ынтымақ!» ұранымен жүргізді. Ол Қазақстанның тәуелсіздігінің соңғы отыз жылындағы мәселелерді, ең алдымен, [[COVID-19 пандемиясы]]ның салдарын жоюды мақсат етіп, әлеуметтік демократия құндылықтары «олигархтар мен шетелдік саясаткерлер» тудырған кейінгі өсіп келе жатқан мәселелерді шешеді деп уәде берді. Оның сайлауалды тұғырнамасы [[атқарушы билік]]ті орталықсыздандыруды, [[олигархия]]мен күресу мақсатында «басқарушы таптың» қолындағы оффшорлық активтерді қайтаруды, әрбір азаматтың қажеттілігін ескере отырып өмір сүру деңгейін жақсартуды және мәртебесін сақтай отырып, сауда келіссөздері арқылы егемендікті арттыруды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/zhanalyktar/320-zhsdp-atynan-prezidenttikke-mitker-uesbaev-n-rlan-satybaldy-lyny-sajlaualdy-ba-darlamasy|title=&quot;ЖСДП атынан Президенттікке үміткер Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлының сайлауалды бағдарламасы&quot;|author=osdp.kz|date=27.10.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Әуесбаев алғашқы үгіт науқанын 2022 жылы 22 қазанда [[Қарағанды облысы]]ның [[Шахтинск]] қаласында өткізіп, жұмысшылармен кездесіп, өзінің сайлауалды тұғырнамасының басымдықтарына тоқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/165765/|title=&quot;Нұрлан Әуесбаев Шахтинск қаласы тұрғындарымен кездесті&quot;|author=Данияр Асылбек, qazaqstan.tv|date=10.11.2022|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Үміткер
!Партиясы
!Дауыс саны
!%
|-
| style=&quot;background-color:#55B49F&quot; |
|'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]'''
|[[Халықтық коалиция (Қазақстан)|Халықтық коалиция]] ([[Партиясыз]])
|6 456 392
|81,31
|-
| style=&quot;background-color:#0A5B2D;&quot; |
|[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]]
|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] ([[Партиясыз]])
|271 641
|3,42
|-
| style=&quot;background-color:#AE1622;&quot; |
|[[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]]
|[[Кәсіби әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық альянсы|КӘҚҰА]] ([[Аманат]])
|206 206
|2,6
|-
| style=&quot;background-color:#7D5D9C;&quot; |
|[[Мейрам Зекешұлы Қажыкен|Мейрам Қажыкен]]
|[[Аманат кәсіподақтар достастығы]] ([[Ынтымақ (партия, Қазақстан)|Ынтымақ]])
|200 907
|2,53
|-
| style=&quot;background-color:#28176F;&quot; |
|[[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев|Нұрлан Әуесбаев]]
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|176 116
|2,22
|-
| style=&quot;background-color:#F89B4D;&quot; |
|[[Салтанат Пархатқызы Тұрсынбекова|Салтанат Тұрсынбекова]]
|[[Қазақ аналары — дәстүрге жол|ҚА—ДЖ]] ([[Аманат]])
|168 731
|2,12
|-
| style=&quot;background-color:black;&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Бәріне қарсымын]]
|460 484
|5,8
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |'''Жалпы'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''8 300 046'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''100,00'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамды дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |7 940 477
| style=&quot;text-align:left;&quot; |99,57
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Жарамсыз дауыс саны
| style=&quot;text-align:left;&quot; |359 569
| style=&quot;text-align:left;&quot; |0,43
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Тіркелген сайлаушылар
| style=&quot;text-align:left;&quot; |11 953 465
| style=&quot;text-align:left;&quot; |69,44
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Дереккөзі:&lt;ref name=&quot;natiyje&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obyyavlenyi-itogi-vyiborov-prezidenta-v-kazahstane-483885/|title=Объявлены итоги выборов президента в Казахстане|lang=ru|date=2022-11-22|publisher=tengrinews|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sandar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/za-kasym-zhomarta-tokaeva-progolosovali-81-31-cik-ozvuchil-predvaritel-nye-itogi-vyborov_a4004237|title=За Касым-Жомарта Токаева проголосовали 81,31 % - ЦИК озвучила предварительные итоги выборов|lang=ru|date=2022-11-21|author=КҮЗЕКБАЙ, Ақбота|publisher=kazinform|accessdate=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;
|}

== Сын ==

=== ЕҰУ ғалымдарының айыптары  ===
2022 жылғы 8 қыркүйекте «Current Time» атты [[чехия]]лық сайт [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінің]] қазақстандық ғалымдары жасаған айыптар туралы хабарлады. Ғалымдардың айтуы бойынша оларды университет басшылығы президент Тоқаевтың реформаларын қолдасын деп мәжбүрлеп, жұмысынан шығарамыз деп қорқытты. Университет бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды.&lt;ref&gt;[https://www.currenttime.tv/a/media-plan-kto-kogda-v-kakih-smi-dolzhen-rashvalivat-uchenye-v-kazahstane-zayavili-chto-zastavlyayut-reklamirovat-poslanie-tokaeva/32024270.html &quot;Медиаплан, кто, когда, в каких СМИ должен расхваливать&quot;. Ученые в Казахстане заявили, что их заставляют рекламировать Токаева] (орысша) currenttime.tv. &quot;Кім, кімді, қай БАҚ-та мақтайтыны жоспарланған&quot;. Қазақстан ғалымдары Тоқаевты жарнамалауға мәжбүрміз деп отыр. 13.9.2022&lt;/ref&gt;

=== Интернет нашарлауы ===

2022 жылғы қыркүйектің соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша интернет желісіндегі үзілістер орын алды. Оқиға Президент Тоқаевтың мұнай және сирек металл саласындағы активтерге иелік еткені жайлы мақала жариялануымен тұспа-тұс келді. The Public Eye мақаласына сенсек, Тоқаев өзінің ұлы Тимур Тоқаев атымен Швейцариялық оффшор компаниялары көмегімен ақша жылыстаумен айналысады. Осы күндері түрлі тәуелсіз ақпарат сайттарының пайдаланушылары сайттарға кіре алмады және кірумен қиыншылдықтарға тап болды. [[Қазақтелеком]] акционерлік қоғамы 25 қыркүйекте берген ресми жауабында бұл мәселені шетелден жасалған DDoS-шабуылдарды айыптады.

NetBlocks Қазақстандағы интернет байланысы номиналды деңгейден 23&amp;nbsp;%-ға төмендегенін және NetBlocks атқарушы директоры Альп Токер бұл оқиғаның «интернет үзілісінен өзгеше» болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/32055675.html NetBlocks Қазақстан аумағында интернет байланыстың нашарлағанын тіркеді] [[Азаттық радиосы]]. 28.9.2022&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті]] интернет нашарлауын кибершабуылдар деп сипаттады.&lt;ref&gt;[https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ ҚАЗНЭТ ХАКЕРЛЕР ШАБУЫЛЫНА ҰШЫРАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014020857/https://sts.kz/kz/2022/09/28/kaznet-atakovan-hakeram/ |date=2022-10-14 }} sts.kz. 28.9.2022&lt;/ref&gt;

Тоқаев 30 қыркүйекте [[Абай облысы]]на сапары кезінде алдағы сайлау учаскелеріне жасалған кибершабуылдарды «ел ішінде төңкеріс ұйымдастыруға» әрекеттенген «сыртқы күштерді» айыптаған. Ақорда баспасөз сайтында оның бұл сөзі жазылмаған.&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/news/2022/09/30/tokaev-cyberattacks/ Токаев связал атаки на казахстанский сегмент интернета с предстоящими выборами; на сайте Акорды эту цитату не опубликовали] {{ref-ru}} ''mediazona.ca.'' 30.9.2022&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

{{Қазақстан сайлаулары}}

[[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]]
[[Санат:2022 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>0lytmt02yydoobyv4fqgg2kswi9w811</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қытай азаматтарына қойылатын визалық талаптар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>704431</id>
    <revision>
      <id>3578044</id>
      <parentid>3245391</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T03:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>101961</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:People's Republic of China Biometric passport.jpg]] → [[File:Chinese passport.svg]]</comment>
      <origin>3578044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="0u466otslptvuq6i3kby5xj3xcchsy6" xml:space="preserve">{{Шатастырмаңыз|Қытай Республикасы азаматтарына қойылатын визалық талаптар{{!}}Қытай Республикасы азаматтарына қойылатын визалық талаптармен}}[[Сурет:Chinese passport.svg|нобай|Қытай азаматының төлқұжаты]]
'''Қытай азаматтарына арналған визалық талаптар''' — бұл басқа мемлекеттердің билігі [[Қытай]] азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Төлқұжат статистикасы
!Ел
!Визасыз елдер
саны
!Қозғалыс
еркіндігі
!Дереккөз
|-
|{{Байрақ|Қытай}}
|80
|[[Henley паспорт индексі|64-орын]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global Ranking – Passport Index 2019|url=https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2019/HPI_Q3_Global_Ranking_190701.pdf|publisher=Henley &amp; Partners|access-date=3 July 2019}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тарих ==
2014 жылдың ақпанына дейін Қытайдың иммиграциялық билігі, әдетте, материктік Қытай азаматтарына баратын елге жарамды визасыз ұшатын рейстерге отыруға рұқсат бермеді, тіпті егер баратын ел келген кезде Қытай төлқұжаттарының иелеріне виза берсе де, егер кетуді қоғамдық қауіпсіздік министрлігі мақұлдамаса. Егер саяхатшының үшінші елдің визасы және бастапқы баратын елден үшінші елге қосылатын рейсі болса, ерекшеліктер болуы мүмкін. 

2000-ші жылдардың онжылдығында елдің төлқұжат индексі тұрақты түрде жақсарды - 2010 жылғы 42-ден 2023 жылы 85 елге/аумаққа дейін, бұл оның 12 жылдағы ұтқырлығын екі есеге арттырды. Бұрын көрсетілгендей, соңғы жылдары көбірек елдер материктік Қытайдың төлқұжат иелері үшін визалық шектеулерді алып тастады және көптеген елдер материктік Қытайдан келген туристер ұсынатын үлкен туристік нарықты тарту тәсілі ретінде шектеулерді алып тастауды жалғастыруда.

== Виза талаптарының картасы ==
[[Сурет:Visa Requirements for Chinese Citizens.svg|ортаға|нобай|800x800 нүкте|Визалық талаптар картасы Қытай азаматтарына арналған визалық талаптар картасы кәдімгі қытай төлқұжатымен{{legend|#002377|{{Байрақ|Қытай}}}} {{legend|#FFD000|Гонконг САР мен Макао САР–ға кіру-шығу рұқсаты қажет}} {{legend|#FFA500|Тайваньға (Қытай Республикасы)шығуға және кіруге рұқсат қажет}} {{legend|#22B14C|Виза қажет емес}} {{legend|#79D343|Виза келген кезде де, интернетте де қол жетімді}} {{legend|#B5E61D|Келген кездегі виза}} {{legend|#61C7A1|Электронды виза}}  {{legend|#C0C0C0|Виза алдын ала қажет}} {{legend|#555555|Туристердің кіруіне шектеу}}]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азаматтығына байланысты визалық талаптар}}
[[Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар]]</text>
      <sha1>0u466otslptvuq6i3kby5xj3xcchsy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фабьен Урега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>707856</id>
    <revision>
      <id>3578090</id>
      <parentid>3569112</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3578090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2591" sha1="miaovi4ll6qyvfi2wr7zbe91f8vo1bw" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |туған күні                  = 07.12.1992
 |туған жері                  = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
 |азаматтығы                  = {{ту|Франция}} [[Франция]]
 |бойы                        = 178
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
 |қазіргі клуб                = {{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]
 |клубтары                    = {{футбол карьерасы
|2011—2013|{{ту|Франция}} Дранси|41 (1)
|2013—2015|{{ту|Франция}} [[Гавр (футбол клубы)|Гавр 2]]|32 (4)
|2015—2016|{{ту|Бельгия}} Виртон|8 (0)
|2017—2018|{{ту|Франция}} Дранси|24 (5)
|2018—2019|{{ту|Франция}} [[Париж (футбол клубы)|Париж]]|27 (0)
|2019—2021|{{ту|Франция}} [[Сошо (футбол клубы)|Сошо]]|46 (3)
|2021—2022|{{ту|Франция}} [[Орлеан (футбол клубы)|Орлеан]]|10 (1)
|2022|{{ту|Литва}} [[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|32 (5)
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|30 (1)
|2025—    |{{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]|40 (9)
}}
}}
'''Фабьен Урега''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Fabien Ourega''; 7 желтоқсан 1992,&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/216533 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt; [[Париж]], [[Франция]]) — франциялық футболшы,  жартылай қорғаушы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

; «Жальгирис»

* Литва чемпионы: 2022
* Литва Кубогы: 2022

'''&quot;Астана&quot;'''

* Қазақстан суперкубогы: 2023
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://toplyga.lt/zaidejas/fabien-ourega toplyga.lt (lt)]
* [https://int.soccerway.com/players/-/202077/ SOCCERWAY]
* [https://globalsportsarchive.com/people/soccer/fabien-ourega/73326/ Globalsportsarchive]

{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Сошо ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жальгирис ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>miaovi4ll6qyvfi2wr7zbe91f8vo1bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>714660</id>
    <revision>
      <id>3578150</id>
      <parentid>3541116</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mitte27</username>
        <id>29567</id>
      </contributor>
      <origin>3578150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205071" sha1="676wa320frzajipjqchozc8s1ee0qd5" xml:space="preserve">Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 5351 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:10_000_popular_names_and_surnames_of_kazakhs_of_Kazakhstan_2023.pdf|title=English:  10 000 popular Kazakh names and surnames of Kazakhstan (2023). Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша|last=Casserium|date=2023-10-06|access-date=2023-10-13}}&lt;/ref&gt; Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар.

== Ер есімдерінің тізімі ==
{| style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;width:50%;&quot; |

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible sticky-header&quot;
|+Тізім
! !! Ерлер !! Аттас саны
|-
! 1
| [[Азамат]] || 62 719
|-
! 2
| [[Серик]] || 55 219
|-
! 3
| [[Алихан]] || 52 314
|-
! 4
| [[Марат]] || 51 857
|-
! 5
| [[Нурлан]] || 51 040
|-
! 6
| [[Ерлан]] || 50 172
|-
! 7
| [[Руслан]] || 48 698
|-
! 8
| [[Ерасыл]] || 47 205
|-
! 9
| [[Арман]] || 45 769
|-
! 10
| [[Данияр]] || 45 703
|-
! 11
| [[Бауыржан]] || 43 396
|-
! 12
| [[Кайрат]] || 43 105
|-
! 13
| [[Ержан]] || 42 812
|-
! 14
| [[Талгат]] || 41 254
|-
! 15
| [[Диас]] || 37 100
|-
! 16
| [[Канат]] || 35 336
|-
! 17
| [[Мурат]] || 34 965
|-
! 18
| [[Мирас]] || 34 733
|-
! 19
| [[Рамазан]] || 34 691
|-
! 20
| [[Нұрислам]] || 34 359
|-
! 21
| [[Санжар]] || 33 330
|-
! 22
| [[Ербол]] || 31 746
|-
! 23
| [[Айсұлтан]] || 31 069
|-
! 24
| [[Дамир]] || 29 717
|-
! 25
| [[Нуржан]] || 27 980
|-
! 26
| [[Алдияр]] || 27 759
|-
! 27
| [[Аскар]] || 27 707
|-
! 28
| [[Нұрасыл]] || 27 428
|-
! 29
| [[Арсен]] || 27 376
|-
! 30
| [[Айбек]] || 26 541
|-
! 31
| [[Жандос]] || 26 385
|-
! 32
| [[Болат]] || 26 183
|-
! 33
| [[Дархан]] || 25 990
|-
! 34
| [[Бекзат]] || 25 713
|-
! 35
| [[Амир]] || 25 557
|-
! 36
| [[Самат]] || 25 222
|-
! 37
| [[Берик]] || 24 974
|-
! 38
| [[Асхат]] || 24 936
|-
! 39
| [[Олжас]] || 24 813
|-
! 40
| [[Али]] || 24 809
|-
! 41
| [[Нұрсұлтан]] || 24 501
|-
! 42
| [[Ислам]] || 24 154
|-
! 43
| [[Тимур]] || 24 108
|-
! 44
| [[Мадияр]] || 23 840
|-
! 45
| [[Айдос]] || 23 525
|-
! 46
| [[Алмас]] || 22 646
|-
! 47
| [[Куаныш]] || 21 697
|-
! 48
| [[Аян]] || 21 314
|-
! 49
| [[Аслан]] || 21 239
|-
! 50
| [[Ернар]] || 21 231
|-
! 51
| [[Алинұр]] || 20 441
|-
! 52
| [[Даурен]] || 20 311
|-
! 53
| [[Әділет]] || 20 144
|-
! 54
| [[Асылбек]] || 20 097
|-
! 55
| [[Ерболат]] || 19 947
|-
! 56
| [[Ермек]] || 19 383
|-
! 57
| [[Дастан]] || 19 243
|-
! 58
| [[Айдын]] || 19 128
|-
! 59
| [[Нұрдәулет]] || 19 084
|-
! 60
| [[Абай]] || 18 576
|-
! 61
| [[Даулет]] || 18 364
|-
! 62
| [[Максат]] || 18 074
|-
! 63
| [[Расул]] || 17 684
|-
! 64
| [[Айдар]] || 17 633
|-
! 65
| [[Бауржан]] || 17 599
|-
! 66
| [[Нурсултан]] || 17 083
|-
! 67
| [[Ерсұлтан]] || 16 426
|-
! 68
| [[Омар]] || 16 411
|-
! 69
| [[Алибек]] || 16 332
|-
! 70
| [[Дидар]] || 16 229
|-
! 71
| [[Бексұлтан]] || 16 185
|-
! 72
| [[Алишер]] || 16 063
|-
! 73
| [[Сұлтан]] || 15 682
|-
! 74
| [[Абзал]] || 15 545
|-
! 75
| [[Саят]] || 15 399
|-
! 76
| [[Дарын]] || 15 261
|-
! 77
| [[Ернұр]] || 15 261
|-
! 78
| [[Абылай]] || 15 108
|-
! 79
| [[Әлихан]] || 15 057
|-
! 80
| [[Бекжан]] || 14 987
|-
! 81
| [[Медет]] || 14 968
|-
! 82
| [[Мансур]] || 14 893
|-
! 83
| [[Жанат]] || 14 830
|-
! 84
| [[Мейрамбек]] || 14 780
|-
! 85
| [[Еркебұлан]] || 14 695
|-
! 86
| [[Әли]] || 14 489
|-
! 87
| [[Мансұр]] || 14 393
|-
! 88
| [[Ринат]] || 14 270
|-
! 89
| [[Бекарыс]] || 14 242
|-
! 90
| [[Дінмұхаммед]] || 14 090
|-
! 91
| [[Жанболат]] || 14 035
|-
! 92
| [[Бейбарыс]] || 13 930
|-
! 93
| [[Батырхан]] || 13 874
|-
! 94
| [[Айбар]] || 13 826
|-
! 95
| [[Нұржан]] || 13 709
|-
! 96
| [[Ильяс]] || 13 689
|-
! 97
| [[Жасулан]] || 13 668
|-
! 98
| [[Дулат]] || 13 617
|-
! 99
| [[Асылхан]] || 13 616
|-
! 100
| [[Рауан]] || 13 586
|-
! 101
| [[Бақдәулет]] || 13 570
|-
! 102
| [[Алан]] || 13 384
|-
! 103
| [[Қуаныш]] || 13 355
|-
! 104
| [[Темірлан]] || 13 263
|-
! 105
| [[Мақсат]] || 13 158
|-
! 106
| [[Алтынбек]] || 13 131
|-
! 107
| [[Алмат]] || 12 827
|-
! 108
| [[Ибраһим]] || 12 766
|-
! 109
| [[Азат]] || 12 723
|-
! 110
| [[Ануар]] || 12 679
|-
! 111
| [[Аңсар]] || 12 606
|-
! 112
| [[Жасұлан]] || 12 451
|-
! 113
| [[Бахтияр]] || 12 414
|-
! 114
| [[Рустем]] || 12 295
|-
! 115
| [[Асылжан]] || 12 231
|-
! 116
| [[Амангельды]] || 12 178
|-
! 117
| [[Асет]] || 11 959
|-
! 118
| [[Мейіржан]] || 11 945
|-
! 119
| [[Еркин]] || 11 815
|-
! 120
| [[Мухтар]] || 11 772
|-
! 121
| [[Арлан]] || 11 713
|-
! 122
| [[Бакытжан]] || 11 705
|-
! 123
| [[Әмір]] || 11 678
|-
! 124
| [[Еркебулан]] || 11 665
|-
! 125
| [[Заңғар]] || 11 615
|-
! 126
| [[Нурбол]] || 11 524
|-
! 127
| [[Мағжан]] || 11 187
|-
! 128
| [[Абылайхан]] || 11 135
|-
! 129
| [[Қайсар]] || 11 122
|-
! 130
| [[Сакен]] || 11 056
|-
! 131
| [[Султан]] || 11 021
|-
! 132
| [[Муслим]] || 10 902
|-
! 133
| [[Думан]] || 10 842
|-
! 134
| [[Дәулет]] || 10 804
|-
! 135
| [[Рустам]] || 10 727
|-
! 136
| [[Елдос]] || 10 670
|-
! 137
| [[Галымжан]] || 10 604
|-
! 138
| [[Мади]] || 10 403
|-
! 139
| [[Әлинұр]] || 10 237
|-
! 140
| [[Еламан]] || 10 229
|-
! 141
| [[Сабит]] || 10 124
|-
! 142
| [[Жанибек]] || 10 010
|-
! 143
| [[Бекболат]] || 9 949
|-
! 144
| [[Рахат]] || 9 834
|-
! 145
| [[Ахмет]] || 9 777
|-
! 146
| [[Нурболат]] || 9 769
|-
! 147
| [[Жомарт]] || 9 757
|-
! 148
| [[Нурбек]] || 9 505
|-
! 149
| [[Нұрали]] || 9 479
|-
! 150
| [[Нариман]] || 9 470
|-
! 151
| [[Алмаз]] || 9 416
|-
! 152
| [[Аманжол]] || 9 375
|-
! 153
| [[Әділ]] || 9 262
|-
! 154
| [[Даниял]] || 9 255
|-
! 155
| [[Темирлан]] || 9 236
|-
! 156
| [[Сырым]] || 9 220
|-
! 157
| [[Ералы]] || 9 182
|-
! 158
| [[Нурлыбек]] || 9 123
|-
! 159
| [[Бахытжан]] || 8 920
|-
! 160
| [[Нұрлан]] || 8 882
|-
! 161
| [[Амирхан]] || 8 875
|-
! 162
| [[Саян]] || 8 873
|-
! 163
| [[Альтаир]] || 8 861
|-
! 164
| [[Тамерлан]] || 8 777
|-
! 165
| [[Ансар]] || 8 663
|-
! 166
| [[Даниал]] || 8 568
|-
! 167
| [[Нұрбек]] || 8 514
|-
! 168
| [[Серік]] || 8 432
|-
! 169
| [[Болатбек]] || 8 353
|-
! 170
| [[Бекнұр]] || 8 327
|-
! 171
| [[Сержан]] || 8 293
|-
! 172
| [[Шыңғыс]] || 8 236
|-
! 173
| [[Асан]] || 8 193
|-
! 174
| [[Нұрболат]] || 8 102
|-
! 175
| [[Женис]] || 8 018
|-
! 176
| [[Қанат]] || 7 966
|-
! 177
| [[Нұрбол]] || 7 959
|-
! 178
| [[Райымбек]] || 7 891
|-
! 179
| [[Дінмұхамед]] || 7 888
|-
! 180
| [[Багдат]] || 7 767
|-
! 181
| [[Бақытжан]] || 7 671
|-
! 182
| [[Адиль]] || 7 660
|-
! 183
| [[Мәди]] || 7 446
|-
! 184
| [[Мұхаммед]] || 7 308
|-
! 185
| [[Арнұр]] || 7 229
|-
! 186
| [[Ақжол]] || 7 213
|-
! 187
| [[Асқар]] || 7 159
|-
! 188
| [[Хамза]] || 7 127
|-
! 189
| [[Ерик]] || 7 122
|-
! 190
| [[Габит]] || 7 004
|-
! 191
| [[Дәурен]] || 6 986
|-
! 192
| [[Марлен]] || 6 977
|-
! 193
| [[Алижан]] || 6 973
|-
! 194
| [[Әбілмансұр]] || 6 910
|-
! 195
| [[Бакыт]] || 6 897
|-
! 196
| [[Нурдаулет]] || 6 887
|-
! 197
| [[Қайрат]] || 6 887
|-
! 198
| [[Жалғас]] || 6 847
|-
! 199
| [[Алинур]] || 6 785
|-
! 200
| [[Саламат]] || 6 783
|-
! 201
| [[Әлішер]] || 6 777
|-
! 202
| [[Абдурахман]] || 6 742
|-
! 203
| [[Ілияс]] || 6 698
|-
! 204
| [[Куандык]] || 6 627
|-
! 205
| [[Амантай]] || 6 583
|-
! 206
| [[Бахыт]] || 6 539
|-
! 207
| [[Жәнібек]] || 6 522
|-
! 208
| [[Жантөре]] || 6 497
|-
! 209
| [[Муратбек]] || 6 456
|-
! 210
| [[Ардак]] || 6 379
|-
! 211
| [[Батыр]] || 6 364
|-
! 212
| [[Нургали]] || 6 349
|-
! 213
| [[Серикбай]] || 6 301
|-
! 214
| [[Булат]] || 6 293
|-
! 215
| [[Нұрдаулет]] || 6 281
|-
! 216
| [[Мерей]] || 6 271
|-
! 217
| [[Ергали]] || 6 263
|-
! 218
| [[Нұрәли]] || 6 259
|-
! 219
| [[Айбол]] || 6 194
|-
! 220
| [[Берік]] || 6 141
|-
! 221
| [[Азиз]] || 6 114
|-
! 222
| [[Ұлан]] || 6 106
|-
! 223
| [[Талғат]] || 6 086
|-
! 224
| [[Нұрмұхаммед]] || 6 075
|-
! 225
| [[Нұртас]] || 6 047
|-
! 226
| [[Мұстафа]] || 6 043
|-
! 227
| [[Куат]] || 6 001
|-
! 228
| [[Жаксылык]] || 5 973
|-
! 229
| [[Ерхан]] || 5 965
|-
! 230
| [[Ибрахим]] || 5 931
|-
! 231
| [[Ғалымжан]] || 5 931
|-
! 232
| [[Абдулла]] || 5 893
|-
! 233
| [[Сабыржан]] || 5 859
|-
! 234
| [[Нұрлыбек]] || 5 828
|-
! 235
| [[Әлібек]] || 5 761
|-
! 236
| [[Орынбасар]] || 5 737
|-
! 237
| [[Жансерік]] || 5 703
|-
! 238
| [[Мейрам]] || 5 691
|-
! 239
| [[Нұрхан]] || 5 688
|-
! 240
| [[Бағлан]] || 5 655
|-
! 241
| [[Әмірхан]] || 5 654
|-
! 242
| [[Әсет]] || 5 613
|-
! 243
| [[Бағдат]] || 5 566
|-
! 244
| [[Алимжан]] || 5 565
|-
! 245
| [[Ердәулет]] || 5 542
|-
! 246
| [[Шерхан]] || 5 525
|-
! 247
| [[Артур]] || 5 512
|-
! 248
| [[Гани]] || 5 489
|-
! 249
| [[Әділхан]] || 5 483
|-
! 250
| [[Батырбек]] || 5 468
|-
! 251
| [[Эльдар]] || 5 459
|-
! 252
| [[Арслан]] || 5 422
|-
! 253
| [[Айсултан]] || 5 418
|-
! 254
| [[Арыстан]] || 5 410
|-
! 255
| [[Имран]] || 5 402
|-
! 256
| [[Жарас]] || 5 389
|-
! 257
| [[Бейбит]] || 5 372
|-
! 258
| [[Аман]] || 5 359
|-
! 259
| [[Бекасыл]] || 5 358
|-
! 260
| [[Исмаил]] || 5 315
|-
! 261
| [[Елнұр]] || 5 311
|-
! 262
| [[Акылбек]] || 5 302
|-
! 263
| [[Малик]] || 5 278
|-
! 264
| [[Фархат]] || 5 227
|-
! 265
| [[Нурали]] || 5 152
|-
! 266
| [[Адилбек]] || 5 141
|-
! 267
| [[Жігер]] || 5 123
|-
! 268
| [[Улан]] || 5 119
|-
! 269
| [[Айтөре]] || 5 099
|-
! 270
| [[Досжан]] || 5 089
|-
! 271
| [[Айқын]] || 5 035
|-
! 272
| [[Алтай]] || 4 998
|-
! 273
| [[Ибрагим]] || 4 984
|-
! 274
| [[Нұржігіт]] || 4 974
|-
! 275
| [[Бақдаулет]] || 4 962
|-
! 276
| [[Әміре]] || 4 939
|-
! 277
| [[Әділжан]] || 4 909
|-
! 278
| [[Кенжебек]] || 4 901
|-
! 279
| [[Алим]] || 4 890
|-
! 280
| [[Мұрат]] || 4 883
|-
! 281
| [[Баглан]] || 4 879
|-
! 282
| [[Асанали]] || 4 828
|-
! 283
| [[Бексултан]] || 4 820
|-
! 284
| [[Жумабек]] || 4 766
|-
! 285
| [[Ерқанат]] || 4 735
|-
! 286
| [[Елдар]] || 4 722
|-
! 287
| [[Ерназар]] || 4 716
|-
! 288
| [[Нұриман]] || 4 699
|-
! 289
| [[Санат]] || 4 626
|-
! 290
| [[Ердос]] || 4 616
|-
! 291
| [[Дияр]] || 4 597
|-
! 292
| [[Марғұлан]] || 4 589
|-
! 293
| [[Ренат]] || 4 557
|-
! 294
| [[Нұрбақыт]] || 4 549
|-
! 295
| [[Мухит]] || 4 542
|-
! 296
| [[Тулеген]] || 4 505
|-
! 297
| [[Нұрым]] || 4 505
|-
! 298
| [[Казбек]] || 4 478
|-
! 299
| [[Манас]] || 4 478
|-
! 300
| [[Иса]] || 4 453
|-
! 301
| [[Толеген]] || 4 422
|-
! 302
| [[Нұрғиса]] || 4 418
|-
! 303
| [[Мухаммад]] || 4 405
|-
! 304
| [[Галым]] || 4 391
|-
! 305
| [[Нурислам]] || 4 379
|-
! 306
| [[Ахмад]] || 4 379
|-
! 307
| [[Жанарыс]] || 4 372
|-
! 308
| [[Нуркен]] || 4 371
|-
! 309
| [[Адилет]] || 4 352
|-
! 310
| [[Жақсылық]] || 4 341
|-
! 311
| [[Таир]] || 4 341
|-
! 312
| [[Ернур]] || 4 341
|-
! 313
| [[Иманғали]] || 4 335
|-
! 314
| [[Махамбет]] || 4 310
|-
! 315
| [[Рахымжан]] || 4 272
|-
! 316
| [[Манарбек]] || 4 237
|-
! 317
| [[Әділбек]] || 4 216
|-
! 318
| [[Жаслан]] || 4 214
|-
! 319
| [[Жалгас]] || 4 201
|-
! 320
| [[Назар]] || 4 193
|-
! 321
| [[Жандарбек]] || 4 133
|-
! 322
| [[Рашид]] || 4 126
|-
! 323
| [[Мереке]] || 4 096
|-
! 324
| [[Ахмедияр]] || 4 051
|-
! 325
| [[Ақылбек]] || 4 046
|-
! 326
| [[Айболат]] || 4 026
|-
! 327
| [[Алпамыс]] || 4 000
|-
! 328
| [[Ерсултан]] || 3 954
|-
! 329
| [[Куанышбек]] || 3 947
|-
! 330
| [[Биржан]] || 3 908
|-
! 331
| [[Исламбек]] || 3 878
|-
! 332
| [[Хан]] || 3 877
|-
! 333
| [[Адилхан]] || 3 872
|-
! 334
| [[Біржан]] || 3 811
|-
! 335
| [[Кайсар]] || 3 804
|-
! 336
| [[Ержігіт]] || 3 783
|-
! 337
| [[Карим]] || 3 776
|-
! 338
| [[Еркін]] || 3 739
|-
! 339
| [[Мейірбек]] || 3 736
|-
! 340
| [[Бақберген]] || 3 732
|-
! 341
| [[Ернат]] || 3 719
|-
! 342
| [[Аят]] || 3 719
|-
! 343
| [[Ерсайын]] || 3 671
|-
! 344
| [[Әліби]] || 3 669
|-
! 345
| [[Ердаулет]] || 3 665
|-
! 346
| [[Уалихан]] || 3 651
|-
! 347
| [[Нұрәлі]] || 3 636
|-
! 348
| [[Асылан]] || 3 618
|-
! 349
| [[Ескендір]] || 3 593
|-
! 350
| [[Жамбыл]] || 3 586
|-
! 351
| [[Ерсін]] || 3 566
|-
! 352
| [[Нұрәділ]] || 3 552
|-
! 353
| [[Исатай]] || 3 544
|-
! 354
| [[Ертай]] || 3 519
|-
! 355
| [[Максут]] || 3 518
|-
! 356
| [[Мустафа]] || 3 511
|-
! 357
| [[Рахман]] || 3 486
|-
! 358
| [[Арнур]] || 3 467
|-
! 359
| [[Бакытбек]] || 3 466
|-
! 360
| [[Осман]] || 3 444
|-
! 361
| [[Елжан]] || 3 430
|-
! 362
| [[Эмир]] || 3 416
|-
! 363
| [[Темирхан]] || 3 388
|-
! 364
| [[Хантөре]] || 3 368
|-
! 365
| [[Сабыр]] || 3 365
|-
! 366
| [[Ерзат]] || 3 351
|-
! 367
| [[Нұртілеу]] || 3 331
|-
! 368
| [[Жумабай]] || 3 308
|-
! 369
| [[Ермахан]] || 3 270
|-
! 370
| [[Нұралы]] || 3 134
|-
! 371
| [[Адлет]] || 3 111
|-
! 372
| [[Рысбек]] || 3 088
|-
! 373
| [[Алиби]] || 3 078
|-
! 374
| [[Наурызбек]] || 3 074
|-
! 375
| [[Ғани]] || 3 065
|-
! 376
| [[Чингиз]] || 3 048
|-
! 377
| [[Қасым]] || 3 040
|-
! 378
| [[Газиз]] || 3 038
|-
! 379
| [[Бибарыс]] || 3 037
|-
! 380
| [[Асыл]] || 3 019
|-
! 381
| [[Айбат]] || 3 009
|-
! 382
| [[Нұркелді]] || 3 008
|-
! 383
| [[Жан]] || 3 004
|-
! 384
| [[Адил]] || 3 003
|-
! 385
| [[Батыржан]] || 2 971
|-
! 386
| [[Нұрқанат]] || 2 969
|-
! 387
| [[Ануарбек]] || 2 966
|-
! 388
| [[Муса]] || 2 961
|-
! 389
| [[Оразбек]] || 2 949
|-
! 390
| [[Есен]] || 2 928
|-
! 391
| [[Қуандық]] || 2 923
|-
! 392
| [[Айдарбек]] || 2 916
|-
! 393
| [[Бейбіт]] || 2 909
|-
! 394
| [[Досымжан]] || 2 902
|-
! 395
| [[Наурызбай]] || 2 902
|-
! 396
| [[Есбол]] || 2 899
|-
! 397
| [[Айбын]] || 2 894
|-
! 398
| [[Базарбай]] || 2 880
|-
! 399
| [[Шыңғысхан]] || 2 878
|-
! 400
| [[Мұхтар]] || 2 877
|-
! 401
| [[Асланбек]] || 2 874
|-
! 402
| [[Адильхан]] || 2 868
|-
! 403
| [[Маулен]] || 2 864
|-
! 404
| [[Бақтияр]] || 2 860
|-
! 405
| [[Архат]] || 2 848
|-
! 406
| [[Тамирлан]] || 2 844
|-
! 407
| [[Дияс]] || 2 835
|-
! 408
| [[Әлімжан]] || 2 819
|-
! 409
| [[Мухаммед]] || 2 811
|-
! 410
| [[Аманбек]] || 2 807
|-
! 411
| [[Адильбек]] || 2 799
|-
! 412
| [[Қасымхан]] || 2 792
|-
! 413
| [[Искандер]] || 2 781
|-
! 414
| [[Оралбек]] || 2 779
|-
! 415
| [[Хамит]] || 2 774
|-
! 416
| [[Бақыт]] || 2 765
|-
! 417
| [[Жеңіс]] || 2 761
|-
! 418
| [[Мейржан]] || 2 741
|-
! 419
| [[Өркен]] || 2 729
|-
! 420
| [[Айдархан]] || 2 724
|-
! 421
| [[Нұртөре]] || 2 711
|-
! 422
| [[Нурасыл]] || 2 706
|-
! 423
| [[Сансызбай]] || 2 696
|-
! 424
| [[Нұртілек]] || 2 692
|-
! 425
| [[Сергей]] || 2 690
|-
! 426
| [[Қазыбек]] || 2 683
|-
! 427
| [[Жангир]] || 2 654
|-
! 428
| [[Султанбек]] || 2 651
|-
! 429
| [[Ақтөре]] || 2 642
|-
! 430
| [[Ардақ]] || 2 640
|-
! 431
| [[Асанәлі]] || 2 630
|-
! 432
| [[Канатбек]] || 2 626
|-
! 433
| [[Самир]] || 2 617
|-
! 434
| [[Роман]] || 2 585
|-
! 435
| [[Серикжан]] || 2 585
|-
! 436
| [[Амиржан]] || 2 568
|-
! 437
| [[Бекет]] || 2 565
|-
! 438
| [[Сарсенбай]] || 2 523
|-
! 439
| [[Динмухамед]] || 2 518
|-
! 440
| [[Усен]] || 2 513
|-
! 441
| [[Досбол]] || 2 512
|-
! 442
| [[Кудайберген]] || 2 471
|-
! 443
| [[Сагындык]] || 2 458
|-
! 444
| [[Ғазиз]] || 2 455
|-
! 445
| [[Рүстем]] || 2 451
|-
! 446
| [[Махсат]] || 2 436
|-
! 447
| [[Әнуар]] || 2 434
|-
! 448
| [[Жумагали]] || 2 432
|-
! 449
| [[Мейрбек]] || 2 416
|-
! 450
| [[Айтжан]] || 2 393
|-
! 451
| [[Нурхан]] || 2 392
|-
! 452
| [[Александр]] || 2 383
|-
! 453
| [[Манат]] || 2 379
|-
! 454
| [[Нартай]] || 2 374
|-
! 455
| [[Сұңқар]] || 2 359
|-
! 456
| [[Серикбол]] || 2 357
|-
! 457
| [[Жанабай]] || 2 352
|-
! 458
| [[Ақарыс]] || 2 352
|-
! 459
| [[Ерден]] || 2 335
|-
! 460
| [[Аскарбек]] || 2 320
|-
! 461
| [[Бек]] || 2 319
|-
! 462
| [[Димаш]] || 2 319
|-
! 463
| [[Еділ]] || 2 315
|-
! 464
| [[Мұхаммеджан]] || 2 307
|-
! 465
| [[Мырзабек]] || 2 304
|-
! 466
| [[Заманбек]] || 2 296
|-
! 467
| [[Ақниет]] || 2 292
|-
! 468
| [[Жанасыл]] || 2 291
|-
! 469
| [[Шынгыс]] || 2 279
|-
! 470
| [[Нуртас]] || 2 276
|-
! 471
| [[Турар]] || 2 257
|-
! 472
| [[Еркен]] || 2 253
|-
! 473
| [[Ғабит]] || 2 252
|-
! 474
| [[Сәкен]] || 2 252
|-
! 475
| [[Дінислам]] || 2 245
|-
! 476
| [[Арыстанбек]] || 2 237
|-
! 477
| [[Амангелди]] || 2 237
|-
! 478
| [[Салауат]] || 2 232
|-
! 479
| [[Диар]] || 2 230
|-
! 480
| [[Хансұлтан]] || 2 227
|-
! 481
| [[Рахим]] || 2 216
|-
! 482
| [[Мұхамеджан]] || 2 204
|-
! 483
| [[Нұрғали]] || 2 201
|-
! 484
| [[Арнат]] || 2 198
|-
! 485
| [[Женисбек]] || 2 195
|-
! 486
| [[Оразбай]] || 2 193
|-
! 487
| [[Аблай]] || 2 181
|-
! 488
| [[Сардар]] || 2 179
|-
! 489
| [[Темирбек]] || 2 175
|-
! 490
| [[Бактияр]] || 2 171
|-
! 491
| [[Елжас]] || 2 170
|-
! 492
| [[Есет]] || 2 151
|-
! 493
| [[Алимхан]] || 2 149
|-
! 494
| [[Нуралы]] || 2 147
|-
! 495
| [[Абат]] || 2 130
|-
! 496
| [[Сүндет]] || 2 128
|-
! 497
| [[Амирлан]] || 2 122
|-
! 498
| [[Айтуар]] || 2 109
|-
! 499
| [[Ерали]] || 2 101
|-
! 500
| [[Ахат]] || 2 094
|-
! 501
| [[Сапар]] || 2 091
|-
! 502
| [[Амандык]] || 2 088
|-
! 503
| [[Сайлау]] || 2 078
|-
! 504
| [[Нуртай]] || 2 078
|-
! 505
| [[Бахытбек]] || 2 073
|-
! 506
| [[Сунгат]] || 2 065
|-
! 507
| [[Аскат]] || 2 054
|-
! 508
| [[Талант]] || 2 052
|-
! 509
| [[Ален]] || 2 052
|-
! 510
| [[Орынбек]] || 2 049
|-
! 511
| [[Тәуекел]] || 2 042
|-
! 512
| [[Берекет]] || 2 036
|-
! 513
| [[Мейірхан]] || 2 022
|-
! 514
| [[Галимжан]] || 2 014
|-
! 515
| [[Мейірлан]] || 2 014
|-
! 516
| [[Хақназар]] || 2 008
|-
! 517
| [[Абдурахим]] || 2 005
|-
! 518
| [[Аблайхан]] || 1 999
|-
! 519
| [[Хасан]] || 1 995
|-
! 520
| [[Оразалы]] || 1 995
|-
! 521
| [[Оспан]] || 1 986
|-
! 522
| [[Жаныбек]] || 1 977
|-
! 523
| [[Сұлтанбек]] || 1 974
|-
! 524
| [[Кенжебай]] || 1 972
|-
! 525
| [[Ақтілек]] || 1 966
|-
! 526
| [[Сапаргали]] || 1 956
|-
! 527
| [[Жоламан]] || 1 951
|-
! 528
| [[Курмангазы]] || 1 941
|-
! 529
| [[Әлижан]] || 1 940
|-
! 530
| [[Естай]] || 1 933
|-
! 531
| [[Зейін]] || 1 931
|-
! 532
| [[Едил]] || 1 930
|-
! 533
| [[Сайран]] || 1 915
|-
! 534
| [[Парасат]] || 1 906
|-
! 535
| [[Нұрберген]] || 1 887
|-
! 536
| [[Акжол]] || 1 877
|-
! 537
| [[Жарқын]] || 1 877
|-
! 538
| [[Бекбол]] || 1 876
|-
! 539
| [[Нияз]] || 1 875
|-
! 540
| [[Бағжан]] || 1 867
|-
! 541
| [[Жансұлтан]] || 1 842
|-
! 542
| [[Сапарбек]] || 1 834
|-
! 543
| [[Данабек]] || 1 832
|-
! 544
| [[Анарбек]] || 1 829
|-
! 545
| [[Касым]] || 1 826
|-
! 546
| [[Еркинбек]] || 1 825
|-
! 547
| [[Бакдаулет]] || 1 821
|-
! 548
| [[Нұрзат]] || 1 821
|-
! 549
| [[Мирамбек]] || 1 818
|-
! 550
| [[Рамиль]] || 1 814
|-
! 551
| [[Бектас]] || 1 812
|-
! 552
| [[Төрехан]] || 1 811
|-
! 553
| [[Мүслім]] || 1 806
|-
! 554
| [[Илияс]] || 1 805
|-
! 555
| [[Нұркен]] || 1 803
|-
! 556
| [[Бакберген]] || 1 803
|-
! 557
| [[Абдуллах]] || 1 801
|-
! 558
| [[Шалкар]] || 1 797
|-
! 559
| [[Ерғали]] || 1 796
|-
! 560
| [[Ерсин]] || 1 792
|-
! 561
| [[Аманбай]] || 1 792
|-
! 562
| [[Танат]] || 1 788
|-
! 563
| [[Төлеген]] || 1 787
|-
! 564
| [[Анвар]] || 1 785
|-
! 565
| [[Жанарбек]] || 1 772
|-
! 566
| [[Дауренбек]] || 1 771
|-
! 567
| [[Абдрахман]] || 1 770
|-
! 568
| [[Мұса]] || 1 769
|-
! 569
| [[Орал]] || 1 763
|-
! 570
| [[Кенес]] || 1 750
|-
! 571
| [[Фархад]] || 1 750
|-
! 572
| [[Оралхан]] || 1 749
|-
! 573
| [[Амангали]] || 1 749
|-
! 574
| [[Ерканат]] || 1 748
|-
! 575
| [[Әміржан]] || 1 748
|-
! 576
| [[Ғалым]] || 1 748
|-
! 577
| [[Едіге]] || 1 746
|-
! 578
| [[Жанали]] || 1 744
|-
! 579
| [[Ахметжан]] || 1 742
|-
! 580
| [[Темірхан]] || 1 734
|-
! 581
| [[Нұрахмет]] || 1 732
|-
! 582
| [[Нургазы]] || 1 732
|-
! 583
| [[Адильжан]] || 1 732
|-
! 584
| [[Сулейман]] || 1 729
|-
! 585
| [[Сериккали]] || 1 724
|-
! 586
| [[Шадияр]] || 1 723
|-
! 587
| [[Жолдас]] || 1 722
|-
! 588
| [[Мұхаммедали]] || 1 722
|-
! 589
| [[Нұрхат]] || 1 720
|-
! 590
| [[Айтбай]] || 1 717
|-
! 591
| [[Максим]] || 1 716
|-
! 592
| [[Нуржигит]] || 1 716
|-
! 593
| [[Ақназар]] || 1 711
|-
! 594
| [[Жансерик]] || 1 707
|-
! 595
| [[Амангелды]] || 1 704
|-
! 596
| [[Ербулат]] || 1 703
|-
! 597
| [[Береке]] || 1 702
|-
! 598
| [[Ахмед]] || 1 701
|-
! 599
| [[Талап]] || 1 700
|-
! 600
| [[Медеу]] || 1 699
|-
! 601
| [[Каирбек]] || 1 691
|-
! 602
| [[Калдыбек]] || 1 688
|-
! 603
| [[Абдуррахман]] || 1 687
|-
! 604
| [[Мұқағали]] || 1 684
|-
! 605
| [[Сұңғат]] || 1 667
|-
! 606
| [[Тұрар]] || 1 666
|-
! 607
| [[Балтабай]] || 1 664
|-
! 608
| [[Боранбай]] || 1 650
|-
! 609
| [[Ергазы]] || 1 649
|-
! 610
| [[Қуанышбек]] || 1 645
|-
! 611
| [[Амангелді]] || 1 643
|-
! 612
| [[Маргулан]] || 1 639
|-
! 613
| [[Нұргелді]] || 1 633
|-
! 614
| [[Абдулазиз]] || 1 630
|-
! 615
| [[Ерік]] || 1 621
|-
! 616
| [[Каиржан]] || 1 608
|-
! 617
| [[Шалқар]] || 1 597
|-
! 618
| [[Серікбол]] || 1 596
|-
! 619
| [[Сәбит]] || 1 593
|-
! 620
| [[Мухамеджан]] || 1 591
|-
! 621
| [[Нұрсәт]] || 1 588
|-
! 622
| [[Бақытбек]] || 1 587
|-
! 623
| [[Ерсаин]] || 1 583
|-
! 624
| [[Нұрдос]] || 1 581
|-
! 625
| [[Рахимжан]] || 1 574
|-
! 626
| [[Қуат]] || 1 573
|-
! 627
| [[Аманжан]] || 1 565
|-
! 628
| [[Бекнур]] || 1 563
|-
! 629
| [[Әлім]] || 1 541
|-
! 630
| [[Ерназ]] || 1 533
|-
! 631
| [[Нұрлыхан]] || 1 530
|-
! 632
| [[Мардан]] || 1 522
|-
! 633
| [[Жаркын]] || 1 521
|-
! 634
| [[Тілек]] || 1 521
|-
! 635
| [[Даулетбек]] || 1 517
|-
! 636
| [[Асилбек]] || 1 516
|-
! 637
| [[Тлек]] || 1 509
|-
! 638
| [[Ахан]] || 1 505
|-
! 639
| [[Болатхан]] || 1 502
|-
! 640
| [[Сейтжан]] || 1 500
|-
! 641
| [[Сағадат]] || 1 496
|-
! 642
| [[Ризабек]] || 1 486
|-
! 643
| [[Қайнар]] || 1 485
|-
! 644
| [[Полат]] || 1 484
|-
! 645
| [[Касымхан]] || 1 478
|-
! 646
| [[Равиль]] || 1 477
|-
! 647
| [[Әбілқайыр]] || 1 475
|-
! 648
| [[Досхан]] || 1 474
|-
! 649
| [[Бағдаулет]] || 1 473
|-
! 650
| [[Қанағат]] || 1 464
|-
! 651
| [[Абдуллаһ]] || 1 463
|-
! 652
| [[Мұхаммедәли]] || 1 458
|-
! 653
| [[Айбатыр]] || 1 458
|-
! 654
| [[Шапағат]] || 1 454
|-
! 655
| [[Досым]] || 1 441
|-
! 656
| [[Ақжан]] || 1 441
|-
! 657
| [[Нұрмұхамед]] || 1 439
|-
! 658
| [[Жандәулет]] || 1 437
|-
! 659
| [[Әкежан]] || 1 435
|-
! 660
| [[Есболат]] || 1 424
|-
! 661
| [[Құдайберген]] || 1 421
|-
! 662
| [[Ақжүрек]] || 1 420
|-
! 663
| [[Сағындық]] || 1 418
|-
! 664
| [[Әбубәкір]] || 1 416
|-
! 665
| [[Алпысбай]] || 1 408
|-
! 666
| [[Бекен]] || 1 406
|-
! 667
| [[Сайлаубек]] || 1 405
|-
! 668
| [[Сагат]] || 1 404
|-
! 669
| [[Алдаберген]] || 1 401
|-
! 670
| [[Досан]] || 1 389
|-
! 671
| [[Оразхан]] || 1 385
|-
! 672
| [[Алмасбек]] || 1 385
|-
! 673
| [[Адилжан]] || 1 379
|-
! 674
| [[Бекназар]] || 1 378
|-
! 675
| [[Раян]] || 1 377
|-
! 676
| [[Ораз]] || 1 376
|-
! 677
| [[Сергазы]] || 1 376
|-
! 678
| [[Наурыз]] || 1 375
|-
! 679
| [[Бекежан]] || 1 374
|-
! 680
| [[Мейрхан]] || 1 374
|-
! 681
| [[Мирлан]] || 1 371
|-
! 682
| [[Миржан]] || 1 367
|-
! 683
| [[Камбар]] || 1 365
|-
! 684
| [[Акан]] || 1 364
|-
! 685
| [[Эрик]] || 1 357
|-
! 686
| [[Азим]] || 1 352
|-
! 687
| [[Саид]] || 1 350
|-
! 688
| [[Бердибек]] || 1 347
|-
! 689
| [[Меиржан]] || 1 342
|-
! 690
| [[Куатбек]] || 1 338
|-
! 691
| [[Алияр]] || 1 337
|-
! 692
| [[Ернияз]] || 1 337
|-
! 693
| [[Мұратбек]] || 1 332
|-
! 694
| [[Айтбек]] || 1 332
|-
! 695
| [[Шахмардан]] || 1 331
|-
! 696
| [[Сымбат]] || 1 331
|-
! 697
| [[Махмуд]] || 1 327
|-
! 698
| [[Мұрагер]] || 1 326
|-
! 699
| [[Нурмахан]] || 1 325
|-
! 700
| [[Арафат]] || 1 321
|-
! 701
| [[Магжан]] || 1 320
|-
! 702
| [[Валихан]] || 1 314
|-
! 703
| [[Канагат]] || 1 313
|-
! 704
| [[Ерген]] || 1 312
|-
! 705
| [[Нұртай]] || 1 311
|-
! 706
| [[Жандаулет]] || 1 303
|-
! 707
| [[Айбарыс]] || 1 303
|-
! 708
| [[Казыбек]] || 1 299
|-
! 709
| [[Сарсен]] || 1 295
|-
! 710
| [[Роллан]] || 1 293
|-
! 711
| [[Жанатбек]] || 1 291
|-
! 712
| [[Оралбай]] || 1 290
|-
! 713
| [[Тоқтар]] || 1 288
|-
! 714
| [[Радмир]] || 1 282
|-
! 715
| [[Мерхат]] || 1 279
|-
! 716
| [[Юсуф]] || 1 278
|-
! 717
| [[Ясин]] || 1 278
|-
! 718
| [[Бекмурат]] || 1 273
|-
! 719
| [[Аскербек]] || 1 272
|-
! 720
| [[Ақылжан]] || 1 272
|-
! 721
| [[Амандық]] || 1 268
|-
! 722
| [[Қазбек]] || 1 266
|-
! 723
| [[Умирбек]] || 1 257
|-
! 724
| [[Бағдәулет]] || 1 252
|-
! 725
| [[Айхан]] || 1 248
|-
! 726
| [[Берикбол]] || 1 246
|-
! 727
| [[Елхан]] || 1 245
|-
! 728
| [[Муратхан]] || 1 245
|-
! 729
| [[Куанышбай]] || 1 245
|-
! 730
| [[Шынболат]] || 1 244
|-
! 731
| [[Әбдірахман]] || 1 244
|-
! 732
| [[Армат]] || 1 243
|-
! 733
| [[Елубай]] || 1 241
|-
! 734
| [[Төреғали]] || 1 235
|-
! 735
| [[Алиасқар]] || 1 234
|-
! 736
| [[Орынбай]] || 1 231
|-
! 737
| [[Байжан]] || 1 230
|-
! 738
| [[Омирбек]] || 1 230
|-
! 739
| [[Калдыбай]] || 1 227
|-
! 740
| [[Елтай]] || 1 226
|-
! 741
| [[Нурхат]] || 1 226
|-
! 742
| [[Мират]] || 1 224
|-
! 743
| [[Адай]] || 1 219
|-
! 744
| [[Кенесары]] || 1 217
|-
! 745
| [[Рашит]] || 1 216
|-
! 746
| [[Бақжан]] || 1 213
|-
! 747
| [[Берикбай]] || 1 211
|-
! 748
| [[Динмухаммед]] || 1 209
|-
! 749
| [[Владимир]] || 1 207
|-
! 750
| [[Қайыржан]] || 1 201
|-
! 751
| [[Бактыбай]] || 1 198
|-
! 752
| [[Нурым]] || 1 195
|-
! 753
| [[Аманат]] || 1 193
|-
! 754
| [[Жанабек]] || 1 193
|-
! 755
| [[Амирбек]] || 1 192
|-
! 756
| [[Бердібек]] || 1 186
|-
! 757
| [[Мухан]] || 1 186
|-
! 758
| [[Ержигит]] || 1 180
|-
! 759
| [[Сүлеймен]] || 1 178
|-
! 760
| [[Даулетхан]] || 1 178
|-
! 761
| [[Кайыржан]] || 1 177
|-
! 762
| [[Умар]] || 1 176
|-
! 763
| [[Шынғыс]] || 1 175
|-
! 764
| [[Елнар]] || 1 173
|-
! 765
| [[Ниязбек]] || 1 173
|-
! 766
| [[Ади]] || 1 172
|-
! 767
| [[Тахир]] || 1 168
|-
! 768
| [[Кадырбек]] || 1 168
|-
! 769
| [[Дуйсенбай]] || 1 167
|-
! 770
| [[Совет]] || 1 166
|-
! 771
| [[Шахназар]] || 1 166
|-
! 772
| [[Назарбек]] || 1 165
|-
! 773
| [[Мухаммедали]] || 1 162
|-
! 774
| [[Чингис]] || 1 162
|-
! 775
| [[Даниэль]] || 1 161
|-
! 776
| [[Рахым]] || 1 157
|-
! 777
| [[Мерген]] || 1 157
|-
! 778
| [[Шамиль]] || 1 156
|-
! 779
| [[Жигер]] || 1 153
|-
! 780
| [[Мажит]] || 1 152
|-
! 781
| [[Ерлик]] || 1 152
|-
! 782
| [[Исламхан]] || 1 151
|-
! 783
| [[Жангельды]] || 1 151
|-
! 784
| [[Аманкелди]] || 1 151
|-
! 785
| [[Жанбулат]] || 1 148
|-
! 786
| [[Жаксыбек]] || 1 145
|-
! 787
| [[Мұхит]] || 1 141
|-
! 788
| [[Бегалы]] || 1 140
|-
! 789
| [[Абубакир]] || 1 140
|-
! 790
| [[Ықылас]] || 1 138
|-
! 791
| [[Жанайдар]] || 1 138
|-
! 792
| [[Сатыбалды]] || 1 131
|-
! 793
| [[Жолдасбек]] || 1 130
|-
! 794
| [[Байбек]] || 1 129
|-
! 795
| [[Жеңісбек]] || 1 129
|-
! 796
| [[Бейбут]] || 1 127
|-
! 797
| [[Нүркен]] || 1 126
|-
! 798
| [[Турсынбек]] || 1 124
|-
! 799
| [[Ильдар]] || 1 123
|-
! 800
| [[Нурберген]] || 1 123
|-
! 801
| [[Ришат]] || 1 122
|-
! 802
| [[Баубек]] || 1 120
|-
! 803
| [[Нұрсултан]] || 1 119
|-
! 804
| [[Утеген]] || 1 117
|-
! 805
| [[Меирбек]] || 1 115
|-
! 806
| [[Темиржан]] || 1 114
|-
! 807
| [[Нарұл]] || 1 109
|-
! 808
| [[Сағи]] || 1 108
|-
! 809
| [[Наби]] || 1 108
|-
! 810
| [[Сулеймен]] || 1 108
|-
! 811
| [[Бахитжан]] || 1 103
|-
! 812
| [[Махмут]] || 1 100
|-
! 813
| [[Мырзахан]] || 1 099
|-
! 814
| [[Нурлыбай]] || 1 098
|-
! 815
| [[Джамбул]] || 1 097
|-
! 816
| [[Токтар]] || 1 097
|-
! 817
| [[Азимхан]] || 1 095
|-
! 818
| [[Нургиса]] || 1 093
|-
! 819
| [[Избасар]] || 1 087
|-
! 820
| [[Өмірбек]] || 1 083
|-
! 821
| [[Сундет]] || 1 082
|-
! 822
| [[Кайырбек]] || 1 078
|-
! 823
| [[Галымбек]] || 1 076
|-
! 824
| [[Шокан]] || 1 074
|-
! 825
| [[Таймас]] || 1 073
|-
! 826
| [[Самғат]] || 1 072
|-
! 827
| [[Елнур]] || 1 066
|-
! 828
| [[Қыдырәлі]] || 1 065
|-
! 829
| [[Әлімхан]] || 1 060
|-
! 830
| [[Танатар]] || 1 058
|-
! 831
| [[Нұрғазы]] || 1 058
|-
! 832
| [[Кенжетай]] || 1 057
|-
! 833
| [[Серікболсын]] || 1 055
|-
! 834
| [[Әбілхайыр]] || 1 051
|-
! 835
| [[Серікжан]] || 1 050
|-
! 836
| [[Серикбек]] || 1 050
|-
! 837
| [[Бейсен]] || 1 048
|-
! 838
| [[Мұхаммад]] || 1 048
|-
! 839
| [[Ершат]] || 1 047
|-
! 840
| [[Умирзак]] || 1 046
|-
! 841
| [[Ақсұлтан]] || 1 046
|-
! 842
| [[Евгений]] || 1 045
|-
! 843
| [[Турарбек]] || 1 044
|-
! 844
| [[Аманкос]] || 1 044
|-
! 845
| [[Нұртуған]] || 1 041
|-
! 846
| [[Амирали]] || 1 040
|-
! 847
| [[Дінмухаммед]] || 1 040
|-
! 848
| [[Кемел]] || 1 039
|-
! 849
| [[Кадыр]] || 1 039
|-
! 850
| [[Алидар]] || 1 037
|-
! 851
| [[Салим]] || 1 034
|-
! 852
| [[Габиден]] || 1 034
|-
! 853
| [[Жамбул]] || 1 032
|-
! 854
| [[Сарсенбек]] || 1 032
|-
! 855
| [[Жұмабек]] || 1 028
|-
! 856
| [[Бейсенбай]] || 1 026
|-
! 857
| [[Сағыныш]] || 1 025
|-
! 858
| [[Адият]] || 1 020
|-
! 859
| [[Исабек]] || 1 016
|-
! 860
| [[Багдаулет]] || 1 015
|-
! 861
| [[Байкен]] || 1 013
|-
! 862
| [[Эмиль]] || 1 010
|-
! 863
| [[Жумахан]] || 1 010
|-
! 864
| [[Жангелді]] || 1 010
|-
! 865
| [[Курмангали]] || 1 010
|-
! 866
| [[Муратбай]] || 1 010
|-
! 867
| [[Ермурат]] || 1 009
|-
! 868
| [[Дуйсенбек]] || 1 008
|-
! 869
| [[Бекбулат]] || 1 004
|-
! 870
| [[Ерман]] || 999
|-
! 871
| [[Жанәділ]] || 998
|-
! 872
| [[Керей]] || 997
|-
! 873
| [[Мэлс]] || 995
|-
! 874
| [[Хасен]] || 994
|-
! 875
| [[Торехан]] || 993
|-
! 876
| [[Сартай]] || 993
|-
! 877
| [[Куралбай]] || 993
|-
! 878
| [[Давид]] || 992
|-
! 879
| [[Ақберен]] || 991
|-
! 880
| [[Николай]] || 990
|-
! 881
| [[Замир]] || 988
|-
! 882
| [[Марал]] || 982
|-
! 883
| [[Есімхан]] || 981
|-
! 884
| [[Ратмир]] || 979
|-
! 885
| [[Данат]] || 965
|-
! 886
| [[Раимбек]] || 965
|-
! 887
| [[Сейлхан]] || 959
|-
! 888
| [[Иманали]] || 958
|-
! 889
| [[Жарылкасын]] || 958
|-
! 890
| [[Рақымжан]] || 958
|-
! 891
| [[Аманкелді]] || 958
|-
! 892
| [[Ғибрат]] || 955
|-
! 893
| [[Бақкелді]] || 954
|-
! 894
| [[Жолдыбай]] || 954
|-
! 895
| [[Жәңгір]] || 949
|-
! 896
| [[Фараби]] || 947
|-
! 897
| [[Жуматай]] || 941
|-
! 898
| [[Халид]] || 941
|-
! 899
| [[Шоқан]] || 935
|-
! 900
| [[Ерұлан]] || 930
|-
! 901
| [[Нәби]] || 930
|-
! 902
| [[Дуйсен]] || 929
|-
! 903
| [[Асилхан]] || 928
|-
! 904
| [[Арон]] || 925
|-
! 905
| [[Жарқынбек]] || 924
|-
! 906
| [[Жаксыбай]] || 923
|-
! 907
| [[Алиаскар]] || 922
|-
! 908
| [[Темур]] || 918
|-
! 909
| [[Балтабек]] || 916
|-
! 910
| [[Сагадат]] || 915
|-
! 911
| [[Шохан]] || 914
|-
! 912
| [[Ұлағат]] || 911
|-
! 913
| [[Базарбек]] || 910
|-
! 914
| [[Ельдар]] || 910
|-
! 915
| [[Куралбек]] || 909
|-
! 916
| [[Маратбек]] || 909
|-
! 917
| [[Аспандияр]] || 909
|-
! 918
| [[Бекайдар]] || 909
|-
! 919
| [[Асқат]] || 906
|-
! 920
| [[Бисенбай]] || 905
|-
! 921
| [[Жаркынбек]] || 905
|-
! 922
| [[Нұрымжан]] || 904
|-
! 923
| [[Тасболат]] || 903
|-
! 924
| [[Ырысбек]] || 903
|-
! 925
| [[Мухамед]] || 901
|-
! 926
| [[Ербосын]] || 900
|-
! 927
| [[Құрмет]] || 899
|-
! 928
| [[Саттар]] || 890
|-
! 929
| [[Бакитжан]] || 890
|-
! 930
| [[Кайржан]] || 890
|-
! 931
| [[Каныбек]] || 889
|-
! 932
| [[Ұлықбек]] || 888
|-
! 933
| [[Серікбай]] || 883
|-
! 934
| [[Турсын]] || 879
|-
! 935
| [[Дармен]] || 879
|-
! 936
| [[Ескендир]] || 879
|-
! 937
| [[Нурман]] || 878
|-
! 938
| [[Есенбек]] || 873
|-
! 939
| [[Мәулен]] || 873
|-
! 940
| [[Төре]] || 872
|-
! 941
| [[Ерболсын]] || 870
|-
! 942
| [[Алексей]] || 870
|-
! 943
| [[Ролан]] || 867
|-
! 944
| [[Жұбаныш]] || 866
|-
! 945
| [[Азизбек]] || 865
|-
! 946
| [[Тлеген]] || 862
|-
! 947
| [[Бейбарс]] || 861
|-
! 948
| [[Маханбет]] || 860
|-
! 949
| [[Данил]] || 859
|-
! 950
| [[Жангали]] || 858
|-
! 951
| [[Есенгали]] || 857
|-
! 952
| [[Ізбасар]] || 857
|-
! 953
| [[Лесбек]] || 856
|-
! 954
| [[Надир]] || 856
|-
! 955
| [[Ханкелді]] || 855
|-
! 956
| [[Салават]] || 854
|-
! 957
| [[Парахат]] || 853
|-
! 958
| [[Таңат]] || 852
|-
! 959
| [[Талгатбек]] || 852
|-
! 960
| [[Кенжегали]] || 849
|-
! 961
| [[Айберген]] || 849
|-
! 962
| [[Кайнар]] || 849
|-
! 963
| [[Тәңірберген]] || 848
|-
! 964
| [[Асыланбек]] || 846
|-
! 965
| [[Курмет]] || 844
|-
! 966
| [[Ермекбай]] || 843
|-
! 967
| [[Даулетбай]] || 842
|-
! 968
| [[Кали]] || 841
|-
! 969
| [[Сембай]] || 838
|-
! 970
| [[Әлиасқар]] || 838
|-
! 971
| [[Айзат]] || 837
|-
! 972
| [[Нұрсейіт]] || 836
|-
! 973
| [[Нуриддин]] || 836
|-
! 974
| [[Наиль]] || 836
|-
! 975
| [[Ерганат]] || 835
|-
! 976
| [[Кадыржан]] || 833
|-
! 977
| [[Нұрперзент]] || 831
|-
! 978
| [[Ақәділ]] || 828
|-
! 979
| [[Жалгасбай]] || 828
|-
! 980
| [[Жумажан]] || 826
|-
! 981
| [[Мухамедали]] || 824
|-
! 982
| [[Акежан]] || 820
|-
! 983
| [[Нұр]] || 818
|-
! 984
| [[Махсут]] || 818
|-
! 985
| [[Сапарбай]] || 818
|-
! 986
| [[Бейсенбек]] || 815
|-
! 987
| [[Дмитрий]] || 813
|-
! 988
| [[Тұрсынбек]] || 812
|-
! 989
| [[Шәкәрім]] || 812
|-
! 990
| [[Турехан]] || 811
|-
! 991
| [[Марсель]] || 811
|-
! 992
| [[Андрей]] || 810
|-
! 993
| [[Пернебек]] || 809
|-
! 994
| [[Саясат]] || 808
|-
! 995
| [[Дінмухамед]] || 806
|-
! 996
| [[Атабек]] || 805
|-
! 997
| [[Есенгельды]] || 805
|-
! 998
| [[Кайрбек]] || 801
|-
! 999
| [[Бахит]] || 800
|-
! 1000
| [[Абдуали]] || 799
|-
! 1001
| [[Кайратбек]] || 799
|-
! 1002
| [[Айтуган]] || 797
|-
! 1003
| [[Кайдар]] || 796
|-
! 1004
| [[Турлан]] || 795
|-
! 1005
| [[Марс]] || 795
|-
! 1006
| [[Юрий]] || 793
|-
! 1007
| [[Алмасхан]] || 792
|-
! 1008
| [[Сайлаубай]] || 791
|-
! 1009
| [[Айткали]] || 791
|-
! 1010
| [[Зангар]] || 790
|-
! 1011
| [[Рахматулла]] || 788
|-
! 1012
| [[Ерлік]] || 787
|-
! 1013
| [[Төренұр]] || 785
|-
! 1014
| [[Ералхан]] || 783
|-
! 1015
| [[Альберт]] || 783
|-
! 1016
| [[Аңсаған]] || 782
|-
! 1017
| [[Ақан]] || 782
|-
! 1018
| [[Уәлихан]] || 782
|-
! 1019
| [[Альбек]] || 781
|-
! 1020
| [[Серикхан]] || 779
|-
! 1021
| [[Жантас]] || 778
|-
! 1022
| [[Мейірман]] || 777
|-
! 1023
| [[Конысбай]] || 776
|-
! 1024
| [[Аскер]] || 775
|-
! 1025
| [[Анатолий]] || 775
|-
! 1026
| [[Нурбулат]] || 772
|-
! 1027
| [[Мүсілім]] || 771
|-
! 1028
| [[Оразәлі]] || 771
|-
! 1029
| [[Ермұрат]] || 771
|-
! 1030
| [[Хаким]] || 770
|-
! 1031
| [[Салимжан]] || 769
|-
! 1032
| [[Сагидулла]] || 762
|-
! 1033
| [[Бақнұр]] || 759
|-
! 1034
| [[Олег]] || 759
|-
! 1035
| [[Оразгали]] || 758
|-
! 1036
| [[Толеубек]] || 757
|-
! 1037
| [[Абдумалик]] || 756
|-
! 1038
| [[Альжан]] || 755
|-
! 1039
| [[Курманбек]] || 755
|-
! 1040
| [[Сауран]] || 753
|-
! 1041
| [[Камал]] || 753
|-
! 1042
| [[Темиргали]] || 750
|-
! 1043
| [[Нұрсерік]] || 750
|-
! 1044
| [[Сандибек]] || 746
|-
! 1045
| [[Қасиет]] || 746
|-
! 1046
| [[Жалгасбек]] || 746
|-
! 1047
| [[Идрис]] || 746
|-
! 1048
| [[Инсар]] || 745
|-
! 1049
| [[Жексенбай]] || 744
|-
! 1050
| [[Богдан]] || 744
|-
! 1051
| [[Оркен]] || 744
|-
! 1052
| [[Алик]] || 744
|-
! 1053
| [[Ерхат]] || 743
|-
! 1054
| [[Есимхан]] || 741
|-
! 1055
| [[Эдуард]] || 741
|-
! 1056
| [[Айәділ]] || 741
|-
! 1057
| [[Танирберген]] || 740
|-
! 1058
| [[Максот]] || 739
|-
! 1059
| [[Мұхамедияр]] || 737
|-
! 1060
| [[Имангали]] || 736
|-
! 1061
| [[Ерғазы]] || 736
|-
! 1062
| [[Темир]] || 734
|-
! 1063
| [[Арғын]] || 731
|-
! 1064
| [[Нурсеит]] || 731
|-
! 1065
| [[Мырзагали]] || 730
|-
! 1066
| [[Есентай]] || 728
|-
! 1067
| [[Жанбырбай]] || 727
|-
! 1068
| [[Куантай]] || 727
|-
! 1069
| [[Қайырбек]] || 725
|-
! 1070
| [[Еркінбек]] || 725
|-
! 1071
| [[Сагдат]] || 725
|-
! 1072
| [[Акбар]] || 725
|-
! 1073
| [[Кыдырбай]] || 719
|-
! 1074
| [[Аргын]] || 719
|-
! 1075
| [[Мейір]] || 718
|-
! 1076
| [[Елемес]] || 718
|-
! 1077
| [[Артём]] || 717
|-
! 1078
| [[Камиль]] || 717
|-
! 1079
| [[Бегзат]] || 715
|-
! 1080
| [[Мырзабай]] || 713
|-
! 1081
| [[Джанибек]] || 713
|-
! 1082
| [[Айкын]] || 708
|-
! 1083
| [[Исмайл]] || 708
|-
! 1084
| [[Бактыбек]] || 707
|-
! 1085
| [[Амангельди]] || 706
|-
! 1086
| [[Нурканат]] || 704
|-
! 1087
| [[Төлеби]] || 702
|-
! 1088
| [[Каиргельды]] || 701
|-
! 1089
| [[Жалғасбек]] || 701
|-
! 1090
| [[Нурзат]] || 700
|-
! 1091
| [[Арын]] || 700
|-
! 1092
| [[Мәлік]] || 699
|-
! 1093
| [[Хангелді]] || 697
|-
! 1094
| [[Ақжігіт]] || 696
|-
! 1095
| [[Кенжехан]] || 696
|-
! 1096
| [[Тлектес]] || 695
|-
! 1097
| [[Жанғали]] || 694
|-
! 1098
| [[Оразали]] || 693
|-
! 1099
| [[Сапархан]] || 693
|-
! 1100
| [[Аллаберген]] || 689
|-
! 1101
| [[Ермухан]] || 689
|-
! 1102
| [[Берікбол]] || 688
|-
! 1103
| [[Нурахмет]] || 688
|-
! 1104
| [[Турсынбай]] || 687
|-
! 1105
| [[Алимбек]] || 687
|-
! 1106
| [[Алисұлтан]] || 686
|-
! 1107
| [[Мейрамхан]] || 686
|-
! 1108
| [[Ербатыр]] || 686
|-
! 1109
| [[Узакбай]] || 686
|-
! 1110
| [[Омархан]] || 685
|-
! 1111
| [[Досымхан]] || 684
|-
! 1112
| [[Жумагазы]] || 683
|-
! 1113
| [[Турлыбек]] || 682
|-
! 1114
| [[Серикказы]] || 678
|-
! 1115
| [[Нұрсаят]] || 675
|-
! 1116
| [[Нурмухаммед]] || 674
|-
! 1117
| [[Рустембек]] || 674
|-
! 1118
| [[Жанай]] || 674
|-
! 1119
| [[Рахмет]] || 671
|-
! 1120
| [[Хайдар]] || 671
|-
! 1121
| [[Нұржас]] || 671
|-
! 1122
| [[Махсет]] || 670
|-
! 1123
| [[Жаскайрат]] || 668
|-
! 1124
| [[Бекнар]] || 667
|-
! 1125
| [[Кайролла]] || 666
|-
! 1126
| [[Сергали]] || 666
|-
! 1127
| [[Нурбай]] || 665
|-
! 1128
| [[Жанкелді]] || 665
|-
! 1129
| [[Маралбек]] || 662
|-
! 1130
| [[Улугбек]] || 662
|-
! 1131
| [[Қадыр]] || 661
|-
! 1132
| [[Касымбек]] || 659
|-
! 1133
| [[Нурланбек]] || 658
|-
! 1134
| [[Әмірлан]] || 657
|-
! 1135
| [[Жарасхан]] || 657
|-
! 1136
| [[Есжан]] || 656
|-
! 1137
| [[Кенже]] || 656
|-
! 1138
| [[Қамбар]] || 655
|-
! 1139
| [[Қасымжомарт]] || 655
|-
! 1140
| [[Жайдар]] || 655
|-
! 1141
| [[Шахнұр]] || 652
|-
! 1142
| [[Калибек]] || 652
|-
! 1143
| [[Айтуған]] || 651
|-
! 1144
| [[Едиге]] || 650
|-
! 1145
| [[Мұхтархан]] || 647
|-
! 1146
| [[Мирхат]] || 647
|-
! 1147
| [[Еркеғали]] || 647
|-
! 1148
| [[Баймурат]] || 646
|-
! 1149
| [[Самрат]] || 646
|-
! 1150
| [[Қажымұқан]] || 646
|-
! 1151
| [[Құрманғазы]] || 646
|-
! 1152
| [[Тлеубек]] || 645
|-
! 1153
| [[Зейнулла]] || 645
|-
! 1154
| [[Сериккан]] || 644
|-
! 1155
| [[Байбол]] || 644
|-
! 1156
| [[Нурбакыт]] || 643
|-
! 1157
| [[Рафхат]] || 642
|-
! 1158
| [[Жетписбай]] || 641
|-
! 1159
| [[Ғаламат]] || 640
|-
! 1160
| [[Мейрман]] || 640
|-
! 1161
| [[Жанторе]] || 640
|-
! 1162
| [[Балгабай]] || 640
|-
! 1163
| [[Өмірзақ]] || 639
|-
! 1164
| [[Нұрқасым]] || 638
|-
! 1165
| [[Абдуррахим]] || 638
|-
! 1166
| [[Салих]] || 635
|-
! 1167
| [[Мухамбет]] || 635
|-
! 1168
| [[Валерий]] || 635
|-
! 1169
| [[Коблан]] || 634
|-
! 1170
| [[Толеу]] || 634
|-
! 1171
| [[Қанатбек]] || 634
|-
! 1172
| [[Адам]] || 634
|-
! 1173
| [[Ермұхаммед]] || 633
|-
! 1174
| [[Үсен]] || 630
|-
! 1175
| [[Кадирбек]] || 630
|-
! 1176
| [[Аршат]] || 629
|-
! 1177
| [[Меирхан]] || 628
|-
! 1178
| [[Аралбай]] || 623
|-
! 1179
| [[Михаил]] || 622
|-
! 1180
| [[Альмансур]] || 622
|-
! 1181
| [[Бекмырза]] || 621
|-
! 1182
| [[Нурлыхан]] || 621
|-
! 1183
| [[Алем]] || 621
|-
! 1184
| [[Жаннұр]] || 621
|-
! 1185
| [[Берикжан]] || 621
|-
! 1186
| [[Байболат]] || 619
|-
! 1187
| [[Аманғали]] || 618
|-
! 1188
| [[Ертөре]] || 618
|-
! 1189
| [[Назымбек]] || 617
|-
! 1190
| [[Темирболат]] || 617
|-
! 1191
| [[Абильмансур]] || 617
|-
! 1192
| [[Касен]] || 613
|-
! 1193
| [[Арманбек]] || 613
|-
! 1194
| [[Назарбай]] || 613
|-
! 1195
| [[Балғынбек]] || 612
|-
! 1196
| [[Нұрмахан]] || 612
|-
! 1197
| [[Толеухан]] || 611
|-
! 1198
| [[Ондасын]] || 611
|-
! 1199
| [[Альнур]] || 609
|-
! 1200
| [[Тилек]] || 608
|-
! 1201
| [[Еркебай]] || 607
|-
! 1202
| [[Денис]] || 605
|-
! 1203
| [[Амин]] || 605
|-
! 1204
| [[Даниил]] || 605
|-
! 1205
| [[Туребек]] || 604
|-
! 1206
| [[Хайрулла]] || 603
|-
! 1207
| [[Виктор]] || 602
|-
! 1208
| [[Ертуған]] || 602
|-
! 1209
| [[Дінмұхамет]] || 601
|-
! 1210
| [[Радик]] || 601
|-
! 1211
| [[Калыбек]] || 601
|-
! 1212
| [[Мукан]] || 601
|-
! 1213
| [[Жалын]] || 600
|-
! 1214
| [[Нурлибек]] || 600
|-
! 1215
| [[Жанузак]] || 598
|-
! 1216
| [[Төребек]] || 598
|-
! 1217
| [[Даян]] || 598
|-
! 1218
| [[Қадыржан]] || 598
|-
! 1219
| [[Тельман]] || 598
|-
! 1220
| [[Куан]] || 594
|-
! 1221
| [[Саяхат]] || 594
|-
! 1222
| [[Ерулан]] || 593
|-
! 1223
| [[Арнай]] || 593
|-
! 1224
| [[Аманкелды]] || 593
|-
! 1225
| [[Акылжан]] || 592
|-
! 1226
| [[Жанбота]] || 592
|-
! 1227
| [[Бахтыбай]] || 592
|-
! 1228
| [[Бегжан]] || 591
|-
! 1229
| [[Абубакр]] || 591
|-
! 1230
| [[Абулхаир]] || 590
|-
! 1231
| [[Руфат]] || 590
|-
! 1232
| [[Сагыныш]] || 588
|-
! 1233
| [[Муратжан]] || 587
|-
! 1234
| [[Азизхан]] || 585
|-
! 1235
| [[Әлишер]] || 585
|-
! 1236
| [[Асылмұрат]] || 585
|-
! 1237
| [[Бекхан]] || 584
|-
! 1238
| [[Кумар]] || 584
|-
! 1239
| [[Дәулетхан]] || 584
|-
! 1240
| [[Жайык]] || 584
|-
! 1241
| [[Жайық]] || 582
|-
! 1242
| [[Жарылқасын]] || 582
|-
! 1243
| [[Гарифулла]] || 581
|-
! 1244
| [[Каныш]] || 580
|-
! 1245
| [[Нұрғалым]] || 578
|-
! 1246
| [[Ережеп]] || 577
|-
! 1247
| [[Жақсыбек]] || 576
|-
! 1248
| [[Самғар]] || 575
|-
! 1249
| [[Кусаин]] || 574
|-
! 1250
| [[Мұхамед]] || 573
|-
! 1251
| [[Әмірбек]] || 572
|-
! 1252
| [[Токтасын]] || 571
|-
! 1253
| [[Файзулла]] || 571
|-
! 1254
| [[Гали]] || 570
|-
! 1255
| [[Есенжол]] || 570
|-
! 1256
| [[Бектөре]] || 568
|-
! 1257
| [[Алмабек]] || 568
|-
! 1258
| [[Әлтайыр]] || 567
|-
! 1259
| [[Айдынбек]] || 567
|-
! 1260
| [[Олжабай]] || 567
|-
! 1261
| [[Турганбай]] || 566
|-
! 1262
| [[Асқарбек]] || 566
|-
! 1263
| [[Мырзахмет]] || 566
|-
! 1264
| [[Жеткерген]] || 566
|-
! 1265
| [[Рафаэль]] || 565
|-
! 1266
| [[Рысбай]] || 565
|-
! 1267
| [[Рахметолла]] || 564
|-
! 1268
| [[Байдаулет]] || 564
|-
! 1269
| [[Дәуренбек]] || 563
|-
! 1270
| [[Қаршыға]] || 563
|-
! 1271
| [[Иманәлі]] || 562
|-
! 1272
| [[Мусабек]] || 562
|-
! 1273
| [[Шынгысхан]] || 562
|-
! 1274
| [[Жумаш]] || 561
|-
! 1275
| [[Жансултан]] || 561
|-
! 1276
| [[Омиржан]] || 561
|-
! 1277
| [[Серикпай]] || 560
|-
! 1278
| [[Багитжан]] || 560
|-
! 1279
| [[Кәрім]] || 559
|-
! 1280
| [[Нұрсат]] || 559
|-
! 1281
| [[Рахметулла]] || 559
|-
! 1282
| [[Закир]] || 559
|-
! 1283
| [[Жүсіп]] || 557
|-
! 1284
| [[Садуакас]] || 556
|-
! 1285
| [[Борис]] || 556
|-
! 1286
| [[Сарсенгали]] || 554
|-
! 1287
| [[Бейсембай]] || 554
|-
! 1288
| [[Кенесбек]] || 554
|-
! 1289
| [[Арлен]] || 554
|-
! 1290
| [[Әбілмансур]] || 553
|-
! 1291
| [[Бижан]] || 553
|-
! 1292
| [[Құдірет]] || 553
|-
! 1293
| [[Пернебай]] || 552
|-
! 1294
| [[Онгарбай]] || 551
|-
! 1295
| [[Омирзак]] || 550
|-
! 1296
| [[Саги]] || 550
|-
! 1297
| [[Мұхаммедәлі]] || 550
|-
! 1298
| [[Ағзам]] || 550
|-
! 1299
| [[Бекмұрат]] || 549
|-
! 1300
| [[Бактыгали]] || 549
|-
! 1301
| [[Саин]] || 548
|-
! 1302
| [[Турсун]] || 548
|-
! 1303
| [[Каир]] || 548
|-
! 1304
| [[Даир]] || 547
|-
! 1305
| [[Саулет]] || 546
|-
! 1306
| [[Қалдыбек]] || 546
|-
! 1307
| [[Нурмухамед]] || 546
|-
! 1308
| [[Сапарғали]] || 546
|-
! 1309
| [[Нуридин]] || 546
|-
! 1310
| [[Айнабек]] || 546
|-
! 1311
| [[Сейтхан]] || 545
|-
! 1312
| [[Спандияр]] || 545
|-
! 1313
| [[Садык]] || 544
|-
! 1314
| [[Тлеужан]] || 544
|-
! 1315
| [[Нуриман]] || 540
|-
! 1316
| [[Болатжан]] || 540
|-
! 1317
| [[Ерғанат]] || 540
|-
! 1318
| [[Манап]] || 539
|-
! 1319
| [[Уали]] || 538
|-
! 1320
| [[Темірбек]] || 537
|-
! 1321
| [[Батырлан]] || 533
|-
! 1322
| [[Мырза]] || 533
|-
! 1323
| [[Баян]] || 533
|-
! 1324
| [[Галим]] || 532
|-
! 1325
| [[Онгар]] || 531
|-
! 1326
| [[Курал]] || 531
|-
! 1327
| [[Сабырхан]] || 530
|-
! 1328
| [[Төрежан]] || 529
|-
! 1329
| [[Нурмаханбет]] || 529
|-
! 1330
| [[Нұршат]] || 529
|-
! 1331
| [[Мухаммеджан]] || 528
|-
! 1332
| [[Әди]] || 527
|-
! 1333
| [[Усман]] || 526
|-
! 1334
| [[Мерлан]] || 526
|-
! 1335
| [[Есенбай]] || 525
|-
! 1336
| [[Азатбек]] || 525
|-
! 1337
| [[Тайыр]] || 524
|-
! 1338
| [[Сункар]] || 523
|-
! 1339
| [[Ербулан]] || 523
|-
! 1340
| [[Демеу]] || 522
|-
! 1341
| [[Жандар]] || 522
|-
! 1342
| [[Шалхар]] || 522
|-
! 1343
| [[Амре]] || 521
|-
! 1344
| [[Адайбек]] || 520
|-
! 1345
| [[Ерәлі]] || 520
|-
! 1346
| [[Конысбек]] || 519
|-
! 1347
| [[Сембек]] || 519
|-
! 1348
| [[Турганбек]] || 519
|-
! 1349
| [[Сагидолла]] || 519
|-
! 1350
| [[Рамзан]] || 519
|-
! 1351
| [[Райян]] || 518
|-
! 1352
| [[Жуман]] || 517
|-
! 1353
| [[Жорабек]] || 517
|-
! 1354
| [[Ғалымбек]] || 516
|-
! 1355
| [[Еркегали]] || 515
|-
! 1356
| [[Мұхамедали]] || 515
|-
! 1357
| [[Каржаубай]] || 512
|-
! 1358
| [[Өміржан]] || 512
|-
! 1359
| [[Мейрамбай]] || 512
|-
! 1360
| [[Сагатбек]] || 512
|-
! 1361
| [[Әмре]] || 511
|-
! 1362
| [[Мержан]] || 511
|-
! 1363
| [[Алдиар]] || 511
|-
! 1364
| [[Арай]] || 510
|-
! 1365
| [[Райан]] || 510
|-
! 1366
| [[Акилбек]] || 509
|-
! 1367
| [[Әлтаир]] || 508
|-
! 1368
| [[Мухаметжан]] || 508
|-
! 1369
| [[Сатжан]] || 507
|-
! 1370
| [[Тагир]] || 507
|-
! 1371
| [[Полатбек]] || 504
|-
! 1372
| [[Серғазы]] || 503
|-
! 1373
| [[Сырымбет]] || 503
|-
! 1374
| [[Кумисбек]] || 503
|-
! 1375
| [[Нурдос]] || 502
|-
! 1376
| [[Сагиндык]] || 501
|-
! 1377
| [[Жубаныш]] || 501
|-
! 1378
| [[Ыбырай]] || 500
|-
! 1379
| [[Акимжан]] || 500
|-
! 1380
| [[Бекбосын]] || 499
|-
! 1381
| [[Сагынтай]] || 499
|-
! 1382
| [[Шынтас]] || 497
|-
! 1383
| [[Нуртуган]] || 496
|-
! 1384
| [[Азимбек]] || 496
|-
! 1385
| [[Ержанат]] || 496
|-
! 1386
| [[Шынғысхан]] || 496
|-
! 1387
| [[Даулен]] || 496
|-
! 1388
| [[Калижан]] || 495
|-
! 1389
| [[Беймбет]] || 494
|-
! 1390
| [[Мақсұт]] || 494
|-
! 1391
| [[Ерен]] || 494
|-
! 1392
| [[Мұхамедәли]] || 493
|-
! 1393
| [[Абилхан]] || 493
|-
! 1394
| [[Бегарыс]] || 493
|-
! 1395
| [[Дінмұхамбет]] || 492
|-
! 1396
| [[Мирам]] || 492
|-
! 1397
| [[Аманбол]] || 492
|-
! 1398
| [[Даниель]] || 492
|-
! 1399
| [[Арыслан]] || 491
|-
! 1400
| [[Мейірім]] || 491
|-
! 1401
| [[Акжан]] || 490
|-
! 1402
| [[Жолдасбай]] || 490
|-
! 1403
| [[Анарбай]] || 490
|-
! 1404
| [[Әлфараби]] || 489
|-
! 1405
| [[Кабылбек]] || 489
|-
! 1406
| [[Омарбек]] || 489
|-
! 1407
| [[Тасқын]] || 489
|-
! 1408
| [[Кенесбай]] || 488
|-
! 1409
| [[Нұрмухаммед]] || 486
|-
! 1410
| [[Сеилхан]] || 486
|-
! 1411
| [[Смагул]] || 486
|-
! 1412
| [[Мейрлан]] || 486
|-
! 1413
| [[Уразбай]] || 485
|-
! 1414
| [[Ауесхан]] || 485
|-
! 1415
| [[Эмин]] || 485
|-
! 1416
| [[Мадениет]] || 485
|-
! 1417
| [[Пердебай]] || 484
|-
! 1418
| [[Қолқанат]] || 483
|-
! 1419
| [[Илья]] || 483
|-
! 1420
| [[Ауезхан]] || 483
|-
! 1421
| [[Жұмағали]] || 482
|-
! 1422
| [[Достан]] || 481
|-
! 1423
| [[Мәдияр]] || 479
|-
! 1424
| [[Әрсен]] || 479
|-
! 1425
| [[Ашим]] || 478
|-
! 1426
| [[Нурмухан]] || 478
|-
! 1427
| [[Досымбек]] || 477
|-
! 1428
| [[Булатбек]] || 477
|-
! 1429
| [[Арстан]] || 475
|-
! 1430
| [[Раймбек]] || 475
|-
! 1431
| [[Игорь]] || 474
|-
! 1432
| [[Курман]] || 473
|-
! 1433
| [[Ханали]] || 473
|-
! 1434
| [[Ихсан]] || 472
|-
! 1435
| [[Ынтымақ]] || 472
|-
! 1436
| [[Абдукарим]] || 472
|-
! 1437
| [[Советхан]] || 471
|-
! 1438
| [[Зейнолла]] || 471
|-
! 1439
| [[Ельдос]] || 471
|-
! 1440
| [[Ермұхан]] || 471
|-
! 1441
| [[Байдәулет]] || 470
|-
! 1442
| [[Гизат]] || 469
|-
! 1443
| [[Жанас]] || 469
|-
! 1444
| [[Юсуп]] || 469
|-
! 1445
| [[Сапаралы]] || 468
|-
! 1446
| [[Абдулхамид]] || 468
|-
! 1447
| [[Орынгали]] || 468
|-
! 1448
| [[Бибол]] || 468
|-
! 1449
| [[Жансейіт]] || 466
|-
! 1450
| [[Таңжарық]] || 466
|-
! 1451
| [[Әл-Фараби]] || 466
|-
! 1452
| [[Кыдырбек]] || 466
|-
! 1453
| [[Есенжан]] || 466
|-
! 1454
| [[Нагашыбай]] || 466
|-
! 1455
| [[Абибулла]] || 466
|-
! 1456
| [[Закария]] || 466
|-
! 1457
| [[Тілеген]] || 465
|-
! 1458
| [[Кобланды]] || 464
|-
! 1459
| [[Өмірсерік]] || 463
|-
! 1460
| [[Жаңабай]] || 463
|-
! 1461
| [[Темирбай]] || 463
|-
! 1462
| [[Шерали]] || 463
|-
! 1463
| [[Игілік]] || 463
|-
! 1464
| [[Нұртаза]] || 462
|-
! 1465
| [[Алдан]] || 462
|-
! 1466
| [[Беркин]] || 461
|-
! 1467
| [[Магауия]] || 461
|-
! 1468
| [[Әбдінұр]] || 461
|-
! 1469
| [[Айдан]] || 460
|-
! 1470
| [[Ибрай]] || 460
|-
! 1471
| [[Нұрман]] || 459
|-
! 1472
| [[Бірлік]] || 458
|-
! 1473
| [[Бисұлтан]] || 457
|-
! 1474
| [[Тлеухан]] || 457
|-
! 1475
| [[Русланбек]] || 455
|-
! 1476
| [[Сагит]] || 454
|-
! 1477
| [[Сарсембай]] || 453
|-
! 1478
| [[Султангали]] || 453
|-
! 1479
| [[Бахтиёр]] || 452
|-
! 1480
| [[Сағдат]] || 451
|-
! 1481
| [[Агзам]] || 450
|-
! 1482
| [[Мураткан]] || 448
|-
! 1483
| [[Алиар]] || 448
|-
! 1484
| [[Жасталап]] || 448
|-
! 1485
| [[Эмирхан]] || 447
|-
! 1486
| [[Мирболат]] || 447
|-
! 1487
| [[Рымбек]] || 447
|-
! 1488
| [[Ғабиден]] || 447
|-
! 1489
| [[Мұхаммед Али]] || 445
|-
! 1490
| [[Елназар]] || 445
|-
! 1491
| [[Ербұлан]] || 444
|-
! 1492
| [[Исахан]] || 444
|-
! 1493
| [[Алимансур]] || 444
|-
! 1494
| [[Шахкерім]] || 443
|-
! 1495
| [[Еркеш]] || 443
|-
! 1496
| [[Қажымұхан]] || 442
|-
! 1497
| [[Бирлик]] || 442
|-
! 1498
| [[Хафиз]] || 442
|-
! 1499
| [[Әзімхан]] || 442
|-
! 1500
| [[Азилхан]] || 442
|-
! 1501
| [[Дәулетбек]] || 441
|-
! 1502
| [[Ризат]] || 441
|-
! 1503
| [[Сырлыбай]] || 440
|-
! 1504
| [[Шаяхмет]] || 440
|-
! 1505
| [[Жанбек]] || 439
|-
! 1506
| [[Тохтар]] || 439
|-
! 1507
| [[Баймырза]] || 438
|-
! 1508
| [[Сайранбек]] || 437
|-
! 1509
| [[Батухан]] || 437
|-
! 1510
| [[Гайдар]] || 437
|-
! 1511
| [[Сейдахмет]] || 436
|-
! 1512
| [[Аймұрат]] || 436
|-
! 1513
| [[Бакит]] || 435
|-
! 1514
| [[Рамиз]] || 434
|-
! 1515
| [[Шухрат]] || 434
|-
! 1516
| [[Әзиз]] || 433
|-
! 1517
| [[Қыран]] || 433
|-
! 1518
| [[Болысбек]] || 433
|-
! 1519
| [[Темір]] || 433
|-
! 1520
| [[Әліхан]] || 431
|-
! 1521
| [[Сабырбек]] || 429
|-
! 1522
| [[Шаттық]] || 429
|-
! 1523
| [[Маулет]] || 429
|-
! 1524
| [[Аманкельды]] || 429
|-
! 1525
| [[Хабибулла]] || 428
|-
! 1526
| [[Саябек]] || 428
|-
! 1527
| [[Дәуіржан]] || 428
|-
! 1528
| [[Тугелбай]] || 427
|-
! 1529
| [[Байгали]] || 427
|-
! 1530
| [[Нуртаза]] || 427
|-
! 1531
| [[Адилбай]] || 426
|-
! 1532
| [[Еларыс]] || 426
|-
! 1533
| [[Марлан]] || 425
|-
! 1534
| [[Әлисұлтан]] || 425
|-
! 1535
| [[Икрам]] || 424
|-
! 1536
| [[Бериккали]] || 424
|-
! 1537
| [[Әкімжан]] || 424
|-
! 1538
| [[Омирсерик]] || 423
|-
! 1539
| [[Алиакбар]] || 423
|-
! 1540
| [[Акылбай]] || 422
|-
! 1541
| [[Бүркіт]] || 422
|-
! 1542
| [[Дастанбек]] || 421
|-
! 1543
| [[Әнуарбек]] || 420
|-
! 1544
| [[Сейфулла]] || 420
|-
! 1545
| [[Тойлыбай]] || 420
|-
! 1546
| [[Кабыл]] || 419
|-
! 1547
| [[Сагынгали]] || 419
|-
! 1548
| [[Альмир]] || 418
|-
! 1549
| [[Нурсейт]] || 417
|-
! 1550
| [[Марк]] || 417
|-
! 1551
| [[Шернияз]] || 417
|-
! 1552
| [[Батырбай]] || 417
|-
! 1553
| [[Байсал]] || 415
|-
! 1554
| [[Самгат]] || 415
|-
! 1555
| [[Мейирбек]] || 415
|-
! 1556
| [[Канатбай]] || 414
|-
! 1557
| [[Сайын]] || 414
|-
! 1558
| [[Нұриддин]] || 414
|-
! 1559
| [[Әбілхан]] || 414
|-
! 1560
| [[Әлнұр]] || 413
|-
! 1561
| [[Елмұрат]] || 413
|-
! 1562
| [[Мухамедияр]] || 412
|-
! 1563
| [[Тілеухан]] || 412
|-
! 1564
| [[Нурдәулет]] || 411
|-
! 1565
| [[Зейн]] || 411
|-
! 1566
| [[Курбанбай]] || 411
|-
! 1567
| [[Мұхаммед-Али]] || 410
|-
! 1568
| [[Раджан]] || 410
|-
! 1569
| [[Амалбек]] || 409
|-
! 1570
| [[Даут]] || 408
|-
! 1571
| [[Сәтжан]] || 408
|-
! 1572
| [[Бектемир]] || 407
|-
! 1573
| [[Тауекел]] || 407
|-
! 1574
| [[Жумат]] || 407
|-
! 1575
| [[Медетбек]] || 406
|-
! 1576
| [[Нурмухамбет]] || 406
|-
! 1577
| [[Тлеккабыл]] || 406
|-
! 1578
| [[Жарасбек]] || 405
|-
! 1579
| [[Мадиар]] || 405
|-
! 1580
| [[Жусуп]] || 405
|-
! 1581
| [[Ибадулла]] || 405
|-
! 1582
| [[Мархабат]] || 404
|-
! 1583
| [[Ханзада]] || 404
|-
! 1584
| [[Айтпай]] || 403
|-
! 1585
| [[Әлжан]] || 402
|-
! 1586
| [[Дидарбек]] || 402
|-
! 1587
| [[Ильхан]] || 402
|-
! 1588
| [[Ахмади]] || 402
|-
! 1589
| [[Мухтархан]] || 401
|-
! 1590
| [[Сералы]] || 401
|-
! 1591
| [[Нурадил]] || 400
|-
! 1592
| [[Болаткан]] || 400
|-
! 1593
| [[Сапарали]] || 399
|-
! 1594
| [[Орынтай]] || 399
|-
! 1595
| [[Абдикарим]] || 399
|-
! 1596
| [[Рамир]] || 399
|-
! 1597
| [[Аймурат]] || 399
|-
! 1598
| [[Мұхамедәлі]] || 399
|-
! 1599
| [[Дінмұханбет]] || 398
|-
! 1600
| [[Хайрат]] || 398
|-
! 1601
| [[Адылхан]] || 397
|-
! 1602
| [[Сәулет]] || 396
|-
! 1603
| [[Жанадил]] || 396
|-
! 1604
| [[Әлибек]] || 396
|-
! 1605
| [[Абдималик]] || 396
|-
! 1606
| [[Сабир]] || 396
|-
! 1607
| [[Саржан]] || 395
|-
! 1608
| [[Нұрболсын]] || 395
|-
! 1609
| [[Абдолла]] || 395
|-
! 1610
| [[Эркин]] || 394
|-
! 1611
| [[Тұрарбек]] || 394
|-
! 1612
| [[Нұрбақ]] || 393
|-
! 1613
| [[Улыкбек]] || 392
|-
! 1614
| [[Ерсын]] || 391
|-
! 1615
| [[Виталий]] || 391
|-
! 1616
| [[Алимансұр]] || 391
|-
! 1617
| [[Абдурасул]] || 391
|-
! 1618
| [[Есіл]] || 391
|-
! 1619
| [[Акниет]] || 391
|-
! 1620
| [[Абуталип]] || 391
|-
! 1621
| [[Жангазы]] || 390
|-
! 1622
| [[Абдиманап]] || 390
|-
! 1623
| [[Шахислам]] || 390
|-
! 1624
| [[Сейдулла]] || 390
|-
! 1625
| [[Мухаммед Али]] || 390
|-
! 1626
| [[Барат]] || 390
|-
! 1627
| [[Мадихан]] || 390
|-
! 1628
| [[Каршыга]] || 389
|-
! 1629
| [[Едиль]] || 389
|-
! 1630
| [[Бердибай]] || 389
|-
! 1631
| [[Абу]] || 389
|-
! 1632
| [[Алимбай]] || 389
|-
! 1633
| [[Мұхаммед-Әли]] || 388
|-
! 1634
| [[Кадиржан]] || 387
|-
! 1635
| [[Жанаберген]] || 386
|-
! 1636
| [[Сисенбай]] || 386
|-
! 1637
| [[Қайырхан]] || 386
|-
! 1638
| [[Жумагул]] || 386
|-
! 1639
| [[Ильхам]] || 385
|-
! 1640
| [[Ақсұңқар]] || 385
|-
! 1641
| [[Бақтыбай]] || 385
|-
! 1642
| [[Бисембай]] || 385
|-
! 1643
| [[Нұрпейіс]] || 385
|-
! 1644
| [[Кумарбек]] || 385
|-
! 1645
| [[Темирбулат]] || 385
|-
! 1646
| [[Айса]] || 384
|-
! 1647
| [[Бахтыбек]] || 384
|-
! 1648
| [[Сеит]] || 384
|-
! 1649
| [[Ғизат]] || 384
|-
! 1650
| [[Әлем]] || 383
|-
! 1651
| [[Фарид]] || 383
|-
! 1652
| [[Жәдігер]] || 383
|-
! 1653
| [[Агабек]] || 382
|-
! 1654
| [[Кайрулла]] || 382
|-
! 1655
| [[Мырзатай]] || 382
|-
! 1656
| [[Махат]] || 381
|-
! 1657
| [[Токтарбек]] || 381
|-
! 1658
| [[Джумабай]] || 381
|-
! 1659
| [[Серіжан]] || 381
|-
! 1660
| [[Шакен]] || 379
|-
! 1661
| [[Мирхан]] || 379
|-
! 1662
| [[Еркын]] || 379
|-
! 1663
| [[Нұрқожа]] || 379
|-
! 1664
| [[Абдурашид]] || 379
|-
! 1665
| [[Шакир]] || 379
|-
! 1666
| [[Алжан]] || 378
|-
! 1667
| [[Дюсенбай]] || 378
|-
! 1668
| [[Қуатбек]] || 378
|-
! 1669
| [[Жангирхан]] || 377
|-
! 1670
| [[Толыбай]] || 377
|-
! 1671
| [[Дәрмен]] || 377
|-
! 1672
| [[Кадырхан]] || 377
|-
! 1673
| [[Адылбек]] || 376
|-
! 1674
| [[Жазылбек]] || 376
|-
! 1675
| [[Нұраят]] || 376
|-
! 1676
| [[Есенгелди]] || 376
|-
! 1677
| [[Даулетжан]] || 375
|-
! 1678
| [[Койшыбай]] || 375
|-
! 1679
| [[Дуйсенгали]] || 375
|-
! 1680
| [[Хамид]] || 375
|-
! 1681
| [[Амандос]] || 375
|-
! 1682
| [[Нурадин]] || 375
|-
! 1683
| [[Сұнғат]] || 375
|-
! 1684
| [[Гарифолла]] || 374
|-
! 1685
| [[Бектурган]] || 374
|-
! 1686
| [[Ойрат]] || 374
|-
! 1687
| [[Байсұлтан]] || 374
|-
! 1688
| [[Каримжан]] || 374
|-
! 1689
| [[Аралбек]] || 374
|-
! 1690
| [[Сайфулла]] || 373
|-
! 1691
| [[Бекжігіт]] || 373
|-
! 1692
| [[Мұхаммед Әли]] || 373
|-
! 1693
| [[Касымжан]] || 373
|-
! 1694
| [[Ансаган]] || 373
|-
! 1695
| [[Жұмабай]] || 373
|-
! 1696
| [[Абилмансур]] || 372
|-
! 1697
| [[Кахарман]] || 372
|-
! 1698
| [[Таңатар]] || 372
|-
! 1699
| [[Тулепберген]] || 372
|-
! 1700
| [[Нұрлыбай]] || 371
|-
! 1701
| [[Абдулкарим]] || 371
|-
! 1702
| [[Елшат]] || 371
|-
! 1703
| [[Айтказы]] || 371
|-
! 1704
| [[Нуркасым]] || 371
|-
! 1705
| [[Ерсайн]] || 370
|-
! 1706
| [[Ауелбек]] || 370
|-
! 1707
| [[Нығмет]] || 369
|-
! 1708
| [[Беглан]] || 369
|-
! 1709
| [[Аркен]] || 369
|-
! 1710
| [[Хамзат]] || 368
|-
! 1711
| [[Жанәли]] || 368
|-
! 1712
| [[Бекжигит]] || 368
|-
! 1713
| [[Калдарбек]] || 368
|-
! 1714
| [[Базар]] || 367
|-
! 1715
| [[Қадырбек]] || 367
|-
! 1716
| [[Қаһарман]] || 366
|-
! 1717
| [[Даниел]] || 366
|-
! 1718
| [[Биболат]] || 366
|-
! 1719
| [[Толеутай]] || 366
|-
! 1720
| [[Жанбол]] || 365
|-
! 1721
| [[Жумагельды]] || 365
|-
! 1722
| [[Кази]] || 365
|-
! 1723
| [[Аубакир]] || 364
|-
! 1724
| [[Аділет]] || 364
|-
! 1725
| [[Нуржас]] || 364
|-
! 1726
| [[Владислав]] || 364
|-
! 1727
| [[Торебек]] || 364
|-
! 1728
| [[Карасай]] || 363
|-
! 1729
| [[Пернехан]] || 363
|-
! 1730
| [[Кунанбай]] || 363
|-
! 1731
| [[Нурмуханбет]] || 363
|-
! 1732
| [[Әлимансұр]] || 363
|-
! 1733
| [[Дихан]] || 363
|-
! 1734
| [[Есхат]] || 362
|-
! 1735
| [[Заур]] || 361
|-
! 1736
| [[Шарип]] || 361
|-
! 1737
| [[Мергенбай]] || 361
|-
! 1738
| [[Бегали]] || 361
|-
! 1739
| [[Курманбай]] || 360
|-
! 1740
| [[Рустамбек]] || 360
|-
! 1741
| [[Сабиржан]] || 360
|-
! 1742
| [[Курбан]] || 360
|-
! 1743
| [[Вячеслав]] || 360
|-
! 1744
| [[Пулат]] || 360
|-
! 1745
| [[Жаркинбек]] || 360
|-
! 1746
| [[Абдибек]] || 360
|-
! 1747
| [[Батыргали]] || 359
|-
! 1748
| [[Бекберген]] || 359
|-
! 1749
| [[Молдабек]] || 359
|-
! 1750
| [[Усербай]] || 359
|-
! 1751
| [[Бектемір]] || 359
|-
! 1752
| [[Гафур]] || 358
|-
! 1753
| [[Еркинбай]] || 358
|-
! 1754
| [[Кожахмет]] || 358
|-
! 1755
| [[Аль-Фараби]] || 357
|-
! 1756
| [[Куанышкали]] || 357
|-
! 1757
| [[Ерлен]] || 357
|-
! 1758
| [[Динислам]] || 357
|-
! 1759
| [[Иван]] || 357
|-
! 1760
| [[Есим]] || 357
|-
! 1761
| [[Бәйдібек]] || 356
|-
! 1762
| [[Султанали]] || 356
|-
! 1763
| [[Елеусиз]] || 356
|-
! 1764
| [[Бейімбет]] || 356
|-
! 1765
| [[Аязбек]] || 356
|-
! 1766
| [[Арыс]] || 356
|-
! 1767
| [[Бақтыбек]] || 355
|-
! 1768
| [[Толеубай]] || 355
|-
! 1769
| [[Базархан]] || 355
|-
! 1770
| [[Алтынбай]] || 354
|-
! 1771
| [[Жаңабек]] || 354
|-
! 1772
| [[Әмірәлі]] || 354
|-
! 1773
| [[Қастер]] || 354
|-
! 1774
| [[Елмурат]] || 353
|-
! 1775
| [[Құрманбек]] || 353
|-
! 1776
| [[Шарапат]] || 353
|-
! 1777
| [[Майрамбай]] || 353
|-
! 1778
| [[Сейтбек]] || 352
|-
! 1779
| [[Нұржау]] || 352
|-
! 1780
| [[Сүйіндік]] || 352
|-
! 1781
| [[Дюсембай]] || 352
|-
! 1782
| [[Нұрбахыт]] || 352
|-
! 1783
| [[Дінмұхаммет]] || 352
|-
! 1784
| [[Максет]] || 351
|-
! 1785
| [[Хамидулла]] || 351
|-
! 1786
| [[Юнус]] || 351
|-
! 1787
| [[Нұрмұхамет]] || 351
|-
! 1788
| [[Вадим]] || 351
|-
! 1789
| [[Курбанали]] || 350
|-
! 1790
| [[Жәңгірхан]] || 350
|-
! 1791
| [[Нурсултон]] || 350
|-
! 1792
| [[Ақтан]] || 349
|-
! 1793
| [[Кирилл]] || 348
|-
! 1794
| [[Жансері]] || 348
|-
! 1795
| [[Қолғанат]] || 347
|-
! 1796
| [[Тілектес]] || 347
|-
! 1797
| [[Мирбек]] || 346
|-
! 1798
| [[Ахметали]] || 346
|-
! 1799
| [[Иман]] || 346
|-
! 1800
| [[Бахтжан]] || 346
|-
! 1801
| [[Аршын]] || 345
|-
! 1802
| [[Сагинтай]] || 345
|-
! 1803
| [[Жусип]] || 345
|-
! 1804
| [[Эльнур]] || 344
|-
! 1805
| [[Нұғман]] || 344
|-
! 1806
| [[Дәуір]] || 344
|-
! 1807
| [[Ертарғын]] || 343
|-
! 1808
| [[Мукагали]] || 343
|-
! 1809
| [[Жадигер]] || 343
|-
! 1810
| [[Аяз]] || 343
|-
! 1811
| [[Иброхим]] || 343
|-
! 1812
| [[Тұрсын]] || 343
|-
! 1813
| [[Баймахан]] || 342
|-
! 1814
| [[Советбек]] || 342
|-
! 1815
| [[Омирхан]] || 341
|-
! 1816
| [[Буркитбай]] || 341
|-
! 1817
| [[Мубарак]] || 340
|-
! 1818
| [[Ердана]] || 340
|-
! 1819
| [[Ринад]] || 339
|-
! 1820
| [[Джумабек]] || 339
|-
! 1821
| [[Дәуіт]] || 339
|-
! 1822
| [[Бисен]] || 338
|-
! 1823
| [[Бердияр]] || 338
|-
! 1824
| [[Кемеңгер]] || 338
|-
! 1825
| [[Бернар]] || 338
|-
! 1826
| [[Мухаммед-Али]] || 337
|-
! 1827
| [[Бектурсын]] || 337
|-
! 1828
| [[Аширбек]] || 337
|-
! 1829
| [[Турсунбек]] || 336
|-
! 1830
| [[Альфараби]] || 336
|-
! 1831
| [[Жумадил]] || 336
|-
! 1832
| [[Коныс]] || 335
|-
! 1833
| [[Теміржан]] || 335
|-
! 1834
| [[Куттыбай]] || 334
|-
! 1835
| [[Асад]] || 334
|-
! 1836
| [[Ерәли]] || 334
|-
! 1837
| [[Керейхан]] || 334
|-
! 1838
| [[Аким]] || 333
|-
! 1839
| [[Бекұлан]] || 333
|-
! 1840
| [[Жүрсін]] || 333
|-
! 1841
| [[Нұрмұхан]] || 333
|-
! 1842
| [[Қожахмет]] || 332
|-
! 1843
| [[Калмурат]] || 332
|-
! 1844
| [[Жолдыбек]] || 330
|-
! 1845
| [[Оңғар]] || 330
|-
! 1846
| [[Нұрлы]] || 329
|-
! 1847
| [[Габдулла]] || 329
|-
! 1848
| [[Тамир]] || 328
|-
! 1849
| [[Дінасыл]] || 328
|-
! 1850
| [[Мухтарбек]] || 328
|-
! 1851
| [[Пердебек]] || 327
|-
! 1852
| [[Ратбек]] || 327
|-
! 1853
| [[Ертас]] || 326
|-
! 1854
| [[Сейлбек]] || 326
|-
! 1855
| [[Ноян]] || 326
|-
! 1856
| [[Тасбулат]] || 326
|-
! 1857
| [[Мусахан]] || 326
|-
! 1858
| [[Ордабек]] || 326
|-
! 1859
| [[Октябрь]] || 325
|-
! 1860
| [[Сейткали]] || 324
|-
! 1861
| [[Бердалы]] || 323
|-
! 1862
| [[Нурпеис]] || 323
|-
! 1863
| [[Жасын]] || 322
|-
! 1864
| [[Аянбек]] || 322
|-
! 1865
| [[Асанхан]] || 322
|-
! 1866
| [[Талғар]] || 322
|-
! 1867
| [[Абдрахим]] || 321
|-
! 1868
| [[Мұратхан]] || 321
|-
! 1869
| [[Ырыскелді]] || 321
|-
! 1870
| [[Абдусамат]] || 321
|-
! 1871
| [[Турсынхан]] || 320
|-
! 1872
| [[Аңсат]] || 320
|-
! 1873
| [[Раис]] || 319
|-
! 1874
| [[Инаят]] || 319
|-
! 1875
| [[Баязит]] || 319
|-
! 1876
| [[Ерполат]] || 319
|-
! 1877
| [[Жайлаубай]] || 319
|-
! 1878
| [[Салтанат]] || 319
|-
! 1879
| [[Кадир]] || 319
|-
! 1880
| [[Нуршат]] || 318
|-
! 1881
| [[Ергалий]] || 318
|-
! 1882
| [[Аманай]] || 318
|-
! 1883
| [[Константин]] || 318
|-
! 1884
| [[Құралбек]] || 318
|-
! 1885
| [[Худайберген]] || 317
|-
! 1886
| [[Әлиби]] || 317
|-
! 1887
| [[Оразай]] || 317
|-
! 1888
| [[Шаймерден]] || 317
|-
! 1889
| [[Ағлан]] || 317
|-
! 1890
| [[Нұрмұхамбет]] || 317
|-
! 1891
| [[Әскербек]] || 317
|-
! 1892
| [[Мұзафар]] || 316
|-
! 1893
| [[Сатбек]] || 316
|-
! 1894
| [[Ильнур]] || 316
|-
! 1895
| [[Сагингали]] || 316
|-
! 1896
| [[Таскын]] || 316
|-
! 1897
| [[Дильшат]] || 315
|-
! 1898
| [[Жанкелди]] || 315
|-
! 1899
| [[Мухаметкали]] || 315
|-
! 1900
| [[Райым]] || 315
|-
! 1901
| [[Нуржау]] || 315
|-
! 1902
| [[Берікжан]] || 315
|-
! 1903
| [[Амангазы]] || 314
|-
! 1904
| [[Муктар]] || 314
|-
! 1905
| [[Мағауия]] || 314
|-
! 1906
| [[Косай]] || 314
|-
! 1907
| [[Хабиб]] || 314
|-
! 1908
| [[Нурбахыт]] || 314
|-
! 1909
| [[Махсот]] || 313
|-
! 1910
| [[Жангелди]] || 313
|-
! 1911
| [[Калкаман]] || 313
|-
! 1912
| [[Әбіш]] || 313
|-
! 1913
| [[Алтынхан]] || 313
|-
! 1914
| [[Даулеткерей]] || 313
|-
! 1915
| [[Айдынгали]] || 312
|-
! 1916
| [[Жакан]] || 312
|-
! 1917
| [[Абубәкір]] || 312
|-
! 1918
| [[Ганибек]] || 311
|-
! 1919
| [[Салман]] || 311
|-
! 1920
| [[Рахымбек]] || 311
|-
! 1921
| [[Алпыс]] || 310
|-
! 1922
| [[Ансат]] || 310
|-
! 1923
| [[Шапагат]] || 310
|-
! 1924
| [[Төреәлі]] || 310
|-
! 1925
| [[Ауез]] || 310
|-
! 1926
| [[Жакып]] || 310
|-
! 1927
| [[Чингисхан]] || 309
|-
! 1928
| [[Жанұзақ]] || 309
|-
! 1929
| [[Хакназар]] || 309
|-
! 1930
| [[Бисенгали]] || 308
|-
! 1931
| [[Толеугазы]] || 308
|-
! 1932
| [[Мелис]] || 308
|-
! 1933
| [[Чингизхан]] || 308
|-
! 1934
| [[Абен]] || 308
|-
! 1935
| [[Никита]] || 308
|-
! 1936
| [[Ахметбек]] || 307
|-
! 1937
| [[Мейрамгали]] || 307
|-
! 1938
| [[Кылышбек]] || 307
|-
! 1939
| [[Дүйсенбек]] || 306
|-
! 1940
| [[Мұхаметжан]] || 306
|-
! 1941
| [[Халел]] || 306
|-
! 1942
| [[Игилик]] || 305
|-
! 1943
| [[Турысбек]] || 305
|-
! 1944
| [[Уразбек]] || 305
|-
! 1945
| [[Тулеу]] || 305
|-
! 1946
| [[Тынышбек]] || 304
|-
! 1947
| [[Жайдарбек]] || 304
|-
! 1948
| [[Мирасбек]] || 304
|-
! 1949
| [[Дулатбек]] || 304
|-
! 1950
| [[Баянбек]] || 303
|-
! 1951
| [[Әбдімәлік]] || 303
|-
! 1952
| [[Әлінұр]] || 303
|-
! 1953
| [[Зейнұр]] || 302
|-
! 1954
| [[Жумакан]] || 302
|-
! 1955
| [[Алишах]] || 302
|-
! 1956
| [[Ельнур]] || 302
|-
! 1957
| [[Мухамет]] || 302
|-
! 1958
| [[Буркит]] || 302
|-
! 1959
| [[Иманбек]] || 302
|-
! 1960
| [[Әзілхан]] || 301
|-
! 1961
| [[Музаффар]] || 301
|-
! 1962
| [[Асхар]] || 301
|-
! 1963
| [[Турсынгали]] || 301
|-
! 1964
| [[Арсланбек]] || 301
|-
! 1965
| [[Есимжан]] || 300
|-
! 1966
| [[Төремұрат]] || 300
|-
! 1967
| [[Женисбай]] || 300
|-
! 1968
| [[Нышанбай]] || 300
|-
! 1969
| [[Урал]] || 300
|-
! 1970
| [[Аянат]] || 299
|-
! 1971
| [[Нұрлыжан]] || 299
|-
! 1972
| [[Иляс]] || 299
|-
! 1973
| [[Алшын]] || 299
|-
! 1974
| [[Жалел]] || 299
|-
! 1975
| [[Аманқос]] || 298
|-
! 1976
| [[Өтеген]] || 298
|-
! 1977
| [[Кадылбек]] || 298
|-
! 1978
| [[Мұхаммедияр]] || 297
|-
! 1979
| [[Бақыткелді]] || 297
|-
! 1980
| [[Шералы]] || 297
|-
! 1981
| [[Нұрғасыр]] || 297
|-
! 1982
| [[Ақыл]] || 296
|-
! 1983
| [[Баймұрат]] || 296
|-
! 1984
| [[Агыбай]] || 296
|-
! 1985
| [[Берикхан]] || 295
|-
! 1986
| [[Жансеит]] || 295
|-
! 1987
| [[Калыбай]] || 295
|-
! 1988
| [[Шархан]] || 295
|-
! 1989
| [[Қаныш]] || 294
|-
! 1990
| [[Ришад]] || 294
|-
! 1991
| [[Мамай]] || 294
|-
! 1992
| [[Джахангир]] || 294
|-
! 1993
| [[Кадирхан]] || 294
|-
! 1994
| [[Кажмухан]] || 294
|-
! 1995
| [[Дияз]] || 293
|-
! 1996
| [[Нұрталап]] || 293
|-
! 1997
| [[Қонысбек]] || 293
|-
! 1998
| [[Байғали]] || 293
|-
! 1999
| [[Мирзабек]] || 293
|-
! 2000
| [[Абил]] || 293
|-
! 2001
| [[Зиннұр]] || 293
|-
! 2002
| [[Ибраим]] || 292
|-
! 2003
| [[Нарбек]] || 292
|-
! 2004
| [[Жеңісхан]] || 292
|-
! 2005
| [[Убайдулла]] || 292
|-
! 2006
| [[Мурзабек]] || 292
|-
! 2007
| [[Копжасар]] || 292
|-
! 2008
| [[Калмахан]] || 292
|-
! 2009
| [[Серікқали]] || 291
|-
! 2010
| [[Алибай]] || 291
|-
! 2011
| [[Айғали]] || 291
|-
! 2012
| [[Махмет]] || 291
|-
! 2013
| [[Тыныштык]] || 291
|-
! 2014
| [[Ербақыт]] || 290
|-
! 2015
| [[Нурпейс]] || 290
|-
! 2016
| [[Тілеужан]] || 289
|-
! 2017
| [[Сәрсенбай]] || 289
|-
! 2018
| [[Тұрлан]] || 289
|-
! 2019
| [[Нургелди]] || 288
|-
! 2020
| [[Ертуган]] || 288
|-
! 2021
| [[Муханбет]] || 288
|-
! 2022
| [[Абилкасым]] || 288
|-
! 2023
| [[Мурадым]] || 288
|-
! 2024
| [[Толкын]] || 288
|-
! 2025
| [[Тайман]] || 288
|-
! 2026
| [[Өмірхан]] || 288
|-
! 2027
| [[Сеитжан]] || 288
|-
! 2028
| [[Жансейт]] || 287
|-
! 2029
| [[Рахимбек]] || 287
|-
! 2030
| [[Аманкул]] || 287
|-
! 2031
| [[Арсений]] || 287
|-
! 2032
| [[Калжан]] || 287
|-
! 2033
| [[Бекнияз]] || 287
|-
! 2034
| [[Мадьяр]] || 286
|-
! 2035
| [[Рыскали]] || 286
|-
! 2036
| [[Нұрмұханбет]] || 286
|-
! 2037
| [[Гибрат]] || 286
|-
! 2038
| [[Нургельды]] || 286
|-
! 2039
| [[Харун]] || 286
|-
! 2040
| [[Қалқаман]] || 286
|-
! 2041
| [[Есей]] || 286
|-
! 2042
| [[Жантемир]] || 285
|-
! 2043
| [[Бекдәулет]] || 285
|-
! 2044
| [[Кошербай]] || 285
|-
! 2045
| [[Атымтай]] || 285
|-
! 2046
| [[Айсері]] || 284
|-
! 2047
| [[Кажымухан]] || 284
|-
! 2048
| [[Серикболат]] || 284
|-
! 2049
| [[Алисултан]] || 284
|-
! 2050
| [[Айвар]] || 284
|-
! 2051
| [[Туремурат]] || 284
|-
! 2052
| [[Бекдаулет]] || 283
|-
! 2053
| [[Самалбек]] || 283
|-
! 2054
| [[Уркен]] || 283
|-
! 2055
| [[Нурполат]] || 283
|-
! 2056
| [[Асанбек]] || 282
|-
! 2057
| [[Дәулеткерей]] || 282
|-
! 2058
| [[Гамзат]] || 282
|-
! 2059
| [[Қали]] || 282
|-
! 2060
| [[Сагынбай]] || 282
|-
! 2061
| [[Ғасырбек]] || 282
|-
! 2062
| [[Токен]] || 281
|-
! 2063
| [[Умиржан]] || 281
|-
! 2064
| [[Беимбет]] || 281
|-
! 2065
| [[Жексен]] || 281
|-
! 2066
| [[Қобыланды]] || 280
|-
! 2067
| [[Оразғали]] || 280
|-
! 2068
| [[Кыдырали]] || 280
|-
! 2069
| [[Магзум]] || 280
|-
! 2070
| [[Акжигит]] || 280
|-
! 2071
| [[Табылды]] || 279
|-
! 2072
| [[Абиш]] || 279
|-
! 2073
| [[Женисхан]] || 279
|-
! 2074
| [[Мурад]] || 279
|-
! 2075
| [[Болатбай]] || 279
|-
! 2076
| [[Ахылбек]] || 278
|-
! 2077
| [[Қасымбек]] || 278
|-
! 2078
| [[Сагынбек]] || 278
|-
! 2079
| [[Мамырбек]] || 278
|-
! 2080
| [[Молдабай]] || 278
|-
! 2081
| [[Ханат]] || 278
|-
! 2082
| [[Мамыр]] || 277
|-
! 2083
| [[Баходир]] || 277
|-
! 2084
| [[Курмаш]] || 277
|-
! 2085
| [[Билал]] || 277
|-
! 2086
| [[Абдулхамит]] || 277
|-
! 2087
| [[Шалабай]] || 277
|-
! 2088
| [[Куатбай]] || 277
|-
! 2089
| [[Әбілқасым]] || 277
|-
! 2090
| [[Жардем]] || 277
|-
! 2091
| [[Мухаммадали]] || 276
|-
! 2092
| [[Балабек]] || 276
|-
! 2093
| [[Нур]] || 276
|-
! 2094
| [[Амангос]] || 276
|-
! 2095
| [[Ғафур]] || 276
|-
! 2096
| [[Айбулат]] || 276
|-
! 2097
| [[Мураткали]] || 276
|-
! 2098
| [[Арқат]] || 276
|-
! 2099
| [[Жасқанат]] || 276
|-
! 2100
| [[Елюбай]] || 275
|-
! 2101
| [[Кенжеболат]] || 275
|-
! 2102
| [[Асанбай]] || 275
|-
! 2103
| [[Толепберген]] || 275
|-
! 2104
| [[Сырымбек]] || 275
|-
! 2105
| [[Музафар]] || 274
|-
! 2106
| [[Жангелды]] || 274
|-
! 2107
| [[Умирбай]] || 274
|-
! 2108
| [[Оналбек]] || 274
|-
! 2109
| [[Сұлтанәлі]] || 274
|-
! 2110
| [[Бердигали]] || 274
|-
! 2111
| [[Кабиден]] || 273
|-
! 2112
| [[Мұқан]] || 273
|-
! 2113
| [[Жастлек]] || 273
|-
! 2114
| [[Акыл]] || 272
|-
! 2115
| [[Нуркелди]] || 272
|-
! 2116
| [[Жарбол]] || 272
|-
! 2117
| [[Токтарбай]] || 272
|-
! 2118
| [[Ескали]] || 271
|-
! 2119
| [[Бегайдар]] || 271
|-
! 2120
| [[Науан]] || 271
|-
! 2121
| [[Жаннур]] || 271
|-
! 2122
| [[Шәмші]] || 271
|-
! 2123
| [[Айназар]] || 271
|-
! 2124
| [[Айгали]] || 271
|-
! 2125
| [[Расұл]] || 271
|-
! 2126
| [[Манатбек]] || 271
|-
! 2127
| [[Рамис]] || 271
|-
! 2128
| [[Ахмат]] || 271
|-
! 2129
| [[Ақмырза]] || 271
|-
! 2130
| [[Нышанбек]] || 270
|-
! 2131
| [[Артыкбай]] || 270
|-
! 2132
| [[Абу Бакр]] || 270
|-
! 2133
| [[Артык]] || 270
|-
! 2134
| [[Бердихан]] || 270
|-
! 2135
| [[Даулетияр]] || 269
|-
! 2136
| [[Сактаган]] || 269
|-
! 2137
| [[Мыктыбек]] || 269
|-
! 2138
| [[Бекзод]] || 269
|-
! 2139
| [[Тлеуберген]] || 269
|-
! 2140
| [[Жанқожа]] || 269
|-
! 2141
| [[Темиртас]] || 269
|-
! 2142
| [[Абыл]] || 269
|-
! 2143
| [[Меир]] || 269
|-
! 2144
| [[Майрамбек]] || 268
|-
! 2145
| [[Абдигали]] || 268
|-
! 2146
| [[Эрлан]] || 268
|-
! 2147
| [[Бокенбай]] || 268
|-
! 2148
| [[Дюсен]] || 268
|-
! 2149
| [[Нурсат]] || 268
|-
! 2150
| [[Айшуақ]] || 267
|-
! 2151
| [[Каким]] || 267
|-
! 2152
| [[Әбунасыр]] || 267
|-
! 2153
| [[Куангали]] || 267
|-
! 2154
| [[Самет]] || 267
|-
! 2155
| [[Акрам]] || 266
|-
! 2156
| [[Бахадыр]] || 266
|-
! 2157
| [[Турсунбай]] || 266
|-
! 2158
| [[Нагашибай]] || 266
|-
! 2159
| [[Нурганат]] || 266
|-
! 2160
| [[Арсылан]] || 265
|-
! 2161
| [[Сағынғали]] || 265
|-
! 2162
| [[Элдар]] || 265
|-
! 2163
| [[Бекзатхан]] || 265
|-
! 2164
| [[Жеткербай]] || 264
|-
! 2165
| [[Арал]] || 264
|-
! 2166
| [[Ақеділ]] || 264
|-
! 2167
| [[Артем]] || 264
|-
! 2168
| [[Самигулла]] || 264
|-
! 2169
| [[Ислям]] || 264
|-
! 2170
| [[Сагандык]] || 263
|-
! 2171
| [[Абзалбек]] || 263
|-
! 2172
| [[Уралбай]] || 263
|-
! 2173
| [[Ыдырыс]] || 263
|-
! 2174
| [[Курбанбек]] || 263
|-
! 2175
| [[Адал]] || 263
|-
! 2176
| [[Алданыш]] || 263
|-
! 2177
| [[Саятбек]] || 262
|-
! 2178
| [[Серікбек]] || 262
|-
! 2179
| [[Смадияр]] || 262
|-
! 2180
| [[Сұлтанали]] || 262
|-
! 2181
| [[Яхия]] || 262
|-
! 2182
| [[Ельжан]] || 262
|-
! 2183
| [[Секен]] || 262
|-
! 2184
| [[Жакыпбек]] || 262
|-
! 2185
| [[Бержан]] || 261
|-
! 2186
| [[Жұмахан]] || 261
|-
! 2187
| [[Далер]] || 261
|-
! 2188
| [[Керимбек]] || 261
|-
! 2189
| [[Берген]] || 260
|-
! 2190
| [[Сандыбай]] || 260
|-
! 2191
| [[Умирхан]] || 260
|-
! 2192
| [[Искак]] || 260
|-
! 2193
| [[Онгарбек]] || 260
|-
! 2194
| [[Ағыбай]] || 260
|-
! 2195
| [[Ермаханбет]] || 260
|-
! 2196
| [[Шаймурат]] || 259
|-
! 2197
| [[Акимбек]] || 259
|-
! 2198
| [[Жанбатыр]] || 259
|-
! 2199
| [[Альтайр]] || 259
|-
! 2200
| [[Ахметхан]] || 259
|-
! 2201
| [[Жантілек]] || 259
|-
! 2202
| [[Бейсембек]] || 258
|-
! 2203
| [[Сейілхан]] || 258
|-
! 2204
| [[Талас]] || 258
|-
! 2205
| [[Нурмухамет]] || 258
|-
! 2206
| [[Бахт]] || 258
|-
! 2207
| [[Қабыл]] || 257
|-
! 2208
| [[Акберген]] || 257
|-
! 2209
| [[Дален]] || 257
|-
! 2210
| [[Каратай]] || 257
|-
! 2211
| [[Онталап]] || 257
|-
! 2212
| [[Утепберген]] || 257
|-
! 2213
| [[Керим]] || 257
|-
! 2214
| [[Сеилбек]] || 256
|-
! 2215
| [[Қалдыбай]] || 256
|-
! 2216
| [[Каиргали]] || 256
|-
! 2217
| [[Жамалбек]] || 256
|-
! 2218
| [[Алаш]] || 256
|-
! 2219
| [[Сәндібек]] || 255
|-
! 2220
| [[Сексенбай]] || 255
|-
! 2221
| [[Кабдулла]] || 255
|-
! 2222
| [[Заурбек]] || 255
|-
! 2223
| [[Мырзалы]] || 255
|-
! 2224
| [[Дос]] || 255
|-
! 2225
| [[Букенбай]] || 255
|-
! 2226
| [[Мурагер]] || 255
|-
! 2227
| [[Кадырбай]] || 255
|-
! 2228
| [[Ермұхамед]] || 255
|-
! 2229
| [[Ұлықпан]] || 254
|-
! 2230
| [[Бақберді]] || 254
|-
! 2231
| [[Курманали]] || 254
|-
! 2232
| [[Кайыргали]] || 254
|-
! 2233
| [[Қаныбек]] || 254
|-
! 2234
| [[Жумагалий]] || 253
|-
! 2235
| [[Тажибай]] || 253
|-
! 2236
| [[Ергеш]] || 253
|-
! 2237
| [[Мендибай]] || 253
|-
! 2238
| [[Байрам]] || 253
|-
! 2239
| [[Жантуар]] || 253
|-
! 2240
| [[Санджар]] || 253
|-
! 2241
| [[Жансен]] || 253
|-
! 2242
| [[Уәли]] || 253
|-
! 2243
| [[Тилеген]] || 253
|-
! 2244
| [[Анес]] || 252
|-
! 2245
| [[Мухиддин]] || 252
|-
! 2246
| [[Мұхамбет]] || 252
|-
! 2247
| [[Байдулла]] || 252
|-
! 2248
| [[Аяпберген]] || 252
|-
! 2249
| [[Тастанбек]] || 251
|-
! 2250
| [[Әбдікәрім]] || 251
|-
! 2251
| [[Жулдыз]] || 251
|-
! 2252
| [[Бакытхан]] || 250
|-
! 2253
| [[Нұр-Ислам]] || 250
|-
! 2254
| [[Каскырбай]] || 250
|-
! 2255
| [[Зеин]] || 250
|-
! 2256
| [[Сандыбек]] || 250
|-
! 2257
| [[Жайлау]] || 249
|-
! 2258
| [[Бектур]] || 249
|-
! 2259
| [[Жадырасын]] || 249
|-
! 2260
| [[Айторе]] || 249
|-
! 2261
| [[Ердан]] || 249
|-
! 2262
| [[Ерәділ]] || 249
|-
! 2263
| [[Сәрсенбек]] || 249
|-
! 2264
| [[Нұрмағанбет]] || 249
|-
! 2265
| [[Оңдасын]] || 248
|-
! 2266
| [[Жанахмет]] || 248
|-
! 2267
| [[Станислав]] || 248
|-
! 2268
| [[Шингис]] || 248
|-
! 2269
| [[Мұхан]] || 248
|-
! 2270
| [[Бекмұхаммед]] || 248
|-
! 2271
| [[Ақберді]] || 247
|-
! 2272
| [[Ғасыр]] || 247
|-
! 2273
| [[Едилбай]] || 247
|-
! 2274
| [[Сейсенбек]] || 247
|-
! 2275
| [[Динмухамбет]] || 247
|-
! 2276
| [[Зиннур]] || 246
|-
! 2277
| [[Сахи]] || 246
|-
! 2278
| [[Байназар]] || 246
|-
! 2279
| [[Есенғали]] || 246
|-
! 2280
| [[Калихан]] || 246
|-
! 2281
| [[Арысбек]] || 246
|-
! 2282
| [[Жакен]] || 246
|-
! 2283
| [[Канапия]] || 245
|-
! 2284
| [[Нұр-Мұхаммед]] || 245
|-
! 2285
| [[Каират]] || 244
|-
! 2286
| [[Тлеубай]] || 244
|-
! 2287
| [[Раушанбек]] || 244
|-
! 2288
| [[Динмуханбет]] || 244
|-
! 2289
| [[Бекполат]] || 244
|-
! 2290
| [[Қадір]] || 244
|-
! 2291
| [[Таубай]] || 244
|-
! 2292
| [[Төрегелді]] || 243
|-
! 2293
| [[Гайрат]] || 243
|-
! 2294
| [[Майдан]] || 243
|-
! 2295
| [[Куттыбек]] || 243
|-
! 2296
| [[Каирбай]] || 243
|-
! 2297
| [[Геннадий]] || 243
|-
! 2298
| [[Тілеубек]] || 243
|-
! 2299
| [[Нұрайдар]] || 242
|-
! 2300
| [[Талгар]] || 242
|-
! 2301
| [[Сайлаухан]] || 241
|-
! 2302
| [[Кеңес]] || 241
|-
! 2303
| [[Ахметкали]] || 241
|-
! 2304
| [[Фарух]] || 241
|-
! 2305
| [[Умбет]] || 240
|-
! 2306
| [[Сейтказы]] || 240
|-
! 2307
| [[Молдияр]] || 240
|-
! 2308
| [[Сафуан]] || 240
|-
! 2309
| [[Бекболсын]] || 240
|-
! 2310
| [[Асхан]] || 240
|-
! 2311
| [[Зият]] || 240
|-
! 2312
| [[Егизбай]] || 239
|-
! 2313
| [[Ардан]] || 239
|-
! 2314
| [[Гумар]] || 239
|-
! 2315
| [[Шахан]] || 238
|-
! 2316
| [[Нұрәлем]] || 238
|-
! 2317
| [[Ашимхан]] || 238
|-
! 2318
| [[Наурызхан]] || 238
|-
! 2319
| [[Әзірет]] || 238
|-
! 2320
| [[Омирбай]] || 237
|-
! 2321
| [[Уразали]] || 237
|-
! 2322
| [[Жетес]] || 237
|-
! 2323
| [[Айарыс]] || 237
|-
! 2324
| [[Абдулғани]] || 237
|-
! 2325
| [[Акарыс]] || 237
|-
! 2326
| [[Орман]] || 237
|-
! 2327
| [[Тулеубай]] || 237
|-
! 2328
| [[Тарлан]] || 236
|-
! 2329
| [[Беккали]] || 236
|-
! 2330
| [[Сыдык]] || 236
|-
! 2331
| [[Рзабек]] || 236
|-
! 2332
| [[Салимгерей]] || 236
|-
! 2333
| [[Кобейсин]] || 236
|-
! 2334
| [[Молдагали]] || 236
|-
! 2335
| [[Жаснұр]] || 235
|-
! 2336
| [[Қалижан]] || 235
|-
! 2337
| [[Аймырза]] || 235
|-
! 2338
| [[Бахытхан]] || 235
|-
! 2339
| [[Асадбек]] || 235
|-
! 2340
| [[Даниярбек]] || 235
|-
! 2341
| [[Асар]] || 235
|-
! 2342
| [[Тауман]] || 235
|-
! 2343
| [[Есенали]] || 235
|-
! 2344
| [[Керім]] || 235
|-
! 2345
| [[Хусан]] || 234
|-
! 2346
| [[Ахмеджан]] || 234
|-
! 2347
| [[Қуантай]] || 234
|-
! 2348
| [[Утемис]] || 234
|-
! 2349
| [[Райбек]] || 234
|-
! 2350
| [[Бакыткали]] || 234
|-
! 2351
| [[Бекзад]] || 234
|-
! 2352
| [[Асулан]] || 233
|-
! 2353
| [[Гайса]] || 233
|-
! 2354
| [[Бахберген]] || 233
|-
! 2355
| [[Нурмагамбет]] || 233
|-
! 2356
| [[Тимурлан]] || 233
|-
! 2357
| [[Тилеубек]] || 233
|-
! 2358
| [[Есимбек]] || 233
|-
! 2359
| [[Далелхан]] || 233
|-
! 2360
| [[Сагитжан]] || 233
|-
! 2361
| [[Қуан]] || 233
|-
! 2362
| [[Абдуррохман]] || 232
|-
! 2363
| [[Балташ]] || 232
|-
! 2364
| [[Ақберген]] || 232
|-
! 2365
| [[Бектай]] || 232
|-
! 2366
| [[Саулебек]] || 232
|-
! 2367
| [[Кемелбек]] || 232
|-
! 2368
| [[Байжігіт]] || 231
|-
! 2369
| [[Роберт]] || 231
|-
! 2370
| [[Ғанибек]] || 231
|-
! 2371
| [[Бакир]] || 231
|-
! 2372
| [[Досболат]] || 231
|-
! 2373
| [[Бейсенгали]] || 231
|-
! 2374
| [[Жахангир]] || 230
|-
! 2375
| [[Ертис]] || 230
|-
! 2376
| [[Асанәли]] || 230
|-
! 2377
| [[Есиркеп]] || 230
|-
! 2378
| [[Біләл]] || 230
|-
! 2379
| [[Қасымжан]] || 230
|-
! 2380
| [[Сейсенбай]] || 230
|-
! 2381
| [[Даулеткан]] || 229
|-
! 2382
| [[Сагинбай]] || 229
|-
! 2383
| [[Айрат]] || 229
|-
! 2384
| [[Василий]] || 229
|-
! 2385
| [[Анет]] || 228
|-
! 2386
| [[Иброһим]] || 228
|-
! 2387
| [[Сатбай]] || 228
|-
! 2388
| [[Габидулла]] || 227
|-
! 2389
| [[Иманәли]] || 227
|-
! 2390
| [[Даулеткали]] || 227
|-
! 2391
| [[Сырлыбек]] || 227
|-
! 2392
| [[Кизат]] || 226
|-
! 2393
| [[Меирман]] || 226
|-
! 2394
| [[Кенен]] || 226
|-
! 2395
| [[Канаткали]] || 226
|-
! 2396
| [[Бердимурат]] || 226
|-
! 2397
| [[Бақытнұр]] || 226
|-
! 2398
| [[Әлімбек]] || 226
|-
! 2399
| [[Аюб]] || 226
|-
! 2400
| [[Бегасыл]] || 226
|-
! 2401
| [[Токтамыс]] || 225
|-
! 2402
| [[Осербай]] || 225
|-
! 2403
| [[Жиенбай]] || 225
|-
! 2404
| [[Арманжан]] || 224
|-
! 2405
| [[Ұлас]] || 224
|-
! 2406
| [[Какимжан]] || 224
|-
! 2407
| [[Асыгат]] || 224
|-
! 2408
| [[Уланбек]] || 224
|-
! 2409
| [[Суиндик]] || 224
|-
! 2410
| [[Колганат]] || 224
|-
! 2411
| [[Ерланбек]] || 224
|-
! 2412
| [[Абдул-Азиз]] || 224
|-
! 2413
| [[Балгабек]] || 224
|-
! 2414
| [[Тлеулес]] || 223
|-
! 2415
| [[Куанткан]] || 223
|-
! 2416
| [[Калабай]] || 223
|-
! 2417
| [[Кендебай]] || 223
|-
! 2418
| [[Жахангер]] || 223
|-
! 2419
| [[Байзак]] || 223
|-
! 2420
| [[Нұрадин]] || 223
|-
! 2421
| [[Найман]] || 223
|-
! 2422
| [[Нурмаганбет]] || 222
|-
! 2423
| [[Бөкейхан]] || 222
|-
! 2424
| [[Давлет]] || 222
|-
! 2425
| [[Ракымжан]] || 222
|-
! 2426
| [[Рақым]] || 222
|-
! 2427
| [[Сейт]] || 222
|-
! 2428
| [[Жабай]] || 221
|-
! 2429
| [[Жексембай]] || 221
|-
! 2430
| [[Насихат]] || 221
|-
! 2431
| [[Нуртилек]] || 221
|-
! 2432
| [[Танжарык]] || 221
|-
! 2433
| [[Ордабай]] || 221
|-
! 2434
| [[Арстанбек]] || 221
|-
! 2435
| [[Нұрсейт]] || 221
|-
! 2436
| [[Конакбай]] || 221
|-
! 2437
| [[Сейітжан]] || 221
|-
! 2438
| [[Қыдырбек]] || 220
|-
! 2439
| [[Актан]] || 220
|-
! 2440
| [[Әсілбек]] || 220
|-
! 2441
| [[Еркежан]] || 220
|-
! 2442
| [[Мукаш]] || 220
|-
! 2443
| [[Асфандияр]] || 220
|-
! 2444
| [[Кыдыр]] || 219
|-
! 2445
| [[Жастілек]] || 219
|-
! 2446
| [[Алиайдар]] || 219
|-
! 2447
| [[Камбарбек]] || 219
|-
! 2448
| [[Жантемір]] || 219
|-
! 2449
| [[Құнанбай]] || 219
|-
! 2450
| [[Әлмансұр]] || 219
|-
! 2451
| [[Риза]] || 219
|-
! 2452
| [[Рулан]] || 219
|-
! 2453
| [[Сағат]] || 219
|-
! 2454
| [[Садуахас]] || 219
|-
! 2455
| [[Ақнұр]] || 218
|-
! 2456
| [[Қажымұрат]] || 218
|-
! 2457
| [[Шарипхан]] || 218
|-
! 2458
| [[Павел]] || 218
|-
! 2459
| [[Дүйсен]] || 218
|-
! 2460
| [[Нурбосын]] || 217
|-
! 2461
| [[Ертаргын]] || 217
|-
! 2462
| [[Ұланбек]] || 217
|-
! 2463
| [[Мухамбетжан]] || 217
|-
! 2464
| [[Ғали]] || 217
|-
! 2465
| [[Ырысдәулет]] || 216
|-
! 2466
| [[Есенгелды]] || 216
|-
! 2467
| [[Әзімбек]] || 216
|-
! 2468
| [[Кемелхан]] || 216
|-
! 2469
| [[Даниар]] || 215
|-
! 2470
| [[Нағашыбай]] || 215
|-
! 2471
| [[Ыклас]] || 215
|-
! 2472
| [[Жанатай]] || 215
|-
! 2473
| [[Нугман]] || 215
|-
! 2474
| [[Кожабек]] || 215
|-
! 2475
| [[Төрекелді]] || 215
|-
! 2476
| [[Джамиль]] || 215
|-
! 2477
| [[Адилгазы]] || 214
|-
! 2478
| [[Султангазы]] || 214
|-
! 2479
| [[Тулебай]] || 214
|-
! 2480
| [[Тарас]] || 214
|-
! 2481
| [[Сағынбек]] || 214
|-
! 2482
| [[Аббас]] || 214
|-
! 2483
| [[Мырзағали]] || 214
|-
! 2484
| [[Рыскелді]] || 214
|-
! 2485
| [[Уразгали]] || 214
|-
! 2486
| [[Бөгенбай]] || 213
|-
! 2487
| [[Балаби]] || 213
|-
! 2488
| [[Шахсұлтан]] || 213
|-
! 2489
| [[Беибит]] || 213
|-
! 2490
| [[Ярослав]] || 213
|-
! 2491
| [[Нұржол]] || 212
|-
! 2492
| [[Темерлан]] || 212
|-
! 2493
| [[Назархан]] || 212
|-
! 2494
| [[Тамырлан]] || 212
|-
! 2495
| [[Лес]] || 212
|-
! 2496
| [[Амангалий]] || 211
|-
! 2497
| [[Шерзод]] || 211
|-
! 2498
| [[Сегизбай]] || 211
|-
! 2499
| [[Әбдіғани]] || 211
|-
! 2500
| [[Эльнар]] || 211
|-
! 2501
| [[Султанбай]] || 211
|-
! 2502
| [[Махди]] || 211
|-
! 2503
| [[Сардарбек]] || 211
|-
! 2504
| [[Расим]] || 210
|-
! 2505
| [[Нурсұлтан]] || 210
|-
! 2506
| [[Мұхамет]] || 210
|-
! 2507
| [[Рыспек]] || 210
|-
! 2508
| [[Багдад]] || 210
|-
! 2509
| [[Нагашбек]] || 210
|-
! 2510
| [[Гайни]] || 210
|-
! 2511
| [[Кайргали]] || 210
|-
! 2512
| [[Фазыл]] || 210
|-
! 2513
| [[Нұрқабыл]] || 209
|-
! 2514
| [[Исмагул]] || 209
|-
! 2515
| [[Табиғат]] || 209
|-
! 2516
| [[Сұнқар]] || 209
|-
! 2517
| [[Смаил]] || 208
|-
! 2518
| [[Мусагали]] || 208
|-
! 2519
| [[Абылхайыр]] || 208
|-
! 2520
| [[Анас]] || 208
|-
! 2521
| [[Заман]] || 208
|-
! 2522
| [[Кабдолла]] || 208
|-
! 2523
| [[Нуриден]] || 208
|-
! 2524
| [[Мухитдин]] || 207
|-
! 2525
| [[Диаз]] || 207
|-
! 2526
| [[Есенгелді]] || 207
|-
! 2527
| [[Нұрмаханбет]] || 207
|-
! 2528
| [[Хансултан]] || 207
|-
! 2529
| [[Шынгис]] || 207
|-
! 2530
| [[Сламбек]] || 207
|-
! 2531
| [[Ыбрай]] || 206
|-
! 2532
| [[Ихтияр]] || 206
|-
! 2533
| [[Кушербай]] || 206
|-
! 2534
| [[Серикболсын]] || 206
|-
! 2535
| [[Ойбек]] || 206
|-
! 2536
| [[Серікхан]] || 206
|-
! 2537
| [[Мамбет]] || 206
|-
! 2538
| [[Сагын]] || 206
|-
! 2539
| [[Абунасыр]] || 206
|-
! 2540
| [[Бекали]] || 206
|-
! 2541
| [[Бекзада]] || 206
|-
! 2542
| [[Айтқали]] || 206
|-
! 2543
| [[Корганбек]] || 205
|-
! 2544
| [[Едилхан]] || 205
|-
! 2545
| [[Анварбек]] || 205
|-
! 2546
| [[Ұлар]] || 205
|-
! 2547
| [[Бектұрсын]] || 205
|-
! 2548
| [[Мамырхан]] || 204
|-
! 2549
| [[Ханкерей]] || 204
|-
! 2550
| [[Мият]] || 204
|-
! 2551
| [[Серғали]] || 204
|-
! 2552
| [[Демир]] || 204
|-
! 2553
| [[Әуез]] || 203
|-
! 2554
| [[Рысдаулет]] || 203
|-
! 2555
| [[Жаксыгали]] || 203
|-
! 2556
| [[Сайдулла]] || 203
|-
! 2557
| [[Жетпис]] || 202
|-
! 2558
| [[Наурзбай]] || 202
|-
! 2559
| [[Альрами]] || 202
|-
! 2560
| [[Алхан]] || 202
|-
! 2561
| [[Егинбай]] || 202
|-
! 2562
| [[Бериккан]] || 202
|-
! 2563
| [[Байрамбай]] || 202
|-
! 2564
| [[Арапбай]] || 202
|-
! 2565
| [[Табигат]] || 202
|-
! 2566
| [[Айдәулет]] || 201
|-
! 2567
| [[Айнар]] || 201
|-
! 2568
| [[Карибай]] || 201
|-
! 2569
| [[Какен]] || 201
|-
! 2570
| [[Акболат]] || 200
|-
! 2571
| [[Орак]] || 200
|-
! 2572
| [[Құрбан]] || 200
|-
! 2573
| [[Есберген]] || 200
|-
! 2574
| [[Жаналык]] || 200
|-
! 2575
| [[Әсілхан]] || 200
|-
! 2576
| [[Самал]] || 200
|-
! 2577
| [[Бахитбек]] || 200
|-
! 2578
| [[Нурсерик]] || 200
|-
! 2579
| [[Нургалым]] || 200
|-
! 2580
| [[Сәрсен]] || 199
|-
! 2581
| [[Рамадан]] || 199
|-
! 2582
| [[Иманжүсіп]] || 199
|-
! 2583
| [[Нысанбай]] || 199
|-
! 2584
| [[Сұлтанхан]] || 199
|-
! 2585
| [[Дюсенбек]] || 199
|-
! 2586
| [[Дүйсенбай]] || 199
|-
! 2587
| [[Дауржан]] || 199
|-
! 2588
| [[Ермуханбет]] || 198
|-
! 2589
| [[Мустахим]] || 198
|-
! 2590
| [[Шаттык]] || 198
|-
! 2591
| [[Абдуғани]] || 198
|-
! 2592
| [[Изат]] || 198
|-
! 2593
| [[Самархан]] || 198
|-
! 2594
| [[Дауылбай]] || 198
|-
! 2595
| [[Даур]] || 197
|-
! 2596
| [[Абдигаппар]] || 197
|-
! 2597
| [[Нұрмұхаммет]] || 197
|-
! 2598
| [[Макулбек]] || 197
|-
! 2599
| [[Куанбек]] || 197
|-
! 2600
| [[Жеткиншек]] || 197
|-
! 2601
| [[Уралбек]] || 197
|-
! 2602
| [[Мерхан]] || 196
|-
! 2603
| [[Нагашбай]] || 196
|-
! 2604
| [[Кошкарбай]] || 196
|-
! 2605
| [[Абдирахман]] || 196
|-
! 2606
| [[Жақып]] || 196
|-
! 2607
| [[Қалыбек]] || 196
|-
! 2608
| [[Даулбай]] || 196
|-
! 2609
| [[Нурымжан]] || 196
|-
! 2610
| [[Исмайыл]] || 195
|-
! 2611
| [[Хан-Төре]] || 195
|-
! 2612
| [[Буркут]] || 195
|-
! 2613
| [[Амзе]] || 195
|-
! 2614
| [[Айжарык]] || 194
|-
! 2615
| [[Амиргали]] || 194
|-
! 2616
| [[Есмурат]] || 194
|-
! 2617
| [[Асадулла]] || 194
|-
! 2618
| [[Рысдәулет]] || 194
|-
! 2619
| [[Күмісбек]] || 194
|-
! 2620
| [[Нұрнияз]] || 194
|-
! 2621
| [[Максад]] || 194
|-
! 2622
| [[Ержас]] || 193
|-
! 2623
| [[Алайдар]] || 193
|-
! 2624
| [[Ергалы]] || 193
|-
! 2625
| [[Шыныбек]] || 193
|-
! 2626
| [[Жусипбек]] || 193
|-
! 2627
| [[Ерсеит]] || 193
|-
! 2628
| [[Мұқтар]] || 193
|-
! 2629
| [[Айкен]] || 193
|-
! 2630
| [[Ақтілеу]] || 193
|-
! 2631
| [[Мәдениет]] || 192
|-
! 2632
| [[Ельнар]] || 192
|-
! 2633
| [[Мухаметали]] || 192
|-
! 2634
| [[Пердехан]] || 192
|-
! 2635
| [[Асылкан]] || 192
|-
! 2636
| [[Богенбай]] || 192
|-
! 2637
| [[Тұрлыбек]] || 192
|-
! 2638
| [[Асылмурат]] || 192
|-
! 2639
| [[Тагайбек]] || 192
|-
! 2640
| [[Адлан]] || 191
|-
! 2641
| [[Өскен]] || 191
|-
! 2642
| [[Бигали]] || 191
|-
! 2643
| [[Колканат]] || 191
|-
! 2644
| [[Нурмат]] || 191
|-
! 2645
| [[Нургалий]] || 191
|-
! 2646
| [[Бақсұлтан]] || 191
|-
! 2647
| [[Даукен]] || 191
|-
! 2648
| [[Жанібек]] || 191
|-
! 2649
| [[Омиртай]] || 191
|-
! 2650
| [[Иглик]] || 190
|-
! 2651
| [[Сұлтанғали]] || 190
|-
! 2652
| [[Жолбарыс]] || 190
|-
! 2653
| [[Жайсан]] || 190
|-
! 2654
| [[Заир]] || 190
|-
! 2655
| [[Мәрлен]] || 190
|-
! 2656
| [[Альмади]] || 190
|-
! 2657
| [[Калбай]] || 190
|-
! 2658
| [[Отеген]] || 190
|-
! 2659
| [[Бейбитжан]] || 190
|-
! 2660
| [[Туребай]] || 190
|-
! 2661
| [[Самұрат]] || 189
|-
! 2662
| [[Хайролла]] || 189
|-
! 2663
| [[Есенаман]] || 189
|-
! 2664
| [[Конай]] || 189
|-
! 2665
| [[Жакия]] || 189
|-
! 2666
| [[Әкім]] || 189
|-
! 2667
| [[Насыр]] || 189
|-
! 2668
| [[Султанхан]] || 189
|-
! 2669
| [[Абдугани]] || 188
|-
! 2670
| [[Қуанышбай]] || 188
|-
! 2671
| [[Нурум]] || 188
|-
! 2672
| [[Толенди]] || 188
|-
! 2673
| [[Шахнияз]] || 188
|-
! 2674
| [[Таргын]] || 188
|-
! 2675
| [[Алмахан]] || 188
|}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;width:50%;&quot; |

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible sticky-header&quot;
|+Тізім
! № !! Ерлер !! Аттас саны
|-
! 2676
| [[Асен]] || 188
|-
! 2677
| [[Жармахан]] || 188
|-
! 2678
| [[Манар]] || 188
|-
! 2679
| [[Нұрбай]] || 188
|-
! 2680
| [[Турган]] || 187
|-
! 2681
| [[Бейбитхан]] || 187
|-
! 2682
| [[Калымжан]] || 187
|-
! 2683
| [[Қонысбай]] || 187
|-
! 2684
| [[Аділхан]] || 187
|-
! 2685
| [[Сейсен]] || 187
|-
! 2686
| [[Чокан]] || 187
|-
! 2687
| [[Захар]] || 187
|-
! 2688
| [[Қалжан]] || 187
|-
! 2689
| [[Гадилбек]] || 187
|-
! 2690
| [[Бейбыт]] || 187
|-
! 2691
| [[Қалмұрат]] || 187
|-
! 2692
| [[Хусаин]] || 187
|-
! 2693
| [[Жаннат]] || 187
|-
! 2694
| [[Рафик]] || 186
|-
! 2695
| [[Нұрбатыр]] || 186
|-
! 2696
| [[Қорған]] || 186
|-
! 2697
| [[Есенкелди]] || 186
|-
! 2698
| [[Әбу Бәкір]] || 186
|-
! 2699
| [[Барысхан]] || 186
|-
! 2700
| [[Тұран]] || 186
|-
! 2701
| [[Багжан]] || 186
|-
! 2702
| [[Хан-Сұлтан]] || 186
|-
! 2703
| [[Омир]] || 186
|-
! 2704
| [[Мекен]] || 185
|-
! 2705
| [[Меирлан]] || 185
|-
! 2706
| [[Нұрдан]] || 185
|-
! 2707
| [[Мәнсүр]] || 185
|-
! 2708
| [[Жасарал]] || 185
|-
! 2709
| [[Сабыргали]] || 185
|-
! 2710
| [[Бакитбек]] || 185
|-
! 2711
| [[Нышан]] || 185
|-
! 2712
| [[Медгат]] || 185
|-
! 2713
| [[Саруар]] || 185
|-
! 2714
| [[Медетхан]] || 185
|-
! 2715
| [[Канатжан]] || 184
|-
! 2716
| [[Хантемір]] || 184
|-
! 2717
| [[Каирболат]] || 184
|-
! 2718
| [[Динмухамет]] || 184
|-
! 2719
| [[Ақиқат]] || 184
|-
! 2720
| [[Нысанбек]] || 184
|-
! 2721
| [[Тилектес]] || 184
|-
! 2722
| [[Бердыбек]] || 184
|-
! 2723
| [[Самурат]] || 184
|-
! 2724
| [[Кадирбай]] || 184
|-
! 2725
| [[Жанәлі]] || 184
|-
! 2726
| [[Ескендер]] || 183
|-
! 2727
| [[Тынысбек]] || 183
|-
! 2728
| [[Мынжасар]] || 183
|-
! 2729
| [[Хамидолла]] || 183
|-
! 2730
| [[Ғанибет]] || 183
|-
! 2731
| [[Несипбек]] || 183
|-
! 2732
| [[Таңнұр]] || 183
|-
! 2733
| [[Бекдияр]] || 183
|-
! 2734
| [[Керимбай]] || 183
|-
! 2735
| [[Сейдалы]] || 183
|-
! 2736
| [[Талапбек]] || 183
|-
! 2737
| [[Турдыбек]] || 183
|-
! 2738
| [[Еркебек]] || 183
|-
! 2739
| [[Куатжан]] || 183
|-
! 2740
| [[Абдурохман]] || 182
|-
! 2741
| [[Тұрсынбай]] || 182
|-
! 2742
| [[Жақсыбай]] || 182
|-
! 2743
| [[Айткул]] || 182
|-
! 2744
| [[Тлепберген]] || 181
|-
! 2745
| [[Аскарбай]] || 181
|-
! 2746
| [[Кажымурат]] || 181
|-
! 2747
| [[Аязбай]] || 181
|-
! 2748
| [[Мирамбай]] || 181
|-
! 2749
| [[Мухамбеткали]] || 181
|-
! 2750
| [[Жума]] || 181
|-
! 2751
| [[Асильбек]] || 181
|-
! 2752
| [[Каржау]] || 181
|-
! 2753
| [[Бахтыгали]] || 180
|-
! 2754
| [[Тілекқабыл]] || 180
|-
! 2755
| [[Алиахмет]] || 180
|-
! 2756
| [[Сенбек]] || 180
|-
! 2757
| [[Сарыбай]] || 180
|-
! 2758
| [[Маркс]] || 180
|-
! 2759
| [[Алькен]] || 180
|-
! 2760
| [[Асембек]] || 180
|-
! 2761
| [[Дәулетияр]] || 180
|-
! 2762
| [[Бибарс]] || 180
|-
! 2763
| [[Шакарим]] || 179
|-
! 2764
| [[Ақансері]] || 179
|-
! 2765
| [[Қыдыр]] || 179
|-
! 2766
| [[Аибек]] || 179
|-
! 2767
| [[Алматбек]] || 179
|-
! 2768
| [[Мелс]] || 179
|-
! 2769
| [[Кунтуган]] || 179
|-
! 2770
| [[Абдырахман]] || 179
|-
! 2771
| [[Адияр]] || 178
|-
! 2772
| [[Бектұр]] || 178
|-
! 2773
| [[Бағылан]] || 178
|-
! 2774
| [[Лесбай]] || 178
|-
! 2775
| [[Жасар]] || 178
|-
! 2776
| [[Меирамбек]] || 178
|-
! 2777
| [[Әбіл]] || 178
|-
! 2778
| [[Касиет]] || 178
|-
! 2779
| [[Нұрбосын]] || 177
|-
! 2780
| [[Абилкасим]] || 177
|-
! 2781
| [[Нураддин]] || 177
|-
! 2782
| [[Айжарық]] || 177
|-
! 2783
| [[Бибатыр]] || 177
|-
! 2784
| [[Үмбет]] || 177
|-
! 2785
| [[Берикказы]] || 177
|-
! 2786
| [[Байбатыр]] || 177
|-
! 2787
| [[Дайрабай]] || 177
|-
! 2788
| [[Ақболат]] || 177
|-
! 2789
| [[Пархат]] || 177
|-
! 2790
| [[Жандияр]] || 177
|-
! 2791
| [[Лесхан]] || 176
|-
! 2792
| [[Кикбай]] || 176
|-
! 2793
| [[Биназар]] || 176
|-
! 2794
| [[Мамыржан]] || 176
|-
! 2795
| [[Спартак]] || 176
|-
! 2796
| [[Сагимбай]] || 176
|-
! 2797
| [[Жакслык]] || 176
|-
! 2798
| [[Аллан]] || 176
|-
! 2799
| [[Абубакір]] || 175
|-
! 2800
| [[Тілеуберді]] || 175
|-
! 2801
| [[Бахдаулет]] || 175
|-
! 2802
| [[Бақытхан]] || 175
|-
! 2803
| [[Берікбай]] || 175
|-
! 2804
| [[Нұрсайын]] || 175
|-
! 2805
| [[Жумадилла]] || 175
|-
! 2806
| [[Байтөре]] || 175
|-
! 2807
| [[Эржан]] || 175
|-
! 2808
| [[Джаксылык]] || 175
|-
! 2809
| [[Даниль]] || 175
|-
! 2810
| [[Айюб]] || 175
|-
! 2811
| [[Есімжан]] || 174
|-
! 2812
| [[Ерғалым]] || 174
|-
! 2813
| [[Мұхаммет]] || 174
|-
! 2814
| [[Сұлтанәли]] || 174
|-
! 2815
| [[Телжан]] || 174
|-
! 2816
| [[Женыс]] || 174
|-
! 2817
| [[Диасыл]] || 174
|-
! 2818
| [[Жайнар]] || 173
|-
! 2819
| [[Кенжеғали]] || 173
|-
! 2820
| [[Абдикадир]] || 173
|-
! 2821
| [[Мендигали]] || 173
|-
! 2822
| [[Абугали]] || 173
|-
! 2823
| [[Нұрмат]] || 173
|-
! 2824
| [[Узак]] || 173
|-
! 2825
| [[Құрбанәлі]] || 173
|-
! 2826
| [[Олжабек]] || 173
|-
! 2827
| [[Багит]] || 173
|-
! 2828
| [[Ақдәулет]] || 173
|-
! 2829
| [[Сенбай]] || 173
|-
! 2830
| [[Кымбат]] || 173
|-
! 2831
| [[Жулдызбек]] || 172
|-
! 2832
| [[Султанмурат]] || 172
|-
! 2833
| [[Мұратжан]] || 172
|-
! 2834
| [[Бегім]] || 172
|-
! 2835
| [[Дуйсебай]] || 172
|-
! 2836
| [[Керимхан]] || 172
|-
! 2837
| [[Нұрланбек]] || 172
|-
! 2838
| [[Кемал]] || 172
|-
! 2839
| [[Бекмурза]] || 172
|-
! 2840
| [[Майлыбай]] || 171
|-
! 2841
| [[Сағынтай]] || 171
|-
! 2842
| [[Найзабек]] || 171
|-
! 2843
| [[Мұзаффар]] || 171
|-
! 2844
| [[Есенбол]] || 171
|-
! 2845
| [[Гиззат]] || 171
|-
! 2846
| [[Тургали]] || 171
|-
! 2847
| [[Бактыгерей]] || 171
|-
! 2848
| [[Данис]] || 171
|-
! 2849
| [[Тастан]] || 171
|-
! 2850
| [[Ельтай]] || 170
|-
! 2851
| [[Озат]] || 170
|-
! 2852
| [[Ағабек]] || 170
|-
! 2853
| [[Есім]] || 170
|-
! 2854
| [[Сағын]] || 170
|-
! 2855
| [[Толгат]] || 170
|-
! 2856
| [[Нұраддин]] || 170
|-
! 2857
| [[Тлеугазы]] || 170
|-
! 2858
| [[Тойбек]] || 170
|-
! 2859
| [[Айдаулет]] || 170
|-
! 2860
| [[Абилхаир]] || 170
|-
! 2861
| [[Мықтыбек]] || 170
|-
! 2862
| [[Ақселеу]] || 169
|-
! 2863
| [[Дәулетжан]] || 169
|-
! 2864
| [[Беркинбай]] || 169
|-
! 2865
| [[Илесбек]] || 169
|-
! 2866
| [[Тұрлыхан]] || 169
|-
! 2867
| [[Махаббат]] || 169
|-
! 2868
| [[Сагынай]] || 169
|-
! 2869
| [[Тайжан]] || 169
|-
! 2870
| [[Нұрмухамед]] || 169
|-
! 2871
| [[Умирсерик]] || 169
|-
! 2872
| [[Айат]] || 169
|-
! 2873
| [[Тулеухан]] || 169
|-
! 2874
| [[Дилшод]] || 169
|-
! 2875
| [[Бақтығали]] || 169
|-
! 2876
| [[Байтас]] || 169
|-
! 2877
| [[Зейнур]] || 169
|-
! 2878
| [[Камза]] || 169
|-
! 2879
| [[Кенесхан]] || 169
|-
! 2880
| [[Ыкылас]] || 168
|-
! 2881
| [[Акназар]] || 168
|-
! 2882
| [[Боранбек]] || 168
|-
! 2883
| [[Бекалы]] || 168
|-
! 2884
| [[Абдикерим]] || 168
|-
! 2885
| [[Дуйсембай]] || 168
|-
! 2886
| [[Женіс]] || 168
|-
! 2887
| [[Дарханбек]] || 168
|-
! 2888
| [[Рауль]] || 168
|-
! 2889
| [[Нурулла]] || 168
|-
! 2890
| [[Тюлеген]] || 168
|-
! 2891
| [[Абиль]] || 167
|-
! 2892
| [[Жараскан]] || 167
|-
! 2893
| [[Исматулла]] || 167
|-
! 2894
| [[Умиртай]] || 167
|-
! 2895
| [[Есқат]] || 167
|-
! 2896
| [[Аль-Мансур]] || 167
|-
! 2897
| [[Жумарт]] || 167
|-
! 2898
| [[Суюндык]] || 167
|-
! 2899
| [[Бердіхан]] || 167
|-
! 2900
| [[Солтан]] || 167
|-
! 2901
| [[Амаль]] || 167
|-
! 2902
| [[Мұханбет]] || 166
|-
! 2903
| [[Ураз]] || 166
|-
! 2904
| [[Ертілеу]] || 166
|-
! 2905
| [[Балғын]] || 166
|-
! 2906
| [[Ермухамбет]] || 166
|-
! 2907
| [[Мирон]] || 166
|-
! 2908
| [[Исагали]] || 166
|-
! 2909
| [[Абдуманап]] || 166
|-
! 2910
| [[Ердәуіт]] || 166
|-
! 2911
| [[Канибек]] || 166
|-
! 2912
| [[Саматбек]] || 166
|-
! 2913
| [[Кажимурат]] || 166
|-
! 2914
| [[Беклан]] || 166
|-
! 2915
| [[Ергалым]] || 166
|-
! 2916
| [[Алмазбек]] || 165
|-
! 2917
| [[Меиіржан]] || 165
|-
! 2918
| [[Комекбай]] || 165
|-
! 2919
| [[Байтұрсын]] || 165
|-
! 2920
| [[Жайлаубек]] || 165
|-
! 2921
| [[Елзат]] || 165
|-
! 2922
| [[Кайыр]] || 165
|-
! 2923
| [[Жаксилик]] || 165
|-
! 2924
| [[Раим]] || 165
|-
! 2925
| [[Абдигани]] || 165
|-
! 2926
| [[Жексенбек]] || 165
|-
! 2927
| [[Қадіржан]] || 165
|-
! 2928
| [[Жантілеу]] || 165
|-
! 2929
| [[Ержүрек]] || 164
|-
! 2930
| [[Бекәділ]] || 164
|-
! 2931
| [[Сериккалий]] || 164
|-
! 2932
| [[Данай]] || 164
|-
! 2933
| [[Искендер]] || 164
|-
! 2934
| [[Бахадир]] || 164
|-
! 2935
| [[Азимбай]] || 164
|-
! 2936
| [[Әбіл-Мансұр]] || 164
|-
! 2937
| [[Матвей]] || 164
|-
! 2938
| [[Оңталап]] || 164
|-
! 2939
| [[Каби]] || 164
|-
! 2940
| [[Агибай]] || 164
|-
! 2941
| [[Асмир]] || 164
|-
! 2942
| [[Акторе]] || 164
|-
! 2943
| [[Сундетбай]] || 163
|-
! 2944
| [[Латиф]] || 163
|-
! 2945
| [[Абдуғаппар]] || 163
|-
! 2946
| [[Шынберген]] || 163
|-
! 2947
| [[Мергали]] || 163
|-
! 2948
| [[Берен]] || 163
|-
! 2949
| [[Шора]] || 163
|-
! 2950
| [[Рыскул]] || 163
|-
! 2951
| [[Пазылбек]] || 163
|-
! 2952
| [[Жанполат]] || 163
|-
! 2953
| [[Несипбай]] || 163
|-
! 2954
| [[Абдусаттар]] || 163
|-
! 2955
| [[Умурзак]] || 162
|-
! 2956
| [[Нұрас]] || 162
|-
! 2957
| [[Нұржалғас]] || 162
|-
! 2958
| [[Сүйінбай]] || 162
|-
! 2959
| [[Оракбай]] || 162
|-
! 2960
| [[Сүлейман]] || 162
|-
! 2961
| [[Әуезхан]] || 162
|-
! 2962
| [[Мұсабек]] || 162
|-
! 2963
| [[Жанғазы]] || 161
|-
! 2964
| [[Еркингали]] || 161
|-
! 2965
| [[Садриддин]] || 161
|-
! 2966
| [[Тастемир]] || 161
|-
! 2967
| [[Ауелхан]] || 161
|-
! 2968
| [[Нурмахамбет]] || 161
|-
! 2969
| [[Нұрберді]] || 161
|-
! 2970
| [[Елдияр]] || 161
|-
! 2971
| [[Ерсейіт]] || 161
|-
! 2972
| [[Калымбек]] || 161
|-
! 2973
| [[Сапабек]] || 161
|-
! 2974
| [[Сагиндик]] || 161
|-
! 2975
| [[Асылбай]] || 161
|-
! 2976
| [[Елеусин]] || 161
|-
! 2977
| [[Ерсен]] || 161
|-
! 2978
| [[Қасым-Жомарт]] || 161
|-
! 2979
| [[Аманкельди]] || 161
|-
! 2980
| [[Ариф]] || 161
|-
! 2981
| [[Толеугали]] || 161
|-
! 2982
| [[Муханбетжан]] || 161
|-
! 2983
| [[Багытжан]] || 161
|-
! 2984
| [[Ескермес]] || 160
|-
! 2985
| [[Жунисбек]] || 160
|-
! 2986
| [[Нурлубек]] || 160
|-
! 2987
| [[Абдулмалик]] || 160
|-
! 2988
| [[Исмат]] || 160
|-
! 2989
| [[Ынтымак]] || 160
|-
! 2990
| [[Абдулхаким]] || 160
|-
! 2991
| [[Есдаулет]] || 160
|-
! 2992
| [[Самиголла]] || 160
|-
! 2993
| [[Эльхан]] || 160
|-
! 2994
| [[Мейиржан]] || 160
|-
! 2995
| [[Жусупбек]] || 160
|-
! 2996
| [[Ерсейт]] || 160
|-
! 2997
| [[Борамбай]] || 160
|-
! 2998
| [[Асхад]] || 159
|-
! 2999
| [[Нуржаубай]] || 159
|-
! 3000
| [[Маратхан]] || 159
|-
! 3001
| [[Зарлык]] || 159
|-
! 3002
| [[Махан]] || 159
|-
! 3003
| [[Ерсанат]] || 159
|-
! 3004
| [[Оналбай]] || 159
|-
! 3005
| [[Ерслан]] || 159
|-
! 3006
| [[Елсұлтан]] || 158
|-
! 3007
| [[Илес]] || 158
|-
! 3008
| [[Жұмажан]] || 158
|-
! 3009
| [[Кайырлы]] || 158
|-
! 3010
| [[Шахрияр]] || 158
|-
! 3011
| [[Егор]] || 158
|-
! 3012
| [[Арна]] || 158
|-
! 3013
| [[Аскербай]] || 158
|-
! 3014
| [[Габбас]] || 158
|-
! 3015
| [[Райхан]] || 158
|-
! 3016
| [[Калдан]] || 158
|-
! 3017
| [[Мұқасан]] || 158
|-
! 3018
| [[Нурғали]] || 158
|-
! 3019
| [[Дәулеткелді]] || 158
|-
! 3020
| [[Меделхан]] || 158
|-
! 3021
| [[Абдульазиз]] || 158
|-
! 3022
| [[Бибит]] || 158
|-
! 3023
| [[Сарсембек]] || 158
|-
! 3024
| [[Жылкыбай]] || 158
|-
! 3025
| [[Өмір]] || 158
|-
! 3026
| [[Айнияз]] || 157
|-
! 3027
| [[Аль-Таир]] || 157
|-
! 3028
| [[Жайсанбек]] || 157
|-
! 3029
| [[Өмірәлі]] || 157
|-
! 3030
| [[Абилсеит]] || 157
|-
! 3031
| [[Кусман]] || 157
|-
! 3032
| [[Нұрлат]] || 157
|-
! 3033
| [[Аманхан]] || 157
|-
! 3034
| [[Барлыбай]] || 157
|-
! 3035
| [[Бухарбай]] || 157
|-
! 3036
| [[Айсар]] || 157
|-
! 3037
| [[Ускенбай]] || 157
|-
! 3038
| [[Мухаммет]] || 157
|-
! 3039
| [[Абдрашит]] || 156
|-
! 3040
| [[Жарасқан]] || 156
|-
! 3041
| [[Нұршуақ]] || 156
|-
! 3042
| [[Жомартбек]] || 156
|-
! 3043
| [[Жунис]] || 156
|-
! 3044
| [[Нұрқадыр]] || 156
|-
! 3045
| [[Джумагали]] || 156
|-
! 3046
| [[Дилмурат]] || 156
|-
! 3047
| [[Махсуд]] || 156
|-
! 3048
| [[Мухсин]] || 156
|-
! 3049
| [[Әбу]] || 156
|-
! 3050
| [[Занғар]] || 156
|-
! 3051
| [[Берден]] || 155
|-
! 3052
| [[Камалбек]] || 155
|-
! 3053
| [[Абдірахман]] || 155
|-
! 3054
| [[Ғарифолла]] || 155
|-
! 3055
| [[Советкан]] || 155
|-
! 3056
| [[Асфендияр]] || 155
|-
! 3057
| [[Нурдавлет]] || 155
|-
! 3058
| [[Қоблан]] || 155
|-
! 3059
| [[Айтан]] || 155
|-
! 3060
| [[Омарали]] || 155
|-
! 3061
| [[Нурлат]] || 155
|-
! 3062
| [[Исабай]] || 154
|-
! 3063
| [[Ақнар]] || 154
|-
! 3064
| [[Ергешбай]] || 154
|-
! 3065
| [[Сұлтанбейбарыс]] || 154
|-
! 3066
| [[Актилек]] || 154
|-
! 3067
| [[Каршига]] || 154
|-
! 3068
| [[Раман]] || 154
|-
! 3069
| [[Уахит]] || 154
|-
! 3070
| [[Досмұхаммед]] || 154
|-
! 3071
| [[Абайхан]] || 154
|-
! 3072
| [[Жунус]] || 154
|-
! 3073
| [[Елубек]] || 154
|-
! 3074
| [[Наурызгали]] || 154
|-
! 3075
| [[Темурлан]] || 154
|-
! 3076
| [[Керимжан]] || 153
|-
! 3077
| [[Бурхан]] || 153
|-
! 3078
| [[Жарылгасын]] || 153
|-
! 3079
| [[Кабидолла]] || 153
|-
! 3080
| [[Ермухамед]] || 153
|-
! 3081
| [[Ғазизхан]] || 153
|-
! 3082
| [[Токсанбай]] || 153
|-
! 3083
| [[Аскан]] || 153
|-
! 3084
| [[Нурсолтан]] || 153
|-
! 3085
| [[Дін-Мұхаммед]] || 153
|-
! 3086
| [[Қыдырбай]] || 153
|-
! 3087
| [[Койшибай]] || 153
|-
! 3088
| [[Мурод]] || 153
|-
! 3089
| [[Беделхан]] || 152
|-
! 3090
| [[Жамбулат]] || 152
|-
! 3091
| [[Жасурбек]] || 152
|-
! 3092
| [[Акат]] || 152
|-
! 3093
| [[Ниет]] || 152
|-
! 3094
| [[Утебай]] || 152
|-
! 3095
| [[Мылтыкбай]] || 152
|-
! 3096
| [[Еркеболат]] || 152
|-
! 3097
| [[Жасан]] || 152
|-
! 3098
| [[Нұрдидар]] || 152
|-
! 3099
| [[Шекербек]] || 152
|-
! 3100
| [[Нұрғанат]] || 152
|-
! 3101
| [[Молдахмет]] || 152
|-
! 3102
| [[Әнет]] || 152
|-
! 3103
| [[Төленді]] || 152
|-
! 3104
| [[Аркат]] || 152
|-
! 3105
| [[Абдинұр]] || 152
|-
! 3106
| [[Рабат]] || 152
|-
! 3107
| [[Әшім]] || 152
|-
! 3108
| [[Абилда]] || 152
|-
! 3109
| [[Бектұрған]] || 152
|-
! 3110
| [[Джангир]] || 152
|-
! 3111
| [[Какимбек]] || 152
|-
! 3112
| [[Досай]] || 152
|-
! 3113
| [[Аргынбек]] || 152
|-
! 3114
| [[Құрман]] || 152
|-
! 3115
| [[Жахан]] || 152
|-
! 3116
| [[Ермагамбет]] || 152
|-
! 3117
| [[Зиябек]] || 151
|-
! 3118
| [[Қайратбек]] || 151
|-
! 3119
| [[Байбосын]] || 151
|-
! 3120
| [[Жанжігіт]] || 151
|-
! 3121
| [[Нұрназар]] || 151
|-
! 3122
| [[Мирасхан]] || 151
|-
! 3123
| [[Бекетай]] || 151
|-
! 3124
| [[Қылышбек]] || 151
|-
! 3125
| [[Атабай]] || 151
|-
! 3126
| [[Әдлет]] || 151
|-
! 3127
| [[Жастилек]] || 151
|-
! 3128
| [[Мирбулат]] || 151
|-
! 3129
| [[Альхам]] || 151
|-
! 3130
| [[Суюндик]] || 151
|-
! 3131
| [[Әлі]] || 151
|-
! 3132
| [[Альмурат]] || 151
|-
! 3133
| [[Багдан]] || 151
|-
! 3134
| [[Абилгазы]] || 151
|-
! 3135
| [[Алтинбек]] || 150
|-
! 3136
| [[Шаймардан]] || 150
|-
! 3137
| [[Даутбек]] || 150
|-
! 3138
| [[Саттархан]] || 150
|-
! 3139
| [[Адыл]] || 150
|-
! 3140
| [[Ескелді]] || 150
|-
! 3141
| [[Нұрахмед]] || 150
|-
! 3142
| [[Рыскелди]] || 150
|-
! 3143
| [[Жалғасбай]] || 150
|-
! 3144
| [[Ертіс]] || 150
|-
! 3145
| [[Дуйсембек]] || 150
|-
! 3146
| [[Калтай]] || 150
|-
! 3147
| [[Медеубек]] || 150
|-
! 3148
| [[Жасболат]] || 150
|-
! 3149
| [[Мадибек]] || 150
|-
! 3150
| [[Есенкелді]] || 150
|-
! 3151
| [[Қобылан]] || 150
|-
! 3152
| [[Карабай]] || 150
|-
! 3153
| [[Кайнарбек]] || 150
|-
! 3154
| [[Рамин]] || 150
|-
! 3155
| [[Әбдіманап]] || 150
|-
! 3156
| [[Нургелды]] || 149
|-
! 3157
| [[Армия]] || 149
|-
! 3158
| [[Жаппар]] || 149
|-
! 3159
| [[Дильмурат]] || 149
|-
! 3160
| [[Чапай]] || 149
|-
! 3161
| [[Тлеуберды]] || 149
|-
! 3162
| [[Мағзұм]] || 149
|-
! 3163
| [[Ділмұрат]] || 149
|-
! 3164
| [[Баурджан]] || 149
|-
! 3165
| [[Мухамедкали]] || 149
|-
! 3166
| [[Миргали]] || 149
|-
! 3167
| [[Әзім]] || 148
|-
! 3168
| [[Ардагер]] || 148
|-
! 3169
| [[Маден]] || 148
|-
! 3170
| [[Усенбай]] || 148
|-
! 3171
| [[Бағытжан]] || 148
|-
! 3172
| [[Мынбай]] || 148
|-
! 3173
| [[Кыдыргали]] || 148
|-
! 3174
| [[Тагай]] || 148
|-
! 3175
| [[Сайн]] || 148
|-
! 3176
| [[Батихан]] || 147
|-
! 3177
| [[Табыс]] || 147
|-
! 3178
| [[Танаткан]] || 147
|-
! 3179
| [[Ермеккали]] || 147
|-
! 3180
| [[Құдырет]] || 147
|-
! 3181
| [[Толеби]] || 147
|-
! 3182
| [[Туяк]] || 147
|-
! 3183
| [[Отабек]] || 147
|-
! 3184
| [[Кайрлы]] || 147
|-
! 3185
| [[Еркимбек]] || 147
|-
! 3186
| [[Бекслан]] || 147
|-
! 3187
| [[Каирхан]] || 147
|-
! 3188
| [[Дарибай]] || 147
|-
! 3189
| [[Жанкелды]] || 147
|-
! 3190
| [[Канабек]] || 147
|-
! 3191
| [[Нұр-Али]] || 147
|-
! 3192
| [[Иран]] || 147
|-
! 3193
| [[Нұрәлім]] || 147
|-
! 3194
| [[Расулхан]] || 146
|-
! 3195
| [[Мейр]] || 146
|-
! 3196
| [[Ердар]] || 146
|-
! 3197
| [[Құрманғали]] || 146
|-
! 3198
| [[Кудабай]] || 146
|-
! 3199
| [[Әл Фараби]] || 146
|-
! 3200
| [[Аширбай]] || 146
|-
! 3201
| [[Абдували]] || 146
|-
! 3202
| [[Максатбек]] || 146
|-
! 3203
| [[Айымбек]] || 146
|-
! 3204
| [[Абдинур]] || 146
|-
! 3205
| [[Тулеубек]] || 146
|-
! 3206
| [[Шарипбек]] || 146
|-
! 3207
| [[Таирхан]] || 146
|-
! 3208
| [[Онласын]] || 146
|-
! 3209
| [[Марғулан]] || 145
|-
! 3210
| [[Гинаят]] || 145
|-
! 3211
| [[Кошкар]] || 145
|-
! 3212
| [[Оңалбек]] || 145
|-
! 3213
| [[Құрал]] || 145
|-
! 3214
| [[Жакипбек]] || 145
|-
! 3215
| [[Бату]] || 145
|-
! 3216
| [[Семсер]] || 145
|-
! 3217
| [[Сабитхан]] || 145
|-
! 3218
| [[Акберди]] || 145
|-
! 3219
| [[Дидархан]] || 145
|-
! 3220
| [[Базаралы]] || 144
|-
! 3221
| [[Тугел]] || 144
|-
! 3222
| [[Жеткизген]] || 144
|-
! 3223
| [[Зинулла]] || 144
|-
! 3224
| [[Бекбатыр]] || 144
|-
! 3225
| [[Курмантай]] || 144
|-
! 3226
| [[Сейілбек]] || 144
|-
! 3227
| [[Бекәлі]] || 144
|-
! 3228
| [[Турсунгали]] || 144
|-
! 3229
| [[Турегали]] || 144
|-
! 3230
| [[Буранбай]] || 144
|-
! 3231
| [[Молдаш]] || 144
|-
! 3232
| [[Сармат]] || 144
|-
! 3233
| [[Әлкей]] || 144
|-
! 3234
| [[Комек]] || 144
|-
! 3235
| [[Кенжалы]] || 144
|-
! 3236
| [[Тойлыбек]] || 144
|-
! 3237
| [[Думанбек]] || 144
|-
! 3238
| [[Нуртлеу]] || 144
|-
! 3239
| [[Галы]] || 143
|-
! 3240
| [[Жайлыбай]] || 143
|-
! 3241
| [[Толқын]] || 143
|-
! 3242
| [[Бораш]] || 143
|-
! 3243
| [[Ақтаң]] || 143
|-
! 3244
| [[Ермухаммед]] || 143
|-
! 3245
| [[Ақылбай]] || 143
|-
! 3246
| [[Әділғазы]] || 143
|-
! 3247
| [[Райс]] || 143
|-
! 3248
| [[Насипкали]] || 143
|-
! 3249
| [[Акадил]] || 143
|-
! 3250
| [[Сағынай]] || 143
|-
! 3251
| [[Намазбай]] || 143
|-
! 3252
| [[Абдуалим]] || 143
|-
! 3253
| [[Асылзат]] || 142
|-
! 3254
| [[Жасузак]] || 142
|-
! 3255
| [[Жангабыл]] || 142
|-
! 3256
| [[Сұлтанмұрат]] || 142
|-
! 3257
| [[Калий]] || 142
|-
! 3258
| [[Бахытбай]] || 142
|-
! 3259
| [[Айтмурат]] || 142
|-
! 3260
| [[Капар]] || 142
|-
! 3261
| [[Әбутәліп]] || 142
|-
! 3262
| [[Кадыргали]] || 142
|-
! 3263
| [[Казихан]] || 142
|-
! 3264
| [[Салахаддин]] || 142
|-
! 3265
| [[Жамшид]] || 142
|-
! 3266
| [[Еділхан]] || 142
|-
! 3267
| [[Есдәулет]] || 142
|-
! 3268
| [[Сәт]] || 142
|-
! 3269
| [[Жұматай]] || 142
|-
! 3270
| [[Расулбек]] || 142
|-
! 3271
| [[Тайбек]] || 142
|-
! 3272
| [[Жасур]] || 141
|-
! 3273
| [[Копжан]] || 141
|-
! 3274
| [[Мұнар]] || 141
|-
! 3275
| [[Абылхаир]] || 141
|-
! 3276
| [[Урынбасар]] || 141
|-
! 3277
| [[Абдыкадыр]] || 141
|-
! 3278
| [[Мақсот]] || 141
|-
! 3279
| [[Абылкасым]] || 141
|-
! 3280
| [[Равшан]] || 140
|-
! 3281
| [[Толыбек]] || 140
|-
! 3282
| [[Молдахан]] || 140
|-
! 3283
| [[Тазабек]] || 140
|-
! 3284
| [[Халил]] || 140
|-
! 3285
| [[Ихлас]] || 140
|-
! 3286
| [[Такен]] || 140
|-
! 3287
| [[Калел]] || 140
|-
! 3288
| [[Макен]] || 140
|-
! 3289
| [[Хакім]] || 140
|-
! 3290
| [[Ханиф]] || 140
|-
! 3291
| [[Төлеу]] || 140
|-
! 3292
| [[Галимбек]] || 140
|-
! 3293
| [[Жантуре]] || 140
|-
! 3294
| [[Әбдіқадыр]] || 140
|-
! 3295
| [[Құмар]] || 140
|-
! 3296
| [[Ертілек]] || 140
|-
! 3297
| [[Азимжан]] || 140
|-
! 3298
| [[Уткир]] || 139
|-
! 3299
| [[Қарасай]] || 139
|-
! 3300
| [[Алтыбай]] || 139
|-
! 3301
| [[Нұраян]] || 139
|-
! 3302
| [[Ерубай]] || 139
|-
! 3303
| [[Тенел]] || 139
|-
! 3304
| [[Құрбанбек]] || 139
|-
! 3305
| [[Нұржанат]] || 139
|-
! 3306
| [[Торежан]] || 139
|-
! 3307
| [[Беркут]] || 139
|-
! 3308
| [[Тенелбай]] || 139
|-
! 3309
| [[Қадырхан]] || 139
|-
! 3310
| [[Шынарбек]] || 138
|-
! 3311
| [[Тулеутай]] || 138
|-
! 3312
| [[Құрманәлі]] || 138
|-
! 3313
| [[Даркан]] || 138
|-
! 3314
| [[Ташкенбай]] || 138
|-
! 3315
| [[Ардабек]] || 138
|-
! 3316
| [[Аллажар]] || 138
|-
! 3317
| [[Бексеит]] || 138
|-
! 3318
| [[Ханәли]] || 138
|-
! 3319
| [[Қабылбек]] || 138
|-
! 3320
| [[Абдусамад]] || 138
|-
! 3321
| [[Джалгас]] || 138
|-
! 3322
| [[Толен]] || 138
|-
! 3323
| [[Калдар]] || 138
|-
! 3324
| [[Кажымукан]] || 138
|-
! 3325
| [[Темирали]] || 138
|-
! 3326
| [[Тұрғанбек]] || 138
|-
! 3327
| [[Тлеукабыл]] || 138
|-
! 3328
| [[Жадыгер]] || 137
|-
! 3329
| [[Кудрет]] || 137
|-
! 3330
| [[Исенбай]] || 137
|-
! 3331
| [[Абылхан]] || 137
|-
! 3332
| [[Мұқият]] || 137
|-
! 3333
| [[Бостан]] || 137
|-
! 3334
| [[Тилеужан]] || 137
|-
! 3335
| [[Тәукехан]] || 137
|-
! 3336
| [[Рысхан]] || 137
|-
! 3337
| [[Төлепберген]] || 137
|-
! 3338
| [[Умирали]] || 137
|-
! 3339
| [[Шеризат]] || 137
|-
! 3340
| [[Каирлы]] || 137
|-
! 3341
| [[Жолдаскали]] || 137
|-
! 3342
| [[Бокен]] || 137
|-
! 3343
| [[Жүсіпбек]] || 137
|-
! 3344
| [[Райымжан]] || 137
|-
! 3345
| [[Рифат]] || 137
|-
! 3346
| [[Рүстембек]] || 136
|-
! 3347
| [[Сагымбек]] || 136
|-
! 3348
| [[Қайырғали]] || 136
|-
! 3349
| [[Әмірәли]] || 136
|-
! 3350
| [[Ермұқан]] || 136
|-
! 3351
| [[Бердикул]] || 136
|-
! 3352
| [[Асұлан]] || 136
|-
! 3353
| [[Нуролла]] || 136
|-
! 3354
| [[Рифхат]] || 136
|-
! 3355
| [[Олжасбек]] || 136
|-
! 3356
| [[Зулхарнай]] || 136
|-
! 3357
| [[Айжас]] || 136
|-
! 3358
| [[Абумансур]] || 135
|-
! 3359
| [[Нуржон]] || 135
|-
! 3360
| [[Төлеухан]] || 135
|-
! 3361
| [[Ермухамет]] || 135
|-
! 3362
| [[Рахманберди]] || 135
|-
! 3363
| [[Абилсейт]] || 135
|-
! 3364
| [[Женгис]] || 135
|-
! 3365
| [[Дауд]] || 135
|-
! 3366
| [[Курмангалий]] || 135
|-
! 3367
| [[Расылхан]] || 135
|-
! 3368
| [[Абдимажит]] || 135
|-
! 3369
| [[Торебай]] || 135
|-
! 3370
| [[Мейрамгазы]] || 135
|-
! 3371
| [[Бекпулат]] || 135
|-
! 3372
| [[Тулеш]] || 135
|-
! 3373
| [[Касымкан]] || 135
|-
! 3374
| [[Тілеуқабыл]] || 134
|-
! 3375
| [[Бердәулет]] || 134
|-
! 3376
| [[Макар]] || 134
|-
! 3377
| [[Шындаулет]] || 134
|-
! 3378
| [[Даурбек]] || 134
|-
! 3379
| [[Жанади]] || 134
|-
! 3380
| [[Тұрсынхан]] || 134
|-
! 3381
| [[Жайнарбек]] || 134
|-
! 3382
| [[Құттыбек]] || 134
|-
! 3383
| [[Қосай]] || 134
|-
! 3384
| [[Ақбар]] || 134
|-
! 3385
| [[Абилкаир]] || 134
|-
! 3386
| [[Жүніс]] || 134
|-
! 3387
| [[Дабыл]] || 134
|-
! 3388
| [[Тлеу]] || 134
|-
! 3389
| [[Серали]] || 134
|-
! 3390
| [[Панабек]] || 134
|-
! 3391
| [[Дониёр]] || 134
|-
! 3392
| [[Назир]] || 133
|-
! 3393
| [[Фарход]] || 133
|-
! 3394
| [[Абдижаппар]] || 133
|-
! 3395
| [[Имаш]] || 133
|-
! 3396
| [[Тлеугабыл]] || 133
|-
! 3397
| [[Жапар]] || 133
|-
! 3398
| [[Әбдірахим]] || 133
|-
! 3399
| [[Джандос]] || 133
|-
! 3400
| [[Кырыкбай]] || 133
|-
! 3401
| [[Онербек]] || 133
|-
! 3402
| [[Кажмурат]] || 133
|-
! 3403
| [[Махсетбай]] || 133
|-
! 3404
| [[Орынғали]] || 133
|-
! 3405
| [[Шынасыл]] || 133
|-
! 3406
| [[Төлеубек]] || 132
|-
! 3407
| [[Кеулимжай]] || 132
|-
! 3408
| [[Мирали]] || 132
|-
! 3409
| [[Жумамурат]] || 132
|-
! 3410
| [[Есеналы]] || 132
|-
! 3411
| [[Динар]] || 132
|-
! 3412
| [[Өнербек]] || 132
|-
! 3413
| [[Галихан]] || 132
|-
! 3414
| [[Алкен]] || 132
|-
! 3415
| [[Сабитбек]] || 132
|-
! 3416
| [[Боран]] || 132
|-
! 3417
| [[Қобланды]] || 132
|-
! 3418
| [[Калдибек]] || 132
|-
! 3419
| [[Аядиль]] || 132
|-
! 3420
| [[Актай]] || 132
|-
! 3421
| [[Азрет]] || 132
|-
! 3422
| [[Әбілмәнсүр]] || 131
|-
! 3423
| [[Маман]] || 131
|-
! 3424
| [[Өсер]] || 131
|-
! 3425
| [[Абдихан]] || 131
|-
! 3426
| [[Баязид]] || 131
|-
! 3427
| [[Фатих]] || 131
|-
! 3428
| [[Наржан]] || 131
|-
! 3429
| [[Айдынғали]] || 131
|-
! 3430
| [[Қасен]] || 131
|-
! 3431
| [[Ханболат]] || 131
|-
! 3432
| [[Нұрділдә]] || 131
|-
! 3433
| [[Исраил]] || 131
|-
! 3434
| [[Әуесхан]] || 131
|-
! 3435
| [[Бакен]] || 131
|-
! 3436
| [[Сердалы]] || 131
|-
! 3437
| [[Лукпан]] || 131
|-
! 3438
| [[Қуанбек]] || 131
|-
! 3439
| [[Кожабай]] || 130
|-
! 3440
| [[Ділшат]] || 130
|-
! 3441
| [[Ұзақбай]] || 130
|-
! 3442
| [[Шавкат]] || 130
|-
! 3443
| [[Абдрасил]] || 130
|-
! 3444
| [[Асу]] || 130
|-
! 3445
| [[Әбдіжаппар]] || 130
|-
! 3446
| [[Кайырхан]] || 130
|-
! 3447
| [[Галижан]] || 130
|-
! 3448
| [[Аширхан]] || 130
|-
! 3449
| [[Сатыпалды]] || 130
|-
! 3450
| [[Нураш]] || 130
|-
! 3451
| [[Ханторе]] || 130
|-
! 3452
| [[Танир]] || 130
|-
! 3453
| [[Сәлімжан]] || 130
|-
! 3454
| [[Демежан]] || 130
|-
! 3455
| [[Инабат]] || 130
|-
! 3456
| [[Абдикалык]] || 130
|-
! 3457
| [[Искендир]] || 130
|-
! 3458
| [[Сүндетәлі]] || 130
|-
! 3459
| [[Алымжан]] || 130
|-
! 3460
| [[Глеб]] || 130
|-
! 3461
| [[Нурболсын]] || 130
|-
! 3462
| [[Сеитбек]] || 130
|-
! 3463
| [[Кайргельды]] || 130
|-
! 3464
| [[Жарасбай]] || 130
|-
! 3465
| [[Тыныбек]] || 130
|-
! 3466
| [[Бекбай]] || 130
|-
! 3467
| [[Жуманазар]] || 129
|-
! 3468
| [[Жаһангер]] || 129
|-
! 3469
| [[Диханбай]] || 129
|-
! 3470
| [[Дәуірбек]] || 129
|-
! 3471
| [[Туралы]] || 129
|-
! 3472
| [[Жарылкап]] || 129
|-
! 3473
| [[Әуелбек]] || 129
|-
! 3474
| [[Данабай]] || 129
|-
! 3475
| [[Калиаскар]] || 129
|-
! 3476
| [[Жанабил]] || 129
|-
! 3477
| [[Отан]] || 129
|-
! 3478
| [[Жолан]] || 129
|-
! 3479
| [[Әмірали]] || 129
|-
! 3480
| [[Қуантқан]] || 129
|-
! 3481
| [[Жиенбек]] || 129
|-
! 3482
| [[Изтурган]] || 129
|-
! 3483
| [[Сәлім]] || 129
|-
! 3484
| [[Эльбрус]] || 129
|-
! 3485
| [[Шерзат]] || 129
|-
! 3486
| [[Айтмухамбет]] || 129
|-
! 3487
| [[Мартбек]] || 128
|-
! 3488
| [[Арғынбек]] || 128
|-
! 3489
| [[Мухидин]] || 128
|-
! 3490
| [[Көбей]] || 128
|-
! 3491
| [[Қоныс]] || 128
|-
! 3492
| [[Рай]] || 128
|-
! 3493
| [[Токан]] || 128
|-
! 3494
| [[Камил]] || 128
|-
! 3495
| [[Бахрам]] || 128
|-
! 3496
| [[Сейткасым]] || 128
|-
! 3497
| [[Даулеткелди]] || 128
|-
! 3498
| [[Яхья]] || 128
|-
! 3499
| [[Махмұт]] || 128
|-
! 3500
| [[Бекмухамбет]] || 128
|-
! 3501
| [[Жетибай]] || 128
|-
! 3502
| [[Ілиас]] || 128
|-
! 3503
| [[Нурперзент]] || 128
|-
! 3504
| [[Бегим]] || 127
|-
! 3505
| [[Яссауи]] || 127
|-
! 3506
| [[Айбас]] || 127
|-
! 3507
| [[Едилбек]] || 127
|-
! 3508
| [[Медғат]] || 127
|-
! 3509
| [[Санатбек]] || 127
|-
! 3510
| [[Жангір]] || 127
|-
! 3511
| [[Манасбек]] || 127
|-
! 3512
| [[Дінмухамет]] || 127
|-
! 3513
| [[Сапаржан]] || 127
|-
! 3514
| [[Абілмансұр]] || 127
|-
! 3515
| [[Мәжит]] || 127
|-
! 3516
| [[Туран]] || 127
|-
! 3517
| [[Алемхан]] || 127
|-
! 3518
| [[Әмин]] || 127
|-
! 3519
| [[Бердали]] || 127
|-
! 3520
| [[Ауэз]] || 126
|-
! 3521
| [[Эдик]] || 126
|-
! 3522
| [[Борибай]] || 126
|-
! 3523
| [[Базаргали]] || 126
|-
! 3524
| [[Нуркожа]] || 126
|-
! 3525
| [[Кажимухан]] || 126
|-
! 3526
| [[Беркін]] || 126
|-
! 3527
| [[Алтынсары]] || 126
|-
! 3528
| [[Адамбек]] || 126
|-
! 3529
| [[Зинур]] || 126
|-
! 3530
| [[Дилан]] || 126
|-
! 3531
| [[Иззат]] || 126
|-
! 3532
| [[Келдібек]] || 126
|-
! 3533
| [[Ерсінбек]] || 126
|-
! 3534
| [[Толеужан]] || 126
|-
! 3535
| [[Нуран]] || 126
|-
! 3536
| [[Сарман]] || 126
|-
! 3537
| [[Ильяр]] || 125
|-
! 3538
| [[Абдразак]] || 125
|-
! 3539
| [[Родион]] || 125
|-
! 3540
| [[Файзолла]] || 125
|-
! 3541
| [[Сеитхан]] || 125
|-
! 3542
| [[Дилмурод]] || 125
|-
! 3543
| [[Акмырза]] || 125
|-
! 3544
| [[Елеу]] || 125
|-
! 3545
| [[Аманали]] || 125
|-
! 3546
| [[Саду]] || 125
|-
! 3547
| [[Танырберген]] || 125
|-
! 3548
| [[Байболсын]] || 125
|-
! 3549
| [[Құралбай]] || 125
|-
! 3550
| [[Садық]] || 125
|-
! 3551
| [[Мендыбай]] || 125
|-
! 3552
| [[Шалкарбек]] || 125
|-
! 3553
| [[Аидос]] || 124
|-
! 3554
| [[Келдибек]] || 124
|-
! 3555
| [[Мерейхан]] || 124
|-
! 3556
| [[Орынхан]] || 124
|-
! 3557
| [[Абдимурат]] || 124
|-
! 3558
| [[Бисенбек]] || 124
|-
! 3559
| [[Адиет]] || 124
|-
! 3560
| [[Досалы]] || 124
|-
! 3561
| [[Изатулла]] || 124
|-
! 3562
| [[Тоқтасын]] || 124
|-
! 3563
| [[Тагабай]] || 124
|-
! 3564
| [[Ыхлас]] || 124
|-
! 3565
| [[Гайнулла]] || 124
|-
! 3566
| [[Каликан]] || 124
|-
! 3567
| [[Бағнұр]] || 124
|-
! 3568
| [[Нұрқат]] || 124
|-
! 3569
| [[Дәнияр]] || 124
|-
! 3570
| [[Байбулат]] || 123
|-
! 3571
| [[Мукатай]] || 123
|-
! 3572
| [[Бексейіт]] || 123
|-
! 3573
| [[Камит]] || 123
|-
! 3574
| [[Абсамат]] || 123
|-
! 3575
| [[Сәттібек]] || 123
|-
! 3576
| [[Толенды]] || 123
|-
! 3577
| [[Адалбек]] || 123
|-
! 3578
| [[Бейбитбек]] || 123
|-
! 3579
| [[Асылболат]] || 123
|-
! 3580
| [[Алғыс]] || 123
|-
! 3581
| [[Ныгмет]] || 123
|-
! 3582
| [[Аязби]] || 123
|-
! 3583
| [[Суннат]] || 123
|-
! 3584
| [[Еркетай]] || 123
|-
! 3585
| [[Ғабидулла]] || 123
|-
! 3586
| [[Кабдрахман]] || 123
|-
! 3587
| [[Тилеухан]] || 123
|-
! 3588
| [[Бигелді]] || 122
|-
! 3589
| [[Нуркан]] || 122
|-
! 3590
| [[Солих]] || 122
|-
! 3591
| [[Сенім]] || 122
|-
! 3592
| [[Сертай]] || 122
|-
! 3593
| [[Барыс]] || 122
|-
! 3594
| [[Дилдабек]] || 122
|-
! 3595
| [[Алтаир]] || 122
|-
! 3596
| [[Хусейн]] || 122
|-
! 3597
| [[Ирлан]] || 122
|-
! 3598
| [[Қайдар]] || 122
|-
! 3599
| [[Макат]] || 122
|-
! 3600
| [[Ысқақ]] || 122
|-
! 3601
| [[Алий]] || 122
|-
! 3602
| [[Дюсембек]] || 122
|-
! 3603
| [[Кеншилик]] || 122
|-
! 3604
| [[Абдуррохим]] || 122
|-
! 3605
| [[Дәулетбай]] || 122
|-
! 3606
| [[Берікболсын]] || 122
|-
! 3607
| [[Бауырбек]] || 122
|-
! 3608
| [[Ерикжан]] || 122
|-
! 3609
| [[Жайылхан]] || 122
|-
! 3610
| [[Жасқайрат]] || 122
|-
! 3611
| [[Арайбек]] || 122
|-
! 3612
| [[Аязхан]] || 121
|-
! 3613
| [[Дәнекер]] || 121
|-
! 3614
| [[Қалибек]] || 121
|-
! 3615
| [[Кошкинбай]] || 121
|-
! 3616
| [[Жонибек]] || 121
|-
! 3617
| [[Аржан]] || 121
|-
! 3618
| [[Ғамзат]] || 121
|-
! 3619
| [[Дюсенгали]] || 121
|-
! 3620
| [[Кенжебулат]] || 121
|-
! 3621
| [[Кайсарбек]] || 121
|-
! 3622
| [[Дуйсебек]] || 121
|-
! 3623
| [[Курманжан]] || 121
|-
! 3624
| [[Тілекжан]] || 121
|-
! 3625
| [[Толағай]] || 121
|-
! 3626
| [[Нұрқадір]] || 121
|-
! 3627
| [[Темірболат]] || 121
|-
! 3628
| [[Абсаттар]] || 121
|-
! 3629
| [[Ян]] || 121
|-
! 3630
| [[Турабек]] || 121
|-
! 3631
| [[Муқағали]] || 121
|-
! 3632
| [[Слямбек]] || 121
|-
! 3633
| [[Адихан]] || 121
|-
! 3634
| [[Дамирхан]] || 121
|-
! 3635
| [[Сабырбай]] || 121
|-
! 3636
| [[Мухамбетали]] || 121
|-
! 3637
| [[Еликбай]] || 121
|-
! 3638
| [[Илхам]] || 121
|-
! 3639
| [[Демид]] || 121
|-
! 3640
| [[Мыктыбай]] || 120
|-
! 3641
| [[Мағди]] || 120
|-
! 3642
| [[Аділ]] || 120
|-
! 3643
| [[Адель]] || 120
|-
! 3644
| [[Өмірұзақ]] || 120
|-
! 3645
| [[Нурдин]] || 120
|-
! 3646
| [[Арысланбек]] || 120
|-
! 3647
| [[Мейримхан]] || 120
|-
! 3648
| [[Кобеген]] || 120
|-
! 3649
| [[Колдас]] || 120
|-
! 3650
| [[Серәлі]] || 120
|-
! 3651
| [[Талип]] || 120
|-
! 3652
| [[Кабидулла]] || 120
|-
! 3653
| [[Шах-Керім]] || 120
|-
! 3654
| [[Абильхан]] || 120
|-
! 3655
| [[Мендибек]] || 120
|-
! 3656
| [[Диярбек]] || 120
|-
! 3657
| [[Смағұл]] || 120
|-
! 3658
| [[Самад]] || 120
|-
! 3659
| [[Берикбек]] || 120
|-
! 3660
| [[Гадылбек]] || 120
|-
! 3661
| [[Аятбек]] || 120
|-
! 3662
| [[Нұрқуат]] || 120
|-
! 3663
| [[Акмаль]] || 119
|-
! 3664
| [[Шейхислам]] || 119
|-
! 3665
| [[Абдусалам]] || 119
|-
! 3666
| [[Нұрмұрат]] || 119
|-
! 3667
| [[Кәдірбек]] || 119
|-
! 3668
| [[Хаджимурат]] || 119
|-
! 3669
| [[Кылышбай]] || 119
|-
! 3670
| [[Альдаир]] || 119
|-
! 3671
| [[Илиас]] || 119
|-
! 3672
| [[Бахтибай]] || 119
|-
! 3673
| [[Мұхаметәли]] || 119
|-
! 3674
| [[Толеш]] || 119
|-
! 3675
| [[Бинұр]] || 119
|-
! 3676
| [[Рыскелды]] || 119
|-
! 3677
| [[Садвакас]] || 119
|-
! 3678
| [[Шахмурат]] || 118
|-
! 3679
| [[Жангабай]] || 118
|-
! 3680
| [[Улыкпан]] || 118
|-
! 3681
| [[Ғаділбек]] || 118
|-
! 3682
| [[Джумахан]] || 118
|-
! 3683
| [[Бердаулет]] || 118
|-
! 3684
| [[Сағидолла]] || 118
|-
! 3685
| [[Салык]] || 118
|-
! 3686
| [[Рахимбай]] || 118
|-
! 3687
| [[Мархат]] || 118
|-
! 3688
| [[Айткожа]] || 118
|-
! 3689
| [[Туймебай]] || 118
|-
! 3690
| [[Екпін]] || 118
|-
! 3691
| [[Казтай]] || 118
|-
! 3692
| [[Аймахан]] || 118
|-
! 3693
| [[Кенжибек]] || 118
|-
! 3694
| [[Достияр]] || 118
|-
! 3695
| [[Бимырза]] || 118
|-
! 3696
| [[Абдумажит]] || 118
|-
! 3697
| [[Әбдірахым]] || 118
|-
! 3698
| [[Кобей]] || 117
|-
! 3699
| [[Ақмедияр]] || 117
|-
! 3700
| [[Азатхан]] || 117
|-
! 3701
| [[Мухаммад Али]] || 117
|-
! 3702
| [[Бакыткан]] || 117
|-
! 3703
| [[Нуркуат]] || 117
|-
! 3704
| [[Фаррух]] || 117
|-
! 3705
| [[Аятулла]] || 117
|-
! 3706
| [[Ақтанберді]] || 117
|-
! 3707
| [[Абуали]] || 117
|-
! 3708
| [[Джанабай]] || 117
|-
! 3709
| [[Зубайр]] || 117
|-
! 3710
| [[Камидулла]] || 117
|-
! 3711
| [[Тойшыбек]] || 117
|-
! 3712
| [[Далабай]] || 117
|-
! 3713
| [[Абайбек]] || 117
|-
! 3714
| [[Әскер]] || 117
|-
! 3715
| [[Көбейсін]] || 117
|-
! 3716
| [[Елик]] || 117
|-
! 3717
| [[Ермаганбет]] || 117
|-
! 3718
| [[Билял]] || 116
|-
! 3719
| [[Жубаткан]] || 116
|-
! 3720
| [[Ермұханбет]] || 116
|-
! 3721
| [[Кудияр]] || 116
|-
! 3722
| [[Бабахан]] || 116
|-
! 3723
| [[Торегали]] || 116
|-
! 3724
| [[Жеткер]] || 116
|-
! 3725
| [[Рафаил]] || 116
|-
! 3726
| [[Бақтөре]] || 116
|-
! 3727
| [[Умирзах]] || 116
|-
! 3728
| [[Байдос]] || 116
|-
! 3729
| [[Нуржігіт]] || 116
|-
! 3730
| [[Шамшидин]] || 116
|-
! 3731
| [[Альтайыр]] || 116
|-
! 3732
| [[Алипбай]] || 116
|-
! 3733
| [[Муратали]] || 116
|-
! 3734
| [[Өтеміс]] || 116
|-
! 3735
| [[Иманбай]] || 116
|-
! 3736
| [[Антон]] || 116
|-
! 3737
| [[Мухагали]] || 116
|-
! 3738
| [[Санжарбек]] || 116
|-
! 3739
| [[Бейсенгазы]] || 116
|-
! 3740
| [[Халмурат]] || 116
|-
! 3741
| [[Баянбай]] || 116
|-
! 3742
| [[Аккали]] || 115
|-
! 3743
| [[Мухаммедәли]] || 115
|-
! 3744
| [[Абдул Азиз]] || 115
|-
! 3745
| [[Есил]] || 115
|-
! 3746
| [[Жаңбырбай]] || 115
|-
! 3747
| [[Максуд]] || 115
|-
! 3748
| [[Балта]] || 115
|-
! 3749
| [[Ахад]] || 115
|-
! 3750
| [[Ислом]] || 115
|-
! 3751
| [[Мухаммад-Али]] || 115
|-
! 3752
| [[Кенжемурат]] || 115
|-
! 3753
| [[Сагинбек]] || 115
|-
! 3754
| [[Баймурза]] || 115
|-
! 3755
| [[Оралтай]] || 115
|-
! 3756
| [[Тлекжан]] || 115
|-
! 3757
| [[Тиллабек]] || 115
|-
! 3758
| [[Төрәлі]] || 115
|-
! 3759
| [[Саяжан]] || 115
|-
! 3760
| [[Рахимберди]] || 115
|-
! 3761
| [[Канай]] || 115
|-
! 3762
| [[Баянды]] || 114
|-
! 3763
| [[Нурдан]] || 114
|-
! 3764
| [[Жетпісбай]] || 114
|-
! 3765
| [[Оразымбет]] || 114
|-
! 3766
| [[Жаик]] || 114
|-
! 3767
| [[Калмырза]] || 114
|-
! 3768
| [[Оралгазы]] || 114
|-
! 3769
| [[Турлыбай]] || 114
|-
! 3770
| [[Алтайбек]] || 114
|-
! 3771
| [[Ермат]] || 114
|-
! 3772
| [[Орысбай]] || 114
|-
! 3773
| [[Ильнар]] || 114
|-
! 3774
| [[Абдикадыр]] || 114
|-
! 3775
| [[Канаш]] || 114
|-
! 3776
| [[Сандибай]] || 114
|-
! 3777
| [[Рахманберді]] || 113
|-
! 3778
| [[Арыстанбай]] || 113
|-
! 3779
| [[Абдугали]] || 113
|-
! 3780
| [[Нурмурат]] || 113
|-
! 3781
| [[Сухраб]] || 113
|-
! 3782
| [[Уринбасар]] || 113
|-
! 3783
| [[Токтархан]] || 113
|-
! 3784
| [[Абдугаппар]] || 113
|-
! 3785
| [[Шайхислам]] || 113
|-
! 3786
| [[Караман]] || 113
|-
! 3787
| [[Мүслим]] || 113
|-
! 3788
| [[Нурахан]] || 113
|-
! 3789
| [[Жахонгир]] || 113
|-
! 3790
| [[Нуртилеу]] || 113
|-
! 3791
| [[Торемурат]] || 113
|-
! 3792
| [[Ермак]] || 112
|-
! 3793
| [[Искандар]] || 112
|-
! 3794
| [[Нургалы]] || 112
|-
! 3795
| [[Халык]] || 112
|-
! 3796
| [[Туленди]] || 112
|-
! 3797
| [[Дауиржан]] || 112
|-
! 3798
| [[Ботир]] || 112
|-
! 3799
| [[Нұраман]] || 112
|-
! 3800
| [[Абдул]] || 112
|-
! 3801
| [[Жанысбек]] || 112
|-
! 3802
| [[Көпжан]] || 112
|-
! 3803
| [[Елеубай]] || 112
|-
! 3804
| [[Алау]] || 112
|-
! 3805
| [[Ағаділ]] || 112
|-
! 3806
| [[Жекен]] || 112
|-
! 3807
| [[Жубандык]] || 112
|-
! 3808
| [[Куракбай]] || 112
|-
! 3809
| [[Козыбай]] || 112
|-
! 3810
| [[Еркеұлан]] || 112
|-
! 3811
| [[Елибай]] || 112
|-
! 3812
| [[Жумагелди]] || 112
|-
! 3813
| [[Мухамед-Али]] || 112
|-
! 3814
| [[Леонид]] || 112
|-
! 3815
| [[Хазрет]] || 112
|-
! 3816
| [[Суиндык]] || 112
|-
! 3817
| [[Абдулхафиз]] || 112
|-
! 3818
| [[Каиркен]] || 111
|-
! 3819
| [[Калиолла]] || 111
|-
! 3820
| [[Зафар]] || 111
|-
! 3821
| [[Жаналы]] || 111
|-
! 3822
| [[Атажан]] || 111
|-
! 3823
| [[Жанзак]] || 111
|-
! 3824
| [[Арыстангали]] || 111
|-
! 3825
| [[Кайрбай]] || 111
|-
! 3826
| [[Альтемир]] || 111
|-
! 3827
| [[Камидолла]] || 111
|-
! 3828
| [[Кенжегул]] || 111
|-
! 3829
| [[Тыныс]] || 111
|-
! 3830
| [[Әкімбек]] || 111
|-
! 3831
| [[Ерғұлан]] || 111
|-
! 3832
| [[Кайырбай]] || 111
|-
! 3833
| [[Габдолла]] || 111
|-
! 3834
| [[Акберен]] || 111
|-
! 3835
| [[Жауынбай]] || 111
|-
! 3836
| [[Ерсаян]] || 111
|-
! 3837
| [[Журсин]] || 111
|-
! 3838
| [[Садуақас]] || 111
|-
! 3839
| [[Кайырболат]] || 110
|-
! 3840
| [[Назарали]] || 110
|-
! 3841
| [[Тарғын]] || 110
|-
! 3842
| [[Жаныс]] || 110
|-
! 3843
| [[Бакжан]] || 110
|-
! 3844
| [[Туркменбай]] || 110
|-
! 3845
| [[Багадат]] || 110
|-
! 3846
| [[Серык]] || 110
|-
! 3847
| [[Бекарыстан]] || 110
|-
! 3848
| [[Егемберди]] || 110
|-
! 3849
| [[Әлмұхаммед]] || 110
|-
! 3850
| [[Әбілғазы]] || 110
|-
! 3851
| [[Калкен]] || 110
|-
! 3852
| [[Сыздык]] || 110
|-
! 3853
| [[Нурбақыт]] || 110
|-
! 3854
| [[Габитжан]] || 110
|-
! 3855
| [[Көркем]] || 110
|-
! 3856
| [[Әбдірасул]] || 110
|-
! 3857
| [[Балгынбек]] || 110
|-
! 3858
| [[Ерсинбек]] || 110
|-
! 3859
| [[Абдулрахман]] || 110
|-
! 3860
| [[Максутбек]] || 110
|-
! 3861
| [[Қадірбек]] || 110
|-
! 3862
| [[Нурлы]] || 110
|-
! 3863
| [[Абилбек]] || 110
|-
! 3864
| [[Сагымбай]] || 110
|-
! 3865
| [[Алгабек]] || 110
|-
! 3866
| [[Әбдібек]] || 110
|-
! 3867
| [[Айнат]] || 110
|-
! 3868
| [[Нигмет]] || 109
|-
! 3869
| [[Амиль]] || 109
|-
! 3870
| [[Бижигит]] || 109
|-
! 3871
| [[Дегдар]] || 109
|-
! 3872
| [[Семейхан]] || 109
|-
! 3873
| [[Баймухан]] || 109
|-
! 3874
| [[Смайыл]] || 109
|-
! 3875
| [[Дамиль]] || 109
|-
! 3876
| [[Туленды]] || 109
|-
! 3877
| [[Галамат]] || 109
|-
! 3878
| [[Дәуірхан]] || 109
|-
! 3879
| [[Акпар]] || 109
|-
! 3880
| [[Аби]] || 109
|-
! 3881
| [[Сүйеніш]] || 109
|-
! 3882
| [[Абдуазиз]] || 109
|-
! 3883
| [[Шәміл]] || 109
|-
! 3884
| [[Нурдилла]] || 109
|-
! 3885
| [[Жарылгап]] || 109
|-
! 3886
| [[Ергенбай]] || 109
|-
! 3887
| [[Омиргали]] || 109
|-
! 3888
| [[Ғасыржан]] || 109
|-
! 3889
| [[Жасканат]] || 109
|-
! 3890
| [[Идирис]] || 108
|-
! 3891
| [[Нұржаусын]] || 108
|-
! 3892
| [[Мурзагали]] || 108
|-
! 3893
| [[Полатбай]] || 108
|-
! 3894
| [[Алданазар]] || 108
|-
! 3895
| [[Айтмуханбет]] || 108
|-
! 3896
| [[Магауя]] || 108
|-
! 3897
| [[Есбулат]] || 108
|-
! 3898
| [[Отанбек]] || 108
|-
! 3899
| [[Жолтай]] || 108
|-
! 3900
| [[Байтурсын]] || 108
|-
! 3901
| [[Биғали]] || 108
|-
! 3902
| [[Толебай]] || 108
|-
! 3903
| [[Алдамжар]] || 108
|-
! 3904
| [[Съезбек]] || 108
|-
! 3905
| [[Ерханат]] || 108
|-
! 3906
| [[Әбдурахман]] || 108
|-
! 3907
| [[Мырзаш]] || 108
|-
! 3908
| [[Тимофей]] || 108
|-
! 3909
| [[Нургабыл]] || 108
|-
! 3910
| [[Оралкан]] || 108
|-
! 3911
| [[Рахымбай]] || 108
|-
! 3912
| [[Алмурат]] || 108
|-
! 3913
| [[Нургожа]] || 108
|-
! 3914
| [[Кувандык]] || 108
|-
! 3915
| [[Асаналы]] || 108
|-
! 3916
| [[Тоқтарбек]] || 108
|-
! 3917
| [[Бектияр]] || 108
|-
! 3918
| [[Нұридин]] || 107
|-
! 3919
| [[Багыт]] || 107
|-
! 3920
| [[Асемхан]] || 107
|-
! 3921
| [[Адлен]] || 107
|-
! 3922
| [[Доскали]] || 107
|-
! 3923
| [[Жалғасхан]] || 107
|-
! 3924
| [[Абилхайыр]] || 107
|-
! 3925
| [[Жузбай]] || 107
|-
! 3926
| [[Раушан]] || 107
|-
! 3927
| [[Әбдуәли]] || 107
|-
! 3928
| [[Мирамгали]] || 107
|-
! 3929
| [[Арда]] || 107
|-
! 3930
| [[Дуйсенали]] || 107
|-
! 3931
| [[Мұхаммедхан]] || 107
|-
! 3932
| [[Алдонгар]] || 107
|-
! 3933
| [[Саркыт]] || 107
|-
! 3934
| [[Ырысбай]] || 107
|-
! 3935
| [[Аруан]] || 107
|-
! 3936
| [[Быржан]] || 107
|-
! 3937
| [[Акмал]] || 107
|-
! 3938
| [[Миятбек]] || 107
|-
! 3939
| [[Айткалий]] || 107
|-
! 3940
| [[Бөкенбай]] || 107
|-
! 3941
| [[Нағашбек]] || 107
|-
! 3942
| [[Аюп]] || 106
|-
! 3943
| [[Улукбек]] || 106
|-
! 3944
| [[Серкебай]] || 106
|-
! 3945
| [[Бахтибек]] || 106
|-
! 3946
| [[Иманжан]] || 106
|-
! 3947
| [[Нуржанат]] || 106
|-
! 3948
| [[Ербакыт]] || 106
|-
! 3949
| [[Ахметәли]] || 106
|-
! 3950
| [[Курманалы]] || 106
|-
! 3951
| [[Сисен]] || 106
|-
! 3952
| [[Кулажан]] || 106
|-
! 3953
| [[Калым]] || 106
|-
! 3954
| [[Жанатхан]] || 106
|-
! 3955
| [[Байнұр]] || 106
|-
! 3956
| [[Айтмухан]] || 106
|-
! 3957
| [[Бижігіт]] || 106
|-
! 3958
| [[Георгий]] || 106
|-
! 3959
| [[Максутхан]] || 106
|-
! 3960
| [[Абдужалил]] || 106
|-
! 3961
| [[Джанат]] || 106
|-
! 3962
| [[Сапаргалий]] || 106
|-
! 3963
| [[Уласбек]] || 106
|-
! 3964
| [[Сағинұр]] || 106
|-
! 3965
| [[Миран]] || 106
|-
! 3966
| [[Балхаш]] || 106
|-
! 3967
| [[Кенжегазы]] || 106
|-
! 3968
| [[Әбілсейіт]] || 106
|-
! 3969
| [[Жақсыкелді]] || 106
|-
! 3970
| [[Байсултан]] || 106
|-
! 3971
| [[Айтмухамет]] || 106
|-
! 3972
| [[Сабитжан]] || 106
|-
! 3973
| [[Байжигит]] || 106
|-
! 3974
| [[Бегежан]] || 106
|-
! 3975
| [[Жамбылбек]] || 106
|-
! 3976
| [[Мадий]] || 105
|-
! 3977
| [[Акимбай]] || 105
|-
! 3978
| [[Сисенгали]] || 105
|-
! 3979
| [[Ақжолтай]] || 105
|-
! 3980
| [[Сауытбек]] || 105
|-
! 3981
| [[Садыбек]] || 105
|-
! 3982
| [[Хадис]] || 105
|-
! 3983
| [[Кенжекан]] || 105
|-
! 3984
| [[Қайролла]] || 105
|-
! 3985
| [[Кабден]] || 105
|-
! 3986
| [[Сәдуақас]] || 105
|-
! 3987
| [[Отарбай]] || 105
|-
! 3988
| [[Кайрболат]] || 105
|-
! 3989
| [[Сағатбек]] || 105
|-
! 3990
| [[Гусман]] || 105
|-
! 3991
| [[Галиаскар]] || 105
|-
! 3992
| [[Әбдіғали]] || 105
|-
! 3993
| [[Аяган]] || 105
|-
! 3994
| [[Куттымурат]] || 105
|-
! 3995
| [[Имангазы]] || 105
|-
! 3996
| [[Нуртлек]] || 105
|-
! 3997
| [[Нурадиль]] || 105
|-
! 3998
| [[Кыдыралы]] || 105
|-
! 3999
| [[Бегман]] || 105
|-
! 4000
| [[Давлат]] || 105
|-
! 4001
| [[Тұрсынәлі]] || 105
|-
! 4002
| [[Сейфолла]] || 104
|-
! 4003
| [[Орманбек]] || 104
|-
! 4004
| [[Шахдияр]] || 104
|-
! 4005
| [[Досмухан]] || 104
|-
! 4006
| [[Нұрділда]] || 104
|-
! 4007
| [[Тазабай]] || 104
|-
! 4008
| [[Турдалы]] || 104
|-
! 4009
| [[Жеткізген]] || 104
|-
! 4010
| [[Нұрымхан]] || 104
|-
! 4011
| [[Диасбек]] || 104
|-
! 4012
| [[Тойбазар]] || 104
|-
! 4013
| [[Баяхмет]] || 104
|-
! 4014
| [[Шымболат]] || 104
|-
! 4015
| [[Әбдіғаппар]] || 104
|-
! 4016
| [[Болыс]] || 104
|-
! 4017
| [[Жакип]] || 104
|-
! 4018
| [[Еркенже]] || 104
|-
! 4019
| [[Жанкельды]] || 104
|-
! 4020
| [[Тұрғанбай]] || 104
|-
! 4021
| [[Калдибай]] || 104
|-
! 4022
| [[Альхан]] || 104
|-
! 4023
| [[Нұрбах]] || 104
|-
! 4024
| [[Дауыл]] || 104
|-
! 4025
| [[Ерқасым]] || 104
|-
! 4026
| [[Жұман]] || 104
|-
! 4027
| [[Нұрасхан]] || 103
|-
! 4028
| [[Есенәлі]] || 103
|-
! 4029
| [[Дәмір]] || 103
|-
! 4030
| [[Қойшыбай]] || 103
|-
! 4031
| [[Альнұр]] || 103
|-
! 4032
| [[Илесбай]] || 103
|-
! 4033
| [[Тулеугали]] || 103
|-
! 4034
| [[Талғатбек]] || 103
|-
! 4035
| [[Нурғиса]] || 103
|-
! 4036
| [[Нуркелды]] || 103
|-
! 4037
| [[Серикгали]] || 103
|-
! 4038
| [[Жангельди]] || 103
|-
! 4039
| [[Абилкайыр]] || 103
|-
! 4040
| [[Жеткеншек]] || 103
|-
! 4041
| [[Омирали]] || 103
|-
! 4042
| [[Аширали]] || 103
|-
! 4043
| [[Өсербай]] || 103
|-
! 4044
| [[Муратказы]] || 103
|-
! 4045
| [[Турсынгазы]] || 103
|-
! 4046
| [[Ұласбек]] || 102
|-
! 4047
| [[Амиран]] || 102
|-
! 4048
| [[Абу-Бакр]] || 102
|-
! 4049
| [[Нурлибай]] || 102
|-
! 4050
| [[Садибек]] || 102
|-
! 4051
| [[Қуатжан]] || 102
|-
! 4052
| [[Савет]] || 102
|-
! 4053
| [[Сали]] || 102
|-
! 4054
| [[Кеменгер]] || 102
|-
! 4055
| [[Нурслан]] || 102
|-
! 4056
| [[Хақ-Назар]] || 102
|-
! 4057
| [[Аятхан]] || 102
|-
! 4058
| [[Әбіл Мансұр]] || 102
|-
! 4059
| [[Нуратдин]] || 102
|-
! 4060
| [[Ажибек]] || 102
|-
! 4061
| [[Сеил]] || 102
|-
! 4062
| [[Албек]] || 102
|-
! 4063
| [[Айтмагамбет]] || 102
|-
! 4064
| [[Мирман]] || 102
|-
! 4065
| [[Акимхан]] || 101
|-
! 4066
| [[Бота]] || 101
|-
! 4067
| [[Сейтмурат]] || 101
|-
! 4068
| [[Рәтбек]] || 101
|-
! 4069
| [[Жора]] || 101
|-
! 4070
| [[Әлен]] || 101
|-
! 4071
| [[Шахнур]] || 101
|-
! 4072
| [[Умид]] || 101
|-
! 4073
| [[Кубайдулла]] || 101
|-
! 4074
| [[Шегебай]] || 101
|-
! 4075
| [[Тенизбай]] || 101
|-
! 4076
| [[Аркадий]] || 101
|-
! 4077
| [[Юлдаш]] || 101
|-
! 4078
| [[Рассул]] || 101
|-
! 4079
| [[Наврузбек]] || 101
|-
! 4080
| [[Сейтжаппар]] || 101
|-
! 4081
| [[Сағынжан]] || 101
|-
! 4082
| [[Баянгали]] || 101
|-
! 4083
| [[Мухтор]] || 101
|-
! 4084
| [[Айткен]] || 101
|-
! 4085
| [[Ильшат]] || 101
|-
! 4086
| [[Әлемхан]] || 101
|-
! 4087
| [[Тимурбек]] || 101
|-
! 4088
| [[Маратжан]] || 101
|-
! 4089
| [[Калжигит]] || 101
|-
! 4090
| [[Арысбай]] || 101
|-
! 4091
| [[Бигазы]] || 101
|-
! 4092
| [[Жанәбіл]] || 101
|-
! 4093
| [[Мусилим]] || 101
|-
! 4094
| [[Корган]] || 100
|-
! 4095
| [[Тілеу]] || 100
|-
! 4096
| [[Батыл]] || 100
|-
! 4097
| [[Әліжан]] || 100
|-
! 4098
| [[Мұсахан]] || 100
|-
! 4099
| [[Канжарбек]] || 100
|-
! 4100
| [[Касим]] || 100
|-
! 4101
| [[Кайрош]] || 100
|-
! 4102
| [[Байзақ]] || 100
|-
! 4103
| [[Ельжас]] || 100
|-
! 4104
| [[Зекен]] || 100
|-
! 4105
| [[Құштар]] || 100
|-
! 4106
| [[Айтас]] || 100
|-
! 4107
| [[Нурмухаммад]] || 100
|-
! 4108
| [[Мусатай]] || 100
|-
! 4109
| [[Сұлтанғазы]] || 100
|-
! 4110
| [[Фазылбек]] || 100
|-
! 4111
| [[Аксултан]] || 100
|-
! 4112
| [[Орынжан]] || 100
|-
! 4113
| [[Асангали]] || 100
|-
! 4114
| [[Азидолла]] || 100
|-
! 4115
| [[Хакимжан]] || 100
|-
! 4116
| [[Абдыгали]] || 100
|-
! 4117
| [[Курбангали]] || 100
|-
! 4118
| [[Кожаберген]] || 100
|-
! 4119
| [[Адылет]] || 100
|-
! 4120
| [[Лашын]] || 100
|-
! 4121
| [[Эрали]] || 100
|-
! 4122
| [[Ботабек]] || 100
|-
! 4123
| [[Мир]] || 100
|-
! 4124
| [[Шайзада]] || 100
|-
! 4125
| [[Мамадияр]] || 100
|-
! 4126
| [[Абдирахим]] || 99
|-
! 4127
| [[Мелдехан]] || 99
|-
! 4128
| [[Эрбол]] || 99
|-
! 4129
| [[Ахмет-Али]] || 99
|-
! 4130
| [[Ержет]] || 99
|-
! 4131
| [[Садыр]] || 99
|-
! 4132
| [[Танжарбай]] || 99
|-
! 4133
| [[Бекмахан]] || 99
|-
! 4134
| [[Джамбулат]] || 99
|-
! 4135
| [[Архимед]] || 99
|-
! 4136
| [[Исак]] || 99
|-
! 4137
| [[Кунболат]] || 99
|-
! 4138
| [[Мирзагали]] || 99
|-
! 4139
| [[Сейіт]] || 99
|-
! 4140
| [[Куанбай]] || 99
|-
! 4141
| [[Карабек]] || 99
|-
! 4142
| [[Матай]] || 99
|-
! 4143
| [[Ясир]] || 99
|-
! 4144
| [[Джаныбек]] || 99
|-
! 4145
| [[Абдраман]] || 99
|-
! 4146
| [[Керімжан]] || 99
|-
! 4147
| [[Жумагелды]] || 99
|-
! 4148
| [[Кожамурат]] || 99
|-
! 4149
| [[Қайсарбек]] || 99
|-
! 4150
| [[Оразкан]] || 99
|-
! 4151
| [[Солтанбек]] || 99
|-
! 4152
| [[Туракбай]] || 99
|-
! 4153
| [[Жасылан]] || 98
|-
! 4154
| [[Избаскан]] || 98
|-
! 4155
| [[Дауир]] || 98
|-
! 4156
| [[Тельжан]] || 98
|-
! 4157
| [[Шерәлі]] || 98
|-
! 4158
| [[Ауесбек]] || 98
|-
! 4159
| [[Нұр Ислам]] || 98
|-
! 4160
| [[Тукен]] || 98
|-
! 4161
| [[Кабылжан]] || 98
|-
! 4162
| [[Халит]] || 98
|-
! 4163
| [[Нурсагат]] || 98
|-
! 4164
| [[Нұрсәулет]] || 98
|-
! 4165
| [[Аділжан]] || 98
|-
! 4166
| [[Кабибулла]] || 98
|-
! 4167
| [[Буркутбай]] || 98
|-
! 4168
| [[Раимжан]] || 98
|-
! 4169
| [[Данышпан]] || 98
|-
! 4170
| [[Жанаман]] || 98
|-
! 4171
| [[Вахит]] || 98
|-
! 4172
| [[Бахтжон]] || 98
|-
! 4173
| [[Бекмуханбет]] || 98
|-
! 4174
| [[Оскар]] || 98
|-
! 4175
| [[Нуркат]] || 98
|-
! 4176
| [[Сактапберген]] || 98
|-
! 4177
| [[Сәуірбек]] || 98
|-
! 4178
| [[Байсеит]] || 98
|-
! 4179
| [[Тургун]] || 98
|-
! 4180
| [[Есенкул]] || 98
|-
! 4181
| [[Орын]] || 98
|-
! 4182
| [[Карл]] || 98
|-
! 4183
| [[Ғибадат]] || 97
|-
! 4184
| [[Елсияр]] || 97
|-
! 4185
| [[Саркытбек]] || 97
|-
! 4186
| [[Куандик]] || 97
|-
! 4187
| [[Бекдос]] || 97
|-
! 4188
| [[Рахманали]] || 97
|-
! 4189
| [[Адылжан]] || 97
|-
! 4190
| [[Ерсағын]] || 97
|-
! 4191
| [[Ілесбек]] || 97
|-
! 4192
| [[Батырали]] || 97
|-
! 4193
| [[Саби]] || 97
|-
! 4194
| [[Айдарали]] || 97
|-
! 4195
| [[Есбосын]] || 97
|-
! 4196
| [[Темірғали]] || 97
|-
! 4197
| [[Нурхожа]] || 97
|-
! 4198
| [[Ниетбай]] || 97
|-
! 4199
| [[Сейткан]] || 97
|-
! 4200
| [[Жанбирбай]] || 97
|-
! 4201
| [[Еркасым]] || 97
|-
! 4202
| [[Айдамир]] || 97
|-
! 4203
| [[Бактибай]] || 97
|-
! 4204
| [[Жанар]] || 97
|-
! 4205
| [[Айбархан]] || 97
|-
! 4206
| [[Байкадам]] || 96
|-
! 4207
| [[Арипхан]] || 96
|-
! 4208
| [[Жамал]] || 96
|-
! 4209
| [[Акдаулет]] || 96
|-
! 4210
| [[Дузелбай]] || 96
|-
! 4211
| [[Тулеп]] || 96
|-
! 4212
| [[Самен]] || 96
|-
! 4213
| [[Бекмухамед]] || 96
|-
! 4214
| [[Еслямбек]] || 96
|-
! 4215
| [[Адылкан]] || 96
|-
! 4216
| [[Мейранбек]] || 96
|-
! 4217
| [[Нурымбет]] || 96
|-
! 4218
| [[Тимерлан]] || 96
|-
! 4219
| [[Ергулан]] || 96
|-
! 4220
| [[Умербек]] || 96
|-
! 4221
| [[Темурбек]] || 96
|-
! 4222
| [[Тилеубай]] || 96
|-
! 4223
| [[Сырбай]] || 96
|-
! 4224
| [[Ахтан]] || 96
|-
! 4225
| [[Шахмұрат]] || 96
|-
! 4226
| [[Алимгазы]] || 96
|-
! 4227
| [[Кыдырхан]] || 96
|-
! 4228
| [[Қанжар]] || 96
|-
! 4229
| [[Лев]] || 96
|-
! 4230
| [[Абдухамит]] || 96
|-
! 4231
| [[Қалмырза]] || 96
|-
! 4232
| [[Еслям]] || 96
|-
! 4233
| [[Корганбай]] || 96
|-
! 4234
| [[Рыспай]] || 96
|-
! 4235
| [[Мендыгали]] || 95
|-
! 4236
| [[Госман]] || 95
|-
! 4237
| [[Сагин]] || 95
|-
! 4238
| [[Арнас]] || 95
|-
! 4239
| [[Битөре]] || 95
|-
! 4240
| [[Тұңғышбай]] || 95
|-
! 4241
| [[Сардор]] || 95
|-
! 4242
| [[Имантай]] || 95
|-
! 4243
| [[Есқали]] || 95
|-
! 4244
| [[Ашир]] || 95
|-
! 4245
| [[Келден]] || 95
|-
! 4246
| [[Беркимбай]] || 95
|-
! 4247
| [[Жолдыгали]] || 95
|-
! 4248
| [[Кубей]] || 95
|-
! 4249
| [[Аглан]] || 95
|-
! 4250
| [[Мақсатбек]] || 95
|-
! 4251
| [[Серижан]] || 95
|-
! 4252
| [[Ільяс]] || 95
|-
! 4253
| [[Алинар]] || 95
|-
! 4254
| [[Акжолтай]] || 95
|-
! 4255
| [[Кабыкен]] || 95
|-
! 4256
| [[Асау]] || 95
|-
! 4257
| [[Умиргали]] || 95
|-
! 4258
| [[Бекқали]] || 95
|-
! 4259
| [[Бакытнур]] || 95
|-
! 4260
| [[Эльмар]] || 95
|-
! 4261
| [[Іляс]] || 95
|-
! 4262
| [[Сапарәлі]] || 95
|-
! 4263
| [[Белес]] || 95
|-
! 4264
| [[Байузак]] || 95
|-
! 4265
| [[Смайл]] || 95
|-
! 4266
| [[Тилеуберди]] || 94
|-
! 4267
| [[Койлыбай]] || 94
|-
! 4268
| [[Бикелді]] || 94
|-
! 4269
| [[Сағидулла]] || 94
|-
! 4270
| [[Рустэм]] || 94
|-
! 4271
| [[Бахадур]] || 94
|-
! 4272
| [[Төле]] || 94
|-
! 4273
| [[Туржан]] || 94
|-
! 4274
| [[Бертай]] || 94
|-
! 4275
| [[Батыркан]] || 94
|-
! 4276
| [[Бекмухан]] || 94
|-
! 4277
| [[Мелдебек]] || 94
|-
! 4278
| [[Байхан]] || 94
|-
! 4279
| [[Құттыбай]] || 94
|-
! 4280
| [[Бектибай]] || 94
|-
! 4281
| [[Каиртай]] || 94
|-
! 4282
| [[Арынгазы]] || 94
|-
! 4283
| [[Айнур]] || 94
|-
! 4284
| [[Советжан]] || 94
|-
! 4285
| [[Келис]] || 94
|-
! 4286
| [[Кабдеш]] || 94
|-
! 4287
| [[Абдраш]] || 94
|-
! 4288
| [[Медетбай]] || 94
|-
! 4289
| [[Тұрдыбек]] || 94
|-
! 4290
| [[Абухайыр]] || 94
|-
! 4291
| [[Иклас]] || 94
|-
! 4292
| [[Саден]] || 94
|-
! 4293
| [[Уалхан]] || 94
|-
! 4294
| [[Қымбат]] || 93
|-
! 4295
| [[Абылгазы]] || 93
|-
! 4296
| [[Абдрасул]] || 93
|-
! 4297
| [[Нұр Мұхаммед]] || 93
|-
! 4298
| [[Мұрал]] || 93
|-
! 4299
| [[Гиният]] || 93
|-
! 4300
| [[Кобыланды]] || 93
|-
! 4301
| [[Аргынгазы]] || 93
|-
! 4302
| [[Абдурашит]] || 93
|-
! 4303
| [[Құсайын]] || 93
|-
! 4304
| [[Адилгерей]] || 93
|-
! 4305
| [[Адис]] || 93
|-
! 4306
| [[Игнат]] || 93
|-
! 4307
| [[Тәуке]] || 93
|-
! 4308
| [[Калимжан]] || 93
|-
! 4309
| [[Фарит]] || 93
|-
! 4310
| [[Өмірбай]] || 93
|-
! 4311
| [[Усер]] || 93
|-
! 4312
| [[Темерхан]] || 93
|-
! 4313
| [[Тауасар]] || 93
|-
! 4314
| [[Сулайман]] || 93
|-
! 4315
| [[Мейірімжан]] || 93
|-
! 4316
| [[Заңғарбек]] || 93
|-
! 4317
| [[Нуритдин]] || 93
|-
! 4318
| [[Асуан]] || 93
|-
! 4319
| [[Далиль]] || 93
|-
! 4320
| [[Абинұр]] || 93
|-
! 4321
| [[Каиргазы]] || 93
|-
! 4322
| [[Нурсаин]] || 92
|-
! 4323
| [[Илан]] || 92
|-
! 4324
| [[Мұратбай]] || 92
|-
! 4325
| [[Турдыбай]] || 92
|-
! 4326
| [[Рашат]] || 92
|-
! 4327
| [[Елбек]] || 92
|-
! 4328
| [[Мұхаметали]] || 92
|-
! 4329
| [[Тохтарбай]] || 92
|-
! 4330
| [[Нұрдияр]] || 92
|-
! 4331
| [[Мендихан]] || 92
|-
! 4332
| [[Сақтаған]] || 92
|-
! 4333
| [[Жумахмет]] || 92
|-
! 4334
| [[Бакытбай]] || 92
|-
! 4335
| [[Серикбосын]] || 92
|-
! 4336
| [[Қабанбай]] || 92
|-
! 4337
| [[Тураш]] || 92
|-
! 4338
| [[Жұлдызбек]] || 92
|-
! 4339
| [[Тұмар]] || 92
|-
! 4340
| [[Казибек]] || 92
|-
! 4341
| [[Нуралхан]] || 92
|-
! 4342
| [[Атанияз]] || 92
|-
! 4343
| [[Косман]] || 92
|-
! 4344
| [[Таукен]] || 92
|-
! 4345
| [[Ерқожа]] || 92
|-
! 4346
| [[Бейбет]] || 92
|-
! 4347
| [[Ғарифулла]] || 92
|-
! 4348
| [[Бахтиер]] || 92
|-
! 4349
| [[Замирбек]] || 92
|-
! 4350
| [[Мухат]] || 91
|-
! 4351
| [[Тимурхан]] || 91
|-
! 4352
| [[Алдаш]] || 91
|-
! 4353
| [[Сұлтанмахмұт]] || 91
|-
! 4354
| [[Әбдіхалық]] || 91
|-
! 4355
| [[Шайдулла]] || 91
|-
! 4356
| [[Кабиболла]] || 91
|-
! 4357
| [[Саурбек]] || 91
|-
! 4358
| [[Самандар]] || 91
|-
! 4359
| [[Оскен]] || 91
|-
! 4360
| [[Шингисхан]] || 91
|-
! 4361
| [[Нұрболхан]] || 91
|-
! 4362
| [[Тажибек]] || 91
|-
! 4363
| [[Гариполла]] || 91
|-
! 4364
| [[Медхат]] || 91
|-
! 4365
| [[Булан]] || 91
|-
! 4366
| [[Акмурат]] || 91
|-
! 4367
| [[Екпин]] || 91
|-
! 4368
| [[Нұрмағамбет]] || 91
|-
! 4369
| [[Бейбітхан]] || 91
|-
! 4370
| [[Семби]] || 91
|-
! 4371
| [[Жаксибек]] || 91
|-
! 4372
| [[Жасұзақ]] || 91
|-
! 4373
| [[Орунбасар]] || 91
|-
! 4374
| [[Берлик]] || 91
|-
! 4375
| [[Әмірсұлтан]] || 91
|-
! 4376
| [[Бисултан]] || 91
|-
! 4377
| [[Жумалы]] || 91
|-
! 4378
| [[Ханнұр]] || 90
|-
! 4379
| [[Әкімхан]] || 90
|-
! 4380
| [[Абдисаттар]] || 90
|-
! 4381
| [[Нұрмұқан]] || 90
|-
! 4382
| [[Сұлтан Бейбарыс]] || 90
|-
! 4383
| [[Байгабыл]] || 90
|-
! 4384
| [[Табынбай]] || 90
|-
! 4385
| [[Абдраим]] || 90
|-
! 4386
| [[Сафар]] || 90
|-
! 4387
| [[Сердар]] || 90
|-
! 4388
| [[Абдижалил]] || 90
|-
! 4389
| [[Таласбек]] || 90
|-
! 4390
| [[Хамзе]] || 90
|-
! 4391
| [[Бихан]] || 90
|-
! 4392
| [[Сагнай]] || 90
|-
! 4393
| [[Полатхан]] || 90
|-
! 4394
| [[Турсунхан]] || 90
|-
! 4395
| [[Назым]] || 90
|-
! 4396
| [[Альмансұр]] || 90
|-
! 4397
| [[Алыбек]] || 90
|-
! 4398
| [[Таласбай]] || 90
|-
! 4399
| [[Асмет]] || 90
|-
! 4400
| [[Жанмурат]] || 89
|-
! 4401
| [[Кайыргельды]] || 89
|-
! 4402
| [[Боранкул]] || 89
|-
! 4403
| [[Нарбай]] || 89
|-
! 4404
| [[Достык]] || 89
|-
! 4405
| [[Эрнар]] || 89
|-
! 4406
| [[Газизбек]] || 89
|-
! 4407
| [[Арун]] || 89
|-
! 4408
| [[Сураган]] || 89
|-
! 4409
| [[Жарылхасын]] || 89
|-
! 4410
| [[Құлмұхаммед]] || 89
|-
! 4411
| [[Серкбай]] || 89
|-
! 4412
| [[Мерейбек]] || 89
|-
! 4413
| [[Нарынбек]] || 89
|-
! 4414
| [[Асылтай]] || 89
|-
! 4415
| [[Арап]] || 89
|-
! 4416
| [[Назбек]] || 89
|-
! 4417
| [[Альдияр]] || 89
|-
! 4418
| [[Мендеш]] || 89
|-
! 4419
| [[Акылтай]] || 89
|-
! 4420
| [[Батирбек]] || 89
|-
! 4421
| [[Сагимбек]] || 89
|-
! 4422
| [[Аркалык]] || 89
|-
! 4423
| [[Кенбай]] || 89
|-
! 4424
| [[Куаниш]] || 89
|-
! 4425
| [[Куанышкерей]] || 89
|-
! 4426
| [[Аркабай]] || 89
|-
! 4427
| [[Әлмұрат]] || 88
|-
! 4428
| [[Мадали]] || 88
|-
! 4429
| [[Нұр-Әли]] || 88
|-
! 4430
| [[Бердіғали]] || 88
|-
! 4431
| [[Жақыпбек]] || 88
|-
! 4432
| [[Уразалы]] || 88
|-
! 4433
| [[Берк]] || 88
|-
! 4434
| [[Бейсебай]] || 88
|-
! 4435
| [[Дарынбек]] || 88
|-
! 4436
| [[Жайлыбек]] || 88
|-
! 4437
| [[Дуйсенби]] || 88
|-
! 4438
| [[Альназар]] || 88
|-
! 4439
| [[Гимран]] || 88
|-
! 4440
| [[Гарипулла]] || 88
|-
! 4441
| [[Жолболды]] || 88
|-
! 4442
| [[Калык]] || 88
|-
! 4443
| [[Жасдаурен]] || 88
|-
! 4444
| [[Дильмухамед]] || 88
|-
! 4445
| [[Раиль]] || 88
|-
! 4446
| [[Нурдилда]] || 88
|-
! 4447
| [[Есенгельди]] || 88
|-
! 4448
| [[Сагинай]] || 88
|-
! 4449
| [[Бекмұхамед]] || 88
|-
! 4450
| [[Бердімұрат]] || 88
|-
! 4451
| [[Макаш]] || 88
|-
! 4452
| [[Зинолла]] || 87
|-
! 4453
| [[Нурасил]] || 87
|-
! 4454
| [[Исломбек]] || 87
|-
! 4455
| [[Кабланбек]] || 87
|-
! 4456
| [[Актлек]] || 87
|-
! 4457
| [[Аллаяр]] || 87
|-
! 4458
| [[Абди]] || 87
|-
! 4459
| [[Ерталап]] || 87
|-
! 4460
| [[Амірхан]] || 87
|-
! 4461
| [[Аспан]] || 87
|-
! 4462
| [[Мұхаммедәмин]] || 87
|-
! 4463
| [[Бурамбай]] || 87
|-
! 4464
| [[Зиятбек]] || 87
|-
! 4465
| [[Зайнулла]] || 87
|-
! 4466
| [[Ермұхамет]] || 87
|-
! 4467
| [[Бекулан]] || 87
|-
! 4468
| [[Нұрсеит]] || 87
|-
! 4469
| [[Бақбол]] || 87
|-
! 4470
| [[Абдулазим]] || 87
|-
! 4471
| [[Ракимжан]] || 87
|-
! 4472
| [[Алшынбек]] || 87
|-
! 4473
| [[Оразгалий]] || 87
|-
! 4474
| [[Абилжан]] || 87
|-
! 4475
| [[Сағынбай]] || 87
|-
! 4476
| [[Жәнгір]] || 87
|-
! 4477
| [[Кеңесбек]] || 87
|-
! 4478
| [[Анияр]] || 87
|-
! 4479
| [[Али-Мансур]] || 87
|-
! 4480
| [[Рахметжан]] || 87
|-
! 4481
| [[Мұхағали]] || 87
|-
! 4482
| [[Нурмолда]] || 87
|-
! 4483
| [[Мирзабай]] || 87
|-
! 4484
| [[Есенгазы]] || 87
|-
! 4485
| [[Салимхан]] || 87
|-
! 4486
| [[Ағарыс]] || 87
|-
! 4487
| [[Келдибай]] || 87
|-
! 4488
| [[Ырысдаулет]] || 87
|-
! 4489
| [[Бурабай]] || 87
|-
! 4490
| [[Бақытқали]] || 87
|-
! 4491
| [[Матжан]] || 87
|-
! 4492
| [[Конарбай]] || 87
|-
! 4493
| [[Алшынбай]] || 86
|-
! 4494
| [[Абдужаппар]] || 86
|-
! 4495
| [[Кинаят]] || 86
|-
! 4496
| [[Анархан]] || 86
|-
! 4497
| [[Байгазы]] || 86
|-
! 4498
| [[Нарбота]] || 86
|-
! 4499
| [[Есболсын]] || 86
|-
! 4500
| [[Габид]] || 86
|-
! 4501
| [[Темиртай]] || 86
|-
! 4502
| [[Талапкер]] || 86
|-
! 4503
| [[Ильгиз]] || 86
|-
! 4504
| [[Алым]] || 86
|-
! 4505
| [[Зуфар]] || 86
|-
! 4506
| [[Жумадулла]] || 86
|-
! 4507
| [[Серікболат]] || 86
|-
! 4508
| [[Джангельды]] || 86
|-
! 4509
| [[Әбумансұр]] || 86
|-
! 4510
| [[Ықлас]] || 86
|-
! 4511
| [[Өміртай]] || 86
|-
! 4512
| [[Абдыкарим]] || 86
|-
! 4513
| [[Естияр]] || 86
|-
! 4514
| [[Серек]] || 86
|-
! 4515
| [[Куанышпай]] || 86
|-
! 4516
| [[Турсынали]] || 86
|-
! 4517
| [[Ізет]] || 86
|-
! 4518
| [[Козы]] || 86
|-
! 4519
| [[Акбулат]] || 86
|-
! 4520
| [[Абдилда]] || 86
|-
! 4521
| [[Ыбырайым]] || 86
|-
! 4522
| [[Байбарыс]] || 86
|-
! 4523
| [[Асылнұр]] || 86
|-
! 4524
| [[Әлияр]] || 86
|-
! 4525
| [[Еркеблан]] || 86
|-
! 4526
| [[Айтемір]] || 86
|-
! 4527
| [[Бағашар]] || 86
|-
! 4528
| [[Жаңаберген]] || 85
|-
! 4529
| [[Капан]] || 85
|-
! 4530
| [[Аймұхаммед]] || 85
|-
! 4531
| [[Рыскулбек]] || 85
|-
! 4532
| [[Кажмукан]] || 85
|-
! 4533
| [[Усенбек]] || 85
|-
! 4534
| [[Тайр]] || 85
|-
! 4535
| [[Нарын]] || 85
|-
! 4536
| [[Бакибай]] || 85
|-
! 4537
| [[Еркеулан]] || 85
|-
! 4538
| [[Серекбай]] || 85
|-
! 4539
| [[Сатыбай]] || 85
|-
! 4540
| [[Мухаметхан]] || 85
|-
! 4541
| [[Мустапа]] || 85
|-
! 4542
| [[Әубәкір]] || 85
|-
! 4543
| [[Сейсембай]] || 85
|-
! 4544
| [[Нағашыбек]] || 85
|-
! 4545
| [[Арипжан]] || 85
|-
! 4546
| [[Дильдар]] || 85
|-
! 4547
| [[Есенхан]] || 85
|-
! 4548
| [[Дуйсехан]] || 85
|-
! 4549
| [[Бурибай]] || 85
|-
! 4550
| [[Мәді]] || 85
|-
! 4551
| [[Артық]] || 85
|-
! 4552
| [[Даурхан]] || 85
|-
! 4553
| [[Кыстаубай]] || 85
|-
! 4554
| [[Сейдали]] || 85
|-
! 4555
| [[Абухан]] || 85
|-
! 4556
| [[Габидин]] || 85
|-
! 4557
| [[Магаз]] || 85
|-
! 4558
| [[Әбілхаир]] || 85
|-
! 4559
| [[Сабр]] || 85
|-
! 4560
| [[Шах]] || 85
|-
! 4561
| [[Дамиржан]] || 84
|-
! 4562
| [[Аятолла]] || 84
|-
! 4563
| [[Мухатай]] || 84
|-
! 4564
| [[Тулен]] || 84
|-
! 4565
| [[Шафхат]] || 84
|-
! 4566
| [[Асқан]] || 84
|-
! 4567
| [[Жаксымурат]] || 84
|-
! 4568
| [[Наурзбек]] || 84
|-
! 4569
| [[Сейітхан]] || 84
|-
! 4570
| [[Асат]] || 84
|-
! 4571
| [[Сауат]] || 84
|-
! 4572
| [[Көпжасар]] || 84
|-
! 4573
| [[Жұманазар]] || 84
|-
! 4574
| [[Абдухалик]] || 84
|-
! 4575
| [[Аділбек]] || 84
|-
! 4576
| [[Шәкен]] || 84
|-
! 4577
| [[Сайрамбек]] || 84
|-
! 4578
| [[Мурзабай]] || 84
|-
! 4579
| [[Бүркітбай]] || 84
|-
! 4580
| [[Рахматилла]] || 84
|-
! 4581
| [[Билимжан]] || 84
|-
! 4582
| [[Рақат]] || 84
|-
! 4583
| [[Саттибек]] || 84
|-
! 4584
| [[Аябек]] || 84
|-
! 4585
| [[Айту]] || 84
|-
! 4586
| [[Омурзак]] || 84
|-
! 4587
| [[Оринбасар]] || 84
|-
! 4588
| [[Әбдуәлі]] || 83
|-
! 4589
| [[Сырымжан]] || 83
|-
! 4590
| [[Омербек]] || 83
|-
! 4591
| [[Бақжол]] || 83
|-
! 4592
| [[Абжаппар]] || 83
|-
! 4593
| [[Аблахат]] || 83
|-
! 4594
| [[Якуб]] || 83
|-
! 4595
| [[Абдисамат]] || 83
|-
! 4596
| [[Ромазан]] || 83
|-
! 4597
| [[Жалил]] || 83
|-
! 4598
| [[Амантұр]] || 83
|-
! 4599
| [[Мерболат]] || 83
|-
! 4600
| [[Шамил]] || 83
|-
! 4601
| [[Токтагул]] || 83
|-
! 4602
| [[Даулетказы]] || 83
|-
! 4603
| [[Жаксибай]] || 83
|-
! 4604
| [[Алпысбек]] || 83
|-
! 4605
| [[Адыльбек]] || 83
|-
! 4606
| [[Ганижан]] || 83
|-
! 4607
| [[Спабек]] || 83
|-
! 4608
| [[Мұстахим]] || 83
|-
! 4609
| [[Рафаиль]] || 83
|-
! 4610
| [[Хожабай]] || 83
|-
! 4611
| [[Абжан]] || 83
|-
! 4612
| [[Муханбеткали]] || 83
|-
! 4613
| [[Журабек]] || 83
|-
! 4614
| [[Ілес]] || 83
|-
! 4615
| [[Гылымбек]] || 83
|-
! 4616
| [[Рыскельды]] || 83
|-
! 4617
| [[Тұрысбек]] || 83
|-
! 4618
| [[Ақтай]] || 83
|-
! 4619
| [[Кажигали]] || 83
|-
! 4620
| [[Ғайса]] || 83
|-
! 4621
| [[Казиз]] || 83
|-
! 4622
| [[Абду-Рахман]] || 83
|-
! 4623
| [[Исламгали]] || 83
|-
! 4624
| [[Елеман]] || 83
|-
! 4625
| [[Линар]] || 82
|-
! 4626
| [[Дайыр]] || 82
|-
! 4627
| [[Үміт]] || 82
|-
! 4628
| [[Мирзахан]] || 82
|-
! 4629
| [[Дулатхан]] || 82
|-
! 4630
| [[Наурызғали]] || 82
|-
! 4631
| [[Бағыжан]] || 82
|-
! 4632
| [[Әнес]] || 82
|-
! 4633
| [[Алмазхан]] || 82
|-
! 4634
| [[Абыз]] || 82
|-
! 4635
| [[Исламжан]] || 82
|-
! 4636
| [[Абдураим]] || 82
|-
! 4637
| [[Абзалхан]] || 82
|-
! 4638
| [[Галий]] || 82
|-
! 4639
| [[Алдажар]] || 82
|-
! 4640
| [[Аскарали]] || 82
|-
! 4641
| [[Аслбек]] || 82
|-
! 4642
| [[Егеубай]] || 82
|-
! 4643
| [[Баратбек]] || 82
|-
! 4644
| [[Әлиқан]] || 82
|-
! 4645
| [[Емберген]] || 82
|-
! 4646
| [[Айтемир]] || 82
|-
! 4647
| [[Ерқосай]] || 82
|-
! 4648
| [[Магзом]] || 82
|-
! 4649
| [[Жамболат]] || 82
|-
! 4650
| [[Мусабай]] || 82
|-
! 4651
| [[Жаңалық]] || 82
|-
! 4652
| [[Қадырәлі]] || 82
|-
! 4653
| [[Джанбулат]] || 82
|-
! 4654
| [[Шарипбай]] || 82
|-
! 4655
| [[Эльдос]] || 82
|-
! 4656
| [[Баукен]] || 82
|-
! 4657
| [[Болашақ]] || 82
|-
! 4658
| [[Касимбек]] || 82
|-
! 4659
| [[Адиат]] || 82
|-
! 4660
| [[Әбдімансұр]] || 82
|-
! 4661
| [[Смат]] || 82
|-
! 4662
| [[Аль Мансур]] || 81
|-
! 4663
| [[Кентай]] || 81
|-
! 4664
| [[Болеген]] || 81
|-
! 4665
| [[Мұхаметәлі]] || 81
|-
! 4666
| [[Тулкибай]] || 81
|-
! 4667
| [[Али-Нұр]] || 81
|-
! 4668
| [[Хуаныш]] || 81
|-
! 4669
| [[Каиркан]] || 81
|-
! 4670
| [[Төлен]] || 81
|-
! 4671
| [[Нұрбұлан]] || 81
|-
! 4672
| [[Төреби]] || 81
|-
! 4673
| [[Жамантай]] || 81
|-
! 4674
| [[Мухаметкарим]] || 81
|-
! 4675
| [[Бакыткелди]] || 81
|-
! 4676
| [[Бакыткерей]] || 81
|-
! 4677
| [[Қуанғали]] || 81
|-
! 4678
| [[Кулбай]] || 81
|-
! 4679
| [[Газез]] || 81
|-
! 4680
| [[Баккелди]] || 81
|-
! 4681
| [[Эрнест]] || 81
|-
! 4682
| [[Ақжайық]] || 81
|-
! 4683
| [[Кидирбай]] || 81
|-
! 4684
| [[Бексейт]] || 81
|-
! 4685
| [[Альмухан]] || 81
|-
! 4686
| [[Аманияз]] || 81
|-
! 4687
| [[Абдихалык]] || 81
|-
! 4688
| [[Ускен]] || 81
|-
! 4689
| [[Шабай]] || 81
|-
! 4690
| [[Колбай]] || 81
|-
! 4691
| [[Казыбай]] || 81
|-
! 4692
| [[Андас]] || 81
|-
! 4693
| [[Нұриден]] || 81
|-
! 4694
| [[Селим]] || 81
|-
! 4695
| [[Уринбай]] || 81
|-
! 4696
| [[Мейірбан]] || 81
|-
! 4697
| [[Алпыспай]] || 81
|-
! 4698
| [[Данель]] || 81
|-
! 4699
| [[Құдияр]] || 81
|-
! 4700
| [[Алипбек]] || 81
|-
! 4701
| [[Нургази]] || 81
|-
! 4702
| [[Каирбулат]] || 81
|-
! 4703
| [[Даврон]] || 81
|-
! 4704
| [[Алемжан]] || 81
|-
! 4705
| [[Сүндетхан]] || 81
|-
! 4706
| [[Нұрқазы]] || 80
|-
! 4707
| [[Казез]] || 80
|-
! 4708
| [[Абдумәлік]] || 80
|-
! 4709
| [[Муханбетали]] || 80
|-
! 4710
| [[Диасхан]] || 80
|-
! 4711
| [[Карлыбай]] || 80
|-
! 4712
| [[Сейткарим]] || 80
|-
! 4713
| [[Қази]] || 80
|-
! 4714
| [[Кабдыгали]] || 80
|-
! 4715
| [[Ерденбек]] || 80
|-
! 4716
| [[Жаркин]] || 80
|-
! 4717
| [[Онайбай]] || 80
|-
! 4718
| [[Дуйсеналы]] || 80
|-
! 4719
| [[Жантай]] || 80
|-
! 4720
| [[Есенкелды]] || 80
|-
! 4721
| [[Кызыр]] || 80
|-
! 4722
| [[Айнуддин]] || 80
|-
! 4723
| [[Әлайдар]] || 80
|-
! 4724
| [[Батир]] || 80
|-
! 4725
| [[Керімбек]] || 80
|-
! 4726
| [[Милан]] || 80
|-
! 4727
| [[Леон]] || 80
|-
! 4728
| [[Сағит]] || 80
|-
! 4729
| [[Бағдар]] || 80
|-
! 4730
| [[Абдилла]] || 80
|-
! 4731
| [[Аклбек]] || 80
|-
! 4732
| [[Болысбай]] || 80
|-
! 4733
| [[Жексенгали]] || 80
|-
! 4734
| [[Хан-Али]] || 80
|-
! 4735
| [[Бирлес]] || 80
|-
! 4736
| [[Карсыбай]] || 80
|-
! 4737
| [[Абдукадыр]] || 80
|-
! 4738
| [[Кубейсин]] || 80
|-
! 4739
| [[Ерамир]] || 80
|-
! 4740
| [[Ибрахым]] || 80
|-
! 4741
| [[Налибай]] || 80
|-
! 4742
| [[Альмухаммед]] || 80
|-
! 4743
| [[Гомар]] || 80
|-
! 4744
| [[Ауданбек]] || 80
|-
! 4745
| [[Кудрат]] || 80
|-
! 4746
| [[Сұлтанби]] || 80
|-
! 4747
| [[Савит]] || 80
|-
! 4748
| [[Қалдарбек]] || 79
|-
! 4749
| [[Бахтбек]] || 79
|-
! 4750
| [[Есенболат]] || 79
|-
! 4751
| [[Нагмет]] || 79
|-
! 4752
| [[Әулет]] || 79
|-
! 4753
| [[Калмурза]] || 79
|-
! 4754
| [[Қайыр]] || 79
|-
! 4755
| [[Абилтай]] || 79
|-
! 4756
| [[Радж]] || 79
|-
! 4757
| [[Асылтас]] || 79
|-
! 4758
| [[Сұлтанахмет]] || 79
|-
! 4759
| [[Ырысхан]] || 79
|-
! 4760
| [[Мухамедәлі]] || 79
|-
! 4761
| [[Оспанали]] || 79
|-
! 4762
| [[Нұрай]] || 79
|-
! 4763
| [[Тынышбай]] || 79
|-
! 4764
| [[Ахмадияр]] || 79
|-
! 4765
| [[Койшыбек]] || 79
|-
! 4766
| [[Кулахмет]] || 79
|-
! 4767
| [[Махамбетали]] || 79
|-
! 4768
| [[Болатказы]] || 79
|-
! 4769
| [[Дәлелхан]] || 79
|-
! 4770
| [[Аликул]] || 79
|-
! 4771
| [[Ұшқын]] || 79
|-
! 4772
| [[Оңғарбек]] || 79
|-
! 4773
| [[Кайса]] || 79
|-
! 4774
| [[Таиржан]] || 79
|-
! 4775
| [[Айтқазы]] || 79
|-
! 4776
| [[Джалгасбай]] || 79
|-
! 4777
| [[Қадылбек]] || 79
|-
! 4778
| [[Абдибай]] || 79
|-
! 4779
| [[Кален]] || 79
|-
! 4780
| [[Кенжегалий]] || 79
|-
! 4781
| [[Есалы]] || 79
|-
! 4782
| [[Әлиахмет]] || 79
|-
! 4783
| [[Фирдаус]] || 79
|-
! 4784
| [[Оскенбай]] || 79
|-
! 4785
| [[Мұхаммедамин]] || 79
|-
! 4786
| [[Әбу-Бәкір]] || 79
|-
! 4787
| [[Тұрсынжан]] || 79
|-
! 4788
| [[Тілеуберген]] || 79
|-
! 4789
| [[Рымхан]] || 79
|-
! 4790
| [[Мырзакул]] || 79
|-
! 4791
| [[Қайырлы]] || 79
|-
! 4792
| [[Жұмағазы]] || 79
|-
! 4793
| [[Едыге]] || 79
|-
! 4794
| [[Кәдіржан]] || 79
|-
! 4795
| [[Мансүр]] || 79
|-
! 4796
| [[Абдураһим]] || 79
|-
! 4797
| [[Саутбек]] || 78
|-
! 4798
| [[Каблан]] || 78
|-
! 4799
| [[Куанишбек]] || 78
|-
! 4800
| [[Жунусбек]] || 78
|-
! 4801
| [[Жұмаділ]] || 78
|-
! 4802
| [[Бахром]] || 78
|-
! 4803
| [[Шамурат]] || 78
|-
! 4804
| [[Тойжан]] || 78
|-
! 4805
| [[Далел]] || 78
|-
! 4806
| [[Аль Фараби]] || 78
|-
! 4807
| [[Қасқырбай]] || 78
|-
! 4808
| [[Балапан]] || 78
|-
! 4809
| [[Дулыға]] || 78
|-
! 4810
| [[Рисбек]] || 78
|-
! 4811
| [[Данила]] || 78
|-
! 4812
| [[Булеген]] || 78
|-
! 4813
| [[Мухамедгали]] || 78
|-
! 4814
| [[Омаргали]] || 78
|-
! 4815
| [[Ермахамбет]] || 78
|-
! 4816
| [[Бедел]] || 78
|-
! 4817
| [[Шындәулет]] || 78
|-
! 4818
| [[Бауиржан]] || 78
|-
! 4819
| [[Анапия]] || 78
|-
! 4820
| [[Нурқанат]] || 78
|-
! 4821
| [[Даняр]] || 78
|-
! 4822
| [[Айып]] || 78
|-
! 4823
| [[Мұхамбетжан]] || 78
|-
! 4824
| [[Адыль]] || 78
|-
! 4825
| [[Елдес]] || 78
|-
! 4826
| [[Есмухан]] || 78
|-
! 4827
| [[Нүрбек]] || 78
|-
! 4828
| [[Губайдулла]] || 78
|-
! 4829
| [[Калаубек]] || 78
|-
! 4830
| [[Джомарт]] || 78
|-
! 4831
| [[Қажыбек]] || 78
|-
! 4832
| [[Сәулебек]] || 78
|-
! 4833
| [[Давронбек]] || 78
|-
! 4834
| [[Бекжасар]] || 78
|-
! 4835
| [[Тулкин]] || 78
|-
! 4836
| [[Аскен]] || 78
|-
! 4837
| [[Амиртай]] || 78
|-
! 4838
| [[Адебиет]] || 78
|-
! 4839
| [[Оңғарсын]] || 78
|-
! 4840
| [[Григорий]] || 78
|-
! 4841
| [[Кумаргали]] || 78
|-
! 4842
| [[Едик]] || 78
|-
! 4843
| [[Жаксалык]] || 78
|-
! 4844
| [[Айбарс]] || 78
|-
! 4845
| [[Турмахан]] || 77
|-
! 4846
| [[Нуркелді]] || 77
|-
! 4847
| [[Кобылан]] || 77
|-
! 4848
| [[Мейрхат]] || 77
|-
! 4849
| [[Акансери]] || 77
|-
! 4850
| [[Съезд]] || 77
|-
! 4851
| [[Мейірхат]] || 77
|-
! 4852
| [[Рахымберди]] || 77
|-
! 4853
| [[Тайлан]] || 77
|-
! 4854
| [[Сагынжан]] || 77
|-
! 4855
| [[Махабат]] || 77
|-
! 4856
| [[Нурсаят]] || 77
|-
! 4857
| [[Қорғанбек]] || 77
|-
! 4858
| [[Ераман]] || 77
|-
! 4859
| [[Жубан]] || 77
|-
! 4860
| [[Мухамедрахим]] || 77
|-
! 4861
| [[Закиржан]] || 77
|-
! 4862
| [[Нұрарыс]] || 77
|-
! 4863
| [[Жолдасхан]] || 77
|-
! 4864
| [[Абдулахад]] || 77
|-
! 4865
| [[Ділмұхаммед]] || 77
|-
! 4866
| [[Ханзат]] || 77
|-
! 4867
| [[Нурумжан]] || 77
|-
! 4868
| [[Теміртас]] || 77
|-
! 4869
| [[Ербаян]] || 77
|-
! 4870
| [[Балғабай]] || 77
|-
! 4871
| [[Нұрмұхаммад]] || 77
|-
! 4872
| [[Ансаған]] || 77
|-
! 4873
| [[Лескен]] || 77
|-
! 4874
| [[Мейрімжан]] || 77
|-
! 4875
| [[Айболсын]] || 77
|-
! 4876
| [[Инкарбек]] || 77
|-
! 4877
| [[Нышанәлі]] || 77
|-
! 4878
| [[Кахар]] || 77
|-
! 4879
| [[Өскенбай]] || 77
|-
! 4880
| [[Суйндик]] || 77
|-
! 4881
| [[Рат]] || 77
|-
! 4882
| [[Бекәли]] || 76
|-
! 4883
| [[Айтболат]] || 76
|-
! 4884
| [[Нарул]] || 76
|-
! 4885
| [[Адинұр]] || 76
|-
! 4886
| [[Малдыбай]] || 76
|-
! 4887
| [[Талапкали]] || 76
|-
! 4888
| [[Ерикбай]] || 76
|-
! 4889
| [[Жагыпар]] || 76
|-
! 4890
| [[Ахметәлі]] || 76
|-
! 4891
| [[Ергабыл]] || 76
|-
! 4892
| [[Рымбай]] || 76
|-
! 4893
| [[Багашар]] || 76
|-
! 4894
| [[Абдрашид]] || 76
|-
! 4895
| [[Нұрсолтан]] || 76
|-
! 4896
| [[Хурметбек]] || 76
|-
! 4897
| [[Рахманкул]] || 76
|-
! 4898
| [[Аргынбай]] || 76
|-
! 4899
| [[Темербек]] || 76
|-
! 4900
| [[Ауельбек]] || 76
|-
! 4901
| [[Беккожа]] || 76
|-
! 4902
| [[Жуманали]] || 76
|-
! 4903
| [[Куваныш]] || 76
|-
! 4904
| [[Ербай]] || 76
|-
! 4905
| [[Нұрымбет]] || 76
|-
! 4906
| [[Данекер]] || 76
|-
! 4907
| [[Срым]] || 76
|-
! 4908
| [[Мәдихан]] || 76
|-
! 4909
| [[Тлеуберди]] || 76
|-
! 4910
| [[Бауржон]] || 76
|-
! 4911
| [[Нұрасқан]] || 76
|-
! 4912
| [[Сансизбай]] || 76
|-
! 4913
| [[Байжума]] || 76
|-
! 4914
| [[Ескендр]] || 76
|-
! 4915
| [[Махамбетжан]] || 76
|-
! 4916
| [[Эльмурат]] || 76
|-
! 4917
| [[Бостандык]] || 76
|-
! 4918
| [[Багланбек]] || 76
|-
! 4919
| [[Касимхан]] || 76
|-
! 4920
| [[Абдунұр]] || 76
|-
! 4921
| [[Абырой]] || 75
|-
! 4922
| [[Тастемір]] || 75
|-
! 4923
| [[Мәулет]] || 75
|-
! 4924
| [[Мырзагул]] || 75
|-
! 4925
| [[Альмахан]] || 75
|-
! 4926
| [[Давлетбай]] || 75
|-
! 4927
| [[Хали]] || 75
|-
! 4928
| [[Асил]] || 75
|-
! 4929
| [[Айхат]] || 75
|-
! 4930
| [[Нұрмұқасан]] || 75
|-
! 4931
| [[Ылғар]] || 75
|-
! 4932
| [[Аңсарбек]] || 75
|-
! 4933
| [[Абикен]] || 75
|-
! 4934
| [[Азильхан]] || 75
|-
! 4935
| [[Темиргалий]] || 75
|-
! 4936
| [[Абдуәли]] || 75
|-
! 4937
| [[Абдураһман]] || 75
|-
! 4938
| [[Садраддин]] || 75
|-
! 4939
| [[Темиркан]] || 75
|-
! 4940
| [[Өтепберген]] || 75
|-
! 4941
| [[Қалихан]] || 75
|-
! 4942
| [[Тулемис]] || 75
|-
! 4943
| [[Токберген]] || 75
|-
! 4944
| [[Эргаш]] || 75
|-
! 4945
| [[Қажыкелді]] || 75
|-
! 4946
| [[Серхан]] || 75
|-
! 4947
| [[Мирбол]] || 75
|-
! 4948
| [[Калибай]] || 75
|-
! 4949
| [[Кокен]] || 75
|-
! 4950
| [[Миранбек]] || 75
|-
! 4951
| [[Тауржан]] || 75
|-
! 4952
| [[Сексен]] || 75
|-
! 4953
| [[Нурбулан]] || 75
|-
! 4954
| [[Абдумуталип]] || 75
|-
! 4955
| [[Райыс]] || 75
|-
! 4956
| [[Рахымберді]] || 75
|-
! 4957
| [[Еркінбай]] || 75
|-
! 4958
| [[Коптилеу]] || 75
|-
! 4959
| [[Кувандик]] || 75
|-
! 4960
| [[Жумагерей]] || 75
|-
! 4961
| [[Мыңжасар]] || 75
|-
! 4962
| [[Джанболат]] || 75
|-
! 4963
| [[Коптлеу]] || 75
|-
! 4964
| [[Нурталап]] || 75
|-
! 4965
| [[Албан]] || 75
|-
! 4966
| [[Адельхан]] || 75
|-
! 4967
| [[Тохтасын]] || 75
|-
! 4968
| [[Нұржұма]] || 75
|-
! 4969
| [[Сауранбек]] || 74
|-
! 4970
| [[Елеусіз]] || 74
|-
! 4971
| [[Сеиткали]] || 74
|-
! 4972
| [[Танбай]] || 74
|-
! 4973
| [[Тауке]] || 74
|-
! 4974
| [[Кенжеш]] || 74
|-
! 4975
| [[Қалмахан]] || 74
|-
! 4976
| [[Аният]] || 74
|-
! 4977
| [[Амантурлы]] || 74
|-
! 4978
| [[Хабидулла]] || 74
|-
! 4979
| [[Арип]] || 74
|-
! 4980
| [[Даирбек]] || 74
|-
! 4981
| [[Досмурат]] || 74
|-
! 4982
| [[Ағжан]] || 74
|-
! 4983
| [[Исмет]] || 74
|-
! 4984
| [[Абдурахым]] || 74
|-
! 4985
| [[Жебе]] || 74
|-
! 4986
| [[Еркенбек]] || 74
|-
! 4987
| [[Богембай]] || 74
|-
! 4988
| [[Суюндук]] || 74
|-
! 4989
| [[Турлубек]] || 74
|-
! 4990
| [[Мырзан]] || 74
|-
! 4991
| [[Мухаметкалий]] || 74
|-
! 4992
| [[Шамшат]] || 74
|-
! 4993
| [[Бакытгали]] || 74
|-
! 4994
| [[Айзар]] || 74
|-
! 4995
| [[Гаппар]] || 74
|-
! 4996
| [[Тенгиз]] || 74
|-
! 4997
| [[Демеген]] || 74
|-
! 4998
| [[Берікхан]] || 74
|-
! 4999
| [[Бірлес]] || 74
|-
! 5000
| [[Берлибек]] || 74
|-
! 5001
| [[Ауганбай]] || 74
|-
! 5002
| [[Халиф]] || 74
|-
! 5003
| [[Нұрсаян]] || 74
|-
! 5004
| [[Камилжан]] || 74
|-
! 5005
| [[Мухаммедияр]] || 74
|-
! 5006
| [[Зулпыхар]] || 74
|-
! 5007
| [[Одилбек]] || 74
|-
! 5008
| [[Самаркан]] || 74
|-
! 5009
| [[Қуанышқали]] || 74
|-
! 5010
| [[Тлеугали]] || 74
|-
! 5011
| [[Зайдулла]] || 74
|-
! 5012
| [[Нұран]] || 74
|-
! 5013
| [[Кузембай]] || 74
|-
! 5014
| [[Абдыкалык]] || 74
|-
! 5015
| [[Каримбай]] || 73
|-
! 5016
| [[Жұлдыз]] || 73
|-
! 5017
| [[Қарқын]] || 73
|-
! 5018
| [[Берікқали]] || 73
|-
! 5019
| [[Әлиакбар]] || 73
|-
! 5020
| [[Ғинаят]] || 73
|-
! 5021
| [[Әділетхан]] || 73
|-
! 5022
| [[Әлімбай]] || 73
|-
! 5023
| [[Коныспай]] || 73
|-
! 5024
| [[Жексембек]] || 73
|-
! 5025
| [[Дилшат]] || 73
|-
! 5026
| [[Шамшадин]] || 73
|-
! 5027
| [[Байқадам]] || 73
|-
! 5028
| [[Казакбай]] || 73
|-
! 5029
| [[Рамил]] || 73
|-
! 5030
| [[Абдуразак]] || 73
|-
! 5031
| [[Тілеулес]] || 73
|-
! 5032
| [[Асим]] || 73
|-
! 5033
| [[Уатхан]] || 73
|-
! 5034
| [[Өрен]] || 73
|-
! 5035
| [[Даньяр]] || 73
|-
! 5036
| [[Шорман]] || 73
|-
! 5037
| [[Кубайдолла]] || 73
|-
! 5038
| [[Ардаби]] || 73
|-
! 5039
| [[Дарибек]] || 73
|-
! 5040
| [[Дарий]] || 73
|-
! 5041
| [[Дилияр]] || 73
|-
! 5042
| [[Бердібай]] || 73
|-
! 5043
| [[Кәрімжан]] || 73
|-
! 5044
| [[Шаһкерім]] || 73
|-
! 5045
| [[Артықбай]] || 73
|-
! 5046
| [[Тлеукен]] || 73
|-
! 5047
| [[Бабыр]] || 73
|-
! 5048
| [[Маулетхан]] || 73
|-
! 5049
| [[Абылай-Хан]] || 73
|-
! 5050
| [[Айтмухамед]] || 73
|-
! 5051
| [[Сейл]] || 73
|-
! 5052
| [[Картай]] || 73
|-
! 5053
| [[Акбай]] || 73
|-
! 5054
| [[Саулебай]] || 73
|-
! 5055
| [[Алимурат]] || 73
|-
! 5056
| [[Альби]] || 73
|-
! 5057
| [[Кеңшілік]] || 73
|-
! 5058
| [[Мадиярбек]] || 73
|-
! 5059
| [[Каскырбек]] || 73
|-
! 5060
| [[Арынғазы]] || 72
|-
! 5061
| [[Абдихамит]] || 72
|-
! 5062
| [[Дана]] || 72
|-
! 5063
| [[Бакыткелды]] || 72
|-
! 5064
| [[Алқар]] || 72
|-
! 5065
| [[Нұршапағат]] || 72
|-
! 5066
| [[Саит]] || 72
|-
! 5067
| [[Нарбол]] || 72
|-
! 5068
| [[Мейрім]] || 72
|-
! 5069
| [[Аққанат]] || 72
|-
! 5070
| [[Даркен]] || 72
|-
! 5071
| [[Бегендик]] || 72
|-
! 5072
| [[Адилкан]] || 72
|-
! 5073
| [[Сейіл]] || 72
|-
! 5074
| [[Дат]] || 72
|-
! 5075
| [[Нұрисламбек]] || 72
|-
! 5076
| [[Алимкул]] || 72
|-
! 5077
| [[Сундетбек]] || 72
|-
! 5078
| [[Динмухаммет]] || 72
|-
! 5079
| [[Әбілқайырхан]] || 72
|-
! 5080
| [[Биболсын]] || 72
|-
! 5081
| [[Койбагар]] || 72
|-
! 5082
| [[Кылыш]] || 72
|-
! 5083
| [[Білімжан]] || 72
|-
! 5084
| [[Есембек]] || 72
|-
! 5085
| [[Беколжас]] || 72
|-
! 5086
| [[Сапармұрат]] || 72
|-
! 5087
| [[Кубеген]] || 72
|-
! 5088
| [[Даулеткелды]] || 72
|-
! 5089
| [[Нұрғабыл]] || 72
|-
! 5090
| [[Бекқожа]] || 72
|-
! 5091
| [[Нұраділ]] || 72
|-
! 5092
| [[Фахриддин]] || 72
|-
! 5093
| [[Мизам]] || 72
|-
! 5094
| [[Ербахыт]] || 72
|-
! 5095
| [[Кусайн]] || 72
|-
! 5096
| [[Джалиль]] || 72
|-
! 5097
| [[Кемаль]] || 72
|-
! 5098
| [[Кумысбек]] || 72
|-
! 5099
| [[Зулкарнай]] || 72
|-
! 5100
| [[Қалдан]] || 72
|-
! 5101
| [[Өнер]] || 72
|-
! 5102
| [[Аманғазы]] || 72
|-
! 5103
| [[Хуанган]] || 72
|-
! 5104
| [[Мухаммедәлі]] || 72
|-
! 5105
| [[Тұрсынғали]] || 72
|-
! 5106
| [[Аппаз]] || 72
|-
! 5107
| [[Тургынбай]] || 72
|-
! 5108
| [[Джолдасбай]] || 72
|-
! 5109
| [[Жидебай]] || 72
|-
! 5110
| [[Кани]] || 72
|-
! 5111
| [[Тохтарбек]] || 72
|-
! 5112
| [[Ерлат]] || 72
|-
! 5113
| [[Танатбек]] || 72
|-
! 5114
| [[Атахан]] || 71
|-
! 5115
| [[Темірбай]] || 71
|-
! 5116
| [[Шарафат]] || 71
|-
! 5117
| [[Казкен]] || 71
|-
! 5118
| [[Мұқтархан]] || 71
|-
! 5119
| [[Хан-Керей]] || 71
|-
! 5120
| [[Ерсай]] || 71
|-
! 5121
| [[Нурбатыр]] || 71
|-
! 5122
| [[Арқалық]] || 71
|-
! 5123
| [[Джолдас]] || 71
|-
! 5124
| [[Құрмаш]] || 71
|-
! 5125
| [[Бекжон]] || 71
|-
! 5126
| [[Мешитбай]] || 71
|-
! 5127
| [[Мурзатай]] || 71
|-
! 5128
| [[Бектемис]] || 71
|-
! 5129
| [[Аяділ]] || 71
|-
! 5130
| [[Габидолла]] || 71
|-
! 5131
| [[Темірәлі]] || 71
|-
! 5132
| [[Турсыналы]] || 71
|-
! 5133
| [[Таукехан]] || 71
|-
! 5134
| [[Али-Ахмет]] || 71
|-
! 5135
| [[Жұмат]] || 71
|-
! 5136
| [[Петр]] || 71
|-
! 5137
| [[Укибай]] || 71
|-
! 5138
| [[Иманалы]] || 71
|-
! 5139
| [[Мұртаза]] || 71
|-
! 5140
| [[Сламхан]] || 71
|-
! 5141
| [[Социал]] || 71
|-
! 5142
| [[Тлеукан]] || 71
|-
! 5143
| [[Әбілмансүр]] || 71
|-
! 5144
| [[Сабет]] || 71
|-
! 5145
| [[Дженис]] || 71
|-
! 5146
| [[Жагипар]] || 71
|-
! 5147
| [[Ертұлға]] || 71
|-
! 5148
| [[Нурлыжан]] || 71
|-
! 5149
| [[Джалил]] || 71
|-
! 5150
| [[Мираш]] || 71
|-
! 5151
| [[Жаркынбай]] || 71
|-
! 5152
| [[Абулхайр]] || 71
|-
! 5153
| [[Ахилбек]] || 71
|-
! 5154
| [[Туякбай]] || 71
|-
! 5155
| [[Ғазизбек]] || 71
|-
! 5156
| [[Абдимуталип]] || 71
|-
! 5157
| [[Исмадияр]] || 71
|-
! 5158
| [[Бактжан]] || 71
|-
! 5159
| [[Енбек]] || 71
|-
! 5160
| [[Даулетяр]] || 71
|-
! 5161
| [[Бегимхан]] || 71
|-
! 5162
| [[Амирбай]] || 71
|-
! 5163
| [[Уристем]] || 71
|-
! 5164
| [[Торе]] || 71
|-
! 5165
| [[Копбосын]] || 71
|-
! 5166
| [[Данир]] || 71
|-
! 5167
| [[Міржақып]] || 71
|-
! 5168
| [[Валентин]] || 71
|-
! 5169
| [[Клышбек]] || 71
|-
! 5170
| [[Нұрсаид]] || 71
|-
! 5171
| [[Рысжан]] || 70
|-
! 5172
| [[Кусайын]] || 70
|-
! 5173
| [[Қизат]] || 70
|-
! 5174
| [[Мэльс]] || 70
|-
! 5175
| [[Жанпейіс]] || 70
|-
! 5176
| [[Маралхан]] || 70
|-
! 5177
| [[Алхам]] || 70
|-
! 5178
| [[Таттибек]] || 70
|-
! 5179
| [[Сеильбек]] || 70
|-
! 5180
| [[Абулхайыр]] || 70
|-
! 5181
| [[Орымбек]] || 70
|-
! 5182
| [[Хантемир]] || 70
|-
! 5183
| [[Хабиболла]] || 70
|-
! 5184
| [[Нұр Али]] || 70
|-
! 5185
| [[Абдиашим]] || 70
|-
! 5186
| [[Турмаханбет]] || 70
|-
! 5187
| [[Әбілда]] || 70
|-
! 5188
| [[Серк]] || 70
|-
! 5189
| [[Әбдісамат]] || 70
|-
! 5190
| [[Абдукадир]] || 70
|-
! 5191
| [[Калмаханбет]] || 70
|-
! 5192
| [[Сәрсенғали]] || 70
|-
! 5193
| [[Нурторе]] || 70
|-
! 5194
| [[Гадилжан]] || 70
|-
! 5195
| [[Оңалбай]] || 70
|-
! 5196
| [[Али-Асқар]] || 70
|-
! 5197
| [[Жумакул]] || 70
|-
! 5198
| [[Халилулла]] || 70
|-
! 5199
| [[Әлинур]] || 70
|-
! 5200
| [[Кадиргали]] || 70
|-
! 5201
| [[Сырлан]] || 70
|-
! 5202
| [[Мадет]] || 70
|-
! 5203
| [[Ислан]] || 70
|-
! 5204
| [[Тынымбай]] || 70
|-
! 5205
| [[Мухитжан]] || 70
|-
! 5206
| [[Равшанбек]] || 70
|-
! 5207
| [[Шынтемир]] || 70
|-
! 5208
| [[Абылқайыр]] || 70
|-
! 5209
| [[Есіркеп]] || 70
|-
! 5210
| [[Пазыл]] || 70
|-
! 5211
| [[Барлык]] || 70
|-
! 5212
| [[Арген]] || 70
|-
! 5213
| [[Ашимбек]] || 70
|-
! 5214
| [[Амангильды]] || 70
|-
! 5215
| [[Бахтыяр]] || 70
|-
! 5216
| [[Али Имран]] || 70
|-
! 5217
| [[Куват]] || 70
|-
! 5218
| [[Айдаркан]] || 70
|-
! 5219
| [[Мекенбай]] || 69
|-
! 5220
| [[Адайхан]] || 69
|-
! 5221
| [[Дарқан]] || 69
|-
! 5222
| [[Елболсын]] || 69
|-
! 5223
| [[Айтхан]] || 69
|-
! 5224
| [[Курманай]] || 69
|-
! 5225
| [[Мухаммедамин]] || 69
|-
! 5226
| [[Дүйсенғали]] || 69
|-
! 5227
| [[Куаншбек]] || 69
|-
! 5228
| [[Джафар]] || 69
|-
! 5229
| [[Пазылхан]] || 69
|-
! 5230
| [[Наркен]] || 69
|-
! 5231
| [[Досберген]] || 69
|-
! 5232
| [[Утеп]] || 69
|-
! 5233
| [[Бидәулет]] || 69
|-
! 5234
| [[Жанер]] || 69
|-
! 5235
| [[Канатхан]] || 69
|-
! 5236
| [[Алматай]] || 69
|-
! 5237
| [[Таниберген]] || 69
|-
! 5238
| [[Осер]] || 69
|-
! 5239
| [[Кемель]] || 69
|-
! 5240
| [[Мұқамет]] || 69
|-
! 5241
| [[Калбек]] || 69
|-
! 5242
| [[Сланбек]] || 69
|-
! 5243
| [[Нурмухаммет]] || 69
|-
! 5244
| [[Маруан]] || 69
|-
! 5245
| [[Унербек]] || 69
|-
! 5246
| [[Бекмухаммед]] || 69
|-
! 5247
| [[Қыдыржан]] || 69
|-
! 5248
| [[Керимкул]] || 69
|-
! 5249
| [[Жумаберген]] || 69
|-
! 5250
| [[Зулпухар]] || 69
|-
! 5251
| [[Жолшыбек]] || 69
|-
! 5252
| [[Мұрадым]] || 69
|-
! 5253
| [[Шахрух]] || 69
|-
! 5254
| [[Есильбай]] || 69
|-
! 5255
| [[Турежан]] || 69
|-
! 5256
| [[Кунтуар]] || 69
|-
! 5257
| [[Алиназар]] || 69
|-
! 5258
| [[Еділбек]] || 69
|-
! 5259
| [[Агадил]] || 69
|-
! 5260
| [[Тәуіржан]] || 68
|-
! 5261
| [[Ерсұңқар]] || 68
|-
! 5262
| [[Нұршах]] || 68
|-
! 5263
| [[Есмахан]] || 68
|-
! 5264
| [[Айтмұхаммед]] || 68
|-
! 5265
| [[Зияда]] || 68
|-
! 5266
| [[Алип]] || 68
|-
! 5267
| [[Райм]] || 68
|-
! 5268
| [[Сұлтан-Бейбарыс]] || 68
|-
! 5269
| [[Рахманбек]] || 68
|-
! 5270
| [[Корабай]] || 68
|-
! 5271
| [[Махсутхан]] || 68
|-
! 5272
| [[Алтынгазы]] || 68
|-
! 5273
| [[Әбдіразақ]] || 68
|-
! 5274
| [[Ниязхан]] || 68
|-
! 5275
| [[Айбосын]] || 68
|-
! 5276
| [[Сейдуалы]] || 68
|-
! 5277
| [[Нурсалим]] || 68
|-
! 5278
| [[Амит]] || 68
|-
! 5279
| [[Нурмаш]] || 68
|-
! 5280
| [[Билим]] || 68
|-
! 5281
| [[Маркабай]] || 68
|-
! 5282
| [[Амантур]] || 68
|-
! 5283
| [[Төлебай]] || 68
|-
! 5284
| [[Абатбай]] || 68
|-
! 5285
| [[Ахмеди]] || 68
|-
! 5286
| [[Қыдырғали]] || 68
|-
! 5287
| [[Таттимбет]] || 68
|-
! 5288
| [[Сами]] || 68
|-
! 5289
| [[Аламгир]] || 68
|-
! 5290
| [[Тургынбек]] || 68
|-
! 5291
| [[Милат]] || 68
|-
! 5292
| [[Элмурод]] || 68
|-
! 5293
| [[Турдали]] || 68
|-
! 5294
| [[Дауранбек]] || 68
|-
! 5295
| [[Ажибай]] || 68
|-
! 5296
| [[Сағди]] || 68
|-
! 5297
| [[Дауренбай]] || 68
|-
! 5298
| [[Пулатбек]] || 68
|-
! 5299
| [[Нұрсері]] || 68
|-
! 5300
| [[Нурмукан]] || 68
|-
! 5301
| [[Салимбай]] || 68
|-
! 5302
| [[Тагиберген]] || 68
|-
! 5303
| [[Аскерхан]] || 68
|-
! 5304
| [[Хангерей]] || 68
|-
! 5305
| [[Әшірбек]] || 68
|-
! 5306
| [[Нургелді]] || 68
|-
! 5307
| [[Уразай]] || 67
|-
! 5308
| [[Құмарбек]] || 67
|-
! 5309
| [[Жаксат]] || 67
|-
! 5310
| [[Төреәли]] || 67
|-
! 5311
| [[Мұханбетжан]] || 67
|-
! 5312
| [[Сәтбек]] || 67
|-
! 5313
| [[Мухамедәли]] || 67
|-
! 5314
| [[Байдыбек]] || 67
|-
! 5315
| [[Турсынжан]] || 67
|-
! 5316
| [[Әл-Мансұр]] || 67
|-
! 5317
| [[Еділжан]] || 67
|-
! 5318
| [[Әли-Нұр]] || 67
|-
! 5319
| [[Кияс]] || 67
|-
! 5320
| [[Саятхан]] || 67
|-
! 5321
| [[Шамши]] || 67
|-
! 5322
| [[Жайнат]] || 67
|-
! 5323
| [[Садыкбек]] || 67
|-
! 5324
| [[Бектен]] || 67
|-
! 5325
| [[Абдулғазиз]] || 67
|-
! 5326
| [[Аманер]] || 67
|-
! 5327
| [[Марден]] || 67
|-
! 5328
| [[Махмуджан]] || 67
|-
! 5329
| [[Жаксыгельды]] || 67
|-
! 5330
| [[Айжігіт]] || 67
|-
! 5331
| [[Нұразиз]] || 67
|-
! 5332
| [[Аитбай]] || 67
|-
! 5333
| [[Анаркул]] || 67
|-
! 5334
| [[Атамурат]] || 67
|-
! 5335
| [[Агбай]] || 67
|-
! 5336
| [[Жақия]] || 67
|-
! 5337
| [[Әділбай]] || 67
|-
! 5338
| [[Айтмаганбет]] || 67
|-
! 5339
| [[Бахчан]] || 67
|-
! 5340
| [[Досмаханбет]] || 67
|-
! 5341
| [[Хумарбек]] || 67
|-
! 5342
| [[Заманай]] || 67
|-
! 5343
| [[Ислямбек]] || 67
|-
! 5344
| [[Мұхасан]] || 67
|-
! 5345
| [[Нурғазы]] || 67
|-
! 5346
| [[Суният]] || 67
|-
! 5347
| [[Маркен]] || 67
|-
! 5348
| [[Байсар]] || 67
|-
! 5349
| [[Нұржауған]] || 67
|-
! 5350
| [[Сатай]] || 67
|}
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ есімдері]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан халқының есімдері}}
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақ есімдері]]</text>
      <sha1>676wa320frzajipjqchozc8s1ee0qd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:1nter pares</title>
    <ns>3</ns>
    <id>722571</id>
    <revision>
      <id>3578069</id>
      <parentid>3577526</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақалаларды жартылай қорғау */</comment>
      <origin>3578069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65671" sha1="si46wr6x66pcb8ueu7ri3ietcg0yr32" xml:space="preserve">== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06)

== Вандализм в статье про список колёс обозрения ==

Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05)

:Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== Санат дұрысталды ==
Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

:Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Жылжыту ==

Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05)

:Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05)

== Араб-Израиль қақтығысы ==

Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05)

:Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05)

== Маршмэллоу ==
Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&amp;oldid=3402753&amp;title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)

:Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
:::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! &quot;[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]&quot; бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
:{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)
:::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)
:::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)
:::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)
:::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего &quot;дружка&quot; нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что &quot;проблема&quot;, которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)

:Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05)

:Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05)
::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)
:::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)

== Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
|}

:Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05)

== Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз ==

Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

:Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз?                                                                                                                                                                          ==

Мен &quot;Жүзжылдық соғыс&quot; мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

:Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
:::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::::Неге  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
:::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз  ==

Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

:Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Елді мекен ==

Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05)

:Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05)

== Дауыс беру ==
Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Саломе Зурабишвили ==
Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05)
Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05)

:Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05)
:: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)
:::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)

== Notice of expiration of your rollbacker right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;rollbacker&quot; (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)&lt;/div&gt;

== Фотосуреттер бойынша ==

Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын:
*Жаңа журнал.jpg 
*Журнал таныстырылымы.jpg 
*Журнал оқыған бала.jpg
[[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Request for Template Deletion ==

Hello 1nter pares,
I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted:

[[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]])

[[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]])

Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05)

:Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05)

== Лужникидегі трагедия ==

Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05)

:Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

:Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== InDrive / inDrive ==

Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Эрнест Төреханов ==
Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05)

== Мақалаларды жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы!
Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
:::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

== Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою ==

Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05)

:Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. 
::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту.  [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
:::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі жою ==

Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады).
Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== '''Уикипедия: 25''' ==

Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты.
::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз.
::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Уикипедия:25  ==

[[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)&lt;/div&gt;

== Translation request ==

Hello, 1nter pares.

Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)

:Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)
:Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)
::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Уики-марафонға қатысу ==

@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)

:[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін  [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

== Қазақстандағы референдум (2022) ==
Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Қателерді түзету ==

@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың?
:Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау ==

Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)

:Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
::Ол кісі &quot;Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін&quot; дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
:::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link
::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? 
::::Мысалға &quot;Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі&quot;, &quot;Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы&quot; осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Біріктіру ==

Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

:Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== 1 ==

Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. 
Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

:? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)

== AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау ==

@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)

:Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
:::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
:::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)

== Тексерістен өту ==

Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)

:Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

:[[Қатысушы:1nter pares/зертхана|Зертхана]] бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>si46wr6x66pcb8ueu7ri3ietcg0yr32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725767</id>
    <revision>
      <id>3577940</id>
      <parentid>3576145</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8923" sha1="n1n225qx6mtq5q6jaj2l0oah8j8ojow" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Жел өтіндегі тағдырлар
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|Gone with the Wind}}
 |Суреті           = Poster - Gone With the Wind 01.jpg
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Тарихи фильм]]&lt;br&gt;Романтикалық драма
 |Режиссёрі        = [[Виктор Флеминг]]
 |Продюсері        = [[Дэвид Селзник]]
 |Сценарист        = Сидни Ховард
 |Актерлер         = [[Вивьен Ли]]&lt;br&gt;[[Кларк Гейбл]]&lt;br&gt;[[Лесли Говард]]&lt;br&gt;[[Оливия де Хэвилленд]]
 |Операторы        = Эрнест Хэллер&lt;br&gt;Ли Гармс
 |Композиторы      = Макс Стайнер
 |Хореографы       = 
 |Компания         = Selznick International Pictures&lt;br&gt;[[Metro-Goldwyn-Mayer]]
 |Дистрибьютор     = Loew's Inc.
 |Ұзақтығы         = 238 мин
 |Бюджеті          = 3,85 млн
 |Түсім            = 402 352 579 $&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|title=Gone with the Wind|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0031381/?ref_=bo_cso_ac|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=2019-09-30|lang=en|archive-date=2019-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029024411/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0031381/?ref_=bo_cso_ac|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі|ағылшынша]]
 |Жыл              = 1939
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 0031381
 |Сайты            = 
}}
{{мағына|Жел өтіндегі тағдырлар (айрық)}}
'''Жел өтіндегі тағдырлар''' ({{lang-en|Gone with the Wind}}) — [[1939 жыл]]ы [[Маргарет Митчелл]]дің [[Жел өтіндегі тағдырлар|аттас роман]]ы негізінде түсірілген тарихи мелодрама жанрындағы америкалық көркем фильм. Фильмнің оқиғалары [[Америкадағы азамат соғысы|азаматтық соғыс]] кезінде АҚШ—тың оңтүстігінде өтеді, сюжет [[Джорджия]] штатындағы плантация иесінің қызы [[Скарлетт О’Хара]]ның оқиғасына негізделген.

Фильм «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]дың» 12-ші марапаттау рәсімінде 13 номинацияның ішінен 8 «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» (Виктор Флеминг), «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]» (Сидни Ховард, қайтыс болғаннан кейін), «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]» ([[Вивьен Ли]]) және «[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]» (Хэтти МакДэниэль, «Оскар» алған алғашқы [[Афроамерикалықтар|афроамерикалық]] әйел). Фильм номинациялар мен жүлделер саны бойынша рекорд орнатты.

«Жел өтіндегі тағдырлар» фильмі премьерасынан кейін керемет танымалдылыққа ие болды.Тарихтағы ең көп табыс әкелген фильмге айналып, 25 жылдан астам рекордты ұстады. [[Инфляция]]ны есепке алғанда, фильм тарихтағы ең жоғары табыс әкелген фильм болып қала береді, ол 3,7 миллиард доллардан астам табыс жинады.&lt;ref name=&quot;bom1&quot;&gt;[http://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm All Time Box Office Adjusted for Ticket Price Inflation / boxofficemojo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405174406/http://www.boxofficemojo.com/alltime/adjusted.htm |date=2019-04-05 }} {{v|15|6|2012}}&lt;/ref&gt; Фильм барлық уақыттағы ең керемет фильмдердің бірі деп танылды.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Вивьен Ли]]||[[Скарлетт О’Хара]]}}
{{Рөлдерде|[[Кларк Гейбл]]||[[Ретт Батлер]]}}
{{Рөлдерде|[[Лесли Говард]]||Эшли Уилкс}}
{{Рөлдерде|[[Оливия де Хэвилленд]]||Мелани Гамильтон}}
{{Рөлдерде|Томас Митчелл||Джеральд О’Хара}}
{{Рөлдерде|Барбара О’Нил||Эллен О’Хара}}
{{Рөлдерде|Эвелин Кейс||Сьюзен-Элинор (Сьюлин) О’Хара}}
{{Рөлдерде|Энн Разерфорд||Кэролайн-Айрин (Кэррин) О’Хара}}
{{Рөлдерде|Джордж Ривз||Стюарт Тарлтон}}
{{Рөлдерде|Фред Крейн||Брент Тарлтон}}
{{Рөлдерде|Хэтти Макдэниел||Мамми}}
{{Рөлдерде|Джейн Дарвелл|миссис|Долли Мэрриуэзер}}
{{Рөлдерде|Алисия Ретт||Индия Уилкс}}
{{Рөлдерде|Лора Хоуп Крюс||Сара Джейн («Питтипэт») Гамильтон}}
{{Рөлдерде|Баттерфлай МакКуин||Присси}}
{{Рөлдерде|Она Мансон||Белль Уотлинг}}
{{Рөлдерде|Виктор Джори||Джонас Уилкерсон}}
{{Рөлдерде|Говард Хикман||Джон Уилкс}}
{{Рөлдерде|Рэнд Брукс||Чарльз Гамильтон}}
{{Рөлдерде|Кэрролл Най||Фрэнк Кеннеди}}
{{Рөлдерде|Изабел Джуэлл||Эмми Слэттери}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттар мен номинациялар==
Фильм келесі номинациялар бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алды:
* [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
* [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] (Виктор Флеминг)
* [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]] (Вивьен Ли)
* [[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]  (Хэтти МакДаниел)
* [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
* [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]] (түсті фильмдер – Эрнест Халлер және Рэй Реннахан)
* [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]]
* [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]

Ол тағы бес номинация бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынылды.

Суретші Уильям Кэмерон Мензис түсті қолданғаны үшін «Оскар» құрмет медалін алды.

1940 жылы «[[Photoplay]]» журналынан «Құрмет» медалін алды.

1989 жылы ол [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:АҚШ тарихи фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Виктор Флеминг фильмдері]]
[[Санат:Metro-Goldwyn-Mayer фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]]</text>
      <sha1>n1n225qx6mtq5q6jaj2l0oah8j8ojow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рокки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736218</id>
    <revision>
      <id>3577956</id>
      <parentid>3540759</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10079" sha1="6206lkqjkpmsa3grjugwqyxtjcwxutz" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Рокки
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|Rocky}}
 |Суреті           = Рокки.webp
 |Сурет ені        = 240px
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = cпорттық фильм&lt;br&gt;драма
 |Режиссёрі        = [[Джон Эвилдсен]]
 |Продюсері        = [[Ирвин Уинклер]]&lt;br&gt;[[Роберт Чартофф]]
 |Сценарист        = 
 |Актерлер         = [[Сильвестр Сталлоне]]&lt;br&gt;[[Талия Шайр]]&lt;br&gt;[[Берт Янг]]&lt;br&gt;[[Карл Уэзерс]]&lt;br&gt;[[Бёрджесс Мередит]]
 |Операторы        = [[Джеймс Крейб]]
 |Композиторы      = [[Билл Конти]]
 |Хореографы       = 
 |Компания         = Chartoff-Winkler Productions
 |Дистрибьютор     = [[United Artists]]
 |Ұзақтығы         = 119 мин
 |Бюджеті          = 1—1,1 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім            = 225 млн [[АҚШ доллары|$]] 
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = 1976
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = [[Рокки 2]]
 |imdb_id          =  0075148
 |Сайты            = 
}}
'''«Рокки»''' ({{lang-en|Rocky}}) — [[Сильвестр Сталлоне]] боксшы [[Рокки Балбоа]] рөлінде ойнаған [[1976 жыл]]ғы америкалық спорттық драмалық фильм. «Рокки» франшизасының бірінші бөлімі. Өндірісті продюсерлер Ирвин Уинклер, Роберт Чертофф және олардың Chartoff-Winkler Productions компаниясы басқарды, ал режиссер лауазымына Сталлоне сценарийі бойынша фильм түсірген [[Джон Эвилдсен]] жалданды.

Фильмнің алғашқы прокаттық көрсетілімі 1976 жылы 20 қарашада [[Нью-Йорк]]те өтті, ал АҚШ-та толық кинотеатрлық прокат сол жылдың 3 желтоқсанында басталды.
Өндірістік бюджеті 1,1 миллион долларға дейін жететін «Рокки» америкалық прокатта жылдың ең көп табыс әкелген фильмі атанды (117,2 миллион), ал басқа елдерде ол 107,8 миллион жинап, жалпы 225 миллион табыс таба алды. Фильм көрермендер мен сыншылардан негізінен оң пікірлерін алды, сонымен қатар үш «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және бір «[[Алтын глобус]]» сыйлығын жеңіп алып, жетекші актер Сильвестр Сталлонеге кеңінен танымалдықты әкелді.
Фильмнің жетістігі сондай-ақ аттас медиафраншизаның қалыптасуына ықпал етті, оған Сталлоненің актер және сценарист ретінде тұрақты қатысуымен 8 сиквел – 1979 жылдан 2006 жылға дейін шыққан 5 тікелей сиквел, сондай-ақ үш [[спин-офф]] кіреді (2015 жылы «Крид: Рокки мұрасы» фильмінен басталған Аполло Кридтің ұлы және оның тәлімгері Рокки Балбоа туралы үш фильм).

2006 жылы «Рокки» [[Конгресс кітапханасы]] ''мәдени, тарихи және эстетикалық құндылығы бар фильм'' ретінде Американың [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.&lt;ref name = &quot;реестр&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.loc.gov/item/prn-06-234/ |title = ''Librarian of Congress Adds Home Movie, Silent Films and Hollywood Classics to Film Preservation List'' |publisher = [[Конгресс кітапханасы]] сайты |date = 2006-12-27 |access-date = 2023-05-31 |lang = en |last1 = Cannady |first1 = Sheryl |last2 = Raymond |first2 = Matt. |archive-date = 2016-08-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160804185908/http://www.loc.gov/today/pr/2006/06-234.html |deadlink = no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.reuters.com/article/idUSN2745890220061229 |title = ''&quot;Rocky,&quot; &quot;Fargo&quot; join National Film Registry'' |publisher = сайт [[Рейтер|www.reuters.com]] |date = 2007-01-21 |access-date = 2023-05-31 |lang = en |last = Boliek |first = Brooks. |archive-date = 2021-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210207104944/https://www.reuters.com/article/idUSN2745890220061229 |deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Сюжет ==
[[Филадельфия]]. Рокки Балбоа - тозығы жеткен пәтерде тұратын және бастығы Тони Газзоға қарыздарын жинап, кей кездерде жекпе-жектерге қатысатын жас боксшы. Оның әрбір көңілсіз күні бұрынғыға ұқсайды және ерекше жарқын болашағы жоқ. Бірақ бір күні жігітке қазіргі чемпион Аполлон Кридке қарсы тұру туралы күтпеген ұсыныс келеді.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Сильвестр Сталлоне]]||Роберт «Рокки» Бальбоа}}
{{Рөлдерде|[[Талия Шайр]]||Эдриан Пеннино}}
{{Рөлдерде|[[Берт Янг]]||Поли Пеннино}}
{{Рөлдерде|[[Карл Уэзерс]]||Аполло Крид}}
{{Рөлдерде|[[Бёрджесс Мередит]]||Микки Голдмилл}}
{{Рөлдерде|[[Джо Спинелл]]||Тони Гаццо}}
{{Рөлдерде|Тэйер Дэвид||Майлс Йергенс}}
{{Рөлдерде|Тони Бёртон||Тони «Дюк» Эверс}}
{{Рөлдерде|Педро Лавелл||Спайдер Рико}}
{{Рөлдерде|Джоди Летиция||Мари}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттар мен номинациялар==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жүлде
! Санат
! Номинант(тар)
! Нәтиже
|-
| rowspan=&quot;12&quot; | «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]»
||[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] || Роберт Чартофф, Ирвин Уинклер || {{won}}
|-
|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссерлік жұмыс]] || [[Джон Эвилдсен]] || {{nom}}
|-
| [[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сильвестр Сталлоне]]
| {{Nom}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| {{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Бёрджесс Мередит]]
| {{Nom}}
|-
| [[Берт Янг]]
| {{Nom}}
|-
| [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]
| [[Талия Шайр]]
| {{Nom}}
|-
|[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] ||Ричард Хэлси, Скотт Конрад|| {{Won}}
|-
|[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]] || Кэрол Коннорс, Айн Роббинс, Билл Конти || {{nom}}
|-
|[[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]|| Гарри Уоррен Тетрик, Уильям Л. Маккоги,&lt;br&gt;Лайл Дж. Бёрбридж, Бад Алпер || {{Nom}}
|-
|}

=== Кейінгі тану ===
* AFI-ның 100 жылдағы 100 үздік американдық фильмі: № 78 (1998 тізімі), № 57 (2007 тізімі)
* AFI-ның 100 жылдағы ең шытырман оқиғалы 100 американдық фильмі (2001): 52-ші
* AFI-ның 100 қаһармандар мен зұлымдар (2003): Рокки Балбоа кейіпкерлер тізімінде 7-ші орынға ие болды.
* AFI-ның 100 жылдағы 100 үздік американдық фильм әні (2004): «Gonna Fly Now» №58 орын
* AFI-ның 100 жылдағы америкалық фильмдердегі 100 әйгілі дәйексөздері (2005): &quot;Эй, Адриан!&quot; ({{lang-en|Yo, Adrian!}}) 80-орын
* AFI-ның 100 жылдағы ең шабыттандыратын 100 американдық фильмі (2006): № 4
* AFI-ның 10 классикалық жанрдағы ең үздік 10 американдық фильмі (2008): № 2 үздік он спорттық фильм
* [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] (2006)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Сильвестр Сталлоне фильмдері}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Джон Эвилдсен фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:1976 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>6206lkqjkpmsa3grjugwqyxtjcwxutz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578111</id>
      <parentid>3577956</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T08:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10112" sha1="mcmw45c2aajc1gn6u8hq9uu0fhtvz7r" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Рокки
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|Rocky}}
 |Суреті           = Рокки.webp
 |Сурет ені        = 240px
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = cпорттық фильм&lt;br&gt;драма
 |Режиссёрі        = [[Джон Эвилдсен]]
 |Продюсері        = [[Ирвин Уинклер]]&lt;br&gt;[[Роберт Чартофф]]
 |Сценарист        = 
 |Актерлер         = [[Сильвестр Сталлоне]]&lt;br&gt;[[Талия Шайр]]&lt;br&gt;[[Берт Янг]]&lt;br&gt;[[Карл Уэзерс]]&lt;br&gt;[[Бёрджесс Мередит]]
 |Операторы        = [[Джеймс Крейб]]
 |Композиторы      = [[Билл Конти]]
 |Хореографы       = 
 |Компания         = Chartoff-Winkler Productions
 |Дистрибьютор     = [[United Artists]]
 |Ұзақтығы         = 119 мин
 |Бюджеті          = 1—1,1 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім            = 225 млн [[АҚШ доллары|$]] 
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = 1976
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = [[Рокки 2]]
 |imdb_id          =  0075148
 |Сайты            = 
}}
'''«Рокки»''' ({{lang-en|Rocky}}) — [[Сильвестр Сталлоне]] боксшы [[Рокки Балбоа]] рөлінде ойнаған [[1976 жыл]]ғы америкалық спорттық драмалық фильм. «Рокки» франшизасының бірінші бөлімі. Өндірісті продюсерлер Ирвин Уинклер, Роберт Чертофф және олардың Chartoff-Winkler Productions компаниясы басқарды, ал режиссер лауазымына Сталлоне сценарийі бойынша фильм түсірген [[Джон Эвилдсен]] жалданды.

Фильмнің алғашқы прокаттық көрсетілімі 1976 жылы 20 қарашада [[Нью-Йорк]]те өтті, ал АҚШ-та толық кинотеатрлық прокат сол жылдың 3 желтоқсанында басталды.
Өндірістік бюджеті 1,1 миллион долларға дейін жететін «Рокки» америкалық прокатта жылдың ең көп табыс әкелген фильмі атанды (117,2 миллион), ал басқа елдерде ол 107,8 миллион жинап, жалпы 225 миллион табыс таба алды. Фильм көрермендер мен сыншылардан негізінен оң пікірлерін алды, сонымен қатар үш «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және бір «[[Алтын глобус]]» сыйлығын жеңіп алып, жетекші актер Сильвестр Сталлонеге кеңінен танымалдықты әкелді.
Фильмнің жетістігі сондай-ақ аттас медиафраншизаның қалыптасуына ықпал етті, оған Сталлоненің актер және сценарист ретінде тұрақты қатысуымен 8 сиквел – 1979 жылдан 2006 жылға дейін шыққан 5 тікелей сиквел, сондай-ақ үш [[спин-офф]] кіреді (2015 жылы «Крид: Рокки мұрасы» фильмінен басталған Аполло Кридтің ұлы және оның тәлімгері Рокки Балбоа туралы үш фильм).

2006 жылы «Рокки» [[Конгресс кітапханасы]] ''мәдени, тарихи және эстетикалық құндылығы бар фильм'' ретінде [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.&lt;ref name = &quot;реестр&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.loc.gov/item/prn-06-234/ |title = ''Librarian of Congress Adds Home Movie, Silent Films and Hollywood Classics to Film Preservation List'' |publisher = [[Конгресс кітапханасы]] сайты |date = 2006-12-27 |access-date = 2023-05-31 |lang = en |last1 = Cannady |first1 = Sheryl |last2 = Raymond |first2 = Matt. |archive-date = 2016-08-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160804185908/http://www.loc.gov/today/pr/2006/06-234.html |deadlink = no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.reuters.com/article/idUSN2745890220061229 |title = ''&quot;Rocky,&quot; &quot;Fargo&quot; join National Film Registry'' |publisher = сайт [[Рейтер|www.reuters.com]] |date = 2007-01-21 |access-date = 2023-05-31 |lang = en |last = Boliek |first = Brooks. |archive-date = 2021-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210207104944/https://www.reuters.com/article/idUSN2745890220061229 |deadlink = no }}&lt;/ref&gt;

== Сюжет ==
[[Филадельфия]]. Рокки Балбоа - тозығы жеткен пәтерде тұратын және бастығы Тони Газзоға қарыздарын жинап, кей кездерде жекпе-жектерге қатысатын жас боксшы. Оның әрбір көңілсіз күні бұрынғыға ұқсайды және ерекше жарқын болашағы жоқ. Бірақ бір күні жігітке қазіргі чемпион Аполлон Кридке қарсы тұру туралы күтпеген ұсыныс келеді.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Сильвестр Сталлоне]]||Роберт «Рокки» Бальбоа}}
{{Рөлдерде|[[Талия Шайр]]||Эдриан Пеннино}}
{{Рөлдерде|[[Берт Янг]]||Поли Пеннино}}
{{Рөлдерде|[[Карл Уэзерс]]||Аполло Крид}}
{{Рөлдерде|[[Бёрджесс Мередит]]||Микки Голдмилл}}
{{Рөлдерде|[[Джо Спинелл]]||Тони Гаццо}}
{{Рөлдерде|Тэйер Дэвид||Майлс Йергенс}}
{{Рөлдерде|Тони Бёртон||Тони «Дюк» Эверс}}
{{Рөлдерде|Педро Лавелл||Спайдер Рико}}
{{Рөлдерде|Джоди Летиция||Мари}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттар мен номинациялар==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жүлде
! Санат
! Номинант(тар)
! Нәтиже
|-
| rowspan=&quot;12&quot; | «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]»
||[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] || Роберт Чартофф, Ирвин Уинклер || {{won}}
|-
|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссерлік жұмыс]] || [[Джон Эвилдсен]] || {{nom}}
|-
| [[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Сильвестр Сталлоне]]
| {{Nom}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| {{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Бёрджесс Мередит]]
| {{Nom}}
|-
| [[Берт Янг]]
| {{Nom}}
|-
| [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]
| [[Талия Шайр]]
| {{Nom}}
|-
|[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] ||Ричард Хэлси, Скотт Конрад|| {{Won}}
|-
|[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм әні]] || Кэрол Коннорс, Айн Роббинс, Билл Конти || {{nom}}
|-
|[[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]|| Гарри Уоррен Тетрик, Уильям Л. Маккоги,&lt;br&gt;Лайл Дж. Бёрбридж, Бад Алпер || {{Nom}}
|-
|}

=== Кейінгі тану ===
* AFI-ның 100 жылдағы 100 үздік американдық фильмі: № 78 (1998 тізімі), № 57 (2007 тізімі)
* AFI-ның 100 жылдағы ең шытырман оқиғалы 100 американдық фильмі (2001): 52-ші
* AFI-ның 100 қаһармандар мен зұлымдар (2003): Рокки Балбоа кейіпкерлер тізімінде 7-ші орынға ие болды.
* AFI-ның 100 жылдағы 100 үздік американдық фильм әні (2004): «Gonna Fly Now» №58 орын
* AFI-ның 100 жылдағы америкалық фильмдердегі 100 әйгілі дәйексөздері (2005): &quot;Эй, Адриан!&quot; ({{lang-en|Yo, Adrian!}}) 80-орын
* AFI-ның 100 жылдағы ең шабыттандыратын 100 американдық фильмі (2006): № 4
* AFI-ның 10 классикалық жанрдағы ең үздік 10 американдық фильмі (2008): № 2 үздік он спорттық фильм
* [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] (2006)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Сильвестр Сталлоне фильмдері}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Джон Эвилдсен фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:1976 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Бокс туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>mcmw45c2aajc1gn6u8hq9uu0fhtvz7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көкектің ұясы (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736819</id>
    <revision>
      <id>3577955</id>
      <parentid>3542297</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12951" sha1="nqaiw357o1utak8pyak0ok9lztvn720" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Көкектің ұясы
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|One Flew Over the Cuckoo’s Nest}}
 |Суреті           = Көкектің ұясы (фильм).jpg
 |Сурет ені        = 240px
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Милош Форман]]
 |Продюсері        = [[Сол Зэнц]]&lt;br&gt;[[Майкл Дуглас]]
 |Сценарист        = Лоуренс Хабен&lt;br&gt;Бо Голдман&lt;br&gt;[[Кен Кизи]]&amp;nbsp;&lt;small&gt;(роман)&lt;/small&gt;
 |Актерлер         = [[Джек Николсон]]&lt;br&gt;[[Луиза Флетчер]]&lt;br&gt;[[Брэд Дуриф]]
 |Операторы        = Хаскелл Уэкслер
 |Композиторы      = Джек Ницше
 |Хореографы       = 
 |Компания         = Fantasy Films
 |Дистрибьютор     = [[United Artists]]
 |Ұзақтығы         = 133 мин.
 |Бюджеті          = 4,4 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref name=BOM&gt;{{Cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=oneflewoverthecuckoosnest.htm|website=[[Box Office Mojo]]|title=One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975)|access-date=December 1, 2019|archive-date=July 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714112524/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=oneflewoverthecuckoosnest.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім            = 112 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/title/tt0073486/ One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975)]. [[Internet Movie Database|IMDb]]&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = 1975
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 0073486
 |Сайты            = 
}}
'''Көкектің ұясы'''&lt;ref&gt;[https://www.foliantbooks.com/product/kokektin-uyasy?ysclid=lv8dja6a7q807738057 Фильмге негіз болған кітаптың «Фолиант» баспасының қазақша аудармасы]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|One Flew Over the Cuckoo’s Nest}}, сөзбе-сөз — «'''Біреуі көкектің ұясынан ұшып өтті'''») —  1975 жылы [[Кен Кизи]] [[Көкектің ұясы (роман)|аттас]] [[психологиялық роман]] негізінде режиссер [[Милош Форман]] түсірген америкалық көркем фильм. Фильмде [[Джек Николсон]] психиатриялық аурухананың жаңа пациенті, ал [[Луиза Флетчер]] садист медбике рөлін сомдайды. Көмекші рөлдерде Уилл Сэмпсон, Дэнни Де Вито, Сидни Лэссик, Уильям Редфилд және Кристофер Ллойд пен Брэд Дурифтің кинодағы дебюттері.

Фильмнің премьерасы 1975 жылы 19 қарашада [[Чикаго кинофестивалі]]нде өтті. Фильм ең беделді бес номинация («[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]», «[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]», «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]» және «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]») бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» жүлдесін алған әлемдік кино тарихындағы екінші фильм болды, бұған дейін тек «[[Бір түні болған оқиға]]» (1934) ғана бұл жетістікке қол жеткізген болатын.
Сол &quot;үлкен бестікті&quot; ол [[Алтын глобус|Алтын Глобус]]та да жеңіп алды (кино тарихында бірінші рет).

Психиатриялық ауруханадағы драма оқиғасын баяндайтын фильм толығымен дерлік [[Орегон]] штатының ауруханасының психиатрия бөлімінде түсірілген. Көрермендер фильмді өте жылы қабылдады. Фильм АҚШ прокатында 100 миллион доллардан астам табыс тапты. Сыншылар режиссура мен актерлік шеберлікті жоғары бағалап, фильмді 1970 жылдардағы америкалық кинематографияның «жаңа толқынының» маңызды оқиғаларының бірі ретінде мойындады.

1993 жылы «Көкектің ұясы» [[Конгресс кітапханасы]] ''мәдени, тарихи және эстетикалық құндылығы бар фильм'' ретінде Американың [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.

== Сюжет ==
Патологиялық қылмыскер және бүлікші Рэндл Патрик Макмерфи оның психикалық ауруы бар-жоғын анықтау үшін колониядан психиатриялық клиникаға ауыстырылады. Клиникада ол бөлімді суық қанды және қатал тәртіпке құмар бас медбике Милдред Ратчед басқаратынын анықтайды. Макмерфи абсурдтық ережелерге бағынбай, шын жүректен көңіл көтеруге ниетті. Оның бүлікшіл табиғаты басқа науқастарды жұқтырады, бірақ медбике Рэтчед оны тоқтатуға бел буады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Джек Николсон]]||Рэндл Патрик Макмёрфи}}
{{Рөлдерде|[[Луиза Флетчер]]|медбике|Милдред Рэтчед}}
{{Рөлдерде|[[Уильям Редфилд]]||Дэйл Хардинг}}
{{Рөлдерде|[[Уилл Сэмпсон]]||«Көсем» Бромден}}
{{Рөлдерде|[[Брэд Дуриф]]||Билли Биббит}}
{{Рөлдерде|[[Сидни Лэссик]]||Чарли Чесвик}}
{{Рөлдерде|[[Питер Брокко]]|полковник|Маттерсон}}
{{Рөлдерде|[[Дэнни Де Вито]]||Мартини}}
{{Рөлдерде|[[Кристофер Ллойд]]||Макс Тэйбер}}
{{Рөлдерде|[[Дин Р. Брукс]]|дәрігер|Джон Спиви}}
{{Рөлдерде|[[Уильям Дуэлл]]||Джим Сифелт}}
{{Рөлдерде|[[Винсент Скьявелли]]||Фредриксен}}
{{Рөлдерде|[[Делос В. Смит]]||Скэнлон}}
{{Рөлдерде|[[Майкл Берриман]]||Эллис}}
{{Рөлдерде|[[Нейтан Джордж]]|санитар|Вашингтон}}
{{Рөлдерде|[[Мими Саркисян]]|медбике|Пилбоу}}
{{Рөлдерде|[[Скэтмэн Крозерс]]|түнгі санитар|Тёркл}}
{{Рөлдерде|[[Иосип Элик]]||Банчини}}
{{РөлдердеАсты}}

== Жүлделер ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:1.4em; clear:left;&quot;
|-
! Санат
!Номинант(тар)
!Нәтиже
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] 
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Джек Николсон]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]
| [[Луиза Флетчер]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссура]]
| [[Милош Форман]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Майкл Дуглас]], [[Саул Зейнц]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| Лоуренс Хобен, Бо Голдман
|{{won}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| Брэд Дуриф
|{{Nom}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік саундтрек]]
| Джек Ницше
|{{Nom}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| Шелдон Канн, Линзи Кингман
|{{Nom}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]
| Хаскелл Уэкслер, Билл Батлер
|{{Nom}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[BAFTA]]
|-
| Үздік актер
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
| Үздік актриса
| Луиза Флетчер
|{{won}}
|-
| Үздік режиссура
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік фильм
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік монтаж
| Шелдон Канн, Линзи Кингман
|{{won}}
|-
| Үздік көмекші актер
| Брэд Дуриф
|{{won}}
|-
| Үздік бейімделген сценарий
| Лоуренс Хаубен, Бо Голдман
|{{Nom}}
|-
| Үздік операторлық жұмыс
| Хаскелл Уэкслер, Билл Батлер
|{{Nom}}
|-
| Үздік саундтрек
| Джек Ницше
|{{Nom}}
|-
| Үздік дыбыс
|
|{{Nom}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left;&quot;
|-
! Санат
!Номинант(тар)
!Нәтиже
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Алтын глобус]]»
|-
| Үздік актер
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
| Үздік актриса
| Луиза Флетчер
|{{won}}
|-
| Үздік режиссура
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік фильм
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік бейімделген сценарий
| Хаубен, Голдман
|{{won}}
|-
| Үздік актер дебюті
| Брэд Дуриф
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Бодиль]]»
|-
| Үздік еуропалық емес фильм
|
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]»
|-
| Үздік шетелдік фильм
| Милош Форман
|{{Nom}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Грэмми]]»
|-
| Фильм саундтрегіне негізделген үздік альбом
| Джек Ницше
|{{Nom}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі
|-
| Үздік актер
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | АҚШ Жазушылар гильдиясы
|-
| Үздік драмалық бейімделген сценарий
|
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Давид ди Донателло]]»
|-
| Шетелдік фильмнің үздік режиссері
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Шетелдік фильмнің үздік актері
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[People's Choice Awards]]»
|-
| Үздік фильм
| Милош Форман
|{{won}}
|}&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Кейінгі тану ===
* AFI-ның 100 жылдағы 100 үздік американдық фильмі: № 20 (1998 тізімі), № 33 (2007 тізімі)
* AFI-ның 100 қаһармандар мен зұлымдар (2003): медбике Ратчед кино зұлымдарының тізімінде 5-ші орынға ие болды
* AFI-ның 100 жылдағы ең шабыттандыратын 100 американдық фильмі (2006): № 17
* [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] (1993)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Милош Форман фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:1975 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>nqaiw357o1utak8pyak0ok9lztvn720</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578077</id>
      <parentid>3577955</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12926" sha1="9bdn5shzmeu3v8nmy6pspgairnsmy2e" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Көкектің ұясы
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|One Flew Over the Cuckoo’s Nest}}
 |Суреті           = Көкектің ұясы (фильм).jpg
 |Сурет ені        = 240px
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[драма]]
 |Режиссёрі        = [[Милош Форман]]
 |Продюсері        = [[Сол Зэнц]]&lt;br&gt;[[Майкл Дуглас]]
 |Сценарист        = Лоуренс Хабен&lt;br&gt;Бо Голдман&lt;br&gt;[[Кен Кизи]]&amp;nbsp;&lt;small&gt;(роман)&lt;/small&gt;
 |Актерлер         = [[Джек Николсон]]&lt;br&gt;[[Луиза Флетчер]]&lt;br&gt;[[Брэд Дуриф]]
 |Операторы        = Хаскелл Уэкслер
 |Композиторы      = Джек Ницше
 |Хореографы       = 
 |Компания         = Fantasy Films
 |Дистрибьютор     = [[United Artists]]
 |Ұзақтығы         = 133 мин.
 |Бюджеті          = 4,4 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref name=BOM&gt;{{Cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=oneflewoverthecuckoosnest.htm|website=[[Box Office Mojo]]|title=One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975)|access-date=December 1, 2019|archive-date=July 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714112524/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=oneflewoverthecuckoosnest.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім            = 112 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/title/tt0073486/ One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975)]. [[Internet Movie Database|IMDb]]&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл              = 1975
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 0073486
 |Сайты            = 
}}
'''Көкектің ұясы'''&lt;ref&gt;[https://www.foliantbooks.com/product/kokektin-uyasy?ysclid=lv8dja6a7q807738057 Фильмге негіз болған кітаптың «Фолиант» баспасының қазақша аудармасы]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|One Flew Over the Cuckoo’s Nest}}, сөзбе-сөз — «'''Біреуі көкектің ұясынан ұшып өтті'''») —  1975 жылы [[Кен Кизи]] [[Көкектің ұясы (роман)|аттас]] [[психологиялық роман]] негізінде режиссер [[Милош Форман]] түсірген америкалық көркем фильм. Фильмде [[Джек Николсон]] психиатриялық аурухананың жаңа пациенті, ал [[Луиза Флетчер]] садист медбике рөлін сомдайды. Көмекші рөлдерде Уилл Сэмпсон, Дэнни Де Вито, Сидни Лэссик, Уильям Редфилд және Кристофер Ллойд пен Брэд Дурифтің кинодағы дебюттері.

Фильмнің премьерасы 1975 жылы 19 қарашада [[Чикаго кинофестивалі]]нде өтті. Фильм ең беделді бес номинация («[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]», «[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]», «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]» және «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]») бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» жүлдесін алған әлемдік кино тарихындағы екінші фильм болды, бұған дейін тек «[[Бір түні болған оқиға]]» (1934) ғана бұл жетістікке қол жеткізген болатын.
Сол &quot;үлкен бестікті&quot; ол [[Алтын глобус|Алтын Глобус]]та да жеңіп алды (кино тарихында бірінші рет).

Психиатриялық ауруханадағы драма оқиғасын баяндайтын фильм толығымен дерлік [[Орегон]] штатының ауруханасының психиатрия бөлімінде түсірілген. Көрермендер фильмді өте жылы қабылдады. Фильм АҚШ прокатында 100 миллион доллардан астам табыс тапты. Сыншылар режиссура мен актерлік шеберлікті жоғары бағалап, фильмді 1970 жылдардағы америкалық кинематографияның «жаңа толқынының» маңызды оқиғаларының бірі ретінде мойындады.

1993 жылы «Көкектің ұясы» [[Конгресс кітапханасы]] ''мәдени, тарихи және эстетикалық құндылығы бар фильм'' ретінде [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.

== Сюжет ==
Патологиялық қылмыскер және бүлікші Рэндл Патрик Макмерфи оның психикалық ауруы бар-жоғын анықтау үшін колониядан психиатриялық клиникаға ауыстырылады. Клиникада ол бөлімді суық қанды және қатал тәртіпке құмар бас медбике Милдред Ратчед басқаратынын анықтайды. Макмерфи абсурдтық ережелерге бағынбай, шын жүректен көңіл көтеруге ниетті. Оның бүлікшіл табиғаты басқа науқастарды жұқтырады, бірақ медбике Рэтчед оны тоқтатуға бел буады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Джек Николсон]]||Рэндл Патрик Макмёрфи}}
{{Рөлдерде|[[Луиза Флетчер]]|медбике|Милдред Рэтчед}}
{{Рөлдерде|[[Уильям Редфилд]]||Дэйл Хардинг}}
{{Рөлдерде|[[Уилл Сэмпсон]]||«Көсем» Бромден}}
{{Рөлдерде|[[Брэд Дуриф]]||Билли Биббит}}
{{Рөлдерде|[[Сидни Лэссик]]||Чарли Чесвик}}
{{Рөлдерде|[[Питер Брокко]]|полковник|Маттерсон}}
{{Рөлдерде|[[Дэнни Де Вито]]||Мартини}}
{{Рөлдерде|[[Кристофер Ллойд]]||Макс Тэйбер}}
{{Рөлдерде|[[Дин Р. Брукс]]|дәрігер|Джон Спиви}}
{{Рөлдерде|[[Уильям Дуэлл]]||Джим Сифелт}}
{{Рөлдерде|[[Винсент Скьявелли]]||Фредриксен}}
{{Рөлдерде|[[Делос В. Смит]]||Скэнлон}}
{{Рөлдерде|[[Майкл Берриман]]||Эллис}}
{{Рөлдерде|[[Нейтан Джордж]]|санитар|Вашингтон}}
{{Рөлдерде|[[Мими Саркисян]]|медбике|Пилбоу}}
{{Рөлдерде|[[Скэтмэн Крозерс]]|түнгі санитар|Тёркл}}
{{Рөлдерде|[[Иосип Элик]]||Банчини}}
{{РөлдердеАсты}}

== Жүлделер ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:1.4em; clear:left;&quot;
|-
! Санат
!Номинант(тар)
!Нәтиже
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] 
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Джек Николсон]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]
| [[Луиза Флетчер]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссура]]
| [[Милош Форман]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Майкл Дуглас]], [[Саул Зейнц]]
|{{won}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| Лоуренс Хобен, Бо Голдман
|{{won}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| Брэд Дуриф
|{{Nom}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік саундтрек]]
| Джек Ницше
|{{Nom}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| Шелдон Канн, Линзи Кингман
|{{Nom}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]
| Хаскелл Уэкслер, Билл Батлер
|{{Nom}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[BAFTA]]
|-
| Үздік актер
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
| Үздік актриса
| Луиза Флетчер
|{{won}}
|-
| Үздік режиссура
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік фильм
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік монтаж
| Шелдон Канн, Линзи Кингман
|{{won}}
|-
| Үздік көмекші актер
| Брэд Дуриф
|{{won}}
|-
| Үздік бейімделген сценарий
| Лоуренс Хаубен, Бо Голдман
|{{Nom}}
|-
| Үздік операторлық жұмыс
| Хаскелл Уэкслер, Билл Батлер
|{{Nom}}
|-
| Үздік саундтрек
| Джек Ницше
|{{Nom}}
|-
| Үздік дыбыс
|
|{{Nom}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left;&quot;
|-
! Санат
!Номинант(тар)
!Нәтиже
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Алтын глобус]]»
|-
| Үздік актер
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
| Үздік актриса
| Луиза Флетчер
|{{won}}
|-
| Үздік режиссура
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік фильм
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Үздік бейімделген сценарий
| Хаубен, Голдман
|{{won}}
|-
| Үздік актер дебюті
| Брэд Дуриф
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Бодиль]]»
|-
| Үздік еуропалық емес фильм
|
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]»
|-
| Үздік шетелдік фильм
| Милош Форман
|{{Nom}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Грэмми]]»
|-
| Фильм саундтрегіне негізделген үздік альбом
| Джек Ницше
|{{Nom}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | АҚШ Ұлттық киносыншылар кеңесі
|-
| Үздік актер
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | АҚШ Жазушылар гильдиясы
|-
| Үздік драмалық бейімделген сценарий
|
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[Давид ди Донателло]]»
|-
| Шетелдік фильмнің үздік режиссері
| Милош Форман
|{{won}}
|-
| Шетелдік фильмнің үздік актері
| Джек Николсон
|{{won}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | «[[People's Choice Awards]]»
|-
| Үздік фильм
| Милош Форман
|{{won}}
|}&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Кейінгі тану ===
* AFI-ның 100 жылдағы 100 үздік америкалық фильмі: № 20 (1998 тізімі), № 33 (2007 тізімі)
* AFI-ның 100 қаһармандар мен зұлымдар (2003): медбике Ратчед кино зұлымдарының тізімінде 5-ші орынға ие болды
* AFI-ның 100 жылдағы ең шабыттандыратын 100 америкалық фильмі (2006): № 17
* [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] (1993)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Милош Форман фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:1975 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>9bdn5shzmeu3v8nmy6pspgairnsmy2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Львов облысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737619</id>
    <revision>
      <id>3577926</id>
      <parentid>3504169</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T15:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3577926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10809" sha1="87jo6m7hoaij3xw1k2qwp74xm7y0phn" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Украина}}
 |Қазақша атауы   = Львов облысы
 |Шынайы атауы    = {{lang-uk|Львівська область}}
 |Суреті          = Turka Panoramic View 1.jpg
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = Coat of Arms of Lviv Oblast.svg
 |Ту              = Flag of Lviv Oblast.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Украина
  | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 43 | lat_sec = 03| lon_dir = E | lon_deg = 23 | lon_min = 57 | lon_sec = 01
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 7 аудан
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Львов]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = [[Львов]]
 |Ірі қалалары    = [[Львов]], [[Шептицкий]], [[Стрый]], [[Жаңаяров]], [[Сәмбір]], [[Жаңароздол]]
 |Құрылды         = [[4 желтоқсан]], [[1939 жыл|1939 ж.]]
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Максим Зиновьевич Козицкий
  |Басшының түрі         = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[украин тілі|украин]]
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        =  2 476 113
  |Санақ жылы                    = 2022
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[украиндар]] (94.1%), [[орыстар]] (3.55%), [[поляктар]] (0.74%), [[беларустар]] (0.21%) 
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 21,831
  |Жер аумағының пайызы          = 3,62
  |Жер аумағы бойынша орны       = 17
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = Lviv in Ukraine.svg
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])&lt;br&gt;[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты)
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = UA-46
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = +380-32
 |Пошта индекстері               = 79000–82000
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = EC, BC, НС, CC
 |Сайты                          = [https://loda.gov.ua/]
  |Сайт тілі                     = uk
 |Commons санаты                 = Lviv Oblast
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Львов облысы''' ({{lang-uk|Львівська область}}) — [[Украина]]ның батысында орналасқан әкімшілік бірлігі, 1939 жылғы 4 желтоқсанда құрылған. Оның әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Львов]]. Облыс [[Волынь облысы|Волынь]],  [[Ровно облысы|Ровно]],  [[Тернополь облысы|Тернополь]],  [[Ивано-Франковск облысы|Ивано-Франковск]], [[Закарпатье облысы]]мен және [[Польша]] мемлекетімен шектеседі. Жалпы аумағы – 21 831 км², халқы – 2 452 020 адам (2023 жыл).

== Тарихы ==
Бұл аймақ өз атауын XIII ғасырда Галиция королі [[Даниил Галицкий]] негізін қалаған Львов қаласынан алған. Львов Галиция-Волынь князьдігінің астанасы болды, ол сол кезеңдегі Шығыс Еуропадағы ең қуатты және тұрақты патшалықтардың бірі ретінде танылды. Даниил қаланы ұлы Левтың құрметіне атаған.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040226001749/http://www.loda.gov.ua/eng/region/ Львов облыстық мемлекеттік әкімшілігінің ресми сайты]&lt;/ref&gt;

Облыстың Орталық Еуропаның жүрегіндегі стратегиялық орналасуы және Карпаттың қақпасы ретінде ғасырлар бойы оның иелерінің жиі ауысуына себеп болды. Орта ғасырларда бұл аумақты лендиялықтар, яғни ескі поляк тайпасы мекендеді. Оны әртүрлі уақыттарда Ұлы Моравия, Польша, Киев Русі, Галиция-Волынь патшалығы (шамамен 1200–1340 жылдары; 1246 жылдан бастап Алтын Орда үстемдігінде болған), содан кейін Польша Корольдігі және Польша-Литва Достастығы (1340–1772 жылдары) биледі. Поляк және рутен халықтарынан басқа, Львов пен Бродиде поляк билігі кезінде шотландтық және армяндық ірі қауымдар болды.

Облыс 1939 жылдың 4 желтоқсанында Батыс Украинаның [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасымен]] қайта қосылуынан кейін құрылды. 1959 жылы оның құрамына Дрогобыч облысының аумағы енді. Қазіргі уақытта облыста 20 әкімшілік аудан, 37 қала (оның ішінде 7 облысқа бағынатын), 38 қала типіндегі кенттер және 488 ауылдық кеңестері бар.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100905183807/http://www.igsu.org.ua/Lvovskaja.obl/ Львовская область]&lt;/ref&gt;

Облыс өзінің тарихи дамуына байланысты Украинадағы ең аз орыстандырылған және кеңестендірілген аймақтардың бірі болып табылады, оның польяк және Габсбург мұрасы бүгінгі күнге дейін айқын көрінеді.

Қазіргі Украинада Галиция және Лодомерия Корольдігінің шығыс бөлігін құраған үш облыс бар. Оның ішінде Львов және Ивано-Франковск облыстары толығымен осы корольдіктің құрамына енсе, үшінші – Тернополь облысы негізінен корольдікке кіреді, тек оның солтүстігіндегі төрт ауданынан басқа. Галиция Корольдігінің аудандары мұрагер мемлекеттер құрамына енгізілген кезде негізінен өзгеріссіз қалды; төменде көрсетілгендей шамалы өзгерістермен қазіргі аудандар корольдіктің сол кездегі аудандарына айтарлықтай сәйкес келеді.

2014 жылғы Евромайдан наразылықтары кезінде аймақ Украина президенті Виктор Януковичтің демонстранттарға қарсы әскери күш қолдана бастаған орталық үкіметінен тәуелсіздігін жариялаумен де танымал болды. Украинада 2014 жылдан кейін жылдамдаған декоммунизация процесі кезінде Львов облысы 2024 жылдың қаңтарына қарай кеңес дәуіріндегі барлық ескерткіштерін алып тастаған алғашқы аймақ болды.

== Табиғаты ==
Львов облысының табиғи жағдайлары әртүрлі және халық шаруашылығын дамытуға қолайлы. Аймақтың көп бөлігі орманды-далалы аймақта орналасқан, солтүстік аудандары ормандармен, ал оңтүстігі Карпат тауларымен ерекшеленеді. Жер бедері Волын-Подольск биіктігімен бөлінген, оның солтүстік шетін Волын үстірті, ал Подоль үстірті құрайды; соңғысының солтүстік-батыс бөлігі - Гологоры, бұл Днестр, Припять және Батыс Буг өзендерінің су айрығы болып табылады.{{бастама}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Львов облысы]]</text>
      <sha1>87jo6m7hoaij3xw1k2qwp74xm7y0phn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Сұрхан өзені.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>740037</id>
    <revision>
      <id>3578028</id>
      <parentid>3342546</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T20:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nyuhn</username>
        <id>125941</id>
      </contributor>
      <comment>{{NowCommons|Сұрхан өзені.jpg}}</comment>
      <origin>3578028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="99ijkjjngbrhr00fkgb1326ylxfkl2x" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Сұрхан өзені
| қайнары         = Өзім
| жасалған уақыты = 31.05.2024
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}

{{NowCommons|Сұрхан өзені.jpg}}</text>
      <sha1>99ijkjjngbrhr00fkgb1326ylxfkl2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Самаркин өзегі.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>740041</id>
    <revision>
      <id>3578008</id>
      <parentid>3342571</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nyuhn</username>
        <id>125941</id>
      </contributor>
      <comment>{{NowCommons|Самаркин өзегі.jpg}}</comment>
      <origin>3578008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="405" sha1="cjcruaf8kijvrsdfxue1bnchu7q8nze" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Самаркин өзегі
| қайнары         = Өзім
| жасалған уақыты = 31.05.2024
| авторы          = Мағыпар Қуанов 

[[Санат:Құрманғазы ауданы географиясы]]
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}

{{NowCommons|Самаркин өзегі.jpg}}</text>
      <sha1>cjcruaf8kijvrsdfxue1bnchu7q8nze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740538</id>
    <revision>
      <id>3578187</id>
      <parentid>3542793</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12605" sha1="fz6y7rwapiywld1sa5sjapguz87ts5y" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Анора
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|Anora}}
 |Суреті           = Анора.webp
 |Сурет ені        = 240
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = [[Комедиялық драма|драмеди]]
 |Режиссёрі        = [[Шон  Бейкер]]
 |Продюсері        = Шон  Бейкер&lt;br&gt;Алекс Коко&lt;br&gt;Саманта Квон
 |Сценарист        = Шон  Бейкер
 |Актерлер         = [[Майки Мэдисон]]&lt;br&gt;[[Марк Александрович Эйдельштейн|Марк Эйдельштейн]]&lt;br&gt;[[Юрий Александрович Борисов|Юра Борисов]]&lt;br&gt;[[Дарья Николаевна Екамасова|Дарья Екамасова]]&lt;br&gt;[[Алексей Валерьевич Серебряков|Алексей Серебряков]]
 |Операторы        = Дрю Дэниэлс
 |Композиторы      = Мэттью Хаттон-Смит
 |Компания         = FilmNation Entertainment&lt;br&gt; Cre Film
 |Дистрибьютор     = Neon
 |Ұзақтығы         = 138 мин
 |Бюджеті          = $6 млн
 |Түсім            = $58.2 млн
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 2024
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 28607951
 |Сайты            = 
}}
«'''Анора'''» ({{lang-en|Anora}}) — режиссёр [[Шон Бейкер]]дің 2024 жылғы америкалық комедиялық драмасы.&lt;ref&gt;[https://www.festival-cannes.com/en/2024/sean-baker-explores-new-horizons-in-competition/ Sean Baker explores new horizons in Competition] // Канн кинофестивалі 2024&lt;/ref&gt;  Премьерасы 2024 жылғы 21 мамырда 77-ші [[Канн кинофестивалі]]нде өтіп, сыншылардың жоғары бағасына ие болды және фестивальдің бас жүлдесі — «[[Алтын пальма бұтағы]]н» иеленді. 2024 жылдың 18 қазанында «Neon» компаниясының таратуымен кинотеатрларға жол тартты. Фильм 6 миллион доллар бюджетпен түсіріліп, әлемдік прокатта 58,2 миллион доллар табыс тапты. Осылайша, бұл туынды Шон Бейкердің мансабындағы ең табысты жобаға айналды.

Картина көптеген беделді марапаттарға ие болды. Ұлттық киносыншылар кеңесі (NBR) мен [[Америка кино институты]] (AFI) оны 2024 жылдың үздік он фильмінің тізіміне қосты. [[Оскар (2025)|97-ші «Оскар»]] марапаттау рәсімінде фильм алты номинация бойынша ұсынылып, оның бесеуінде жеңіске жетті: «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]», «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]» ([[Майки Мэдисон|Мэдисон]]), «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]» және «[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]». «Анора» — кино тарихында «[[Алтын пальма бұтағы|Алтын пальма бұтағы]]н» да, «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» үшін «Оскар» мүсіншесін де қатар алған төрт фильмнің бірі.

== Сюжеті ==
Анора — өзін Эни деп атайтын [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[орыс тілі|орыс тілді]] анклав [[Брайтон-Бич]]тен шыққан [[Өзбектер|өзбек]] текті 25 жастағы [[стриптиз]]шінің толық аты. Ол орыс тілімен біршама таныс болғандықтан, бастығы оны орыс тілді клиенттермен байланыстырады. Жұмыс істейтін клубында ол ресейлік олигархтың ұлы – 21 жасар Ванямен танысады. Ваня Эниді сәнді үйге әкеліп, кенеттен [[Лас-Вегас]]қа ұшырып, оған үйлену ұсынысын жасайды. Бұл ниетін төрт каратты [[гауһар (тас)|гауһар]] тасты сақина түріндегі сыйлықпен нығайтады. Ваняның мәскеулік ата-анасы бұған қарсы болады. Жігіттің ата-анасы оны некенің күшін жоюға мәжбүрлеу үшін Нью-Йоркке ұшып барады, сол кезде олардың ертегідегідей отбасылық өміріне қауіп төнеді.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Майки Мэдисон]]|Анора|Эни}}
{{Рөлдерде|Марк Эйдельштейн||Иван Захаров}}
{{Рөлдерде|Юра Борисов||Игорь}}
{{Рөлдерде|Дарья Екамасова|Иванның анасы|Галина Степановна}}
{{Рөлдерде|Алексей Серебряков|Иванның әкесі|Николай Захаров}}
{{Рөлдерде|Карен Карагулян||Торос}}
{{Рөлдерде|Ваче Товмасян||Гарник}}
{{Рөлдерде|Алена Гуревич||Клара}}
{{Рөлдерде|Айви Уолк||Кристал}}
{{РөлдердеАсты}}

== Шығару және қабылдау ==
Түсірілім 2023 жылы Нью-Йоркте ([[Бруклин]]) және [[Лас-Вегас]]та өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lang |first=Brent |date=2023-10-25 |title='Red Rocket' Director Sean Baker and FilmNation Entertainment Reteam on 'Anora' With Mikey Madison Starring (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2023/film/news/sean-baker-filmnation-entertainment-anora-mikey-madison-1235767997/ |accessdate=2023-10-25 |publisher=Variety |language=en}}&lt;/ref&gt;

Фильмнің премьерасы 2024 жылғы 21 мамырда [[Канн кинофестивалі]]нде негізгі бағдарлама аясында өтті. Сыншылар алдын ала «Анораны» жылдың басты фестиваль премьераларының бірі деп санаған. Көрермендер фильм аяқталғаннан кейін 9 минут бойы фильмді жасаушыларға қол шапалақтады. Нәтижесінде фильм 2024 жылғы 25 мамырда «[[Алтын пальма бұтағы]]н» жеңіп алды.

[[Rotten Tomatoes]] шолу агрегаторының веб-сайтында 41 сыншы пікірдің 98%-ы оң пікір білдірді, орташа рейтингісі – 8,7/10.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/anora|title=Anora|lang=en|website=www.rottentomatoes.com|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt; Орташа өлшенген мәнді қолданатын [[Metacritic]] фильмге 21 шолуға сүйеніп 100-ден 89 ұпай берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/anora/|title=Anora|lang=en|website=www.metacritic.com|publisher=Metacritic|access-date=2024-06-03}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар мен номинациялар==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Марапат
! scope=&quot;col&quot; | Рәсімнің өтетін күні
! scope=&quot;col&quot; | Санат
! scope=&quot;col&quot; | Номинант(тар)
! scope=&quot;col&quot; | Нәтиже
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Comment|Д.|Дереккөздер}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Канн кинофестивалі]]
| {{center|25 мамыр 2024}}
| [[Алтын пальма бұтағы]]
| [[Шон Бейкер]]
| {{won}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Murray |first=Miranda |date=May 25, 2024 |editor-last=Merriman |editor-first=Jane |title=Exotic dancer drama 'Anora' wins Cannes Film Festival's top prize |url=https://www.reuters.com/lifestyle/exotic-dancer-drama-anora-wins-cannes-film-festivals-top-prize-2024-05-25/ |access-date=May 25, 2024 |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;6&quot;| «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]»
| rowspan=&quot;6&quot;| {{center|[[Оскар (2025)|2 наурыз 2025]]}}
| «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]»
| Алекс Коко, Саманта Квон және Шон Бейкер
| {{won}}
| rowspan=&quot;6&quot;| {{center|&lt;ref name=&quot;Оскар&quot;&gt;{{cite web |last=Кушев |first=Игорь |date=2025-03-03 |title=Борисов — нет, «Анора» — да. Подведены итоги «Оскара-2025» |url=https://aif.ru/culture/movie/borisov-net-anora-da-podvedeny-itogi-oskara-2025 |access-date=2025-03-03 |website=«[[Аргументы и факты]]» |lang=ru}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]»
| [[Шон Бейкер]]
| {{won}}
|-
| «[[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік актриса]]»
| [[Майки Мэдисон]]
| {{won}}
|-
| «[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік екінші пландағы актер]]»
| [[Юра Борисов]]
| {{nom}}
|-
| «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]»
| Шон Бейкер
| {{won}}
|-
| «[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]»
| Шон Бейкер
| {{won}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;5&quot;| «[[Алтын глобус]]»
| rowspan=&quot;5&quot;| {{center|[[Алтын глобус (2025)|5 қаңтар 2025]]}}
| «[[Үздік мюзикл немесе комедия үшін Алтын глобус сыйлығы|Үздік фильм — комедия немесе мюзикл]]»
| «Анора»
| {{nom}}
| rowspan=&quot;5&quot;| {{center|&lt;ref name=&quot;goldenglobes&quot;&gt;{{cite web |title=Golden Globes Nominations Revealed: Full List |website=[[Deadline Hollywood]] |first=Andreas |last=Wiseman |date=2024-12-09 |access-date=2024-12-09 |url=https://deadline.com/2024/12/golden-globes-nominations-2025-list-film-tv-1236198070/ |lang=en}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| «[[Үздік актриса үшін Алтын глобус сыйлығы (мюзикл немесе комедия)|Үздік актриса — комедия]]»
| [[Майки Мэдисон]]
| {{nom}}
|-
| «[[Үздік көмекші актер үшін Алтын глобус сыйлығы|Үздік көмекші актер]]»
| [[Юра Борисов]]
| {{nom}}
|-
| «[[Үздік режиссура үшін Алтын глобус сыйлығы|Үздік режиссура]]»
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Шон Бейкер]]
| {{nom}}
|-
| «[[Үздік сценарий үшін Алтын глобус сыйлығы|Үздік сценарий]]»
| {{nom}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|28607951}} 
* {{Rotten Tomatoes}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Шон Бейкер фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:2024 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ комедиялық драма фильмдері]]
[[Санат:FilmNation Entertainment фильмдері]]
[[Санат:Neon фильмдері]]
[[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]</text>
      <sha1>fz6y7rwapiywld1sa5sjapguz87ts5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артурас Жулпа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743970</id>
    <revision>
      <id>3578164</id>
      <parentid>3565574</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3578164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3553" sha1="1hh52fx3skkx3fgmwfduwic9yry92td" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |туған күні                 =10.6.1990
 |место рождения              = {{МР|Вильнюс}}, [[Литва]]
 |бойы                        = 188
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
 |қазіргі клуб               = {{ту|Литва}} [[Трансинвест (футбол клубы)|Трансинвест]]
 |азаматтығы                       = {{байрақ|Литва}}
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|2007—2009|{{ту|Литва}} [[Вильнюс (футбол клубы)|Вильнюс]]|4 (0)
|2009—2010|{{ту|Литва}} [[Ветра (футбол клубы)|Ветра]]|10 (1)
|2010—2012|{{ту|Литва}} [[Круоя (футбол клубы)|Круоя]]|66 (15)
|2013—2014|{{ту|Литва}} [[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|57 (3)
|2015|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]]|30 (0)
|2016—2019|{{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|107 (6)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|14 (1)
|2021|{{ту|Италия}} [[Сиена (футбол клубы)|Сиена]]|0 (0)
|2021—2023|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|46 (1)
|2024—|{{ту|Литва}} [[Трансинвест (футбол клубы)|Трансинвест]]|63 (1)
}}
 |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2013—2019|{{футбол|Литва}} |39 (1)
}}
}}
'''Артурас Жулпа''' ({{lang-lt|Artūras Žulpa}}; {{туғанкүні|10|6|1990}}, [[Вильнюс]]) — литвалық футболшы, жартылай қорғаушы. [[Литва Ұлттық футбол құрамасы]] сапында 39 ойында алаңға шықты.

== Жетістіктері ==

; «Жальгирис»

* Литва чемпионы: 2013, 2014
* Литва кубогы: 2013, 2014

; «Ақтөбе»

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2022
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2015

; «Тобыл»

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2018

== Сілтемелер ==
* [http://www.zalgiris-vilnius.lt/naujienos/n1911_zalgiriecius_papilde_perspektyvus_saugas_.html Prie Vilniaus miesto futbolo draugijos «Žalgiris» ekipos prisijungė Lietuvos jaunimo rinktinei atstovavęs saugas Artūras Žulpa]
* [http://www.delfi.lt/sportas/futbolas/lietuvos-rinktines-saugas-a-zulpa-is-vilniaus-keliasi-i-aktobe.d?id=66795914 Lietuvos rinktinės saugas A. Žulpa iš Vilniaus keliasi į Aktobę] 
* [http://lfe.lt/content/persons/1327/lt Artūras Žulpa]
{{бастама}}
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Литва футболшылары]]
[[Санат:Литва Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Вильнюс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ветра ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жальгирис ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сиена ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Трансинвест ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>1hh52fx3skkx3fgmwfduwic9yry92td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>747226</id>
    <revision>
      <id>3578072</id>
      <parentid>3577474</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Интеруики */</comment>
      <origin>3578072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14011" sha1="7kjzie6fqa0nqvonykq2l32n633fcnb" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Мұратбекұлы Еркебұлан ==

'''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Қазақша үлгілер ==

Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Үлгі қою ==

Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Қаласы, өзені ==

Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

:Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05)

== !!!!!!!!!!!!!! ==

ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Сурет ==

Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

:Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Шағын қателіктер. ==

Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05)

== неге моңғолша? ==

Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)
::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)

== Дереккөздер ==

Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
:::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::::сонда жаңасы қалай, мен тек ескісін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05)

== Гиперсілтеме ==

Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
:::Иә, сіздікі дұрыс, бырақ менде ой бар. Мысалға мөлшері көп сөз жазғанда жалығып, шаршағанда қысқа қысқа сөз белгілер жазғанды жөн көрем. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

== Windows нұсқалары ==

Неге тағы да интеруики жоқ осы санаттарда, бір жеткізе алмадым. Түсінбедім сіздерді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)

:Ассалаумағалейкум, бұл санатта интеруики жоқ себебі бұл тақырыпта тек BetaWiki-де ғана бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:55, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
::Жалпы ортада бар санаттар жасау керек еді. Жаңа бірнәрсе ойлап тапппай, сосын жаңа мақалалар да интеруики жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
:::Енді ары қарай не болады? солай бір мақалаға бір санаттаң ба? Жедел жоюға ұсынып, ағылшын немесе орыс уикиден қарап қайтадан жасаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:49, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>7kjzie6fqa0nqvonykq2l32n633fcnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578073</id>
      <parentid>3578072</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Windows нұсқалары */ Жауап беру</comment>
      <origin>3578073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14441" sha1="ercg1359hbalx9pr1f0azmp8uv27f74" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Мұратбекұлы Еркебұлан ==

'''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05)

== Қазақша үлгілер ==

Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Үлгі қою ==

Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Қаласы, өзені ==

Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

:Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05)

== !!!!!!!!!!!!!! ==

ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Сурет ==

Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

:Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05)

== Шағын қателіктер. ==

Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05)

== неге моңғолша? ==

Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)
::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05)

== Дереккөздер ==

Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05)

:Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
:::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05)
::::::сонда жаңасы қалай, мен тек ескісін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05)

== Гиперсілтеме ==

Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

:Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)
:::Иә, сіздікі дұрыс, бырақ менде ой бар. Мысалға мөлшері көп сөз жазғанда жалығып, шаршағанда қысқа қысқа сөз белгілер жазғанды жөн көрем. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05)

== Windows нұсқалары ==

Неге тағы да интеруики жоқ осы санаттарда, бір жеткізе алмадым. Түсінбедім сіздерді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)

:Ассалаумағалейкум, бұл санатта интеруики жоқ себебі бұл тақырыпта тек BetaWiki-де ғана бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:55, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
::Жалпы ортада бар санаттар жасау керек еді. Жаңа бірнәрсе ойлап тапппай, сосын жаңа мақалалар да интеруики жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
:::Енді ары қарай не болады? солай бір мақалаға бір санаттаң ба? Жедел жоюға ұсынып, ағылшын немесе орыс уикиден қарап қайтадан жасаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:49, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
::::Ассалаумағалейкүм, орыс тілі мен ағылшын тілінде осы тақырыпқа байланысты мақалалар жазсам (мақала/Санат) болама? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:48, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>ercg1359hbalx9pr1f0azmp8uv27f74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3578035</id>
      <parentid>3577856</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T01:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3578035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13733" sha1="sft98g9823ignw1zvob341etul4kdfz" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[39]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
38
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>sft98g9823ignw1zvob341etul4kdfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578038</id>
      <parentid>3578035</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T01:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3578038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13733" sha1="ayn05s8e7j3m4i516csug7zbpdzbxe5" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[40]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
38
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>ayn05s8e7j3m4i516csug7zbpdzbxe5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578093</id>
      <parentid>3578038</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хронологиялық сипаттама */</comment>
      <origin>3578093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13818" sha1="hybfivdeoxaxl9q7d83g6f8702xiuth" xml:space="preserve">&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай}}
{{User:Box/Қызығушылық:Жапония}}
{{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}}
{{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}}
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}}
{{User:Box/Мұсылман}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
== Мақала ==
[[40]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}

* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
38
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>hybfivdeoxaxl9q7d83g6f8702xiuth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат</title>
    <ns>2</ns>
    <id>749584</id>
    <revision>
      <id>3578068</id>
      <parentid>3414228</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Менің үлесім: */</comment>
      <origin>3578068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="865" sha1="gp0xftrlj9nds6j99hjzkd78a6m1ht8" xml:space="preserve">'''Саламатсыздар ма! Аккуантыма қош келдіңіздер!'''

Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы- уикипедияға үлес қосуға үмітті адам. Мен өз мақаламды жасағым келеді, дегенмен мен жасай алмай жатырмын.

== Менің үлесім: ==
Мен Уикипедияда 149 өңдеме жасадым және өз мақаламды бастауға үміттімін.

== Туған жерім: ==
Шымкент қаласы, 2012 жыл, 3 қыркүйекте. Мен қыпшақ, соның ішінде алтыбас руының өкілі болып табыламын. 

== Жоспардағы мақалалар: ==
Француз және үнді соғысы (жойылды,  соны қалпына келтіру)</text>
      <sha1>gp0xftrlj9nds6j99hjzkd78a6m1ht8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user 4bcb89d69d36c56818ae7242857f95de</title>
    <ns>3</ns>
    <id>758377</id>
    <revision>
      <id>3578106</id>
      <parentid>3545847</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T08:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Civvì</username>
        <id>72588</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Civvì [[Қатысушы талқылауы:Smatteo499]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 4bcb89d69d36c56818ae7242857f95de]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Smatteo499|Smatteo499]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 4bcb89d69d36c56818ae7242857f95de|Renamed user 4bcb89d69d36c56818ae7242857f95de]]&quot;</comment>
      <origin>3467011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="3efq83na6envllw3uycblyxchr1yj6e" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Smatteo499}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 18:13, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)</text>
      <sha1>3efq83na6envllw3uycblyxchr1yj6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ішкі аурулар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760338</id>
    <revision>
      <id>3578025</id>
      <parentid>3477753</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T20:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нурулла Жанар</username>
        <id>179226</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Санат</comment>
      <origin>3578025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7761" sha1="6au3mi3swh59g725w0bpzax650izgmp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.&lt;ref name=&quot;me3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}&lt;/ref&gt;

Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады.

== Терапевтік тактика ==
Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ лечение тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (Еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады.

== Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі ==
Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар.
Ішкі аурулардың бөлімдері:
* [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары 
* [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары 
* [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары 
* [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары 
* [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары 
* [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары
* [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар 
* [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары 
* [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған 
* [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер

Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Позитронды-эмиссиялық томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).&lt;ref name=&quot;me2&quot;&gt;dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Терапия эмблемалары ==
Ғасырлар бойы терапия эмблемалары әртүрлі болды. Орта ғасырларда оның рөлінде алқаптың [[Лалагүл|лалагүлі]]нің гүлдері болды, олар сол кезде жүрек ауруымен емделді. Олардан басқа, оның эмблемалары [[Зәр шығару жүйесі|зәр шығару]], [[Пульс|импульсті]] сезінетін қол, [[Қораз|кораз]], [[флоренциялық нәресте]] және пеликан болды (ол кейіннен донорлықтың символына айналды).

== Тағы қараңыз ==
* [[Емдеу]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ішкі аурулар]]
[[Санат:Медицина]]</text>
      <sha1>6au3mi3swh59g725w0bpzax650izgmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578183</id>
      <parentid>3578025</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] ([[User talk:Нурулла Жанар|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3477753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7729" sha1="cup7t1u1i9kvaf4o2y248nu9v3xpa6k" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.&lt;ref name=&quot;me3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}&lt;/ref&gt;

Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады.

== Терапевтік тактика ==
Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ лечение тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (Еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады.

== Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі ==
Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар.
Ішкі аурулардың бөлімдері:
* [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары 
* [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары 
* [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары 
* [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары 
* [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары 
* [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары
* [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар 
* [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары 
* [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған 
* [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер

Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Позитронды-эмиссиялық томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).&lt;ref name=&quot;me2&quot;&gt;dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Терапия эмблемалары ==
Ғасырлар бойы терапия эмблемалары әртүрлі болды. Орта ғасырларда оның рөлінде алқаптың [[Лалагүл|лалагүлі]]нің гүлдері болды, олар сол кезде жүрек ауруымен емделді. Олардан басқа, оның эмблемалары [[Зәр шығару жүйесі|зәр шығару]], [[Пульс|импульсті]] сезінетін қол, [[Қораз|кораз]], [[флоренциялық нәресте]] және пеликан болды (ол кейіннен донорлықтың символына айналды).

== Тағы қараңыз ==
* [[Емдеу]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ішкі аурулар]]</text>
      <sha1>cup7t1u1i9kvaf4o2y248nu9v3xpa6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578184</id>
      <parentid>3578183</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7728" sha1="974lblxyx5ecs7zp5m0wvkkvvkzd4ou" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.&lt;ref name=&quot;me3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}&lt;/ref&gt;

Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады.

== Терапевтік тактика ==
Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ лечение тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (Еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады.

== Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі ==
Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар.
Ішкі аурулардың бөлімдері:
* [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары 
* [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары 
* [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары 
* [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары 
* [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары 
* [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары
* [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар 
* [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары 
* [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған 
* [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер

Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Позитронды-эмиссиялық томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).&lt;ref name=&quot;me2&quot;&gt;dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Терапия эмблемалары ==
Ғасырлар бойы терапия эмблемалары әртүрлі болды. Орта ғасырларда оның рөлінде алқаптың [[Лалагүл|лалагүлі]]нің гүлдері болды, олар сол кезде жүрек ауруымен емделді. Олардан басқа, оның эмблемалары [[Зәр шығару жүйесі|зәр шығару]], [[Пульс|импульсті]] сезінетін қол, [[Қораз|кораз]], [[флоренциялық нәресте]] және пеликан болды (ол кейіннен донорлықтың символына айналды).

== Тағы қараңыз ==
* [[Емдеу]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ішкі аурулар]]</text>
      <sha1>974lblxyx5ecs7zp5m0wvkkvvkzd4ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санья қаласы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761962</id>
    <revision>
      <id>3578074</id>
      <parentid>3574515</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рысмаханов Курманбек</username>
        <id>179510</id>
      </contributor>
      <origin>3578074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35477" sha1="t4qfwsesno8o3ednh0na2n95gjteib5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}}

{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Санья 
 |шынайы атауы            = {{lang-zh|三亚市}} &lt;center&gt;Sā nyà&lt;/center&gt;
 |сурет                   = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қытай 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 
  |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Хайнань 
 |кестедегі аймақ         = Хайнань  
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = КПК қалалық хатшысы
 |басшысы                  = Цзян Сисиан
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1919,58
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қытай тілі
  |тұрғыны                = {{өсім}}1 037 396
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 540
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфесионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +8
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = +86
 |пошта индексі           = 572100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль оды         = 琼B
 |ортаққордағы санаты     = Sanya
 |сайты                   = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} 
 |сайт тілі             =
}}
'''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаларының бірі .
==Тарихы==
Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен.

[[Таң әулеті]] кезінде, бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапарында аялдама ретінде пайдаланған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===20-ғасыр=== 
[[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]]
[[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді.

[[1958 жыл]]ы Ясяньнің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді, әрі Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп, үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]]
Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші ең оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан.

Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөліністері ==
[[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға және төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
! colspan=&quot;6&quot; | Карта
|-
| colspan=&quot;6&quot; | &lt;div style=&quot;position: relative&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
{{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} 
{{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}}
{{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}}
{{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}}
{{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}}
{{Image label end}}
&lt;/div&gt;
|-
! Аудан
! Қытайша
! Ханьюй пиньинь
! Халық саны&lt;br /&gt;{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}}
! Аумағы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Тығыздығы&lt;br /&gt;(адам/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|[[Цзиян ауданы|Цзиян]]
|{{lang|zh-hans|吉阳区}}
|Jíyáng Qū
|257 061
|372
|691,02
|-
|[[Тянья ауданы|Тянья]]
|{{lang|zh-hans|天涯区}}
|Tiānyá Qū
|269 935
|944
|285,94
|-
|[[Хайтан ауданы|Хайтан]]
|{{lang|zh-hans|海棠区}}
|Hǎitáng Qū
|76 562
|255
|300,24
|-
|[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]]
|{{lang|zh-hans|崖州区}}
|Yázhōu Qū
|160 000
|347
|460,10
|}

== Туризм ==
[[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]]

Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүйлер]] желілері кеңінен орналасқан. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді.

Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағаның тым жоғары алынатыны туралы шағымдарға байланысты,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.&lt;ref&gt;{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты.

Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр.

[[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.&lt;ref&gt;2016. {{cite web |title=&quot;Санья&quot; |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景&quot;|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Көлік жүйесі ==
Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған.

Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды.

=== Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы ===
[[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады.

=== Трамвай ===
{{main|Санья трамвайы}}
[[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]]
Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&amp;nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды.

== Экономика және әлеуметтік қызметтер ==

=== Ауруханалар ===
2019 жылғы наурыз айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}}

[[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  
Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}}

Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}}

=== Медициналық туризм ===
Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt; Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==

=== Колледждер мен университеттер ===

[[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер.

=== Бастауыш және орта мектептер ===
Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.&lt;ref name=Educitysite&gt;&quot;[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}&quot; (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.&lt;/ref&gt;

Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Баи бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».&lt;ref name=Educitysite/&gt; Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.&lt;ref name=Educitysite/&gt;

[[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}}

== Іс-шаралар ==

Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді:
* [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар.
* [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]].
* [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты).
* [[2011 жылғы БРИКС саммиті]].
* [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары).
* [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары.
* [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы.
* [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары.
* [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]].
* [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы.
* [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Туысқан қалалар ==
Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Ел !! Қала !! Күні
|-
| {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]]
|-
| {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]]
|-
| {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]]
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]]
|-
| {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]]
|-
| {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]]
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]]
|-
| {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі
Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы
Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі
Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]]
Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі
Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті
Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй
Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы
Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі
&lt;/gallery&gt;

''Тағы қараңыз''</text>
      <sha1>t4qfwsesno8o3ednh0na2n95gjteib5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578094</id>
      <parentid>3578074</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауруханалар */</comment>
      <origin>3578094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35485" sha1="nboz8knb6sk3jjcdc2fm9foebq3vmlb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}}

{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Санья 
 |шынайы атауы            = {{lang-zh|三亚市}} &lt;center&gt;Sā nyà&lt;/center&gt;
 |сурет                   = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қытай 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 
  |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Хайнань 
 |кестедегі аймақ         = Хайнань  
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = КПК қалалық хатшысы
 |басшысы                  = Цзян Сисиан
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1919,58
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қытай тілі
  |тұрғыны                = {{өсім}}1 037 396
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 540
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфесионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +8
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = +86
 |пошта индексі           = 572100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль оды         = 琼B
 |ортаққордағы санаты     = Sanya
 |сайты                   = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} 
 |сайт тілі             =
}}
'''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаларының бірі .
==Тарихы==
Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен.

[[Таң әулеті]] кезінде, бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапарында аялдама ретінде пайдаланған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===20-ғасыр=== 
[[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]]
[[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді.

[[1958 жыл]]ы Ясяньнің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді, әрі Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп, үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]]
Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші ең оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан.

Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөліністері ==
[[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға және төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
! colspan=&quot;6&quot; | Карта
|-
| colspan=&quot;6&quot; | &lt;div style=&quot;position: relative&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
{{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} 
{{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}}
{{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}}
{{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}}
{{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}}
{{Image label end}}
&lt;/div&gt;
|-
! Аудан
! Қытайша
! Ханьюй пиньинь
! Халық саны&lt;br /&gt;{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}}
! Аумағы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Тығыздығы&lt;br /&gt;(адам/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|[[Цзиян ауданы|Цзиян]]
|{{lang|zh-hans|吉阳区}}
|Jíyáng Qū
|257 061
|372
|691,02
|-
|[[Тянья ауданы|Тянья]]
|{{lang|zh-hans|天涯区}}
|Tiānyá Qū
|269 935
|944
|285,94
|-
|[[Хайтан ауданы|Хайтан]]
|{{lang|zh-hans|海棠区}}
|Hǎitáng Qū
|76 562
|255
|300,24
|-
|[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]]
|{{lang|zh-hans|崖州区}}
|Yázhōu Qū
|160 000
|347
|460,10
|}

== Туризм ==
[[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]]

Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүйлер]] желілері кеңінен орналасқан. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді.

Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағаның тым жоғары алынатыны туралы шағымдарға байланысты,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.&lt;ref&gt;{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты.

Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр.

[[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.&lt;ref&gt;2016. {{cite web |title=&quot;Санья&quot; |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景&quot;|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Көлік жүйесі ==
Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған.

Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды.

=== Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы ===
[[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады.

=== Трамвай ===
{{main|Санья трамвайы}}
[[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]]
Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&amp;nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды.

== Экономика және әлеуметтік қызметтер ==

=== Ауруханалар ===
[[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}}

[[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  
Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}}

Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}}

=== Медициналық туризм ===
Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt; Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==

=== Колледждер мен университеттер ===

[[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер.

=== Бастауыш және орта мектептер ===
Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.&lt;ref name=Educitysite&gt;&quot;[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}&quot; (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.&lt;/ref&gt;

Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Баи бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».&lt;ref name=Educitysite/&gt; Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.&lt;ref name=Educitysite/&gt;

[[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}}

== Іс-шаралар ==

Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді:
* [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар.
* [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]].
* [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты).
* [[2011 жылғы БРИКС саммиті]].
* [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары).
* [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары.
* [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы.
* [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары.
* [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]].
* [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы.
* [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Туысқан қалалар ==
Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Ел !! Қала !! Күні
|-
| {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]]
|-
| {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]]
|-
| {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]]
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]]
|-
| {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]]
|-
| {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]]
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]]
|-
| {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі
Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы
Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі
Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]]
Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі
Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті
Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй
Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы
Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі
&lt;/gallery&gt;

''Тағы қараңыз''</text>
      <sha1>nboz8knb6sk3jjcdc2fm9foebq3vmlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578115</id>
      <parentid>3578094</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] ([[Қатысушы талқылауы:Рысмаханов Курманбек|талқылауы]]) істеген нөмір 3578074 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3578115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35456" sha1="gmzijozccwhq09v13iw1sn19czp1bt4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}}

{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Санья 
 |шынайы атауы            = {{lang-zh|三亚市}} &lt;center&gt;Sā nyà&lt;/center&gt;
 |сурет                   = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қытай 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 
  |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Хайнань 
 |кестедегі аймақ         = Хайнань  
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = КПК қалалық хатшысы
 |басшысы                  = Цзян Сисиан
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1919,58
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қытай тілі
  |тұрғыны                = {{өсім}}1 037 396
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 540
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфесионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +8
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = +86
 |пошта индексі           = 572100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль оды         = 琼B
 |ортаққордағы санаты     = Sanya
 |сайты                   = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} 
 |сайт тілі             =
}}
'''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаларының бірі .
==Тарихы==
Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен.

[[Таң әулеті]] кезінде, бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапарында аялдама ретінде пайдаланған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===20-ғасыр=== 
[[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]]
[[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді.

[[1958 жыл]]ы Ясяньнің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді, әрі Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп, үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
[[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]]
Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші ең оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан.

Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөліністері ==
[[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға және төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
! colspan=&quot;6&quot; | Карта
|-
| colspan=&quot;6&quot; | &lt;div style=&quot;position: relative&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
{{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} 
{{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}}
{{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}}
{{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}}
{{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}}
{{Image label end}}
&lt;/div&gt;
|-
! Аудан
! Қытайша
! Ханьюй пиньинь
! Халық саны&lt;br /&gt;{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}}
! Аумағы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Тығыздығы&lt;br /&gt;(адам/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|[[Цзиян ауданы|Цзиян]]
|{{lang|zh-hans|吉阳区}}
|Jíyáng Qū
|257 061
|372
|691,02
|-
|[[Тянья ауданы|Тянья]]
|{{lang|zh-hans|天涯区}}
|Tiānyá Qū
|269 935
|944
|285,94
|-
|[[Хайтан ауданы|Хайтан]]
|{{lang|zh-hans|海棠区}}
|Hǎitáng Qū
|76 562
|255
|300,24
|-
|[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]]
|{{lang|zh-hans|崖州区}}
|Yázhōu Qū
|160 000
|347
|460,10
|}

== Туризм ==
[[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]]

Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүйлер]] желілері кеңінен орналасқан. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді.

Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағаның тым жоғары алынатыны туралы шағымдарға байланысты,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.&lt;ref&gt;{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты.

Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр.

[[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.&lt;ref&gt;2016. {{cite web |title=&quot;Санья&quot; |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景&quot;|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Көлік жүйесі ==
Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған.

Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды.

=== Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы ===
[[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады.

=== Трамвай ===
{{main|Санья трамвайы}}
[[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]]
Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&amp;nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды.

== Экономика және әлеуметтік қызметтер ==

=== Ауруханалар ===
[[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}}

[[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  
Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}}

Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}}

=== Медициналық туризм ===
Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt; Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==

=== Колледждер мен университеттер ===

[[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер.

=== Бастауыш және орта мектептер ===
Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.&lt;ref name=Educitysite&gt;&quot;[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}&quot; (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.&lt;/ref&gt;

Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Баи бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».&lt;ref name=Educitysite/&gt; Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.&lt;ref name=Educitysite/&gt;

[[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}}

== Іс-шаралар ==

Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді:
* [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар.
* [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]].
* [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты).
* [[2011 жылғы БРИКС саммиті]].
* [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары).
* [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары.
* [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы.
* [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары.
* [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]].
* [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы.
* [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Туысқан қалалар ==
Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Ел !! Қала !! Күні
|-
| {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]]
|-
| {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]]
|-
| {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]]
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]]
|-
| {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]]
|-
| {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]]
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]]
|-
| {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|}

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі
Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы
Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі
Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]]
Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі
Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті
Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй
Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы
Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>gmzijozccwhq09v13iw1sn19czp1bt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3578010</id>
      <parentid>3577411</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3578010</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="8fb9x6ly7aiy1xnw0rwxv558o7e5rkn" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 243044,
	&quot;pages&quot;: 664637,
	&quot;edits&quot;: 3574290,
	&quot;users&quot;: 176013,
	&quot;activeusers&quot;: 444,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8678
}</text>
      <sha1>8fb9x6ly7aiy1xnw0rwxv558o7e5rkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user 300365a43c89298cc0927b406579c709</title>
    <ns>3</ns>
    <id>772227</id>
    <revision>
      <id>3578021</id>
      <parentid>3536889</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T19:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AccountVanishRequests</username>
        <id>160572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Ungernkhan12370]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 300365a43c89298cc0927b406579c709]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Ungernkhan12370|Ungernkhan12370]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 300365a43c89298cc0927b406579c709|Renamed user 300365a43c89298cc0927b406579c709]]&quot;</comment>
      <origin>3536889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="in479rn7byj7y4xfmtxsmhvtdrfrh95" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ungernkhan12370}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 01:06, 2026 ж. қаңтардың 11 (+05)</text>
      <sha1>in479rn7byj7y4xfmtxsmhvtdrfrh95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарттарға мұнда орын жоқ (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773003</id>
    <revision>
      <id>3578191</id>
      <parentid>3542317</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12673" sha1="7g853afw6280jle75lxvlbey8yc3ej7" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы        = Қарттарға мұнда орын жоқ
 |Шынайы атауы         = No Country for Old Men
 |Суреті               = Қарттарға мұнда орын жоқ.webp
 |Сурет ені            = 230
 |Сурет атауы          = Фильм постері
 |Жанры                = [[триллер]], [[нео-вестерн]], [[криминалдық фильм]], [[драма]]
 |Режиссёрі            = [[Ағайынды Коэн|Джоэл Коэн]]&lt;br&gt;[[Ағайынды Коэн|Итан Коэн]]
 |Продюсері            = Скотт Рудин&lt;br&gt;Итан Коэн&lt;br&gt;Джоэл Коэн
 |Сценарист            = Джоэл Коэн&lt;br&gt;Итан Коэн&lt;br&gt;[[Кормак Маккарти]] (роман)
 |Актерлер             = [[Томми Ли Джонс]]&lt;br&gt;[[Хавьер Бардем]]&lt;br&gt;[[Джош Бролин]]&lt;br&gt;[[Келли Макдональд]]&lt;br&gt;[[Вуди Харрельсон]]
 |Операторы            = [[Роджер Дикинс]]
 |Композиторы          = Картер Бёруэлл
 |Компания             = [[Miramax Films]]&lt;br&gt;[[Paramount Vantage]]&lt;br&gt;Scott Rudin Productions&lt;br&gt;Mike Zoss Productions
 |Дистрибьютор         = [[Miramax Films]]&lt;br&gt;[[Paramount Pictures]]
 |Ұзақтығы             = 122 мин
 |Бюджеті              = $25 млн
 |Түсім                = $171.6 млн
 |Мемлекет             = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                 = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл                  = 2007
 |Алдыңғы фильм        = 
 |Келесі фильм         = 
 |imdb_id              = 0477348
 |Сайты                = 
}}
«'''Қарттарға мұнда орын жоқ'''»&lt;ref&gt;[https://unicoplay.com/watch/qarttarga-munda-oryn-zhoq Unico Play қазақша дыбыстамасы]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|No Country for Old Men}}) — режиссерлер [[Ағайынды Коэн|Джоэл және Итан Коэндердің]] 2007 жылы жарық көрген нео-вестерн жанрындағы криминалдық триллері. Фильм америкалық жазушы [[Кормак Маккарти]]дің аттас романына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,20158940,00.html|title=No Country for Old Men|first=Lisa|last=Schwarzbaum|date=November 7, 2007|work=EW|access-date=January 4, 2004|archive-date=October 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022165150/http://www.ew.com/ew/article/0,,20158940,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

Фильм желісі 1980-ші жылдардағы Батыс [[Техас]]та өрбиді. Оқиға кездейсоқ есірткі мәмілесінің қанды ізіне тап болған ардагер Льюэллин Мосс ([[Джош Бролин]]) ақша толы чемоданды тауып алғаннан кейін басталады. Оның соңына ешқандай аяушылықты білмейтін, өзіндік қатал қағидалары бар жалдамалы қанішер Антон Чигур ([[Хавьер Бардем]]) түседі. Сонымен қатар, ескі заманның адамы, шериф Эд Том Белл ([[Томми Ли Джонс]]) болып жатқан қатыгездікті тоқтатуға тырысады, бірақ ол өзгерген әлемнің зұлымдығына қарсы тұрудың қиындығын сезінеді.

«Қарттарға мұнда орын жоқ» фильмін түсірумен және қаржыландырумен американдық [[Miramax Films]] және [[Paramount Vantage]] студиялары айналысты. Түсірілім жұмыстары негізінен [[Техас]] және [[Нью-Мексико]] штаттарында өтті.

Фильмнің әлемдік премьерасы 2007 жылы 19 мамырда [[Канн кинофестивалі]]нде өтті. Туынды киносыншылардың ерекше жоғары бағасына ие болды. Фильм бүкіл әлем бойынша 171 миллион доллардан астам қаражат жинап, бюджетін жеті есеге жуық ақтады. «Қарттарға мұнда орын жоқ» 21-ші ғасырдың ең үздік фильмдерінің бірі ретінде мойындалып, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының сегіз номинациясына ұсынылып, төрт басты мүсіншені («[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссура]]», «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]» және [[Хавьер Бардем]] үшін «[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]») жеңіп алды.

2024 жылы бұл туынды «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылып, [[Конгресс кітапханасы]]ның  [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалды.&lt;ref name=&quot;2024NFR&quot;&gt;{{cite web|title=25 Films Added to National Film Registry for Preservation|url= https://newsroom.loc.gov/news/25-films-named-to-national-film-registry-for-preservation/s/55d5285d-916f-4105-b7d4-7fc3ba8664e3|date=December 17, 2024|access-date=December 17, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deadline.com/2024/12/national-film-registry-2024-1236205258/ National Film Registry Adds 25 Titles for 2024 - Deadline]&lt;/ref&gt;

Фильм өзінің терең философиялық астарымен, минималистік саундтрегімен (фильмде музыка дерлік қолданылмайды) және Хавьер Бардемнің сомдауындағы кино тарихындағы ең қорқынышты кейіпкерлердің бірі — Антон Чигур арқылы ерекшеленеді. Туынды заманның өзгеруі, зұлымдықтың табиғаты және тағдырдың жазмышы сияқты күрделі тақырыптарды қозғайды.

== Сюжеті ==
1980 жылдың маусымы. Батыс [[Техас]]тың иен даласында аяусыз қанішер Антон Чигур қолға түсіп, жергілікті шерифтің көмекшісін буындырып өлтіреді де, қашып шығады. Ол жолда кездескен көлікті тартып алып, жүргізушісін пневматикалық тапаншамен (мал союға арналған құралмен) өлтіріп, сапарын жалғастырады.

Сол уақытта [[Вьетнам соғысы]]ның ардагері Льюэллин Мосс тауда бөкен аулап жүріп, шөл далада атыс болып өткен жердің үстінен түседі. Ол жерден есірткі таситын бірнеше мәйітті, жаралы мексикалықты және есірткі тиелген жүк көлігін табады. Оқиға орнынан сәл алыс жерден Мосс тағы бір мәйітті және ішінде 2 миллион доллар ақшасы бар чемоданды тауып алады. Ол ақшаны үйіне алып кетеді. Алайда түнде су сұрап жатқан жаралы мексикалыққа су беру үшін оқиға орнына қайта оралғанда, оны қылмыскерлер байқап қалып, соңына түседі. Мосс қашып құтылғанымен, көлігін тастап кетуге мәжбүр болады.

Соңына Антон Чигур мен мексикалық бандиттер түскенін түсінген Мосс әйелі Карла Джинді анасының үйіне жіберіп, өзі ақшамен бірге қашады. Ақша салынған чемоданның ішіне жасырылған радиотаратқыштың көмегімен Чигур Мосстың ізіне түседі. Олардың арасындағы қақтығыстар қонақүйлер мен көшелердегі қанды атыстарға ұласады.

Осы оқиғалардың ортасында зейнетке шығуға жақындаған қарт шериф Эд Том Белл жүреді. Ол заманның өзгергенін, қылмыскерлердің бұрынғыдан бетер қатыгез болып бара жатқанын сезеді. Белл Моссты аман алып қалуға тырысады, бірақ үнемі оқиға орнына кешігіп келеді.

Мосс [[Эл Пасо|Эль-Пасо]] қаласындағы қонақүйде мексикалықтардың қолынан қаза табады. Чигур болса ақшаны алып, ізін суытады. Фильмнің соңында Антон Чигур Мосстың жесірі Карла Джиннің алдынан шығады. Ол әйелдің тағдырын шешу үшін тиын лақтырады, бірақ Карла Джин «бұл таңдауды тиын емес, сенің өзің жасап тұрсың» деп бас тартады. Чигур үйден шыққанда аяқ киімін тексереді (бұл оның әйелді өлтіргенін меңзейді).

Соңғы көріністе зейнетке шыққан шериф Белл әйеліне өзі көрген екі түсін айтып береді. Екі түсі де баяғыда қайтыс болған әкесі туралы. Бұл түстер мен шерифтің ойлары фильмнің басты тақырыбы — ескі заман адамының жаңа әлемдегі қатыгездік пен зұлымдық алдындағы дәрменсіздігін ашады.

== Рольдерде ==
{{div col}}
* [[Томми Ли Джонс]] — Эд Том Белл
* [[Хавьер Бардем]] — Антон Чигур
* [[Джош Бролин]] — Льюэллин Мосс
* [[Вуди Харрельсон]] — Карсон Уэллс
* Келли Макдональд — Карла Джин Мосс
* Гаррет Диллахант — Уэнделл
* Тесс Харпер — Лоретта Белл
* Барри Корбин — Эллис
* Стивен Рут — Уэллсті жалдаған адам
* Роджер Бойс — Эль-Пасо шерифі
* Бет Грант — Карла Джиннің анасы
* Ана Ридер — бассейн жанындағы әйел
* Мэтт Гейстлер — бассейн жанындағы ер адам
* Джош Блэйлок пен Калеб Джонс — велосипед мінген балалар
* Джин Джонс — жанармай бекетінің иесі
* Кэти Ламкин — Desert Aire менеджері
{{div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0477348}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:Ағайынды Коэн фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:2007 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:АҚШ вестерн фильмдері]]
[[Санат:АҚШ криминалды фильмдері]]
[[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:BAFTA сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Miramax Films фильмдері]]
[[Санат:Paramount Vantage фильмдері]]</text>
      <sha1>7g853afw6280jle75lxvlbey8yc3ej7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жақсы жігіттер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773081</id>
    <revision>
      <id>3577939</id>
      <parentid>3543885</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16895" sha1="r5yz51hbjnzzeczonpr2an627rmsevr" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы          = Жақсы жігіттер
 |Шынайы атауы           = Goodfellas
 |Суреті                 = Goodfellas.webp
 |Сурет ені              = 230
 |Сурет атауы            = Фильм постері
 |Жанры                  = [[криминал (жанр)|криминалдық фильм]], [[драма]], [[биографиялық фильм]]
 |Режиссёрі              = [[Мартин Скорсезе]]
 |Продюсері              = Ирвин Уинклер
 |Сценарист              = Николас Пиледжи&lt;br&gt;[[Мартин Скорсезе]]
 |Актерлер               = [[Роберт Де Ниро]]&lt;br&gt;[[Рэй Лиотта]]&lt;br&gt;[[Джо Пеши]]&lt;br&gt;[[Лоррейн Бракко]]&lt;br&gt;[[Пол Сорвино]]
 |Операторы              = Михаэль Балльхаус
 |Композиторы            = Пит Таунсенд
 |Компания               = [[Warner Bros.]]&lt;br&gt; Irwin Winkler Productions
 |Дистрибьютор           = Warner Bros.
 |Ұзақтығы               = 145 мин
 |Бюджеті                = $25 млн
 |Түсім                  = $47 млн
 |Мемлекет               = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл                    = 1990
 |Алдыңғы фильм          = 
 |Келесі фильм           = 
 |imdb_id                = 0099685
 |Сайты                  = 
}}
'''«Жақсы жігіттер»''' ({{lang-en|Goodfellas}}) — режиссер [[Мартин Скорсезе]]нің 1990 жылы жарық көрген криминалдық драмасы. Фильм Николас Пиледжидің «Ақылды» (Wiseguy) атты деректі романына негізделген. Скорсезе мен Пиледжи сценарийді бірлесіп жазып, мафия әлемінің шынайы тұрмыс-тіршілігін экранға шығарды.

Фильм желісі Генри Хилл ([[Рэй Лиотта]]) есімді кейіпкердің өмірі арқылы баяндалады. Ол бала кезінен гангстер болуды армандап, [[Бруклин]]дегі [[мафия]]лық топтың құрамына енеді. Оқиға Хилл мен оның серіктестері — қатыгез Томми Девито ([[Джо Пеши]]) және тәжірибелі Джимми Конвейдің ([[Роберт Де Ниро]]) қылмыс әлеміндегі жолы, табысқа жетуі және кейіннен құлдырауы туралы баяндайды. Фильм мафияның ішкі тәртібін, сатқындық пен есірткі саудасының зардаптарын шынайы түрде көрсетеді.

«Жақсы жігіттер» фильмін қаржыландырумен және таратумен американдық [[Warner Bros.]] студиясы айналысты. Түсірілім жұмыстары негізінен [[Нью-Йорк]] қаласында және оның маңында өтті. Мартин Скорсезе фильмде кадр сыртындағы дауыс пен жылдам монтаж әдістерін шебер қолданып, қылмыстық өмірдің динамикасын жеткізе білді.

Фильмнің әлемдік премьерасы 1990 жылы 9 қыркүйекте [[Венеция кинофестивалі]]нде өтті, онда Скорсезе «Үздік режиссер» жүлдесін иеленді. Прокатта фильм 47 миллион долларға жуық қаражат жинап, киносыншылардың зор ілтипатына бөленді. Туынды «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының алты номинациясына ұсынылып, Джо Пеши [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|үздік көмекші актер]] мүсіншесін жеңіп алды. Сондай-ақ, фильм бес [[BAFTA]] сыйлығын, соның ішінде «Үздік фильм» марапатын иеленді.

Туынды кино өнеріндегі гангстерлік жанрдың эталоны болып саналады. Әсіресе, «Копакабана» түнгі клубына бір кадрмен (монтажсыз) түсірілген кіру көрінісі операторлық өнердің үздік үлгілерінің бірі ретінде танылды. Фильмдегі музыкалық сүйемелдеу сол дәуірдің атмосферасын дәл беру үшін мұқият таңдалған.

«Жақсы жігіттер» барлық уақыттағы ең үздік криминалдық фильмдердің бірі болып есептеледі. 2000 жылы [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танып, [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|access-date=October 8, 2020|website=Library of Congress|archive-date=April 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403175921/https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[IMDb]] сайтындағы [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм|ең жоғары бағаланған 250 фильмнің]] тізімінде тұрақты түрде алғашқы жиырмалықтың қатарында орналасып келеді.

== Сюжеті ==
Фильм 1955 жылдан 1980 жылға дейінгі аралықты қамтиды және Генри Хиллдің қылмыс әлеміндегі жолын баяндайды. [[Бруклин]]де өскен жас Генри жергілікті [[мафия]] басшысы Поли Сисероның қол астында жұмыс істей бастайды. Ол гангстерлердің сән-салтанатты өміріне қызығып, «ешқашан қарапайым жұмысшы болғысы келмейтінін» түсінеді.

Уақыт өте келе Генри мафияның сенімді мүшелері — байсалды әрі тәжірибелі Джимми Конвей және қатыгез, қызуқанды Томми Девитомен достасады. Олар бірге ірі ұрлықтар жасап, қылмыс әлемінде бедел жинайды. Генри Карен есімді қызға үйленіп, отбасын құрады, бірақ оның заңсыз әрекеттері мен жасырын өмірі отбасылық қарым-қатынасына әсер етеді.

1970 жылы Томми мен Джимми мафияның «қол тигізуге болмайтын» мүшесі Билли Баттсты өлтіріп қояды. Бұл оқиға олардың мафия ішіндегі жағдайын қиындатады, өйткені мұндай қылмыс өліммен жазалануы мүмкін еді. Соған қарамастан, олар 1978 жылы Джон Кеннеди атындағы халықаралық әуежайда орналасқан «[[Lufthansa]]» компаниясының жүк терминалына тарихтағы ең ірі тонаулардың бірін ұйымдастырып, миллиондаған долларды ұрлайды.

Ұрлықтан кейін Джимми істің беті ашылып кетуінен қорқып, операцияға қатысқан өз серіктестерін бірінен соң бірін өлтіре бастайды. Осы уақытта Генри Полидің тыйымына қарамастан есірткі саудасымен айналысып, [[ФТБ]] назарына ілігеді. Есірткіге тәуелділік пен үнемі қудалауда жүру Генриді тығырыққа тірейді.

Фильмнің соңында Томми мафия заңын бұзғаны үшін (Билли Баттстың өлімі үшін) өлтіріледі. Генри [[ФТБ]] қолына түсіп, өз достарының оны өлтірмекші болып жүргенін түсінеді. Өз өмірін сақтап қалу үшін ол мафияның «үндемеу» (омерта) заңын бұзып, мемлекеттік куәгер болуға келіседі. Оның айғақтары арқылы Поли мен Джимми түрмеге жабылады. Генри куәгерлерді қорғау бағдарламасы бойынша жаңа есіммен қарапайым өмір бастауға мәжбүр болады, бірақ ол өзінің өткендегі «даңқты» өмірін әрқашан аңсап өтеді.

== Рөлдерде ==
{{div col}}
* [[Роберт Де Ниро]] — Джимми Конвей
* [[Рэй Лиотта]] — Генри Хилл
** Кристофер Серроне — Генри бала кезінде
* [[Джо Пеши]] — Томми Девито
** Джозеф Д’Онофрио — Томми бала кезінде
* Лоррейн Бракко — Карен Хилл
* Пол Сорвино — Поли Сисеро
* Фрэнк Сиверо — Фрэнки Карбоне
* Тони Дарроу — Сонни Банз
* Майк Старр — Френчи
* Фрэнк Винсент — Билли Баттс
* Чак Лоу — Моррис Кесслер
* Фрэнк ДиЛео — Тадди Сисеро
* Хенни Янгман — өзін-өзі сомдайды
* Джина Мастроджакомо — Дженис Росси
* Кэтрин Скорсезе — Томмидің анасы
* Чарльз Скорсезе — Винни
* Сюзанн Шепард — Кареннің анасы
* Деби Мейзар — Сэнди
* Марго Уинклер — Белль Кесслер
* Уэлкер Уайт — Лоис Бёрд
* Джерри Вейл — өзін-өзі сомдайды
* Джули Гарфилд — Микки Конвей
* Элейн Каган — Генридің анасы
* Бо Старр — Генридің әкесі
* Кевин Корриган — Майкл Хилл
* Майкл Империоли — Спайдер
* Робби Винтон — Бобби Винтон
* Джон Уильямс — Джонни Ростбиф
* Иллиана Дуглас — Рози
* Фрэнк Пеллегрино — Джонни Дио
* Тони Сирико — Тони Стэкс
* [[Сэмюэль Л. Джексон]] — Стэкс Эдвардс
* Пол Херман — Дилер
* Эдвард Макдональд — өзін-өзі сомдайды
* Луис Эпполито — Жуан Энди
* Тони Лип — Фрэнки Уоп
* Тони Пауэрс — «Джимми-екі-рет»
* Винсент Пасторе — киім ілгіш ұстаған адам
* Тобин Белл — шартты түрде босату жөніндегі инспектор
* Исайя Уитлок-кіші — дәрігер
* Бо Дитл — тұтқындаушы есірткі полициясы
* Винсент Галло — Генридің 70-жылдардағы серігі
{{div col end}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]
|[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
|Ирвин Уинклер
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
|[[Мартин Скорсезе]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
|[[Джо Пеши]]
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
|Лоррейн Бракко
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
|Мартин Скорсезе және Николас Пиледжи
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
|Тельма Шунмейкер
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[Алтын глобус]]
|Үздік фильм (драма)
|Мартин Скорсезе және Ирвин Уинклер
|{{Номинация}}
|-
|Үздік режиссер
|Мартин Скорсезе
|{{Номинация}}
|-
|Үздік көмекші актер
|Джо Пеши
|{{Номинация}}
|-
|Үздік көмекші актриса 
|Лоррейн Бракко
|{{Номинация}}
|-
|Үздік сценарий
|Мартин Скорсезе және Николас Пиледжи
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|[[BAFTA]]
|Үздік фильм
|Мартин Скорсезе және Ирвин Уинклер
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік режиссер
|Мартин Скорсезе
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік бейімделген сценарий
|Мартин Скорсезе және Николас Пиледжи
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік актер
|[[Роберт Де Ниро]]
|{{Номинация}}
|-
|Үздік монтаж
|Тельма Шунмейкер
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік операторлық жұмыс
|Михаэль Балльхаус
|{{Номинация}}
|-
|Үздік костюм дизайны
|Ричард Бруно
|{{Жеңіс}}
|-
|АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы
|Үздік режиссер (толықметражды фильм)
|Мартин Скорсезе
|{{Номинация}}
|-
|АҚШ сценарийшілер гильдиясының сыйлығы
|Үздік бейімделген сценарий
|Мартин Скорсезе және Николас Пиледжи
|{{Номинация}}
|-
|[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]
|Үздік шетелдік фильм
|Мартин Скорсезе және Ирвин Уинклер
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Венеция кинофестивалі]]
|«Күміс арыстан» (үздік режиссер)
|Мартин Скорсезе
|{{Жеңіс}}
|-
|Көрермендер көзайымы сыйлығы
|Мартин Скорсезе
|{{Жеңіс}}
|-
|Filmcritica «Bastone Bianco» сыйлығы
|Мартин Скорсезе
|{{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0099685}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мартин Скорсезе фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:1990 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ өмірбаяндық фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қылмыстық драма фильмдері]]
[[Санат:Гангстерлік фильмдер]]
[[Санат:Мафия туралы фильмдер]]
[[Санат:Есірткі саудасы туралы фильмдер]]
[[Санат:BAFTA сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]</text>
      <sha1>r5yz51hbjnzzeczonpr2an627rmsevr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Психо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773137</id>
    <revision>
      <id>3577946</id>
      <parentid>3543301</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26048" sha1="oh3zhyccjes4837ygg9h5pb28ucely7" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы          = Психо
 |Шынайы атауы           = Psycho
 |Суреті                 = Psycho (1960) theatrical poster (retouched).jpg 
 |Сурет ені              = 230
 |Сурет атауы            = Фильм постері
 |Жанры                  = [[психологиялық хоррор]], [[триллер]]
 |Режиссёрі              = [[Альфред Хичкок]]
 |Продюсері              = [[Альфред Хичкок]]
 |Сценарист              = Джозеф Стефано&lt;br&gt;[[Роберт Блох]] (роман)
 |Актерлер               = [[Энтони Перкинс]]&lt;br&gt;[[Джанет Ли]]&lt;br&gt;Вера Майлз&lt;br&gt;Джон Гэвин
 |Операторы              = Джон Л. Расселл
 |Композиторы            = [[Бернард Херрманн]]
 |Компания               = Shamley Productions
 |Дистрибьютор           = Paramount Pictures
 |Ұзақтығы               = 109 мин
 |Бюджеті                = $806 947
 |Түсім                  = $50 млн
 |Мемлекет               = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл                    = 1960
 |Алдыңғы фильм          = 
 |Келесі фильм           = 
 |imdb_id                = 0054215
 |Сайты                  = 
}}
«'''Психо'''» ({{lang-en|Psycho}}) — режиссер [[Альфред Хичкок]]тың 1960 жылы жарық көрген психологиялық хоррор-триллері. [[Роберт Блох]]тың аттас романына негізделген бұл туынды кино тарихындағы ең танымал фильмдердің бірі және заманауи «слэшер» жанрының бастауы болып саналады.

Фильм желісі фирма ақшасын ұрлап, қаладан қашып кеткен Мэрион Крейннің ([[Джанет Ли]]) тарихынан басталады. Ол жаңбырлы түнде жол жиегіндегі оқшауланған Бейтс мотеліне тоқтайды. Мұнда Мэрион мотель иесі, анасының қатал бақылауында жүрген сыпайы жас жігіт Норман Бейтспен ([[Энтони Перкинс]]) танысады. Фильмнің сюжеті күтпеген жерден бағытын өзгертіп, Мэрионның жоғалып кетуіне байланысты жұмбақ тергеуге және Норман Бейтстің қорқынышты құпиясын ашуға ұласады. Режиссер көрерменді үнемі шиеленісте ұстай отырып, адам психологиясының қараңғы тұстарын шебер көрсетеді.

Фильмді қаржыландырумен Хичкоктың жеке Shamley Productions компаниясы айналысты, ал дистрибуциясын [[Paramount Pictures]] атқарды. Түсірілім жұмыстары аз бюджетпен және ақ-қара түсті таспада жүргізілді. Альфред Хичкок фильмде инновациялық монтаж әдістерін, күтпеген сюжеттік бұрылыстарды (твист) және дыбыстық эффектілерді қолдану арқылы триллер жанрының жаңа стандарттарын қалыптастырды.

«Психо» фильмінің премьерасы 1960 жылы 16 маусымда Нью-Йоркте өтті. Бастапқыда сыншылардың пікірі екіге жарылғанымен, фильм прокатта орасан зор табыс тауып, уақыт өте келе әлемдік классика деп танылды. Бюджеті бар-жоғы 806 947 доллар (2025 жылғы инфляция бойынша 6,2 миллион доллар) бола тұра, фильм прокатты есепке алмағанның өзінде әлемдік кассада 50 миллион доллар (2025 жылғы инфляция бойынша 384,5 миллион доллар) жинады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.in2013dollars.com/us/inflation/1972?amount=50000000|title=$50 million in 1960 with 2025 inflation|website=Dollar inflation|access-date=20 July 2025}}&lt;/ref&gt; Туынды төрт «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» номинациясына, соның ішінде «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» (Хичкок) және «[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]» (Ли) санаттары бойынша ұсынылды.

Туынды өзінің көрнекі көріністерімен және композитор [[Бернард Херрманн]]ның дірілдеткен скрипка дыбыстарымен танымал. Әсіресе, «жуынатын бөлмедегі сахна» кино тарихында ең көп талқыланған және зерттелген кадрлардың бірі болып қала береді. Фильм визуалды бейнелер арқылы қорқыныш сезімін тудырудың эталоны болып табылады.

«Психо» барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің тізімінен тұрақты орын алады. 1992 жылы [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Marx|first1=Andy|last2=Wharton|first2=Dennis|date=December 4, 1992|title=Diverse pix mix picked|url=https://variety.com/1992/film/news/diverse-pix-mix-picked-101808/|access-date=August 4, 2020|work=Variety|archive-date=August 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804173846/https://variety.com/1992/film/news/diverse-pix-mix-picked-101808/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Көптеген сауалнамалар бойынша ол әлемдегі ең қорқынышты және ең ықпалды фильмдердің көшін бастап келеді.

[[Альфред Хичкок|Хичкок]] қайтыс болғаннан кейін, фильмнің бірнеше жалғасы жарық көрді: үш сиквел (Энтони Перкинстің қатысуымен түсірілген), телефильм-спин-офф, ремейк, сондай-ақ сериал-приквел.

== Сюжеті ==
[[Сурет:Psycho Theatrical Trailer (1960).webm|thumb|thumbtime=20|Фильмнің түпнұсқалық трейлері]]

Фильм [[Финикс]] қаласындағы хатшы Мэрион Крейннің (Джанет Ли) оқиғасынан басталады. Ол өзінің сүйіктісі Сэм Лумиспен (Джон Гэвин) үйленгісі келеді, бірақ олардың қаржылық жағдайы бұған жол бермейді. Бірде бастығы Мэрионға банкке өткізу үшін 40 000 доллар қолма-қол ақша береді. Мұндай мүмкіндікті пайдаланған Мэрион ақшаны ұрлап, қаладан қашып кетеді.

Жолда қатты жаңбыр жауып, көру қиындаған соң, ол тас жолдың жиегіндегі оқшауланған «Бейтс мотеліне» тоқтауға мәжбүр болады. Мотель иесі — ұяң әрі сыпайы жас жігіт Норман Бейтс (Энтони Перкинс). Норман Мэрионды кешкі асқа шақырып, өзінің үстем мінезді, аурушаң анасымен бірге төбедегі үйде тұратынын айтады. Бөлмесіне қайтқан Мэрион істеген ісіне өкініп, таңертең ақшаны қайтаруды ұйғарады. Алайда, ол жуынатын бөлмеде шомылып жатқанда, кенеттен пайда болған жұмбақ әйел оған пышақпен шабуыл жасап, өлтіріп кетеді. Норман болған жағдайға шошып, «анасының» қылмысын жасыру үшін Мэрионның денесі мен заттарын көлігіне салып, батпаққа батырып жібереді.

Фильмнің екінші бөлімінде Мэрионның әпкесі Лайла (Вера Майлз) мен сүйіктісі Сэм оны іздестіре бастайды. Оларға ұрланған ақшаны қайтару үшін жалдаған жеке детектив Арбогаст (Мартин Балсам) қосылады. Тергеу барысында Арбогаст та жұмбақ жағдайда қаза табады. Соңында Сэм мен Лайла мотельге келіп, Норман Бейтстің қорқынышты құпиясын ашады: Норманның анасы әлдеқашан қайтыс болған, ал Норман оның денесін сақтап, екіұдай тұлғаға (диссоциативті бірегейлік бұзылысы) айналған. Ол өзін кейде анасы ретінде сезініп, оның атынан қылмыстар жасап жүргені белгілі болады.

== Рөлдерде  ==
{{Фотоқатар|Anthony Perkins Psycho Publicity Photo (cropped).jpg|Janet Leigh Publicity.jpg|VERAMiles.jpg|Martin Balsam Film Still.jpg|мәтін =Актерлер құрамы: Энтони Перкинс, Джанет Ли, Вера Майлз, Мартин Балсам|color=white|е1=150|е2=145|е3=145|е4=160|borderstyle=none|align=right}}
* [[Энтони Перкинс]] — Норман Бейтс
* [[Джанет Ли]] — Мэрион Крейн
* Вера Майлз — Лайла Крейн
* Джон Гэвин — Сэм Лумис
* Мартин Балсам — жеке детектив Милтон Арбогаст
* Джон Макинтайр — шерифтің орынбасары Эл Чемберс
* Саймон Оукленд — доктор Ричман
* Фрэнк Албертсон — Том Кэссиди
* Пэт Хичкок — Кэролайн
* Вон Тейлор — Джордж Лоури
* Люрин Таттл — миссис Чемберс
* Джон Андерсон — Калифорниялық Чарли
* Морт Миллс — тас жол патрульінің офицері

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 20%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 10%;&quot; | Жыл
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 35%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 20%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 15%;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]
|rowspan=&quot;4&quot;|1961
|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
|[[Альфред Хичкок]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
|[[Джанет Ли]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара фильм)]]
|Джон Л. Расселл
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (ақ-қара фильм)]]
|Джозеф Хёрли, Роберт Клэтворти, Джордж Майло
|{{Номинация}}
|-
|[[Алтын глобус]]
|1961
|Үздік көмекші актриса
|[[Джанет Ли]]
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Эдгар Аллан По сыйлығы]]
|1961
|Үздік көркем фильм
|[[Джозеф Стефано]], [[Роберт Блох]]
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясы]]
|1961
|Үздік режиссерлік жетістік
|[[Альфред Хичкок]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы|АҚШ сценарийшілер гильдиясы]]
|1961
|Үздік драмалық сценарий
|Джозеф Стефано
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Сатурн марапаты|«Сатурн»]]
|2009
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«Universal Legacy Series»
|{{Жеңіс}}
|-
|2011
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«50th Anniversary Edition»
|{{Номинация}}
|-
|2013
|Үздік DVD/Blu-ray жинағы
|«Alfred Hitchcock: The Masterpiece Collection»
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Спутник сыйлығы|«Спутник»]]
|2005
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«Alfred Hitchcock: The Masterpiece Collection»
|{{Номинация}}
|-
|2008
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«Психо»
|{{Номинация}}
|}

== Рейтингтер ==
{{Рейтингтер
| атауы = Фильм рейтингтері
| state = expanded
| rev1 = [[AllMovie]]
| rev1Score = {{Рейтинг-5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.allmovie.com/movie/psycho-v39578/review |title=Psycho (1960) - Review by Mark Deming |website=[[AllMovie]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev2 = [[Роджер Эберт]]
| rev2Score = {{Рейтинг-4|4}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-psycho-1960 |title=Psycho Movie Review (1960) |author=Роджер Эберт |website=RogerEbert.com |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev3 = [[Rotten Tomatoes]]
| rev3Score = 97%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/psycho |title=Psycho (1960) |website=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev4 = [[Metacritic]]
| rev4Score = 97/100&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/psycho-1960 |title=Psycho (1960) Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev5 = [[Empire (журнал)|Empire]]
| rev5Score = {{Рейтинг-5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/psycho-review/ |title=Psycho Review |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev6 = [[Sight &amp; Sound]]
| rev6Score = 35-орын&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time |title=The Greatest Films of All Time |website=[[Британ кино институты|BFI]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev7 = [[Internet Movie Database|IMDb]]
| rev7Score = 8.5/10&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0054215/ |title=Psycho (1960) |website=[[IMDb]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
}}

1992 жылы АҚШ-тың [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]нде сақтау үшін таңдап алды. 1998 жылы [[TV Guide]] журналы оны «Теледидардағы (және видеодағы) ең ұлы 50 фильм» тізімінде 8-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.listal.com/list/tv-guides-50-greatest |title=TV Guide's 50 Greatest Movies |publisher=Listal.com |date=April 25, 2009 |access-date=January 26, 2014 |archive-date=February 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202151131/http://www.listal.com/list/tv-guides-50-greatest |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«Психо» түрлі веб-сайттардың, телеарналардың және журналдардың көптеген рейтингтеріне енді. Bravo телеарнасының «Ең қорқынышты 100 кино-сәт» тізімінде жуыну сахнасы 4-орынға ие болса, Premiere журналының осыған ұқсас рейтингінде фильмнің финалдық сахнасы да 4-орынға тұрақтады. Британ кино институтының (BFI) 2012 жылғы «[[Sight &amp; Sound]]» сауалнамасында «Психо» әлемдегі ең ұлы фильмдердің арасында сыншылардың таңдауы бойынша 35-орынды,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207035347/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics  |archive-date=February 7, 2016 |title=Critics' Top 100 |year=2012 |work=Sight &amp; Sound |publisher=British Film Institute}}&lt;/ref&gt; ал режиссерлердің таңдауы бойынша 48-орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/directors-100-best |title=Directors' Top 100 |year=2012 |work=Sight &amp; Sound |publisher=British Film Institute}}&lt;/ref&gt;

1998 жылы «[[Time Out]]» журналы жүргізген оқырмандар сауалнамасы бойынша «Психо» барлық уақыттағы ең ұлы 29-шы фильм деп танылды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=AMC Filmsite.org |url=http://www.filmsite.org/timeout2.html |title=Top 100 Films (Readers) |publisher=American Movie Classics Company |access-date=August 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718213202/http://www.filmsite.org/timeout2.html |archive-date=July 18, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы «The Village Voice» басылымы сыншылар арасында жүргізген сауалнама негізінде «Ғасырдың ең үздік 250 фильмі» тізімінде туындыны 19-орынға қойды. Сонымен қатар, фильм TCM нұсқасы бойынша барлық уақыттағы ең ықпалды 15 фильмнің қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |title=Take One: The First Annual Village Voice Film Critics' Poll |access-date=July 27, 2006 |year=1999 |work=The Village Voice |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826201343/http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |archive-date=August 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

«[[Entertainment Weekly]]» басылымы 1999 жылы туындыны «Барлық уақыттағы ең ұлы 100 фильм» тізімінде 11-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Entertainment Weekly's 100 Greatest Movies of All Time|url = http://www.filmsite.org/ew100.html|publisher = Filmsite.org|access-date = January 19, 2009|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html|archive-date = March 31, 2014|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; 2002 жылдың қаңтарында АҚШ-тың Киносыншылар ұлттық қоғамы фильмді «Барлық уақыттағы ең маңызды 100 фильм» қатарына енгізді. 2005 жылы «[[Time]]» журналы оны «Жүз жылдықтың ең үздік 100 фильмі» тізіміне қосса, «Total Film» журналы «Психоны» барлық уақыттағы ең ұлы қорқынышты фильмдер (хоррор) рейтингінде 6-орынға тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=Psycho|url=https://entertainment.time.com/2005/02/12/all-time-100-movies/slide/psycho-1960/|magazine=Time|date=January 15, 2010|last1=Schickel|first1=Richard}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы «[[The Guardian]]» газеті туындыны «барлық уақыттағы ең үздік қорқынышты фильм» деп атады. Режиссер [[Мартин Скорсезе]] де «Психоны» өзінің ең қорқынышты 11 фильмнен тұратын тізіміне енгізді.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Pulver|first1=Andrew|title=Martin Scorsese names his scariest films of all time|url=https://www.theguardian.com/film/2013/nov/12/martin-scorsese-scariest-films-the-haunting-shining|website=[[The Guardian]]|date=November 12, 2013}}&lt;/ref&gt; 2014 жылы «[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]» журналының оқырмандары оны ең үздік хоррорлар арасында 3-сатыға қойды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/readers-poll-best-horror-movies-of-all-time-20141008 |title=The 10 Best Horror Movies of All Time |magazine=Rolling Stone|access-date=June 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612145744/https://www.rollingstone.com/movies/lists/readers-poll-best-horror-movies-of-all-time-20141008|archive-date=June 12, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сценарийдің сапасына келер болсақ, 2006 жылы Америка сценарийшілер гильдиясы (WGA) фильм сценарийін «101 ең ұлы сценарий» тізімінде 92-орынға лайық деп тапты. «[[Empire]]» журналының 2008 жылғы сауалнамасында ол 45-ші (500 фильмнің ішінен), ал 2017 жылы 53-ші орынды иеленді. 2021 жылы «Time Out» басылымы фильмді «Ең үздік 100 қорқынышты фильм» тізімінде 5-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 best horror movies|url=https://www.timeout.com/london/film/best-horror-films|website=Time Out|date=June 3, 2021}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы Кинофильм монтаждаушылар гильдиясы (MPEG) өз мүшелері арасында жүргізген сауалнама негізінде «Психоны» барлық уақыттағы ең үздік монтаждалған он екінші фильм деп таныды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=The 75 Best Edited Films |magazine=Editors Guild Magazine |date=May 2012 |volume=1 |issue=3 |url=https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317101140/https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-date=March 17, 2015}}&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[BBC]] жүргізген сауалнама бойынша туынды ең ұлы 100 американдық фильмнің тізімінде 8-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 Greatest American Films|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150720-the-100-greatest-american-films|publisher=BBC|date=July 20, 2015|access-date=February 21, 2021|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114132906/https://www.bbc.com/culture/article/20150720-the-100-greatest-american-films|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «[[Variety]]» басылымы «Психоны» барлық уақыттағы ең ұлы фильм деп атаса, 2024 жылы оны ең үздік үш қорқынышты фильмнің қатарына жатқызды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://variety.com/lists/best-movies-of-all-time/|title=The 100 Greatest Movies of All Time|magazine=Variety|date=December 21, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://variety.com/lists/best-horror-movies-of-all-time/repulsion-1965-2/|title=The 100 Best Horror Movies of All Time|magazine=Variety|date=October 9, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Америка кино институты]] (AFI) «Психо» фильмін келесі рейтингтерге енгізді:
* AFI 100 жыл... 100 ең үздік фильм — №18
* AFI 100 жыл... 100 ең қызықты фильм — №1
* AFI 100 жыл... 100 кейіпкер мен зұлымдар: [[Норман Бейтс]] — №2 (Зұлым)
* AFI 100 жыл... 100 танымал кинофраза: «Баланың ең жақын досы — оның анасы» — №56
* AFI 100 жылдық фильм музыкалары — №4
* AFI 100 жыл... 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым) — №14

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0054215}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Альфред Хичкок фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:1960 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]]
[[Санат:Paramount Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ұлттық фильмдер тізілімі]]</text>
      <sha1>oh3zhyccjes4837ygg9h5pb28ucely7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577947</id>
      <parentid>3577946</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3577947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26056" sha1="n2460qrjtsnuasfec7h38i1q6xeidy8" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы          = Психо
 |Шынайы атауы           = Psycho
 |Суреті                 = Psycho (1960) theatrical poster (retouched).jpg 
 |Сурет ені              = 230
 |Сурет атауы            = Фильм постері
 |Жанры                  = [[психологиялық хоррор]], [[триллер]]
 |Режиссёрі              = [[Альфред Хичкок]]
 |Продюсері              = [[Альфред Хичкок]]
 |Сценарист              = Джозеф Стефано&lt;br&gt;[[Роберт Блох]] (роман)
 |Актерлер               = [[Энтони Перкинс]]&lt;br&gt;[[Джанет Ли]]&lt;br&gt;Вера Майлз&lt;br&gt;Джон Гэвин
 |Операторы              = Джон Л. Расселл
 |Композиторы            = [[Бернард Херрманн]]
 |Компания               = Shamley Productions
 |Дистрибьютор           = Paramount Pictures
 |Ұзақтығы               = 109 мин
 |Бюджеті                = $806 947
 |Түсім                  = $50 млн
 |Мемлекет               = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл                    = 1960
 |Алдыңғы фильм          = 
 |Келесі фильм           = 
 |imdb_id                = 0054215
 |Сайты                  = 
}}
«'''Психо'''» ({{lang-en|Psycho}}) — режиссер [[Альфред Хичкок]]тың 1960 жылы жарық көрген психологиялық хоррор-триллері. [[Роберт Блох]]тың аттас романына негізделген бұл туынды кино тарихындағы ең танымал фильмдердің бірі және заманауи «слэшер» жанрының бастауы болып саналады.

Фильм желісі фирма ақшасын ұрлап, қаладан қашып кеткен Мэрион Крейннің ([[Джанет Ли]]) тарихынан басталады. Ол жаңбырлы түнде жол жиегіндегі оқшауланған Бейтс мотеліне тоқтайды. Мұнда Мэрион мотель иесі, анасының қатал бақылауында жүрген сыпайы жас жігіт Норман Бейтспен ([[Энтони Перкинс]]) танысады. Фильмнің сюжеті күтпеген жерден бағытын өзгертіп, Мэрионның жоғалып кетуіне байланысты жұмбақ тергеуге және Норман Бейтстің қорқынышты құпиясын ашуға ұласады. Режиссер көрерменді үнемі шиеленісте ұстай отырып, адам психологиясының қараңғы тұстарын шебер көрсетеді.

Фильмді қаржыландырумен Хичкоктың жеке Shamley Productions компаниясы айналысты, ал дистрибуциясын [[Paramount Pictures]] атқарды. Түсірілім жұмыстары аз бюджетпен және ақ-қара түсті таспада жүргізілді. Альфред Хичкок фильмде инновациялық монтаж әдістерін, күтпеген сюжеттік бұрылыстарды (твист) және дыбыстық эффектілерді қолдану арқылы триллер жанрының жаңа стандарттарын қалыптастырды.

«Психо» фильмінің премьерасы 1960 жылы 16 маусымда Нью-Йоркте өтті. Бастапқыда сыншылардың пікірі екіге жарылғанымен, фильм прокатта орасан зор табыс тауып, уақыт өте келе әлемдік классика деп танылды. Бюджеті бар-жоғы 806 947 доллар (2025 жылғы инфляция бойынша 6,2 миллион доллар) бола тұра, фильм прокатты есепке алмағанның өзінде әлемдік кассада 50 миллион доллар (2025 жылғы инфляция бойынша 384,5 миллион доллар) жинады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.in2013dollars.com/us/inflation/1972?amount=50000000|title=$50 million in 1960 with 2025 inflation|website=Dollar inflation|access-date=20 July 2025}}&lt;/ref&gt; Туынды төрт «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» номинациясына, соның ішінде «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» (Хичкок) және «[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]» (Ли) санаттары бойынша ұсынылды.

Туынды өзінің көрнекі көріністерімен және композитор [[Бернард Херрманн]]ның дірілдеткен скрипка дыбыстарымен танымал. Әсіресе, «жуынатын бөлмедегі сахна» кино тарихында ең көп талқыланған және зерттелген кадрлардың бірі болып қала береді. Фильм визуалды бейнелер арқылы қорқыныш сезімін тудырудың эталоны болып табылады.

«Психо» барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің тізімінен тұрақты орын алады. 1992 жылы [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Marx|first1=Andy|last2=Wharton|first2=Dennis|date=December 4, 1992|title=Diverse pix mix picked|url=https://variety.com/1992/film/news/diverse-pix-mix-picked-101808/|access-date=August 4, 2020|work=Variety|archive-date=August 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804173846/https://variety.com/1992/film/news/diverse-pix-mix-picked-101808/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Көптеген сауалнамалар бойынша ол әлемдегі ең қорқынышты және ең ықпалды фильмдердің көшін бастап келеді.

[[Альфред Хичкок|Хичкок]] қайтыс болғаннан кейін, фильмнің бірнеше жалғасы жарық көрді: үш сиквел (Энтони Перкинстің қатысуымен түсірілген), телефильм-спин-офф, ремейк, сондай-ақ сериал-приквел.

== Сюжеті ==
[[Сурет:Psycho Theatrical Trailer (1960).webm|thumb|thumbtime=20|Фильмнің түпнұсқалық трейлері]]

Фильм [[Финикс]] қаласындағы хатшы Мэрион Крейннің (Джанет Ли) оқиғасынан басталады. Ол өзінің сүйіктісі Сэм Лумиспен (Джон Гэвин) үйленгісі келеді, бірақ олардың қаржылық жағдайы бұған жол бермейді. Бірде бастығы Мэрионға банкке өткізу үшін 40 000 доллар қолма-қол ақша береді. Мұндай мүмкіндікті пайдаланған Мэрион ақшаны ұрлап, қаладан қашып кетеді.

Жолда қатты жаңбыр жауып, көру қиындаған соң, ол тас жолдың жиегіндегі оқшауланған «Бейтс мотеліне» тоқтауға мәжбүр болады. Мотель иесі — ұяң әрі сыпайы жас жігіт Норман Бейтс (Энтони Перкинс). Норман Мэрионды кешкі асқа шақырып, өзінің үстем мінезді, аурушаң анасымен бірге төбедегі үйде тұратынын айтады. Бөлмесіне қайтқан Мэрион істеген ісіне өкініп, таңертең ақшаны қайтаруды ұйғарады. Алайда, ол жуынатын бөлмеде шомылып жатқанда, кенеттен пайда болған жұмбақ әйел оған пышақпен шабуыл жасап, өлтіріп кетеді. Норман болған жағдайға шошып, «анасының» қылмысын жасыру үшін Мэрионның денесі мен заттарын көлігіне салып, батпаққа батырып жібереді.

Фильмнің екінші бөлімінде Мэрионның әпкесі Лайла (Вера Майлз) мен сүйіктісі Сэм оны іздестіре бастайды. Оларға ұрланған ақшаны қайтару үшін жалдаған жеке детектив Арбогаст (Мартин Балсам) қосылады. Тергеу барысында Арбогаст та жұмбақ жағдайда қаза табады. Соңында Сэм мен Лайла мотельге келіп, Норман Бейтстің қорқынышты құпиясын ашады: Норманның анасы әлдеқашан қайтыс болған, ал Норман оның денесін сақтап, екіұдай тұлғаға (диссоциативті бірегейлік бұзылысы) айналған. Ол өзін кейде анасы ретінде сезініп, оның атынан қылмыстар жасап жүргені белгілі болады.

== Рөлдерде  ==
{{Фотоқатар|Anthony Perkins Psycho Publicity Photo (cropped).jpg|Janet Leigh Publicity.jpg|VERAMiles.jpg|Martin Balsam Film Still.jpg|мәтін =Актерлер құрамы: Энтони Перкинс, Джанет Ли, Вера Майлз, Мартин Балсам|color=white|е1=150|е2=145|е3=145|е4=160|borderstyle=none|align=right}}
* [[Энтони Перкинс]] — Норман Бейтс
* [[Джанет Ли]] — Мэрион Крейн
* Вера Майлз — Лайла Крейн
* Джон Гэвин — Сэм Лумис
* Мартин Балсам — жеке детектив Милтон Арбогаст
* Джон Макинтайр — шерифтің орынбасары Эл Чемберс
* Саймон Оукленд — доктор Ричман
* Фрэнк Албертсон — Том Кэссиди
* Пэт Хичкок — Кэролайн
* Вон Тейлор — Джордж Лоури
* Люрин Таттл — миссис Чемберс
* Джон Андерсон — Калифорниялық Чарли
* Морт Миллс — тас жол патрульінің офицері

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 20%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 10%;&quot; | Жыл
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 35%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 20%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 15%;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]
|rowspan=&quot;4&quot;|1961
|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
|[[Альфред Хичкок]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
|[[Джанет Ли]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара фильм)]]
|Джон Л. Расселл
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (ақ-қара фильм)]]
|Джозеф Хёрли, Роберт Клэтворти, Джордж Майло
|{{Номинация}}
|-
|[[Алтын глобус]]
|1961
|Үздік көмекші актриса
|[[Джанет Ли]]
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Эдгар Аллан По сыйлығы]]
|1961
|Үздік көркем фильм
|[[Джозеф Стефано]], [[Роберт Блох]]
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясы]]
|1961
|Үздік режиссерлік жетістік
|[[Альфред Хичкок]]
|{{Номинация}}
|-
|[[Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы|АҚШ сценарийшілер гильдиясы]]
|1961
|Үздік драмалық сценарий
|Джозеф Стефано
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Сатурн марапаты|«Сатурн»]]
|2009
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«Universal Legacy Series»
|{{Жеңіс}}
|-
|2011
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«50th Anniversary Edition»
|{{Номинация}}
|-
|2013
|Үздік DVD/Blu-ray жинағы
|«Alfred Hitchcock: The Masterpiece Collection»
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Спутник сыйлығы|«Спутник»]]
|2005
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«Alfred Hitchcock: The Masterpiece Collection»
|{{Номинация}}
|-
|2008
|Үздік классикалық фильмнің DVD-басылымы
|«Психо»
|{{Номинация}}
|}

== Рейтингтер ==
{{Рейтингтер
| атауы = Фильм рейтингтері
| state = expanded
| rev1 = [[AllMovie]]
| rev1Score = {{Рейтинг-5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.allmovie.com/movie/psycho-v39578/review |title=Psycho (1960) - Review by Mark Deming |website=[[AllMovie]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev2 = [[Роджер Эберт]]
| rev2Score = {{Рейтинг-4|4}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-psycho-1960 |title=Psycho Movie Review (1960) |author=Роджер Эберт |website=RogerEbert.com |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev3 = [[Rotten Tomatoes]]
| rev3Score = 97%&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/psycho |title=Psycho (1960) |website=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev4 = [[Metacritic]]
| rev4Score = 97/100&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/movie/psycho-1960 |title=Psycho (1960) Reviews |website=[[Metacritic]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev5 = [[Empire (журнал)|Empire]]
| rev5Score = {{Рейтинг-5|5}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/psycho-review/ |title=Psycho Review |website=[[Empire (журнал)|Empire]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev6 = [[Sight &amp; Sound]]
| rev6Score = 35-орын&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time |title=The Greatest Films of All Time |website=[[Британ кино институты|BFI]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
| rev7 = [[Internet Movie Database|IMDb]]
| rev7Score = 8.5/10&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0054215/ |title=Psycho (1960) |website=[[IMDb]] |access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
}}

1992 жылы АҚШ-тың [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]нде сақтау үшін таңдап алды. 1998 жылы [[TV Guide]] журналы оны «Теледидардағы (және видеодағы) ең ұлы 50 фильм» тізімінде 8-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.listal.com/list/tv-guides-50-greatest |title=TV Guide's 50 Greatest Movies |publisher=Listal.com |date=April 25, 2009 |access-date=January 26, 2014 |archive-date=February 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202151131/http://www.listal.com/list/tv-guides-50-greatest |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«Психо» түрлі веб-сайттардың, телеарналардың және журналдардың көптеген рейтингтеріне енді. Bravo телеарнасының «Ең қорқынышты 100 кино-сәт» тізімінде жуыну сахнасы 4-орынға ие болса, Premiere журналының осыған ұқсас рейтингінде фильмнің финалдық сахнасы да 4-орынға тұрақтады. Британ кино институтының (BFI) 2012 жылғы «[[Sight &amp; Sound]]» сауалнамасында «Психо» әлемдегі ең ұлы фильмдердің арасында сыншылардың таңдауы бойынша 35-орынды,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207035347/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics  |archive-date=February 7, 2016 |title=Critics' Top 100 |year=2012 |work=Sight &amp; Sound |publisher=British Film Institute}}&lt;/ref&gt; ал режиссерлердің таңдауы бойынша 48-орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/polls/greatest-films-all-time/directors-100-best |title=Directors' Top 100 |year=2012 |work=Sight &amp; Sound |publisher=British Film Institute}}&lt;/ref&gt;

1998 жылы «[[Time Out]]» журналы жүргізген оқырмандар сауалнамасы бойынша «Психо» барлық уақыттағы ең ұлы 29-шы фильм деп танылды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=AMC Filmsite.org |url=http://www.filmsite.org/timeout2.html |title=Top 100 Films (Readers) |publisher=American Movie Classics Company |access-date=August 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718213202/http://www.filmsite.org/timeout2.html |archive-date=July 18, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы «The Village Voice» басылымы сыншылар арасында жүргізген сауалнама негізінде «Ғасырдың ең үздік 250 фильмі» тізімінде туындыны 19-орынға қойды. Сонымен қатар, фильм TCM нұсқасы бойынша барлық уақыттағы ең ықпалды 15 фильмнің қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |title=Take One: The First Annual Village Voice Film Critics' Poll |access-date=July 27, 2006 |year=1999 |work=The Village Voice |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826201343/http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |archive-date=August 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

«[[Entertainment Weekly]]» басылымы 1999 жылы туындыны «Барлық уақыттағы ең ұлы 100 фильм» тізімінде 11-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Entertainment Weekly's 100 Greatest Movies of All Time|url = http://www.filmsite.org/ew100.html|publisher = Filmsite.org|access-date = January 19, 2009|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html|archive-date = March 31, 2014|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; 2002 жылдың қаңтарында АҚШ-тың Киносыншылар ұлттық қоғамы фильмді «Барлық уақыттағы ең маңызды 100 фильм» қатарына енгізді. 2005 жылы «[[Time]]» журналы оны «Жүз жылдықтың ең үздік 100 фильмі» тізіміне қосса, «Total Film» журналы «Психоны» барлық уақыттағы ең ұлы қорқынышты фильмдер (хоррор) рейтингінде 6-орынға тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=Psycho|url=https://entertainment.time.com/2005/02/12/all-time-100-movies/slide/psycho-1960/|magazine=Time|date=January 15, 2010|last1=Schickel|first1=Richard}}&lt;/ref&gt;

2010 жылы «[[The Guardian]]» газеті туындыны «барлық уақыттағы ең үздік қорқынышты фильм» деп атады. Режиссер [[Мартин Скорсезе]] де «Психоны» өзінің ең қорқынышты 11 фильмнен тұратын тізіміне енгізді.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Pulver|first1=Andrew|title=Martin Scorsese names his scariest films of all time|url=https://www.theguardian.com/film/2013/nov/12/martin-scorsese-scariest-films-the-haunting-shining|website=[[The Guardian]]|date=November 12, 2013}}&lt;/ref&gt; 2014 жылы «[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]» журналының оқырмандары оны ең үздік хоррорлар арасында 3-сатыға қойды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/readers-poll-best-horror-movies-of-all-time-20141008 |title=The 10 Best Horror Movies of All Time |magazine=Rolling Stone|access-date=June 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612145744/https://www.rollingstone.com/movies/lists/readers-poll-best-horror-movies-of-all-time-20141008|archive-date=June 12, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сценарийдің сапасына келер болсақ, 2006 жылы Америка сценарийшілер гильдиясы (WGA) фильм сценарийін «101 ең ұлы сценарий» тізімінде 92-орынға лайық деп тапты. «[[Empire]]» журналының 2008 жылғы сауалнамасында ол 45-ші (500 фильмнің ішінен), ал 2017 жылы 53-ші орынды иеленді. 2021 жылы «Time Out» басылымы фильмді «Ең үздік 100 қорқынышты фильм» тізімінде 5-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 best horror movies|url=https://www.timeout.com/london/film/best-horror-films|website=Time Out|date=June 3, 2021}}&lt;/ref&gt;

2012 жылы Кинофильм монтаждаушылар гильдиясы (MPEG) өз мүшелері арасында жүргізген сауалнама негізінде «Психоны» барлық уақыттағы ең үздік монтаждалған он екінші фильм деп таныды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=The 75 Best Edited Films |magazine=Editors Guild Magazine |date=May 2012 |volume=1 |issue=3 |url=https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317101140/https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-date=March 17, 2015}}&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[BBC]] жүргізген сауалнама бойынша туынды ең ұлы 100 американдық фильмнің тізімінде 8-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 Greatest American Films|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150720-the-100-greatest-american-films|publisher=BBC|date=July 20, 2015|access-date=February 21, 2021|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114132906/https://www.bbc.com/culture/article/20150720-the-100-greatest-american-films|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «[[Variety]]» басылымы «Психоны» барлық уақыттағы ең ұлы фильм деп атаса, 2024 жылы оны ең үздік үш қорқынышты фильмнің қатарына жатқызды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://variety.com/lists/best-movies-of-all-time/|title=The 100 Greatest Movies of All Time|magazine=Variety|date=December 21, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://variety.com/lists/best-horror-movies-of-all-time/repulsion-1965-2/|title=The 100 Best Horror Movies of All Time|magazine=Variety|date=October 9, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Америка кино институты]] (AFI) «Психо» фильмін келесі рейтингтерге енгізді:
* AFI 100 жыл... 100 ең үздік фильм — №18
* AFI 100 жыл... 100 ең қызықты фильм — №1
* AFI 100 жыл... 100 кейіпкер мен зұлымдар: [[Норман Бейтс]] — №2 (Зұлым)
* AFI 100 жыл... 100 танымал кинофраза: «Баланың ең жақын досы — оның анасы» — №56
* AFI 100 жылдық фильм музыкалары — №4
* AFI 100 жыл... 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым) — №14

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0054215}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Альфред Хичкок фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:1960 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]]
[[Санат:Paramount Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>n2460qrjtsnuasfec7h38i1q6xeidy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мементо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773183</id>
    <revision>
      <id>3578204</id>
      <parentid>3543550</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13601" sha1="kzipa6ocofob9vlq8lns9gu4unlr9qs" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы          = Мементо
 |Шынайы атауы           = Memento
 |Суреті                 = Мементо.jpg
 |Сурет ені              = 230
 |Сурет атауы            = Фильм постері
 |Жанры                  = [[психологиялық детектив]], [[нео-нуар]], [[триллер]]
 |Режиссёрі              = [[Кристофер Нолан]]
 |Продюсері              = Сюзанн Тодд&lt;br&gt;Дженнифер Тодд
 |Сценарист              = [[Кристофер Нолан]]
 |Актерлер               = [[Гай Пирс]]&lt;br&gt;[[Керри-Энн Мосс]]&lt;br&gt;[[Джо Пантолиано]]
 |Операторы              = Уолли Пфистер
 |Композиторы            = Дэвид Юлиан
 |Компания               = Newmarket Games&lt;br&gt;Summit Entertainment
 |Дистрибьютор           = Newmarket Films
 |Ұзақтығы               = 113 мин
 |Бюджеті                = $9 млн
 |Түсім                  = $40 млн
 |Мемлекет               = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл                    = 2000
 |imdb_id                = 0209144
}}
«'''Мементо'''» ({{lang-en|Memento}}) — режиссер [[Кристофер Нолан]]ның 2000 жылы жарық көрген психологиялық триллері. Фильм режиссердің інісі [[Джонатан Нолан]]ның «Memento Mori» атты қысқа әңгімесінің негізінде түсірілген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/v220920|title=Memento (2000)|work=AllMovie|access-date=November 8, 2021|archive-date=January 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122001206/https://www.allmovie.com/movie/v220920|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл туынды Кристофер Ноланға әлемдік даңқ әкеліп, оның ерекше режиссерлік стилін қалыптастырды. 

Фильмнің басты ерекшелігі — оның бейсызықты құрылымында. Оқиға екі желі бойынша дамиды: түрлі-түсті кадрлар хронологиялық тәртіпке кері (соңынан басына қарай), ал ақ-қара кадрлар уақыт ретімен көрсетіледі. Фильм соңында бұл екі желі бір нүктеде тоғысып, көрерменге біртұтас жұмбақтың шешімін ұсынады.

Сюжеттің ортасында Леонард Шелби ([[Гай Пирс]]) есімді кейіпкер тұр. Ол сирек кездесетін амнезия түріне (антероградтық амнезия) шалдыққан: ол өткен өмірін білгенімен, жаңа оқиғаларды жадында 15 минуттан артық сақтай алмайды. Леонард әйелін өлтірген қылмыскерді іздеуде. Ештеңені ұмытпас үшін ол ең маңызды мәліметтерді денесіне татуировка ретінде басады және адамдар мен жерлерді фотосуреттерге түсіріп, астына ескертулер жазып отырады.

«Мементо» фильмінің тұсаукесері 2000 жылдың 5 қыркүйегінде [[Венеция кинофестивалі]]нде өтіп, АҚШ-та 2001 жылдың 16 наурызында кең прокатқа шықты. Киносыншылар туындыны жылы қабылдап, оның бейсызықты баяндау тәсіліне, сондай-ақ есте сақтау қабілеті, қабылдау, қасірет және өзін-өзі алдау психологиясы сияқты тақырыптарды шебер ашуына жоғары баға берді. Фильм кассалық тұрғыдан да сәтті болып, 9 миллион доллар бюджетпен 40 миллион доллар табыс тапты және уақыт өте келе культтік туынды мәртебесіне ие болды.

«Мементо» көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде «[[Сандэнс кинофестивалі|Сандэнс]]» кинофестивалінің Уолдо Солт атындағы сценаристер жүлдесін жеңіп алып, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]» және «[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]» номинацияларына ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 74th Academy Awards |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2002 |access-date=May 5, 2023 |website=oscars.org |archive-date=October 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001074138/https://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/74th-winners.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2017 жылы [[Конгресс кітапханасы]] фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық құнды» деп танып, оны сақтау үшін [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.

Бүгінде бұл туынды XXI ғасырдың ең үздік интеллектуалды триллерлерінің бірі ретінде танымал.

== Сюжеті ==
Фильмнің сюжеті екі түрлі уақыт желісімен қатар өрбиді:
* '''Түрлі-түсті кадрлар''' — оқиғаның соңынан бастап, басына қарай кері хронологиямен көрсетіледі.
* '''Ақ-қара кадрлар''' — оқиғаның басынан басталған уақыт ретімен көрсетілетін желі.
Фильм соңында бұл екі желі тоғысып, көрерменге біртұтас шындықты ашады.

Басты кейіпкер Леонард Шелби ([[Гай Пирс]]) әйелінің өліміне кінәлі адамды іздейді. Қылмыс кезінде басынан жарақат алған ол сирек кездесетін антероградтық амнезияға шалдыққан. Ол жаңа оқиғаларды жадында бірнеше минут қана сақтай алады, сондықтан ең маңызды мәліметтерді денесіне татуировка ретінде басып, адамдарды фотосуреттерге түсіріп, астына жазбалар қалдырып отырады.

Леонардқа өзін досы ретінде таныстырған Тедди ([[Джо Пантолиано]]) және жұмбақ танысы Натали  ([[Керри-Энн Мосс]]) көмек қолын созғандай көрінгенімен, іс жүзінде олар оның дертін өз мүдделеріне пайдаланып, оны өз арбауларына түсіреді.

Кейіпкер жадының шектеулігіне қарамастан, денесіндегі жазбалар мен полярлық фотосуреттерге сүйеніп, әйелінің өліміне кінәлі деп есептейтін жұмбақ «Джон Г» есімді адамның ізіне түседі.

Фильмнің соңында (хронологиялық тұрғыдан оқиғаның ортасында) белгілі болғандай, Леонард бұған дейін де кек алып, «кінәлі» адамдарды өлтірген. Алайда ол бұл оқиғаларды бірден ұмытып қалатындықтан, өмір сүруге мағына беру үшін әдейі жаңа «жұмбақтар» ойлап тауып, өзін-өзі алдап келген. Теддидің айтуынша, шын мәнінде Леонардтың әйелі қылмыс кезінде тірі қалған, бірақ кейіннен Леонардтың жадындағы ақаудың кесірінен (инсулиннің дозасын шатастыруынан) қайтыс болған. Шындыққа төзе алмаған Леонард бұл естелікті Сэмми Дженкис есімді басқа адамның тағдыры ретінде жадында қайта бейнелеп, өзіне жаңа «жау» іздеуді жалғастыра береді.

== Рөлдерде ==
{{div col}}
* [[Гай Пирс]] — Леонард Шелби
* [[Керри-Энн Мосс]] — Натали
* [[Джо Пантолиано]] — Джон Эдвард «Тедди» Гэммелл
* Марк Бун Джуниор — Берт
* Расс Фега — Даяшы
* Джорджа Фокс — Кэтрин Шелби
* Стивен Тоболовски — Сэмюэл Р. «Сэмми» Дженкис
* Харриет Сэнсом Харрис — Миссис Дженкис
* Томас Леннон — Дәрігер
* Каллум Кит Ренни — Додд
* Кимберли Кэмпбелл — Сары шашты әйел
* Марианна Мюллерлейл — Татуировка жасаушы
* Ларри Холден — Джеймс Ф. «Джимми» Гранц
{{div col end}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 25%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 35%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 25%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 15%;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]
|[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]
|Кристофер және Джонатан Нолан
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
|Доди Дорн
|{{Номинация}}
|-
|[[Алтын глобус]]
|Үздік сценарий
|Кристофер Нолан
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Critics’ Choice Awards
|Үздік сценарий
|Кристофер Нолан
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік фильм
|«Мементо»
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[Тәуелсіз рух]]
|Үздік фильм
|Дженнифер және Сюзанна Тодд
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік режиссер
|Кристофер Нолан
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік көмекші актриса 
|Керри-Энн Мосс
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік сценарий
|Кристофер Нолан
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік операторлық жұмыс
|Уолли Пфистер
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|Спутник
|Үздік фильм — драма
|«Мементо»
|{{Номинация}}
|-
|Үздік режиссер
|Кристофер Нолан
|{{Номинация}}
|-
|Үздік актер — драма
|Гай Пирс
|{{Номинация}}
|-
|Үздік түпнұсқалық сценарий
|Кристофер Нолан
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сатурн марапаты|Сатурн]]
|Үздік шытырман оқиғалы фильм, экшн немесе триллер
|«Мементо»
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік актер 
|Гай Пирс
|{{Номинация}}
|-
|Эдгар Аллан По сыйлығы
|Үздік фильм
|Кристофер Нолан
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы]]
|Үздік режиссура
|Кристофер Нолан
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сандэнс кинофестивалі|Сандэнс]]
|Уолдо Солт атындағы үздік сценарий жүлдесі
|Кристофер және Джонатан Нолан
|{{Жеңіс}}
|-
|Қазылар алқасының Гран-приі (драма)
|Кристофер Нолан
|{{Номинация}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0209144}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кристофер Нолан фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:2000 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:Неонуар]]
[[Санат:Summit Entertainment фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>kzipa6ocofob9vlq8lns9gu4unlr9qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұстараның жүзімен жүгіруші</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773313</id>
    <revision>
      <id>3577934</id>
      <parentid>3544006</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14943" sha1="3rwe2sxzanfc97vzc9kwjpkfmlbn47w" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы          = Ұстараның жүзімен жүгіруші
 |Шынайы атауы           = Blade Runner
 |Суреті                 = Blade Runner.webp
 |Сурет ені              = 230
 |Сурет атауы            = Фильм постері
 |Жанры                  = [[ғылыми фантастика]], [[нео-нуар]]
 |Режиссёрі              = [[Ридли Скотт]]
 |Продюсері              = Майкл Дили
 |Сценарист              = Хэмптон Фанчер&lt;br&gt;Дэвид Пиплз
 |Актерлер               = [[Харрисон Форд]]&lt;br&gt;[[Рутгер Хауэр]]&lt;br&gt;[[Шон Янг]]&lt;br&gt;[[Эдвард Джеймс Олмос]]
 |Операторы              = Джордан Кроненвет
 |Композиторы            = [[Вангелис]]
 |Компания               = The Ladd Company&lt;br&gt;Shaw Brothers&lt;br&gt;Warner Bros.
 |Дистрибьютор           = [[Warner Bros.]]
 |Ұзақтығы               = 117 мин (түпнұсқа)&lt;br&gt;110 мин (режиссерлік нұсқа)
 |Бюджеті                = $30 млн&lt;ref&gt;{{cite web |first=Tim |last=Gray |url=https://variety.com/2017/film/news/blade-runner-1982-unloved-classic-1202476755/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705010740/https://variety.com/2017/film/news/blade-runner-1982-unloved-classic-1202476755/ |title='Blade Runner' Turns 35: Ridley Scott's Unloved Film That Became a Classic |website=[[Variety]] |date=June 24, 2017 |archive-date=July 5, 2017 |access-date=July 31, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім                  = $41.7 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0083658/ |title=Blade Runner (1982) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=February 3, 2024 |archive-date=May 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515161512/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0083658/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет               = {{байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{байрақ|Гонконг}}
 |Тілі                   = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл                    = 1982
 |Алдыңғы фильм          = 
 |Келесі фильм           = [[Ұстараның жүзімен жүгіруші 2049]]
 |imdb_id                = 0083658
 |Сайты                  = 
}}
«'''Ұстараның жүзімен жүгіруші'''» ({{lang-en|Blade Runner}}) — режиссер [[Ридли Скотт]]тың 1982 жылы жарық көрген [[ғылыми фантастика]]лық [[нео-нуар]] стиліндегі фильмі. Фильмнің сценарийі [[Филип К. Дик]]тің «Андроидтар электрлі қойларды армандай ма?» ({{lang-en|Do Androids Dream of Electric Sheep?}}) атты романына негізделген.

Фильм желісі 2019 жылдың [[Футуризм|футуристік]] [[Лос Анжелес]] қаласында өрбиді. Оқиға ортасында «репликанттар» деп аталатын, сырт келбеті адамнан айнымайтын биоинженерлік роботтарды іздеп тауып, көзін жоюға маманданған бұрынғы детектив Рик Декард ([[Харрисон Форд]]) тұрады. Ғарыштық колониядан қашып кеткен қауіпті репликанттар тобы Жерге оралғанда, Декард оларды тоқтату үшін қайтадан қызметке шақырылады. Бұл тапсырма барысында кейіпкер адам болудың мәні мен [[жасанды интеллект]]тің табиғаты туралы күрделі моральдық сұрақтарға тап болады.

«Ұстараның жүзімен жүгіруші» фильмін шығарумен The Ladd Company, Shaw Brothers және Warner Bros. студиялары айналысты. Фильмнің визуалды бейнесін жасауға футурист-суретші Сид Мид пен оператор Джордан Кроненвет зор үлес қосты. Олардың қала бейнесін қараңғы, жаңбырлы және неонды шамдармен безендіруі кейіннен «[[киберпанк]]» жанрының классикалық стандартына айналды.&lt;ref name=&quot;Torres Cruz 2014&quot;&gt;{{Cite book |last=Torres Cruz |first=Décio |url=https://www.palgrave.com/gp/book/9781137439727 |title=Postmodern Metanarratives: Blade Runner and Literature in the Age of Image |date=2014 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-43972-7 |language=en|access-date=September 18, 2020|archive-date=October 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009064728/https://www.palgrave.com/gp/book/9781137439727|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Фильмнің әлемдік премьерасы 1982 жылы 25 маусымда өтті. Бастапқыда прокатта айтарлықтай табыс таба алмай, киносыншылар тарапынан түрлі пікірлерге ие болғанымен, уақыт өте келе бұл туынды «культтік фильм» мәртебесін алды. Кино әлеміндегі философиялық тереңдігі, атмосфералық визуалды эффектілері және [[Вангелис]] жазған электронды музыкасы үшін жоғары бағаланды. Фильм «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының екі номинациясына ұсынылды.

Бұл туынды киберпанк жанрының дамуына тікелей әсер етіп, кейінгі шыққан көптеген ғылыми-фантастикалық фильмдерге, анимелерге («Ghost in the Shell» сияқты) және бейнеойындарға шабыт берді. Фильмнің жеті түрлі нұсқасы бар, олардың ішінде 1992 жылғы Режиссерлік нұсқа және 2007 жылғы «Соңғы монтаж» (The Final Cut) нұсқалары ең танымалы болып саналады.

2017 жылы режиссер [[Дени Вильнёв]] бұл туындының тікелей жалғасы — «[[Ұстараның жүзімен жүгіруші 2049]]» фильмін түсірді. Түпнұсқа фильм [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не мәдени, тарихи және эстетикалық құндылығы үшін енгізілген.

== Сюжеті ==
Фильм оқиғасы 2019 жылдың қараша айында, технологиялық даму мен экологиялық апат қатар жүрген футуристік Лос Анжелесте өрбиді. Адамзат биоинженерияның көмегімен «репликанттар» деп аталатын, сырт келбеті адамнан айнымайтын андроидтарды жасап шығарған. Олар ауыр әрі қауіпті жұмыстарды орындау үшін ғарыштық колонияларға жіберіледі. Алайда, «Нексус-6» моделіндегі бір топ репликант бүлік шығарып, Жерге жасырын оралады. Оларды іздеп тауып, көзін жою (немесе «отставкаға жіберу») үшін арнайы полиция бөлімі — «Ұстараның жүзімен жүгірушілер» (Blade Runners) жұмылдырылады.

Бұрынғы детектив Рик Декард еркінен тыс осы іске қайта тартылады. Оның басты нысанасы — Рой Батти бастаған, өздерінің қысқа өмір сүру мерзімін (төрт жыл) ұзартуды мақсат еткен төрт репликант. Іздестіру барысында Декард репликанттарды шығаратын «Tyrell» корпорациясына барады. Онда ол Элдон Тайреллдің хатшысы Рэйчелмен танысады. Рэйчел — өзінің андроид екенін білмейтін, жасанды естеліктер енгізілген тәжірибелік модель. Декард оған шындықты ашқанда, Рэйчелдің бойында адамға тән сезімдер мен күйзеліс пайда болады.

Декард репликанттарды бір-бірлеп тауып, олардың көзін жоя бастайды: алдымен Зораны, кейін Присті өлтіреді. Осы уақытта репликанттардың көшбасшысы Рой Батти өзінің жасаушысы Элдон Тайреллге жетіп, өмірін ұзартуды талап етеді. Бұл мүмкін емес екенін білгенде, Рой ашу үстінде өз «әкесін» өлтіреді.

Фильмнің кульминациясы жаңбырлы түнде, ескі ғимараттың шатырында Декард пен Рой Баттидің арасындағы арпалыспен аяқталады. Декард жеңілуге шақ қалғанда, ажалы жақындаған Рой оны өлімнен құтқарып қалады. Өмірден өтер алдында Рой өзінің көрген барлық ғажайыптары мен естеліктері «жаңбырдағы көз жасы секілді» жоғалып кететіні туралы әйгілі монологын айтып, мәңгілікке көз жұмады.

Соңында Декард Рэйчелді алып, қаладан қашып кетпек болады. Пәтерінен шығып бара жатқанда, ол досы Гафф қалдырып кеткен оригами-жалғызмүйізді табады. Бұл Декардтың өз естеліктері мен адамдығына қатысты үлкен сұрақ тудырып, көрерменді ойландыратын ашық финалмен аяқталады.

== Рөлдерде ==
* [[Харрисон Форд]] — Рик Декард
* [[Рутгер Хауэр]] — Рой Батти
* Шон Янг — Рэйчел
* Эдвард Джеймс Олмос — Гафф
* М. Эммет Уолш — Брайант
* Дэрил Ханна — Прис
* Уильям Сандерсон — Дж. Ф. Себастьян
* Брайон Джеймс — Леон Ковальски
* Джо Теркел — Элдон Тайрелл
* Джоанна Кэссиди — Зора Саломе
* Джеймс Хонг — Ганнибал Чу
* Морган Полл — Дейв Холден
* Хай Пайк — Таффи Льюис

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot; background: #f9f9f9;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 20%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 40%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 25%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 15%;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=8|[[BAFTA]]
|Үздік операторлық жұмыс
|Джордан Кроненвет
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік костюм дизайны
|Чарльз Ноуд, Майкл Каплан
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік қоюшы суретші жұмысы
|Лоуренс Г. Полл
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік монтаж
|Терри Роулингс
|{{Номинация}}
|-
|Үздік фильм музыкасы
|Вангелис
|{{Номинация}}
|-
|Үздік грим және шаш үлгісі
|Марвин Вестмор
|{{Номинация}}
|-
|Үздік дыбыс
|Питер Пеннелл, Бад Алпер, Грэм В. Хартстоун, Джерри Хамфрис
|{{Номинация}}
|-
|Үздік визуалды әсерлер
|Дуглас Трамбалл, Ричард Юричич, Дэвид Драйер
|{{Номинация}}
|-
|Хьюго
|Үздік қойылым
|
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Алтын глобус]]
|Фильмге жазылған үздік музыка
|Вангелис
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=2|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]
|[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]]
|Лоуренс Г. Полл, Дэвид Снайдер, Линда ДеСценна
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы|Үздік визуалды эффекттер]]
|Дуглас Трамбалл, Ричард Юричич, Дэвид Драйер
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=4|[[Сатурн марапаты|Сатурн]]
|Үздік режиссер
|Ридли Скотт
|{{Номинация}}
|-
|Үздік ғылыми-фантастикалық фильм
|
|{{Номинация}}
|-
|Үздік визуалды әсерлер
|Дуглас Трамбалл, Ричард Юричич
|{{Номинация}}
|-
|Үздік көмекші актер
|Рутгер Хауэр
|{{Номинация}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0083658}} 

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ридли Скотт фильмдері}}

[[Санат:Ридли Скотт фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:1982 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Киберпанк фильмдері]]
[[Санат:Неонуар]]
[[Санат:АҚШ детективті фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:Ғылыми-фантастикалық триллерлер]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]]</text>
      <sha1>3rwe2sxzanfc97vzc9kwjpkfmlbn47w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>773315</id>
    <revision>
      <id>3577930</id>
      <parentid>3544027</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Санат:АҚШ ұлттық фильмдер тізілімі]] бетін [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3544027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="0omr6adhjcjeb97xe8bdy7cnvrdso7w" xml:space="preserve">{{Commonscat|United States National Film Registry films}}

[[Санат:АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Конгресс кітапханасы]]</text>
      <sha1>0omr6adhjcjeb97xe8bdy7cnvrdso7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артемида II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774328</id>
    <revision>
      <id>3578147</id>
      <parentid>3577564</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3578147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7260" sha1="gph6qs8pn6z7ajlov3c0s5wxa2l9kij" xml:space="preserve">[[Сурет:Artemis II Launch (NHQ20260401 admin 0025).jpg|300px|thumb|Artemis II ғарыш кемесінің 2026 жылдың 1 сәуірінде Флоридадағы NASA-ның [[Кеннеди ғарыш орталығы]]ның [[39B ұшыру кешені]]нен ұшуы]]
'''Артемида II''' — [[НАСА|NASA]]-ның [[Артемида бағдарламасы]] бойынша жоспарланған [[Ғарыштану|Айға ұшу миссиясы]].

== Экипаж ==
[[File:Artemis II prime and backup crew.jpg|thumb|Баспасөз мәслихатынан кейінгі «Артемида II» кемесінің қосалқы (сол жақта тұр) және негізгі экипажы, 2024 жылғы желтоқсан]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Негізгі экипаж
! colspan=&quot;3&quot; | Ғарышкер
! rowspan=&quot;2&quot; | Міндеті
|-
! Аты-жөні
! Елі
! [[Ғарыш агенттігі]]
|-
| [[Рид Уайсмен]] || {{USA}} || [[НАСА]] || Командир
|-
| [[Виктор Гловер]] || {{USA}} || НАСА || Ұшқыш
|-
| [[Кристина Кук]] || {{USA}} || НАСА || Миссия маманы 1
|-
| [[Джереми Хансен]] || {{CAN}} || [[Канада ғарыш агенттігі|КСА]] || Миссия маманы 2
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Қосалқы экипаж
! colspan=&quot;3&quot; | Ғарышкер
! rowspan=&quot;2&quot; | Міндеті
|-
! Аты-жөні
! Елі
! [[Ғарыш агенттігі]]
|-
| [[Андре Дуглас]] || {{USA}} || [[НАСА]] || Миссия маманы
|-
| [[Дженни Гиббонс]] || {{CAN}} || КСА || Миссия маманы
|}
Артемида II экипажында 4 ғарышкер болады: командир [[Рид Уайсмен]], ұшқыш [[Виктор Гловер]], және миссия мамандары [[Кристина Кук]] пен [[Джереми Хансен]]. Ғарышкерлердің барлығы [[НАСА]]-дан тек Джереми Хансен ғана [[Канада ғарыш агенттігі]]нен.&lt;ref name=&quot;Artemis Crew&quot;&gt;{{unbulleted list citebundle | {{Cite web |last=O'Shea |first=Claire |date=2023-04-03 |title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722041405/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/ |archivedate=2023-07-22 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[NASA]]}} | {{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2023-04-03 |title=Meet the 4 astronauts flying on NASA's Artemis 2 moon mission |url=https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-astronauts-meet-the-crew |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529052354/https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-astronauts-meet-the-crew |archivedate=2023-05-29 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[Space.com]] |language=en}} | {{Cite web |last1=Wattles |first1=Jackie |last2=Strickland |first2=Ashley |date=2023-04-03 |title=The four astronauts NASA picked for the first crewed moon mission in 50 years |url=https://www.cnn.com/2023/04/03/world/artemis-2-astronaut-crew-scn/index.html |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810074034/https://www.cnn.com/2023/04/03/world/artemis-2-astronaut-crew-scn/index.html |archivedate=2023-08-10 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[CNN]] |language=en}} | {{Cite web |last=Stamm |first=Amy |date=2023-04-03 |title=Meet the Crew of Artemis II |url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-crew-artemis-ii |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408183145/https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-crew-artemis-ii |archivedate=2023-04-08 |accessdate=2023-08-09 |publisher=airandspace.si.edu |language=en}} }}&lt;/ref&gt; 

2023 жылғы 22 қарашада [[Дженни Гиббонс]] Хансеннің қосалқы ғарышкері болып тағайындалды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nassar |first=Hana Mae |date=2023-11-22 |title=Canadian astronauts receive new assignments |url=https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122161422/https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/ |archive-date=2023-11-22 |access-date=2023-11-22 |work=citynews.ca |location=Vancouver}}&lt;/ref&gt; және 2024 жылғы 3 шілдеде [[Андре Дуглас]] 3 ғарышкерге қосалқы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Howell |first=Elizabeth |date=2024-07-03 |title=NASA announces Artemis 2 moon mission backup astronaut — Andre Douglas will support 2025 lunar liftoff |publisher=Space.com |accessdate=2024-07-06 |url=https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-backup-astronaut-andre-douglas}}&lt;/ref&gt;

Бұл сапарда Гловер айды айналып ұшатын алғашқы түсті адам, Кук алғашқы әйел, және Хансен алғашқы американдық емес адам болайын деп тұр.

[[Канадалықтар|Канадалық]] Хансен және Гиббонс 2020 жылғы [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Канада]]ның Artemis бағдарламасына қатысуын жеңілдеткен келісімшарттың бөлігі ретінде Канада ғарыш агенттігінен таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=View Treaty - Canada.ca |url=https://www.treaty-accord.gc.ca/text-texte.aspx?lcid=1033&amp;id=105652&amp;t=638206873238152706 |accessdate=2026-01-20 |publisher=www.treaty-accord.gc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Artemis Crew&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Connolly|first=Amanda|date=2020-12-16| title=A Canadian astronaut will be on NASA's Artemis deep space lunar orbit as well the first non American to leave earth orbit|publisher=Global News|archivedate=2020-12-16|accessdate=2020-12-18|url=https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=&quot;Meet the astronauts on NASA's Artemis II moon mission&quot;
|url=https://www.nbcnews.com/science/space/nasa-moon-astronauts-artemis-ii-mission-rcna255621}}&lt;/ref&gt;

==Тағы қараңыз==
* [[Артемида миссияларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Artemis 2|Артемида 2}}
* [https://www.nasa.gov/artemis-ii Artemis II], NASA-да {{in lang|en}}
* [https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-first-flight-with-crew-important-step-on-long-term-return-to-the-moon-missions-to Миссия шолуы], NASA-да {{in lang|en}}
* [https://go.nasa.gov/artemisnames Artemis II &quot;Атыңызды ғарышқа жіберіңіз&quot;], NASA-да {{in lang|en}}

{{stub}}

[[Санат:АҚШ космонавтикасы]]</text>
      <sha1>gph6qs8pn6z7ajlov3c0s5wxa2l9kij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578153</id>
      <parentid>3578147</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экипаж */</comment>
      <origin>3578153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7260" sha1="1hc8wwl65iq14e3mpqqpr0k7u2mkp91" xml:space="preserve">[[Сурет:Artemis II Launch (NHQ20260401 admin 0025).jpg|300px|thumb|Artemis II ғарыш кемесінің 2026 жылдың 1 сәуірінде Флоридадағы NASA-ның [[Кеннеди ғарыш орталығы]]ның [[39B ұшыру кешені]]нен ұшуы]]
'''Артемида II''' — [[НАСА|NASA]]-ның [[Артемида бағдарламасы]] бойынша жоспарланған [[Ғарыштану|Айға ұшу миссиясы]].

== Экипаж ==
[[File:Artemis II prime and backup crew.jpg|thumb|Баспасөз мәслихатынан кейінгі «Артемида II» кемесінің қосалқы (сол жақта тұр) және негізгі экипажы, 2024 жылғы желтоқсан]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Негізгі экипаж
! colspan=&quot;3&quot; | Ғарышкер
! rowspan=&quot;2&quot; | Міндеті
|-
! Аты-жөні
! Елі
! [[Ғарыш агенттігі]]
|-
| [[Рид Уайсмен]] || {{USA}} || [[НАСА]] || Командир
|-
| [[Виктор Гловер]] || {{USA}} || НАСА || Ұшқыш
|-
| [[Кристина Кук]] || {{USA}} || НАСА || Миссия маманы 1
|-
| [[Джереми Хансен]] || {{CAN}} || [[Канада ғарыш агенттігі|КҒА]] || Миссия маманы 2
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Қосалқы экипаж
! colspan=&quot;3&quot; | Ғарышкер
! rowspan=&quot;2&quot; | Міндеті
|-
! Аты-жөні
! Елі
! [[Ғарыш агенттігі]]
|-
| [[Андре Дуглас]] || {{USA}} || [[НАСА]] || Миссия маманы
|-
| [[Дженни Гиббонс]] || {{CAN}} || КҒА || Миссия маманы
|}
Артемида II экипажында 4 ғарышкер болады: командир [[Рид Уайсмен]], ұшқыш [[Виктор Гловер]], және миссия мамандары [[Кристина Кук]] пен [[Джереми Хансен]]. Ғарышкерлердің барлығы [[НАСА]]-дан тек Джереми Хансен ғана [[Канада ғарыш агенттігі]]нен.&lt;ref name=&quot;Artemis Crew&quot;&gt;{{unbulleted list citebundle | {{Cite web |last=O'Shea |first=Claire |date=2023-04-03 |title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722041405/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/ |archivedate=2023-07-22 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[NASA]]}} | {{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2023-04-03 |title=Meet the 4 astronauts flying on NASA's Artemis 2 moon mission |url=https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-astronauts-meet-the-crew |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529052354/https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-astronauts-meet-the-crew |archivedate=2023-05-29 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[Space.com]] |language=en}} | {{Cite web |last1=Wattles |first1=Jackie |last2=Strickland |first2=Ashley |date=2023-04-03 |title=The four astronauts NASA picked for the first crewed moon mission in 50 years |url=https://www.cnn.com/2023/04/03/world/artemis-2-astronaut-crew-scn/index.html |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810074034/https://www.cnn.com/2023/04/03/world/artemis-2-astronaut-crew-scn/index.html |archivedate=2023-08-10 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[CNN]] |language=en}} | {{Cite web |last=Stamm |first=Amy |date=2023-04-03 |title=Meet the Crew of Artemis II |url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-crew-artemis-ii |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408183145/https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-crew-artemis-ii |archivedate=2023-04-08 |accessdate=2023-08-09 |publisher=airandspace.si.edu |language=en}} }}&lt;/ref&gt; 

2023 жылғы 22 қарашада [[Дженни Гиббонс]] Хансеннің қосалқы ғарышкері болып тағайындалды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nassar |first=Hana Mae |date=2023-11-22 |title=Canadian astronauts receive new assignments |url=https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122161422/https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/ |archive-date=2023-11-22 |access-date=2023-11-22 |work=citynews.ca |location=Vancouver}}&lt;/ref&gt; және 2024 жылғы 3 шілдеде [[Андре Дуглас]] 3 ғарышкерге қосалқы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Howell |first=Elizabeth |date=2024-07-03 |title=NASA announces Artemis 2 moon mission backup astronaut — Andre Douglas will support 2025 lunar liftoff |publisher=Space.com |accessdate=2024-07-06 |url=https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-backup-astronaut-andre-douglas}}&lt;/ref&gt;

Бұл сапарда Гловер айды айналып ұшатын алғашқы түсті адам, Кук алғашқы әйел, және Хансен алғашқы американдық емес адам болайын деп тұр.

[[Канадалықтар|Канадалық]] Хансен және Гиббонс 2020 жылғы [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Канада]]ның Artemis бағдарламасына қатысуын жеңілдеткен келісімшарттың бөлігі ретінде Канада ғарыш агенттігінен таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=View Treaty - Canada.ca |url=https://www.treaty-accord.gc.ca/text-texte.aspx?lcid=1033&amp;id=105652&amp;t=638206873238152706 |accessdate=2026-01-20 |publisher=www.treaty-accord.gc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Artemis Crew&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Connolly|first=Amanda|date=2020-12-16| title=A Canadian astronaut will be on NASA's Artemis deep space lunar orbit as well the first non American to leave earth orbit|publisher=Global News|archivedate=2020-12-16|accessdate=2020-12-18|url=https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=&quot;Meet the astronauts on NASA's Artemis II moon mission&quot;
|url=https://www.nbcnews.com/science/space/nasa-moon-astronauts-artemis-ii-mission-rcna255621}}&lt;/ref&gt;

==Тағы қараңыз==
* [[Артемида миссияларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Artemis 2|Артемида 2}}
* [https://www.nasa.gov/artemis-ii Artemis II], NASA-да {{in lang|en}}
* [https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-first-flight-with-crew-important-step-on-long-term-return-to-the-moon-missions-to Миссия шолуы], NASA-да {{in lang|en}}
* [https://go.nasa.gov/artemisnames Artemis II &quot;Атыңызды ғарышқа жіберіңіз&quot;], NASA-да {{in lang|en}}

{{stub}}

[[Санат:АҚШ космонавтикасы]]</text>
      <sha1>1hc8wwl65iq14e3mpqqpr0k7u2mkp91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пиноккио (мультфильм, 1940)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774572</id>
    <revision>
      <id>3577952</id>
      <parentid>3552053</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4685" sha1="t8h7o9v76dgxkg0f71k2qhxuap5l3th" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Пиноккио
 |Шынайы атауы     = Pinocchio
 |Суреті           = Pinocchio (Original Theatrical Trailer) 1940.ogg
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = мюзикл, ертегі
 |Режиссёрі        = [[Бен Шарпстин]]&lt;br&gt;[[Хэмилтон Ласк]]
 |Продюсері        = 
 |Сценарист        = Тед Сирс&lt;br&gt;Отто Инглэндер&lt;br&gt;Уэбб Смит&lt;br&gt;Уильям Коттрелл&lt;br&gt;Джозеф Сабо&lt;br&gt;Эрдман Пеннер&lt;br&gt;Аурелиус Бэттеглия
 |Актерлер         = 
 |Операторы        = 
 |Композиторы      = Ли Харлайн&lt;br&gt;Пол Смит
 |Компания         = [[Walt Disney Productions]]
 |Бюджеті          = 2,6 млн $
 |Түсім            = 164 млн $
 |Мемлекет         = {{байрақ|АҚШ}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Ұзақтығы         = 88 мин.
 |Жыл              = 1940
 |Алдыңғы фильм    = [[Ақшақар және жеті ергежейлі (мультфильм, 1937)|Ақшақар және жеті ергежейлі]]
 |Келесі фильм     = [[Фантазия (мультфильм, 1940)|Фантазия]]
 |imdb_id          = 0032910
}}
'''Пиноккио''' — 1940 жылы шыққан америкалық [[мультфильм]], Walt Disney студиясының екінші толықметражды анимациялық туындысы.

[[Карло Коллоди]] жазған [[Пиноккио]] есімді ағаш қуыршақ жайындағы ертегінің желісімен түсірілді.

1994 жылы бұл мультфильм [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/11/15/movies/25-films-added-to-national-registry.html|title=25 Films Added to National Registry|work=The New York Times|page=C20|date=1994-11-15 |access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы [[Роберт Земекис]] осы мультфильмге [[Пиноккио (фильм, 2022)|ремейк фильм]] жасап шығарған болатын.

== Дыбыстаушылар ==
* [[Дикки Джонс]] — ''Пиноккио''
* [[Клифф Эдвардс]] — ''шегіртке Джимини''
* Кристиан Раб — ''Джеппетто''
* Кларенс Нэш — ''Джеппеттоның мағауы''
* Уолтер Кэтлетт — ''шыншыл Джон, түлкі''
* Мел Бланк — ''мылқау мысық Гидеон, түлкінің досы''
* Эвелин Венейбл — ''көгілдір фея''
* Чарльз Джуделс — ''Стромболи / карета айдаушы''
* Фрэнки Дарро — ''Лэмпвик''
* Турль Рейвенскрофт — ''алып кит''
&lt;gallery&gt;
Pinochio2 1940.jpg|Қуыршақ Пиноккио
Jiminy Cricket.png|Шегіртке Джимини
Stromboli in Walt Disney's Pinocchio.png|Театр иесі Стромболи
&lt;/gallery&gt;
== Жүлделері ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Сыйлықтың аты
! scope=&quot;col&quot; |Номинациясы
! scope=&quot;col&quot; |Номинант
! scope=&quot;col&quot; |Нәтижесі
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot;| [[Оскар сыйлығы]]
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік музыка]]
| Ли Харлайн, Пол Смит, Нед Вашингтон
| {{won}}
|-
| [[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|Үздік ән]]
| ''[[When You Wish Upon a Star]]''&lt;br&gt;Харлайн (әуені), Вашингтон (сөздері)
| {{won}}
|-
! [[Хьюго сыйлығы]]
| Үздік қысқа драмалық туынды
| Тед Сирс, Бен Шарпстин, Хэмилтон Ласк
| {{won}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ мультфильмдері]]
[[Санат:АҚШ фэнтези фильмдері]]
[[Санат:Бен Шарпстин мультфильмдері]]
[[Санат:Хэмилтон Ласк мультфильмдері]]
[[Санат:Уолт Дисней продюсерлеген мультфильмдер]]
[[Санат:Walt Disney мультфильмдері]]
[[Санат:Әдеби ертегілердің экрандаулары]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>t8h7o9v76dgxkg0f71k2qhxuap5l3th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:S. Kleinmichel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>775397</id>
    <revision>
      <id>3577895</id>
      <parentid>3556495</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>108272</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Neriah [[Қатысушы талқылауы:JustKronos]] бетін [[Қатысушы талқылауы:S. Kleinmichel]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/JustKronos|JustKronos]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/S. Kleinmichel|S. Kleinmichel]]&quot;</comment>
      <origin>3556495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="d24v31gndkqz1tylrm42v6nbwyfble6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JustKronos}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 07:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)</text>
      <sha1>d24v31gndkqz1tylrm42v6nbwyfble6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3578041</id>
      <parentid>3577585</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T03:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3578041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732682" sha1="lducj0ni8ai25r0buue2syagzr6t4dz" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 97316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 353962]
|-
|2
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 16311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 28678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 63248]
|-
|3
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 17299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 42935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 290734]
|-
|4
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 16125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 31661]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 312845]
|-
|6
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 39657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 69160]
|-
|7
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131411]
|-
|8
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 62407]
|-
|9
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 123537]
|-
|10
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 9991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10037]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 140082]
|-
|12
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 7657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 9358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 20053]
|-
|13
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44948]
|-
|14
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 89931]
|-
|15
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23382]
|-
|16
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 108369]
|-
|17
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 23714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 88885]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 96503]
|-
|19
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 143812]
|-
|20
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 5565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8952]
|-
|21
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23997]
|-
|22
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 24156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 140141]
|-
|23
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 22324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 72194]
|-
|24
|[[Қадір түні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 4702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5819]
|-
|25
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 2745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 23498]
|-
|26
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 81186]
|-
|27
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30651]
|-
|28
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42708]
|-
|29
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5475]
|-
|30
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 28735]
|-
|31
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 65111]
|-
|32
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65487]
|-
|33
|[[Көрісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 3920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5051]
|-
|34
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54618]
|-
|35
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 3544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5512]
|-
|36
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 27003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 71734]
|-
|37
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27877]
|-
|38
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18258]
|-
|39
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 3516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 15052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 87779]
|-
|40
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51811]
|-
|41
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28325]
|-
|42
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30962]
|-
|43
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8380]
|-
|44
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47938]
|-
|45
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 24990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 45634]
|-
|46
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7542]
|-
|47
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42735]
|-
|48
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 21074]
|-
|49
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6473]
|-
|50
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 12775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 32287]
|-
|51
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63540]
|-
|52
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 69074]
|-
|53
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21675]
|-
|54
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 9070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 35495]
|-
|55
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23762]
|-
|56
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40851]
|-
|57
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 8032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 36421]
|-
|58
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41910]
|-
|59
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61489]
|-
|60
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 7009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 56043]
|-
|61
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36288]
|-
|62
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 5278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 11747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 33075]
|-
|63
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 44509]
|-
|64
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44490]
|-
|65
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35948]
|-
|66
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27158]
|-
|67
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7980]
|-
|68
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 4141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10311]
|-
|69
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 2398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 5036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 21232]
|-
|70
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 37566]
|-
|71
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28114]
|-
|72
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13087]
|-
|73
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 53141]
|-
|74
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 40601]
|-
|75
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27513]
|-
|76
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 9713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 53067]
|-
|77
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38186]
|-
|78
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 39239]
|-
|79
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 6293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 39675]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 62455]
|-
|81
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 48792]
|-
|82
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 24529]
|-
|83
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8381]
|-
|84
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 67250]
|-
|85
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22147]
|-
|86
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11038]
|-
|87
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15089]
|-
|88
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15755]
|-
|89
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59726]
|-
|90
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32766]
|-
|91
|[[Жарапазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6969]
|-
|92
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 49581]
|-
|93
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32239]
|-
|94
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38349]
|-
|95
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 28809]
|-
|96
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29944]
|-
|97
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34564]
|-
|98
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 7342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25729]
|-
|99
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31653]
|-
|100
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23184]
|-
|101
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27696]
|-
|102
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 39124]
|-
|103
|[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6831]
|-
|104
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24283]
|-
|105
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9055]
|-
|106
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40518]
|-
|107
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 4143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 4561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 10266]
|-
|108
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35326]
|-
|109
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25142]
|-
|110
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8604]
|-
|111
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31238]
|-
|112
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30472]
|-
|113
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47807]
|-
|114
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30971]
|-
|115
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25262]
|-
|116
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17122]
|-
|117
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17725]
|-
|118
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 6079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 27507]
|-
|119
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29649]
|-
|120
|[[Қуандық Рахым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6966]
|-
|121
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34653]
|-
|122
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33594]
|-
|123
|[[Түйе мұрындық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5153]
|-
|124
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 15089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 34269]
|-
|125
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21948]
|-
|126
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 28234]
|-
|127
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17365]
|-
|128
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26963]
|-
|129
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29949]
|-
|130
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29001]
|-
|131
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24776]
|-
|132
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 26092]
|-
|133
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 6560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 21615]
|-
|134
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36256]
|-
|135
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33733]
|-
|136
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17579]
|-
|137
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 33086]
|-
|138
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 34952]
|-
|139
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33943]
|-
|140
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18628]
|-
|141
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 7925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30446]
|-
|142
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33833]
|-
|143
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 8572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 26859]
|-
|144
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27283]
|-
|145
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18295]
|-
|146
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 12908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 74866]
|-
|147
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 31351]
|-
|148
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26741]
|-
|149
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 15166]
|-
|150
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 44973]
|-
|151
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 28708]
|-
|152
|[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4497]
|-
|153
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24644]
|-
|154
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28141]
|-
|155
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28415]
|-
|156
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 5029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17391]
|-
|157
|[[Құйрық-бауыр (салт)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6758]
|-
|158
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7835]
|-
|159
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 5760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25155]
|-
|160
|[[Тасбақалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7135]
|-
|161
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15697]
|-
|162
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18754]
|-
|163
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22273]
|-
|164
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 14115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27467]
|-
|165
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22713]
|-
|166
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21376]
|-
|167
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12195]
|-
|168
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16102]
|-
|169
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6938]
|-
|170
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17717]
|-
|171
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 16793]
|-
|172
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 19722]
|-
|173
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14363]
|-
|174
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 11267]
|-
|175
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28629]
|-
|176
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 6338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 28857]
|-
|177
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 26879]
|-
|178
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 19326]
|-
|179
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 25871]
|-
|180
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9558]
|-
|181
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18905]
|-
|182
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34502]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 30046]
|-
|184
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23021]
|-
|185
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23610]
|-
|186
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27881]
|-
|187
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21535]
|-
|188
|[[Алатау таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5965]
|-
|189
|[[Дуадақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3551]
|-
|190
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 6374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 32372]
|-
|191
|[[Әли Хаменеи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2280]
|-
|192
|[[Кіндік шеше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5859]
|-
|193
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 5654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26110]
|-
|194
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20676]
|-
|195
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31164]
|-
|196
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18358]
|-
|197
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 6167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 25241]
|-
|198
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19627]
|-
|199
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28976]
|-
|200
|[[Табалдырық аттау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 4194]
|-
|201
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 33954]
|-
|202
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7263]
|-
|203
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28925]
|-
|204
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8146]
|-
|205
|[[Жарыс қазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4821]
|-
|206
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 11019]
|-
|207
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 20180]
|-
|208
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20563]
|-
|209
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 42652]
|-
|210
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32379]
|-
|211
|[[Қыз айттыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4566]
|-
|212
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16362]
|-
|213
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29672]
|-
|214
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26506]
|-
|215
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 8214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 18669]
|-
|216
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22876]
|-
|217
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20957]
|-
|218
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20038]
|-
|219
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16985]
|-
|220
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3995]
|-
|221
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13019]
|-
|222
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17466]
|-
|223
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8191]
|-
|224
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11763]
|-
|225
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 42199]
|-
|226
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27994]
|-
|227
|[[Әт-Тариқ сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2733]
|-
|228
|[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7749]
|-
|229
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15123]
|-
|230
|[[Қыдыр ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4897]
|-
|231
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7737]
|-
|232
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 4121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17036]
|-
|233
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 21967]
|-
|234
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 18175]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19695]
|-
|236
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 12275]
|-
|237
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18826]
|-
|238
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13940]
|-
|239
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21490]
|-
|240
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13435]
|-
|241
|[[Сансызбай Сарғасқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4413]
|-
|242
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12940]
|-
|243
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13078]
|-
|244
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 5412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20319]
|-
|245
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18474]
|-
|246
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8910]
|-
|247
|[[Өңір салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3146]
|-
|248
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28623]
|-
|249
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23858]
|-
|250
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 21463]
|-
|251
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18416]
|-
|252
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 5376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 22381]
|-
|253
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18995]
|-
|254
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15934]
|-
|255
|[[Референдум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2652]
|-
|256
|[[Ауызашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2918]
|-
|257
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 9112]
|-
|258
|[[Оразақын Асқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8274]
|-
|259
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 33700]
|-
|260
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20964]
|-
|261
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38139]
|-
|262
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14017]
|-
|263
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12967]
|-
|264
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19373]
|-
|265
|[[Пітір садақа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2470]
|-
|266
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20080]
|-
|267
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21031]
|-
|268
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19543]
|-
|269
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 15115]
|-
|270
|[[Есік ашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 4211]
|-
|271
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 8194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 36258]
|-
|272
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28558]
|-
|273
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 4809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 20343]
|-
|274
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 29339]
|-
|275
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24485]
|-
|276
|[[Сәлем салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5091]
|-
|277
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 20706]
|-
|278
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13834]
|-
|279
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19124]
|-
|280
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12811]
|-
|281
|[[Құрсақ той]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 5088]
|-
|282
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16419]
|-
|283
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12161]
|-
|284
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39626]
|-
|285
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27744]
|-
|286
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5923]
|-
|287
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 3005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13171]
|-
|288
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 22617]
|-
|289
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15518]
|-
|290
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21451]
|-
|291
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16320]
|-
|292
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16550]
|-
|293
|[[Израиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 6063]
|-
|294
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18248]
|-
|295
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19130]
|-
|296
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20029]
|-
|297
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 9790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 61846]
|-
|298
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13059]
|-
|299
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7262]
|-
|300
|[[Шашбау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2471]
|-
|301
|[[Мұзафар Әлімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5474]
|-
|302
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19839]
|-
|303
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25965]
|-
|304
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15158]
|-
|305
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20268]
|-
|306
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18632]
|-
|307
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 9031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 32998]
|-
|308
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15957]
|-
|309
|[[Шілдехана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7869]
|-
|310
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16942]
|-
|311
|[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5180]
|-
|312
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19152]
|-
|313
|[[Мұрат Мөңкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18751]
|-
|314
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16542]
|-
|315
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19289]
|-
|316
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38895]
|-
|317
|[[Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3526]
|-
|318
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9545]
|-
|319
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20537]
|-
|320
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7302]
|-
|321
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14192]
|-
|322
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9751]
|-
|323
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19658]
|-
|324
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32916]
|-
|325
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13644]
|-
|326
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25359]
|-
|327
|[[Израиль-Иран соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2402]
|-
|328
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20749]
|-
|329
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13536]
|-
|330
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 43703]
|-
|331
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 6527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 32881]
|-
|332
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30513]
|-
|333
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15965]
|-
|334
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9190]
|-
|335
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16957]
|-
|336
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15159]
|-
|337
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15990]
|-
|338
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9478]
|-
|339
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14870]
|-
|340
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26757]
|-
|341
|[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5121]
|-
|342
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 3048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 13150]
|-
|343
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 15044]
|-
|344
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10798]
|-
|345
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 17159]
|-
|346
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15900]
|-
|347
|[[Қалмақан Әбдіқадыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3516]
|-
|348
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15582]
|-
|349
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 18032]
|-
|350
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16113]
|-
|351
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12351]
|-
|352
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12135]
|-
|353
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14855]
|-
|354
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13712]
|-
|355
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26384]
|-
|356
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14744]
|-
|357
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13640]
|-
|358
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10679]
|-
|359
|[[Құда түсу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4265]
|-
|360
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 32210]
|-
|361
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 6863]
|-
|362
|[[Шортанбай Қанайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16789]
|-
|363
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15611]
|-
|364
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15959]
|-
|365
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18725]
|-
|366
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27314]
|-
|367
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14334]
|-
|368
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18250]
|-
|369
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10920]
|-
|370
|[[Эндокриңді бездер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6384]
|-
|371
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3126]
|-
|372
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14763]
|-
|373
|[[Аққулар ұйықтағанда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7485]
|-
|374
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13892]
|-
|375
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12576]
|-
|376
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 15535]
|-
|377
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23217]
|-
|378
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16530]
|-
|379
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 30392]
|-
|380
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15315]
|-
|381
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18138]
|-
|382
|[[Қарқаралы петициясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5088]
|-
|383
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13764]
|-
|384
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8778]
|-
|385
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25624]
|-
|386
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13024]
|-
|387
|[[Геосаясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5182]
|-
|388
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9422]
|-
|389
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5703]
|-
|390
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 6079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 25225]
|-
|391
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19635]
|-
|392
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6719]
|-
|393
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 46045]
|-
|394
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19816]
|-
|395
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8945]
|-
|396
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13374]
|-
|397
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10345]
|-
|398
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19871]
|-
|399
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19663]
|-
|400
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8226]
|-
|401
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13895]
|-
|402
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13572]
|-
|403
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12096]
|-
|404
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8658]
|-
|405
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11301]
|-
|406
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13104]
|-
|407
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9489]
|-
|408
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14295]
|-
|409
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9031]
|-
|410
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11346]
|-
|411
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26177]
|-
|412
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 4069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 19400]
|-
|413
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20634]
|-
|414
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11912]
|-
|415
|[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4146]
|-
|416
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15417]
|-
|417
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12445]
|-
|418
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1634]
|-
|419
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17768]
|-
|420
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8312]
|-
|421
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14195]
|-
|422
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11947]
|-
|423
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 13818]
|-
|424
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17806]
|-
|425
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14367]
|-
|426
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14922]
|-
|427
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18437]
|-
|428
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4421]
|-
|429
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27863]
|-
|430
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25427]
|-
|431
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9336]
|-
|432
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10075]
|-
|433
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 8035]
|-
|434
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9941]
|-
|435
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24290]
|-
|436
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5517]
|-
|437
|[[Пайдалы қазбалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8001]
|-
|438
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13957]
|-
|439
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13012]
|-
|440
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9987]
|-
|441
|[[Арқан тартыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4672]
|-
|442
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6472]
|-
|443
|[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5904]
|-
|444
|[[Джеффри Эпштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2224]
|-
|445
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8740]
|-
|446
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15199]
|-
|447
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9743]
|-
|448
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25217]
|-
|449
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5741]
|-
|450
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9539]
|-
|451
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 3960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 24086]
|-
|452
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22084]
|-
|453
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11693]
|-
|454
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 25295]
|-
|455
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9891]
|-
|456
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17881]
|-
|457
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 5628]
|-
|458
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15755]
|-
|459
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20218]
|-
|460
|[[Пәкістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4920]
|-
|461
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 18086]
|-
|462
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13578]
|-
|463
|[[Таяу Шығыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 5059]
|-
|464
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15670]
|-
|465
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12803]
|-
|466
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11353]
|-
|467
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10983]
|-
|468
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9199]
|-
|469
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13621]
|-
|470
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17107]
|-
|471
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 9009]
|-
|472
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22447]
|-
|473
|[[Бұқаралық ақпарат құралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7575]
|-
|474
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 3127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 10296]
|-
|475
|[[Шииттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3083]
|-
|476
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16157]
|-
|477
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 9098]
|-
|478
|[[Аристотель]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11819]
|-
|479
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17702]
|-
|480
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7980]
|-
|481
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12996]
|-
|482
|[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7850]
|-
|483
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10494]
|-
|484
|[[Столыпин реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6028]
|-
|485
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9618]
|-
|486
|[[&quot;Шақан шері&quot; романы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831]
|-
|487
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9386]
|-
|488
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10458]
|-
|489
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11141]
|-
|490
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 3454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14824]
|-
|491
|[[Бата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5558]
|-
|492
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 17381]
|-
|493
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4808]
|-
|494
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13917]
|-
|495
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9446]
|-
|496
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8641]
|-
|497
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12916]
|-
|498
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 3206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 21685]
|-
|499
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15967]
|-
|500
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12951]
|-
|501
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6285]
|-
|502
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12172]
|-
|503
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10259]
|-
|504
|[[Асық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8820]
|-
|505
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15987]
|-
|506
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10900]
|-
|507
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 5013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 26185]
|-
|508
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9570]
|-
|509
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16223]
|-
|510
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9049]
|-
|511
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7754]
|-
|512
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10600]
|-
|513
|[[Марат Қабанбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3822]
|-
|514
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 63043]
|-
|515
|[[Ұлы географиялық ашылулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7182]
|-
|516
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18020]
|-
|517
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5197]
|-
|518
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 3184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16555]
|-
|519
|[[Киіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3477]
|-
|520
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12986]
|-
|521
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5521]
|-
|522
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 10096]
|-
|523
|[[Селт еткізер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1346]
|-
|524
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8439]
|-
|525
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10821]
|-
|526
|[[Жасау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2957]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12637]
|-
|528
|[[Төркіндеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2979]
|-
|529
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26414]
|-
|530
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9277]
|-
|531
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7715]
|-
|532
|[[Алтыбақан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3710]
|-
|533
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 8058]
|-
|534
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13713]
|-
|535
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1151]
|-
|536
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7203]
|-
|537
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13075]
|-
|538
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 4253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14752]
|-
|539
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9580]
|-
|540
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 855]
|-
|541
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 15151]
|-
|542
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22171]
|-
|543
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 3687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 14397]
|-
|544
|[[Қазақ ұлттық ырымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6659]
|-
|545
|[[Хан талапай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5588]
|-
|546
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15864]
|-
|547
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 3123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 19047]
|-
|548
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28602]
|-
|549
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 13891]
|-
|550
|[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7697]
|-
|551
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8442]
|-
|552
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 2498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24019]
|-
|553
|[[Жәдидшілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5410]
|-
|554
|[[Дельфин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2844]
|-
|555
|[[Қобыланды батыр (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11767]
|-
|556
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11398]
|-
|557
|[[Арша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3656]
|-
|558
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7187]
|-
|559
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9933]
|-
|560
|[[Беташар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6506]
|-
|561
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16210]
|-
|562
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12542]
|-
|563
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10794]
|-
|564
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7336]
|-
|565
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 12406]
|-
|566
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18281]
|-
|567
|[[Бауырсақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3898]
|-
|568
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9033]
|-
|569
|[[Марғасқа жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3187]
|-
|570
|[[Бастаңғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1851]
|-
|571
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12063]
|-
|572
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9589]
|-
|573
|[[Бұланты шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11925]
|-
|574
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9635]
|-
|575
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 14673]
|-
|576
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6021]
|-
|577
|[[Төрт түлік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8556]
|-
|578
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 16736]
|-
|579
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 6065]
|-
|580
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12709]
|-
|581
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10779]
|-
|582
|[[Танакөз Ілиясова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 827]
|-
|583
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10951]
|-
|584
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11906]
|-
|585
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10992]
|-
|586
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9177]
|-
|587
|[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4860]
|-
|588
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 9227]
|-
|589
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6746]
|-
|590
|[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4478]
|-
|591
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13332]
|-
|592
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11637]
|-
|593
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12610]
|-
|594
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 3995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15549]
|-
|595
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11100]
|-
|596
|[[Адам қаңқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9810]
|-
|597
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20625]
|-
|598
|[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8190]
|-
|599
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14867]
|-
|600
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 4007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 17807]
|-
|601
|[[Наурыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2529]
|-
|602
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14750]
|-
|603
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6858]
|-
|604
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 3265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19699]
|-
|605
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15782]
|-
|606
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5456]
|-
|607
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7725]
|-
|608
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7465]
|-
|609
|[[Айт намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1464]
|-
|610
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6668]
|-
|611
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13084]
|-
|612
|[[Табақ тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4895]
|-
|613
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7666]
|-
|614
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10797]
|-
|615
|[[Акула]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2751]
|-
|616
|[[Күрделі зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2781]
|-
|617
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11116]
|-
|618
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8365]
|-
|619
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 9131]
|-
|620
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7840]
|-
|621
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8432]
|-
|622
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11121]
|-
|623
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14269]
|-
|624
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11897]
|-
|625
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5312]
|-
|626
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6859]
|-
|627
|[[Біріккен Араб Әмірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6385]
|-
|628
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6972]
|-
|629
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22547]
|-
|630
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7761]
|-
|631
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15530]
|-
|632
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5474]
|-
|633
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18193]
|-
|634
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16858]
|-
|635
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10549]
|-
|636
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 13849]
|-
|637
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12470]
|-
|638
|[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9346]
|-
|639
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8364]
|-
|640
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6353]
|-
|641
|[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7476]
|-
|642
|[[Арқан тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3494]
|-
|643
|[[Еврейлер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3893]
|-
|644
|[[Ғұсыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 8192]
|-
|645
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 3039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12781]
|-
|646
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9269]
|-
|647
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7515]
|-
|648
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9960]
|-
|649
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6530]
|-
|650
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 4909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 44106]
|-
|651
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9682]
|-
|652
|[[Моңғол шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 5550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15874]
|-
|653
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4682]
|-
|654
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8948]
|-
|655
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11158]
|-
|656
|[[Әл-Уақиға сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6431]
|-
|657
|[[Қоянды жәрмеңкесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4239]
|-
|658
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8185]
|-
|659
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17173]
|-
|660
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 8007]
|-
|661
|[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1841]
|-
|662
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9221]
|-
|663
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 3459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 10148]
|-
|664
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21770]
|-
|665
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15231]
|-
|666
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8824]
|-
|667
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6875]
|-
|668
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10116]
|-
|669
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9340]
|-
|670
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12953]
|-
|671
|[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 7246]
|-
|672
|[[Қан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10981]
|-
|673
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12613]
|-
|674
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13487]
|-
|675
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12410]
|-
|676
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7581]
|-
|677
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13829]
|-
|678
|[[Аюлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 7090]
|-
|679
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5340]
|-
|680
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9906]
|-
|681
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8381]
|-
|682
|[[Қазақ халқының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5342]
|-
|683
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10665]
|-
|684
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13687]
|-
|685
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8510]
|-
|686
|[[Ою-өрнек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6958]
|-
|687
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11822]
|-
|688
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4818]
|-
|689
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7558]
|-
|690
|[[Баққожа Мұқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6232]
|-
|691
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7772]
|-
|692
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16968]
|-
|693
|[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 86]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681]
|-
|694
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 11207]
|-
|695
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4461]
|-
|696
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8362]
|-
|697
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 13272]
|-
|698
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6419]
|-
|699
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5690]
|-
|700
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13341]
|-
|701
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 993]
|-
|702
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13131]
|-
|703
|[[:Санат:Тағамдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 4243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 27032]
|-
|704
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7321]
|-
|705
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6547]
|-
|706
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5341]
|-
|707
|[[Бестас (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4686]
|-
|708
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 1944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 12995]
|-
|709
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7753]
|-
|710
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17874]
|-
|711
|[[Бала құқықтары туралы конвенция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7500]
|-
|712
|[[Ормуз бұғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1079]
|-
|713
|[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3752]
|-
|714
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 8044]
|-
|715
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11440]
|-
|716
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6094]
|-
|717
|[[Гормондар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7065]
|-
|718
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 22296]
|-
|719
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9970]
|-
|720
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13250]
|-
|721
|[[Ораза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3341]
|-
|722
|[[Сүйек жаңғырту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3451]
|-
|723
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8820]
|-
|724
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7448]
|-
|725
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3529]
|-
|726
|[[Ақпан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10356]
|-
|727
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11852]
|-
|728
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10281]
|-
|729
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13779]
|-
|730
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5842]
|-
|731
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9562]
|-
|732
|[[Психология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11541]
|-
|733
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10243]
|-
|734
|[[Ораза айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1098]
|-
|735
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 12164]
|-
|736
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8930]
|-
|737
|[[Жәрмеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3744]
|-
|738
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12430]
|-
|739
|[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8037]
|-
|740
|[[Қыз алып қашу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2997]
|-
|741
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 4532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 16287]
|-
|742
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8879]
|-
|743
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 4053]
|-
|744
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8727]
|-
|745
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6577]
|-
|746
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8427]
|-
|747
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6466]
|-
|748
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5278]
|-
|749
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15792]
|-
|750
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15869]
|-
|751
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6650]
|-
|752
|[[Бүйрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 3007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 11119]
|-
|753
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 18482]
|-
|754
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5528]
|-
|755
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11738]
|-
|756
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15537]
|-
|757
|[[Ерулік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2769]
|-
|758
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5670]
|-
|759
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7912]
|-
|760
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5876]
|-
|761
|[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4764]
|-
|762
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 4687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 14056]
|-
|763
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3424]
|-
|764
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15269]
|-
|765
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9280]
|-
|766
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11031]
|-
|767
|[[Наурызбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7633]
|-
|768
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10890]
|-
|769
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 15062]
|-
|770
|[[Отпантау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1397]
|-
|771
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6783]
|-
|772
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8577]
|-
|773
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6394]
|-
|774
|[[Махатма Ганди]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4366]
|-
|775
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6881]
|-
|776
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 8314]
|-
|777
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11210]
|-
|778
|[[Іштің қатуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9976]
|-
|779
|[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2008]
|-
|780
|[[Автомобиль маркаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10539]
|-
|781
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 16625]
|-
|782
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 6020]
|-
|783
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12496]
|-
|784
|[[Тәтіқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4411]
|-
|785
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4329]
|-
|786
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9621]
|-
|787
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6127]
|-
|788
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 2127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 10089]
|-
|789
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10805]
|-
|790
|[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9348]
|-
|791
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8234]
|-
|792
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 14520]
|-
|793
|[[Инфрақызыл сәуле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 2172]
|-
|794
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11684]
|-
|795
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4618]
|-
|796
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12674]
|-
|797
|[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9500]
|-
|798
|[[Ақ сүйек (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3018]
|-
|799
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5883]
|-
|800
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4051]
|-
|801
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7198]
|-
|802
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 13040]
|-
|803
|[[Неке қияр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3449]
|-
|804
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 6319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11395]
|-
|805
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6734]
|-
|806
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10411]
|-
|807
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10293]
|-
|808
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17872]
|-
|809
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12120]
|-
|810
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13706]
|-
|811
|[[Зекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3184]
|-
|812
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8751]
|-
|813
|[[Ауыз бекіту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3738]
|-
|814
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7992]
|-
|815
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17775]
|-
|816
|[[Оразкелді (Қоңырат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3475]
|-
|817
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10418]
|-
|818
|[[Ислам пайғамбарлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5956]
|-
|819
|[[Мендель заңдылықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8269]
|-
|820
|[[Еуропа одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8839]
|-
|821
|[[Жіктік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11546]
|-
|822
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13842]
|-
|823
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3479]
|-
|824
|[[Крест жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14135]
|-
|825
|[[Асқар Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6970]
|-
|826
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7232]
|-
|827
|[[Әбілқайыр Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7502]
|-
|828
|[[Солтүстік Корея]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4564]
|-
|829
|[[Екінті намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 8003]
|-
|830
|[[Оразаның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2553]
|-
|831
|[[Қадырғали Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5944]
|-
|832
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 7686]
|-
|833
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6995]
|-
|834
|[[Христофор Колумб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8376]
|-
|835
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2642]
|-
|836
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5922]
|-
|837
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12713]
|-
|838
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4897]
|-
|839
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7570]
|-
|840
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4551]
|-
|841
|[[Ескендір (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12106]
|-
|842
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9718]
|-
|843
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6984]
|-
|844
|[[Әл-Фалақ сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4839]
|-
|845
|[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4813]
|-
|846
|[[Сахабалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4805]
|-
|847
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10933]
|-
|848
|[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9337]
|-
|849
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 9006]
|-
|850
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7424]
|-
|851
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7221]
|-
|852
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13447]
|-
|853
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5809]
|-
|854
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9382]
|-
|855
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15758]
|-
|856
|[[Фотосинтез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 3196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 11087]
|-
|857
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16551]
|-
|858
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13457]
|-
|859
|[[Тоқымқағар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2122]
|-
|860
|[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7842]
|-
|861
|[[МузАРТ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3253]
|-
|862
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 20017]
|-
|863
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9617]
|-
|864
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16382]
|-
|865
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15860]
|-
|866
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8081]
|-
|867
|[[Қазақ күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7173]
|-
|868
|[[Когурё]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3244]
|-
|869
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10183]
|-
|870
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19059]
|-
|871
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11545]
|-
|872
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7392]
|-
|873
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10483]
|-
|874
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3633]
|-
|875
|[[:Санат:Ресей қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6195]
|-
|876
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9197]
|-
|877
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6085]
|-
|878
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11679]
|-
|879
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9323]
|-
|880
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12628]
|-
|881
|[[Компьютерлік желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14755]
|-
|882
|[[HTML]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=HTML 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 2332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=HTML 7937]
|-
|883
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7058]
|-
|884
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20740]
|-
|885
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 7040]
|-
|886
|[[Қатерлі ісік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 7252]
|-
|887
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6523]
|-
|888
|[[Сібір хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8074]
|-
|889
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5971]
|-
|890
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 6809]
|-
|891
|[[Әл-Қадр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1520]
|-
|892
|[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5171]
|-
|893
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10270]
|-
|894
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13662]
|-
|895
|[[Қырымның қырық батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3133]
|-
|896
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 7473]
|-
|897
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4861]
|-
|898
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4843]
|-
|899
|[[Сын есімнің шырайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11497]
|-
|900
|[[Онлайн Мектеп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 2168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7450]
|-
|901
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6809]
|-
|902
|[[Шаңырақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 4111]
|-
|903
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7883]
|-
|904
|[[Қара жорға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2448]
|-
|905
|[[Бесік жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7344]
|-
|906
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 8045]
|-
|907
|[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4032]
|-
|908
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8242]
|-
|909
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7275]
|-
|910
|[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4789]
|-
|911
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5905]
|-
|912
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7099]
|-
|913
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4648]
|-
|914
|[[Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1245]
|-
|915
|[[Ашамайға мінгізу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1387]
|-
|916
|[[Жер сағаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 967]
|-
|917
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 14023]
|-
|918
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5989]
|-
|919
|[[Адольф Гитлер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3479]
|-
|920
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10304]
|-
|921
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7672]
|-
|922
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10495]
|-
|923
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6307]
|-
|924
|[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3178]
|-
|925
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5699]
|-
|926
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5974]
|-
|927
|[[Биосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9395]
|-
|928
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 26357]
|-
|929
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7508]
|-
|930
|[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6276]
|-
|931
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10961]
|-
|932
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17823]
|-
|933
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8050]
|-
|934
|[[Қайталау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7722]
|-
|935
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8830]
|-
|936
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7940]
|-
|937
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5290]
|-
|938
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18798]
|-
|939
|[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2157]
|-
|940
|[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8410]
|-
|941
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9837]
|-
|942
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10474]
|-
|943
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7464]
|-
|944
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8937]
|-
|945
|[[Қосмекенділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6351]
|-
|946
|[[Қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10628]
|-
|947
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4346]
|-
|948
|[[Теңге ілу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2536]
|-
|949
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8779]
|-
|950
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6160]
|-
|951
|[[Бесік тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4757]
|-
|952
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10978]
|-
|953
|[[Жаңа білім беру жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7225]
|-
|954
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7368]
|-
|955
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 2116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8625]
|-
|956
|[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3142]
|-
|957
|[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 2085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 7700]
|-
|958
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5686]
|-
|959
|[[Етіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 13253]
|-
|960
|[[Жарасқан Әбдірашев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5737]
|-
|961
|[[Азаматтық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8444]
|-
|962
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5910]
|-
|963
|[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6045]
|-
|964
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9887]
|-
|965
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13009]
|-
|966
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10338]
|-
|967
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10709]
|-
|968
|[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9374]
|-
|969
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5930]
|-
|970
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5027]
|-
|971
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9641]
|-
|972
|[[Тыштырма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2058]
|-
|973
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5361]
|-
|974
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 9223]
|-
|975
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4377]
|-
|976
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4916]
|-
|977
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13485]
|-
|978
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8376]
|-
|979
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11893]
|-
|980
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 3235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 12180]
|-
|981
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6386]
|-
|982
|[[Қазтуған Сүйінішұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11767]
|-
|983
|[[Ұйқыашар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 969]
|-
|984
|[[Бала құқығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 8314]
|-
|985
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12648]
|-
|986
|[[Байғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3106]
|-
|987
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7744]
|-
|988
|[[ВКонтакте]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2391]
|-
|989
|[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3881]
|-
|990
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6229]
|-
|991
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3163]
|-
|992
|[[Асық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5439]
|-
|993
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5777]
|-
|994
|[[Теңеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7851]
|-
|995
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5443]
|-
|996
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6259]
|-
|997
|[[Ресей империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6252]
|-
|998
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 11872]
|-
|999
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15287]
|-
|1000
|[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6098]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>lducj0ni8ai25r0buue2syagzr6t4dz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asia Airways</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775934</id>
    <revision>
      <id>3578134</id>
      <parentid>3574770</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5999" sha1="ad7mwh31gg72a3981i7ueru3dmguia7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Asia Airways''' - [[Тәжікстан]]дық әуе компания. Жүк және жолаушы тасымалдаушы әуекомпания 2007 жылы құрылып, 2015 жылы жұмысын тоқтатқан. 
{{Әуе компаниясы
| әуе компания       = Asia Airways
| сурет          = Asia Airways Fokker 50 at Mogadishu Airport.jpg
| сурет өлшемі     =
| ИАТА           = 
| ИКАО           = ASW
| шақыру белгісі       = ASIAWAYS&lt;ref&gt;[https://www.planespotters.net/airline/Asia-Airways Planespotters Asia Airways (әуе компания туралы)]&lt;/ref&gt;
| құрылды        = [[2007 жыл]]
| қызметін бастады      = 
| қызметін аяқтады         = [[2015 жыл]]
| хабтар     = [[Душанбе халықаралық әуежайы]]
| Жиі ұшатын жолаушыларға арналған бағдарлама = Nomad Club
| екінші дәрежелі хабтар = 
| негізгі бағыттар   = 
| lounge         = 
| альянс        = 
| тәуелді компаниялар   =
| әуе паркі = 7
| ұшу бағыттары   = 8
| бас компаниясы         = 
| штаб-пәтері   = [[Душанбе]], {{ту|Тәжікстан}} [[Тәжікстан]]
| басшылары = Насиб Хамраев 
| сайты        = 
|Тәуелді компаниялар=}}

==Тарихы==

Asia Airways [[Душанбе]] әуежайынан чартерлік рейстер орындаған тәжік әуе компаниясы болды. Тасымалдаушы [[2015 жыл]]дың [[4 қараша]]сында  [[Оңтүстік Судан]]дағы әуе апатынан кейін Тәжікстанның Көлік министрлігі өзінің AOC-ін жойғаннан  кейін жұмысын тоқтатты . Көлік министрлігінің мәліметі бойынша, [[Оңтүстік Судан]]да  апатқа ұшыраған Антонов Ан-12Б ұшағы Asia Airways компаниясына тіркелген.&lt;ref&gt;[https://centreforaviation.com/data/profiles/airlines/asia-airways-asw Asia Airways CAPA]&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[Тәжікстан]]ның Көлік министрлігі осы аптаның басында Джубада Ан-12 Б жүк ұшағының апатқа ұшырауынан кейін Asia Airways ([[Душанбе]]) әуе компаниясының рейстерін тоқтатты . EY-406 (cn 01347704) ұшағы [[Оңтүстік Судан]] астанасы Джубадан солтүстіктегі Палоичке бет алған кезде Ақ Ніл өзеніне жақын жердегі жер бедеріне соғылды. Борттағы қырық үш жолаушы мен экипаж мүшесінің тек біреуі - жас бала - аман қалды.

Антоновтың дизайн бюросы кейіннен қатаң мәлімдеме жасады, онда 41 жылдық квадровинтті ұшақ апат кезінде ұшуға жарамсыз болды, себебі ол маңызды техникалық қызмет көрсету тексерулерін өткізіп алған деп айтылады.

«Шындығында, пайдалану нұсқаулығында көрсетілген техникалық қызмет көрсету тексерулері, соның ішінде қызмет ету мерзімін ұзарту және ұшақтың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жұмыстары уақытында жүргізілмеген», - деді өндіруші.

Осылайша, министрліктің өкілі Tajik News Wire Asia Plus басылымына Asia Airways әуе компаниясының жұмысы мен флотына мұқият шолу жасалатынын айтты. Әуе компаниясы тағы үш [[Антонов Ан-12]], [[Антонов Ан-26]] және бір [[Илюшин Ил-76]] ұшағын пайдаланатыны хабарланды.

Апат кезінде ұшақ [[Шарджа]]да орналасқан ALA International компаниясына субмердігерлікпен берілген болатын, ал ол өз кезегінде оны [[Оңтүстік Судан]]ның жергілікті логистикалық компаниясы Allied Services Ltd.-ге жалға берген.&lt;ref&gt;[https://www.ch-aviation.com/news/41522-tajikistan-grounds-asia-airways-over-juba-an-12b-crash Оңтүстік Судандағы ұшақ апатынан кейін Тәжікстан Asia Airways әуе компаниясының рейстерін тоқтатты]&lt;/ref&gt;

== Флоттар ==
Asia Airways флот саны негізінен [[2010 жыл]]ғы ақпаратқа сәйкес 7 ұшақ болған.
[[Сурет:EY-402 - Antonov An-12BP - Asia Airways - 8346006 - VGHS.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Антонов Ан-12]] ұшағы]]
[[Сурет:Asia Airways Antonov An-26 Dragunov-1.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Антонов Ан-26]] ұшағы]]
[[Сурет:Ilyushin Il-76TD, Asia Airways AN1907484.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Илюшин Ил-76]] ұшағы]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Аты!!Ұшақ саны
|-
|[[Антонов Ан-12]]||3
|-
|[[Антонов Ан-26]]||1
|-
|[[Илюшин Ил-76]]||1
|-
|[[Fokker-50]]||1
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737-500]]||1
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ad7mwh31gg72a3981i7ueru3dmguia7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578136</id>
      <parentid>3578134</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3578136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="b6gsvzlmnwcndfcz3231acyv8vjngxp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Asia Airways''' - [[Тәжікстан]]дық әуе компания. Жүк және жолаушы тасымалдаушы әуекомпания 2007 жылы құрылып, 2015 жылы жұмысын тоқтатқан. 
{{Әуе компаниясы
| әуе компания       = Asia Airways
| сурет          = Asia Airways Fokker 50 at Mogadishu Airport.jpg
| сурет өлшемі     =
| ИАТА           = 
| ИКАО           = ASW
| шақыру белгісі       = ASIAWAYS&lt;ref&gt;[https://www.planespotters.net/airline/Asia-Airways Planespotters Asia Airways (әуе компания туралы)]&lt;/ref&gt;
| құрылды        = [[2007 жыл]]
| қызметін бастады      = 
| қызметін аяқтады         = [[2015 жыл]]
| хабтар     = [[Душанбе халықаралық әуежайы]]
| Жиі ұшатын жолаушыларға арналған бағдарлама = Nomad Club
| екінші дәрежелі хабтар = 
| негізгі бағыттар   = 
| lounge         = 
| альянс        = 
| тәуелді компаниялар   =
| әуе паркі = 7
| ұшу бағыттары   = 8
| бас компаниясы         = 
| штаб-пәтері   = [[Душанбе]], {{ту|Тәжікстан}} [[Тәжікстан]]
| басшылары = Насиб Хамраев 
| сайты        = 
|Тәуелді компаниялар=}}

==Тарихы==

Asia Airways [[Душанбе]] әуежайынан чартерлік рейстер орындаған тәжік әуе компаниясы болды. Тасымалдаушы [[2015 жыл]]дың [[4 қараша]]сында  [[Оңтүстік Судан]]дағы әуе апатынан кейін Тәжікстанның Көлік министрлігі өзінің AOC-ін жойғаннан  кейін жұмысын тоқтатты . Көлік министрлігінің мәліметі бойынша, [[Оңтүстік Судан]]да  апатқа ұшыраған Антонов Ан-12Б ұшағы Asia Airways компаниясына тіркелген.&lt;ref&gt;[https://centreforaviation.com/data/profiles/airlines/asia-airways-asw Asia Airways CAPA]&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[Тәжікстан]]ның Көлік министрлігі осы аптаның басында Джубада Ан-12 Б жүк ұшағының апатқа ұшырауынан кейін Asia Airways ([[Душанбе]]) әуе компаниясының рейстерін тоқтатты . EY-406 (cn 01347704) ұшағы [[Оңтүстік Судан]] астанасы [[Джуба]]дан солтүстіктегі Палоичке бет алған кезде Ақ Ніл өзеніне жақын жердегі жер бедеріне соғылды. Борттағы қырық үш жолаушы мен экипаж мүшесінің тек біреуі - жас бала - аман қалды.

Антоновтың дизайн бюросы кейіннен қатаң мәлімдеме жасады, онда 41 жылдық квадровинтті ұшақ апат кезінде ұшуға жарамсыз болды, себебі ол маңызды техникалық қызмет көрсету тексерулерін өткізіп алған деп айтылады.

«Шындығында, пайдалану нұсқаулығында көрсетілген техникалық қызмет көрсету тексерулері, соның ішінде қызмет ету мерзімін ұзарту және ұшақтың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жұмыстары уақытында жүргізілмеген», - деді өндіруші.

Осылайша, министрліктің өкілі Tajik News Wire Asia Plus басылымына Asia Airways әуе компаниясының жұмысы мен флотына мұқият шолу жасалатынын айтты. Әуе компаниясы тағы үш [[Антонов Ан-12]], [[Антонов Ан-26]] және бір [[Илюшин Ил-76]] ұшағын пайдаланатыны хабарланды.

Апат кезінде ұшақ [[Шарджа]]да орналасқан ALA International компаниясына субмердігерлікпен берілген болатын, ал ол өз кезегінде оны [[Оңтүстік Судан]]ның жергілікті логистикалық компаниясы Allied Services Ltd.-ге жалға берген.&lt;ref&gt;[https://www.ch-aviation.com/news/41522-tajikistan-grounds-asia-airways-over-juba-an-12b-crash Оңтүстік Судандағы ұшақ апатынан кейін Тәжікстан Asia Airways әуе компаниясының рейстерін тоқтатты]&lt;/ref&gt;

== Флоттар ==
Asia Airways флот саны негізінен [[2010 жыл]]ғы ақпаратқа сәйкес 7 ұшақ болған.
[[Сурет:EY-402 - Antonov An-12BP - Asia Airways - 8346006 - VGHS.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Антонов Ан-12]] ұшағы]]
[[Сурет:Asia Airways Antonov An-26 Dragunov-1.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Антонов Ан-26]] ұшағы]]
[[Сурет:Ilyushin Il-76TD, Asia Airways AN1907484.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Илюшин Ил-76]] ұшағы]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Аты!!Ұшақ саны
|-
|[[Антонов Ан-12]]||3
|-
|[[Антонов Ан-26]]||1
|-
|[[Илюшин Ил-76]]||1
|-
|[[Fokker-50]]||1
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737-500]]||1
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>b6gsvzlmnwcndfcz3231acyv8vjngxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578175</id>
      <parentid>3578136</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылауы]]) істеген нөмір 3578136 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3578175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5999" sha1="ad7mwh31gg72a3981i7ueru3dmguia7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Asia Airways''' - [[Тәжікстан]]дық әуе компания. Жүк және жолаушы тасымалдаушы әуекомпания 2007 жылы құрылып, 2015 жылы жұмысын тоқтатқан. 
{{Әуе компаниясы
| әуе компания       = Asia Airways
| сурет          = Asia Airways Fokker 50 at Mogadishu Airport.jpg
| сурет өлшемі     =
| ИАТА           = 
| ИКАО           = ASW
| шақыру белгісі       = ASIAWAYS&lt;ref&gt;[https://www.planespotters.net/airline/Asia-Airways Planespotters Asia Airways (әуе компания туралы)]&lt;/ref&gt;
| құрылды        = [[2007 жыл]]
| қызметін бастады      = 
| қызметін аяқтады         = [[2015 жыл]]
| хабтар     = [[Душанбе халықаралық әуежайы]]
| Жиі ұшатын жолаушыларға арналған бағдарлама = Nomad Club
| екінші дәрежелі хабтар = 
| негізгі бағыттар   = 
| lounge         = 
| альянс        = 
| тәуелді компаниялар   =
| әуе паркі = 7
| ұшу бағыттары   = 8
| бас компаниясы         = 
| штаб-пәтері   = [[Душанбе]], {{ту|Тәжікстан}} [[Тәжікстан]]
| басшылары = Насиб Хамраев 
| сайты        = 
|Тәуелді компаниялар=}}

==Тарихы==

Asia Airways [[Душанбе]] әуежайынан чартерлік рейстер орындаған тәжік әуе компаниясы болды. Тасымалдаушы [[2015 жыл]]дың [[4 қараша]]сында  [[Оңтүстік Судан]]дағы әуе апатынан кейін Тәжікстанның Көлік министрлігі өзінің AOC-ін жойғаннан  кейін жұмысын тоқтатты . Көлік министрлігінің мәліметі бойынша, [[Оңтүстік Судан]]да  апатқа ұшыраған Антонов Ан-12Б ұшағы Asia Airways компаниясына тіркелген.&lt;ref&gt;[https://centreforaviation.com/data/profiles/airlines/asia-airways-asw Asia Airways CAPA]&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[Тәжікстан]]ның Көлік министрлігі осы аптаның басында Джубада Ан-12 Б жүк ұшағының апатқа ұшырауынан кейін Asia Airways ([[Душанбе]]) әуе компаниясының рейстерін тоқтатты . EY-406 (cn 01347704) ұшағы [[Оңтүстік Судан]] астанасы Джубадан солтүстіктегі Палоичке бет алған кезде Ақ Ніл өзеніне жақын жердегі жер бедеріне соғылды. Борттағы қырық үш жолаушы мен экипаж мүшесінің тек біреуі - жас бала - аман қалды.

Антоновтың дизайн бюросы кейіннен қатаң мәлімдеме жасады, онда 41 жылдық квадровинтті ұшақ апат кезінде ұшуға жарамсыз болды, себебі ол маңызды техникалық қызмет көрсету тексерулерін өткізіп алған деп айтылады.

«Шындығында, пайдалану нұсқаулығында көрсетілген техникалық қызмет көрсету тексерулері, соның ішінде қызмет ету мерзімін ұзарту және ұшақтың қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жұмыстары уақытында жүргізілмеген», - деді өндіруші.

Осылайша, министрліктің өкілі Tajik News Wire Asia Plus басылымына Asia Airways әуе компаниясының жұмысы мен флотына мұқият шолу жасалатынын айтты. Әуе компаниясы тағы үш [[Антонов Ан-12]], [[Антонов Ан-26]] және бір [[Илюшин Ил-76]] ұшағын пайдаланатыны хабарланды.

Апат кезінде ұшақ [[Шарджа]]да орналасқан ALA International компаниясына субмердігерлікпен берілген болатын, ал ол өз кезегінде оны [[Оңтүстік Судан]]ның жергілікті логистикалық компаниясы Allied Services Ltd.-ге жалға берген.&lt;ref&gt;[https://www.ch-aviation.com/news/41522-tajikistan-grounds-asia-airways-over-juba-an-12b-crash Оңтүстік Судандағы ұшақ апатынан кейін Тәжікстан Asia Airways әуе компаниясының рейстерін тоқтатты]&lt;/ref&gt;

== Флоттар ==
Asia Airways флот саны негізінен [[2010 жыл]]ғы ақпаратқа сәйкес 7 ұшақ болған.
[[Сурет:EY-402 - Antonov An-12BP - Asia Airways - 8346006 - VGHS.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Антонов Ан-12]] ұшағы]]
[[Сурет:Asia Airways Antonov An-26 Dragunov-1.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Антонов Ан-26]] ұшағы]]
[[Сурет:Ilyushin Il-76TD, Asia Airways AN1907484.jpg|нобай|200px|Asia Airways әуе компаниясының [[Илюшин Ил-76]] ұшағы]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Аты!!Ұшақ саны
|-
|[[Антонов Ан-12]]||3
|-
|[[Антонов Ан-26]]||1
|-
|[[Илюшин Ил-76]]||1
|-
|[[Fokker-50]]||1
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737-500]]||1
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ad7mwh31gg72a3981i7ueru3dmguia7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>776056</id>
    <revision>
      <id>3577887</id>
      <parentid>3577692</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Өтемұрат Аружан</username>
        <id>179479</id>
      </contributor>
      <comment>Қатені түзедім, мәлімет қостым</comment>
      <origin>3577887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10288" sha1="mq3qlzp0bjkhql7k7oxy0yrlgk0f6z3" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = Азия әйелдері: дәстүр мен заманауи өмір арасындағы теңгерім
Азия құрлығы — мәдениеті, тілі және дәстүрі әртүрлі елдердің ұлғайған аймағы. Осы көпқырлы аймақтағы әйелдердің рөлі дәстүрден қазіргі заманға дейін өзгеріп келеді. Олар отбасының тірегі ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және саяси дамудың маңызды қатысушылары болып отыр.
Дәстүрлі мәдениеттерде әйелдер көбінесе отбасы мен үй шаруашылығына жауапты деп саналған. Мысалы, Жапонияда және Қытайда дәстүрлі Confucian (Конфуций) идеялары әйелдердің отбасы өміріне бағытталған рөлін күшейткен. Алайда қазіргі уақытта бұл елдерде әйелдердің білім алу, кәсіби мансап құру мүмкіндіктері артты. 21-ғасырда Қытайдағы ірі қалаларда әйелдер технология, бизнес және саясат саласында белсенді жұмыс істеуде, ал Жапонияда әйелдер қоғамда көшбасшы рөлін алуға талпынуда.
Оңтүстік Азияда жағдай күрделі. Мысалы, Үндістанда ауылдық жерлердегі әйелдер әлі күнге дейін дәстүрлі рөлдерге тәуелді. Дегенмен соңғы жылдары білім беру және кәсіпкерлік мүмкіндіктердің артуы әйелдердің өзін-өзі дамытуына жол ашты. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Үндістандағы қалалық әйелдердің 45%-дан астамы кәсіби мансапқа бағытталған, бұл 2010 жылмен салыстырғанда екі есеге өскен көрсеткіш.
Орта Азия елдерінде әйелдер қоғамдағы рөлін сақтап қана қоймай, саясат пен экономикада маңызды орынға ие болды. Қазақстанда әйелдер парламент мүшелері мен мемлекеттік басқаруда белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар, медиа мен ғылым саласында да әйелдердің үлесі артқан. Бұл көрсеткіштер Азиядағы әйелдердің заманауи қоғамда өз құқықтарын қорғау, кәсіби және әлеуметтік даму жолдарын кеңейтуіне мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
Азия әйелдерінің ерекшелігі — дәстүр мен заманауи өмірді үйлестіру қабілетінде. Олар отбасын сақтау мен әлеуметтік міндеттерді орындаумен қатар, білім алу, кәсіпкерлік және саясатқа қатысу арқылы жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Бұл үрдіс тек жеке әйелдердің дамуын ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның прогресін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, Азия әйелдері — тек отбасылық немесе дәстүрлі рөлдегі ғана емес, заманауи, білімді, белсенді тұлға ретінде қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды күш болып отыр. Олардың үлесі мен дамуы тек Азияның емес, бүкіл әлемнің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|
|-}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>mq3qlzp0bjkhql7k7oxy0yrlgk0f6z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577890</id>
      <parentid>3577887</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Өтемұрат Аружан</username>
        <id>179479</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3577890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10336" sha1="m0zyw59rgmubxh7t02spp96jdpw6e8r" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = Азия әйелдері: дәстүр мен заманауи өмір арасындағы теңгерім
Азия құрлығы — мәдениеті, тілі және дәстүрі әртүрлі елдердің ұлғайған аймағы. Осы көпқырлы аймақтағы әйелдердің рөлі дәстүрден қазіргі заманға дейін өзгеріп келеді. Олар отбасының тірегі ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және саяси дамудың маңызды қатысушылары болып отыр.
Дәстүрлі мәдениеттерде әйелдер көбінесе отбасы мен үй шаруашылығына жауапты деп саналған. Мысалы, Жапонияда және Қытайда дәстүрлі Confucian (Конфуций) идеялары әйелдердің отбасы өміріне бағытталған рөлін күшейткен. Алайда қазіргі уақытта бұл елдерде әйелдердің білім алу, кәсіби мансап құру мүмкіндіктері артты. 21-ғасырда Қытайдағы ірі қалаларда әйелдер технология, бизнес және саясат саласында белсенді жұмыс істеуде, ал Жапонияда әйелдер қоғамда көшбасшы рөлін алуға талпынуда.
Оңтүстік Азияда жағдай күрделі. Мысалы, Үндістанда ауылдық жерлердегі әйелдер әлі күнге дейін дәстүрлі рөлдерге тәуелді. Дегенмен соңғы жылдары білім беру және кәсіпкерлік мүмкіндіктердің артуы әйелдердің өзін-өзі дамытуына жол ашты. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Үндістандағы қалалық әйелдердің 45%-дан астамы кәсіби мансапқа бағытталған, бұл 2010 жылмен салыстырғанда екі есеге өскен көрсеткіш.
Орта Азия елдерінде әйелдер қоғамдағы рөлін сақтап қана қоймай, саясат пен экономикада маңызды орынға ие болды. Қазақстанда әйелдер парламент мүшелері мен мемлекеттік басқаруда белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар, медиа мен ғылым саласында да әйелдердің үлесі артқан. Бұл көрсеткіштер Азиядағы әйелдердің заманауи қоғамда өз құқықтарын қорғау, кәсіби және әлеуметтік даму жолдарын кеңейтуіне мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
Азия әйелдерінің ерекшелігі — дәстүр мен заманауи өмірді үйлестіру қабілетінде. Олар отбасын сақтау мен әлеуметтік міндеттерді орындаумен қатар, білім алу, кәсіпкерлік және саясатқа қатысу арқылы жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Бұл үрдіс тек жеке әйелдердің дамуын ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның прогресін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, Азия әйелдері — тек отбасылық немесе дәстүрлі рөлдегі ғана емес, заманауи, білімді, белсенді тұлға ретінде қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды күш болып отыр. Олардың үлесі мен дамуы тек Азияның емес, бүкіл әлемнің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|
|[[Қатысушы:Өтемұрат Аружан]]

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>m0zyw59rgmubxh7t02spp96jdpw6e8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577892</id>
      <parentid>3577890</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Өтемұрат Аружан</username>
        <id>179479</id>
      </contributor>
      <origin>3577892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12735" sha1="7fniinhwqs1ksrfuzay9sy91vr2bndp" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = Азия әйелдері: дәстүр мен заманауи өмір арасындағы теңгерім
Азия құрлығы — мәдениеті, тілі және дәстүрі әртүрлі елдердің ұлғайған аймағы. Осы көпқырлы аймақтағы әйелдердің рөлі дәстүрден қазіргі заманға дейін өзгеріп келеді. Олар отбасының тірегі ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және саяси дамудың маңызды қатысушылары болып отыр.
Дәстүрлі мәдениеттерде әйелдер көбінесе отбасы мен үй шаруашылығына жауапты деп саналған. Мысалы, Жапонияда және Қытайда дәстүрлі Confucian (Конфуций) идеялары әйелдердің отбасы өміріне бағытталған рөлін күшейткен. Алайда қазіргі уақытта бұл елдерде әйелдердің білім алу, кәсіби мансап құру мүмкіндіктері артты. 21-ғасырда Қытайдағы ірі қалаларда әйелдер технология, бизнес және саясат саласында белсенді жұмыс істеуде, ал Жапонияда әйелдер қоғамда көшбасшы рөлін алуға талпынуда.
Оңтүстік Азияда жағдай күрделі. Мысалы, Үндістанда ауылдық жерлердегі әйелдер әлі күнге дейін дәстүрлі рөлдерге тәуелді. Дегенмен соңғы жылдары білім беру және кәсіпкерлік мүмкіндіктердің артуы әйелдердің өзін-өзі дамытуына жол ашты. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Үндістандағы қалалық әйелдердің 45%-дан астамы кәсіби мансапқа бағытталған, бұл 2010 жылмен салыстырғанда екі есеге өскен көрсеткіш.
Орта Азия елдерінде әйелдер қоғамдағы рөлін сақтап қана қоймай, саясат пен экономикада маңызды орынға ие болды. Қазақстанда әйелдер парламент мүшелері мен мемлекеттік басқаруда белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар, медиа мен ғылым саласында да әйелдердің үлесі артқан. Бұл көрсеткіштер Азиядағы әйелдердің заманауи қоғамда өз құқықтарын қорғау, кәсіби және әлеуметтік даму жолдарын кеңейтуіне мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
Азия әйелдерінің ерекшелігі — дәстүр мен заманауи өмірді үйлестіру қабілетінде. Олар отбасын сақтау мен әлеуметтік міндеттерді орындаумен қатар, білім алу, кәсіпкерлік және саясатқа қатысу арқылы жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Бұл үрдіс тек жеке әйелдердің дамуын ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның прогресін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, Азия әйелдері — тек отбасылық немесе дәстүрлі рөлдегі ғана емес, заманауи, білімді, белсенді тұлға ретінде қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды күш болып отыр. Олардың үлесі мен дамуы тек Азияның емес, бүкіл әлемнің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.
}}Анна Нетребко: әлемге танылған опера жұлдызы
Анна Юрьевна Нетребко — заманауи опера өнерінің айрықша тұлғасы. Ол 1971 жылы Краснодарда дүниеге келген және өзінің керемет дауысы мен сахналық шеберлігі арқылы халықаралық аренада атаққа ие болды. Нетребконың дауысы тек техникалық шеберліктен ғана тұрмай, эмоция мен драматургияны тамаша жеткізе білумен ерекшеленеді.
Анна Нетребко опера театрлары мен концерт сахналарында түрлі партияларды орындап, көптеген халықаралық марапаттарға ие болды. Оның репертуарында «Риголетто», «Дон Жуан», «Тоска» сияқты опералар бар. Ол тек классикалық операны орындаумен шектелмей, заманауи музыкалық жобаларға да қатысып, жаңа аудиторияға жол ашты.
Оның өнері әлемдік музыкалық сыншылар мен тыңдаушылар тарапынан жоғары бағаланады. Нетребко сахнадағы көрінісімен көрерменді баурап, әр рөлдің эмоциялық түстерін айқын жеткізеді. Сонымен қатар, ол жастарға шабыт беретін үлгі болып, көптеген жас әншілердің кәсіби дамуына ықпал етуде.
Анна Нетребконың жетістігі тек музыкалық өнерде емес, мәдени дипломатияда да көрініс табады. Ол түрлі елдерде гастрольдік сапарлар ұйымдастырып, мәдениеттер арасындағы көпір қызметін атқарды. Оның шығармашылығы әлемдік мәдениеттің дамуына маңызды үлес қосады, ал өзі — опера өнерін жаңа деңгейге көтерген заманауи өнер қайраткері.

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|
|[[Қатысушы:Өтемұрат Аружан]]

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>7fniinhwqs1ksrfuzay9sy91vr2bndp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577893</id>
      <parentid>3577892</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Өтемұрат Аружан</username>
        <id>179479</id>
      </contributor>
      <origin>3577893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15002" sha1="9te3tjixczin8yqofa4n1g77h8c77dv" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = Азия әйелдері: дәстүр мен заманауи өмір арасындағы теңгерім
Азия құрлығы — мәдениеті, тілі және дәстүрі әртүрлі елдердің ұлғайған аймағы. Осы көпқырлы аймақтағы әйелдердің рөлі дәстүрден қазіргі заманға дейін өзгеріп келеді. Олар отбасының тірегі ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және саяси дамудың маңызды қатысушылары болып отыр.
Дәстүрлі мәдениеттерде әйелдер көбінесе отбасы мен үй шаруашылығына жауапты деп саналған. Мысалы, Жапонияда және Қытайда дәстүрлі Confucian (Конфуций) идеялары әйелдердің отбасы өміріне бағытталған рөлін күшейткен. Алайда қазіргі уақытта бұл елдерде әйелдердің білім алу, кәсіби мансап құру мүмкіндіктері артты. 21-ғасырда Қытайдағы ірі қалаларда әйелдер технология, бизнес және саясат саласында белсенді жұмыс істеуде, ал Жапонияда әйелдер қоғамда көшбасшы рөлін алуға талпынуда.
Оңтүстік Азияда жағдай күрделі. Мысалы, Үндістанда ауылдық жерлердегі әйелдер әлі күнге дейін дәстүрлі рөлдерге тәуелді. Дегенмен соңғы жылдары білім беру және кәсіпкерлік мүмкіндіктердің артуы әйелдердің өзін-өзі дамытуына жол ашты. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Үндістандағы қалалық әйелдердің 45%-дан астамы кәсіби мансапқа бағытталған, бұл 2010 жылмен салыстырғанда екі есеге өскен көрсеткіш.
Орта Азия елдерінде әйелдер қоғамдағы рөлін сақтап қана қоймай, саясат пен экономикада маңызды орынға ие болды. Қазақстанда әйелдер парламент мүшелері мен мемлекеттік басқаруда белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар, медиа мен ғылым саласында да әйелдердің үлесі артқан. Бұл көрсеткіштер Азиядағы әйелдердің заманауи қоғамда өз құқықтарын қорғау, кәсіби және әлеуметтік даму жолдарын кеңейтуіне мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
Азия әйелдерінің ерекшелігі — дәстүр мен заманауи өмірді үйлестіру қабілетінде. Олар отбасын сақтау мен әлеуметтік міндеттерді орындаумен қатар, білім алу, кәсіпкерлік және саясатқа қатысу арқылы жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Бұл үрдіс тек жеке әйелдердің дамуын ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның прогресін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, Азия әйелдері — тек отбасылық немесе дәстүрлі рөлдегі ғана емес, заманауи, білімді, белсенді тұлға ретінде қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды күш болып отыр. Олардың үлесі мен дамуы тек Азияның емес, бүкіл әлемнің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.
}}Анна Нетребко: әлемге танылған опера жұлдызы
Анна Юрьевна Нетребко — заманауи опера өнерінің айрықша тұлғасы. Ол 1971 жылы Краснодарда дүниеге келген және өзінің керемет дауысы мен сахналық шеберлігі арқылы халықаралық аренада атаққа ие болды. Нетребконың дауысы тек техникалық шеберліктен ғана тұрмай, эмоция мен драматургияны тамаша жеткізе білумен ерекшеленеді.
Анна Нетребко опера театрлары мен концерт сахналарында түрлі партияларды орындап, көптеген халықаралық марапаттарға ие болды. Оның репертуарында «Риголетто», «Дон Жуан», «Тоска» сияқты опералар бар. Ол тек классикалық операны орындаумен шектелмей, заманауи музыкалық жобаларға да қатысып, жаңа аудиторияға жол ашты.
Оның өнері әлемдік музыкалық сыншылар мен тыңдаушылар тарапынан жоғары бағаланады. Нетребко сахнадағы көрінісімен көрерменді баурап, әр рөлдің эмоциялық түстерін айқын жеткізеді. Сонымен қатар, ол жастарға шабыт беретін үлгі болып, көптеген жас әншілердің кәсіби дамуына ықпал етуде.
Анна Нетребконың жетістігі тек музыкалық өнерде емес, мәдени дипломатияда да көрініс табады. Ол түрлі елдерде гастрольдік сапарлар ұйымдастырып, мәдениеттер арасындағы көпір қызметін атқарды. Оның шығармашылығы әлемдік мәдениеттің дамуына маңызды үлес қосады, ал өзі — опера өнерін жаңа деңгейге көтерген заманауи өнер қайраткері.

Эбе Камарго: Бразилияның жарқын тележұлдызы
Эбе Камарго — Бразилияның мәдени өмірінде өзіндік орны бар тележүргізуші, әнші және актриса. Ол 1929 жылы Бразилияның Ресифи қаласында дүниеге келген және 20 ғасырдағы Латын Америкасының телевизиялық мәдениетінде елеулі із қалдырған тұлға. Камаргоның жарқын сахна образы мен кәсіби шеберлігі оны халық арасында сүйікті жұлдызға айналдырды.
Эбе Камарго телеэфирде ұзақ жылдар бойы жұмыс істеп, түрлі бағдарламаларды жүргізді. Оның жүргізушілік стилі көрермендерді баурайтын, жылы және шынайы әңгімеге толы болды. Сонымен қатар, ол әртүрлі телевизиялық жобаларда әнші ретінде де өнер көрсетті, бұл оның жан-жақты талантын дәлелдеді.
Оның мансабы Бразилиядағы әйелдердің телеөндірістегі рөлін кеңейтуге үлес қосты. Камарго тек хабар жүргізуші ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік маңызды жобаларға қатысып, қайырымдылық пен білім беру іс-шараларын қолдады. Оның кәсіби жолы жастарға үлгі болып, теледидар мен мәдениет саласында жаңа белестерді бағындыруға ықпал етті.
Эбе Камаргоның шығармашылығы Бразилияның мәдени мұрасында мәңгі сақталатын үлгі болып табылады. Ол халыққа тек ақпарат беріп қана қоймай, мәдениетті насихаттап, өнердің әр саласына ықпал еткен тұлға ретінде есте қалды.

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|
|[[Қатысушы:Өтемұрат Аружан]]

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>9te3tjixczin8yqofa4n1g77h8c77dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577894</id>
      <parentid>3577893</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Өтемұрат Аружан</username>
        <id>179479</id>
      </contributor>
      <comment>Қатысушы</comment>
      <origin>3577894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25925" sha1="cxpoucumlalu4o5srx2ckjs5r89mzbg" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = Азия әйелдері: дәстүр мен заманауи өмір арасындағы теңгерім
Азия құрлығы — мәдениеті, тілі және дәстүрі әртүрлі елдердің ұлғайған аймағы. Осы көпқырлы аймақтағы әйелдердің рөлі дәстүрден қазіргі заманға дейін өзгеріп келеді. Олар отбасының тірегі ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және саяси дамудың маңызды қатысушылары болып отыр.
Дәстүрлі мәдениеттерде әйелдер көбінесе отбасы мен үй шаруашылығына жауапты деп саналған. Мысалы, Жапонияда және Қытайда дәстүрлі Confucian (Конфуций) идеялары әйелдердің отбасы өміріне бағытталған рөлін күшейткен. Алайда қазіргі уақытта бұл елдерде әйелдердің білім алу, кәсіби мансап құру мүмкіндіктері артты. 21-ғасырда Қытайдағы ірі қалаларда әйелдер технология, бизнес және саясат саласында белсенді жұмыс істеуде, ал Жапонияда әйелдер қоғамда көшбасшы рөлін алуға талпынуда.
Оңтүстік Азияда жағдай күрделі. Мысалы, Үндістанда ауылдық жерлердегі әйелдер әлі күнге дейін дәстүрлі рөлдерге тәуелді. Дегенмен соңғы жылдары білім беру және кәсіпкерлік мүмкіндіктердің артуы әйелдердің өзін-өзі дамытуына жол ашты. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Үндістандағы қалалық әйелдердің 45%-дан астамы кәсіби мансапқа бағытталған, бұл 2010 жылмен салыстырғанда екі есеге өскен көрсеткіш.
Орта Азия елдерінде әйелдер қоғамдағы рөлін сақтап қана қоймай, саясат пен экономикада маңызды орынға ие болды. Қазақстанда әйелдер парламент мүшелері мен мемлекеттік басқаруда белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар, медиа мен ғылым саласында да әйелдердің үлесі артқан. Бұл көрсеткіштер Азиядағы әйелдердің заманауи қоғамда өз құқықтарын қорғау, кәсіби және әлеуметтік даму жолдарын кеңейтуіне мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
Азия әйелдерінің ерекшелігі — дәстүр мен заманауи өмірді үйлестіру қабілетінде. Олар отбасын сақтау мен әлеуметтік міндеттерді орындаумен қатар, білім алу, кәсіпкерлік және саясатқа қатысу арқылы жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Бұл үрдіс тек жеке әйелдердің дамуын ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның прогресін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, Азия әйелдері — тек отбасылық немесе дәстүрлі рөлдегі ғана емес, заманауи, білімді, белсенді тұлға ретінде қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды күш болып отыр. Олардың үлесі мен дамуы тек Азияның емес, бүкіл әлемнің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.
}}Анна Нетребко: әлемге танылған опера жұлдызы
Анна Юрьевна Нетребко — заманауи опера өнерінің айрықша тұлғасы. Ол 1971 жылы Краснодарда дүниеге келген және өзінің керемет дауысы мен сахналық шеберлігі арқылы халықаралық аренада атаққа ие болды. Нетребконың дауысы тек техникалық шеберліктен ғана тұрмай, эмоция мен драматургияны тамаша жеткізе білумен ерекшеленеді.
Анна Нетребко опера театрлары мен концерт сахналарында түрлі партияларды орындап, көптеген халықаралық марапаттарға ие болды. Оның репертуарында «Риголетто», «Дон Жуан», «Тоска» сияқты опералар бар. Ол тек классикалық операны орындаумен шектелмей, заманауи музыкалық жобаларға да қатысып, жаңа аудиторияға жол ашты.
Оның өнері әлемдік музыкалық сыншылар мен тыңдаушылар тарапынан жоғары бағаланады. Нетребко сахнадағы көрінісімен көрерменді баурап, әр рөлдің эмоциялық түстерін айқын жеткізеді. Сонымен қатар, ол жастарға шабыт беретін үлгі болып, көптеген жас әншілердің кәсіби дамуына ықпал етуде.
Анна Нетребконың жетістігі тек музыкалық өнерде емес, мәдени дипломатияда да көрініс табады. Ол түрлі елдерде гастрольдік сапарлар ұйымдастырып, мәдениеттер арасындағы көпір қызметін атқарды. Оның шығармашылығы әлемдік мәдениеттің дамуына маңызды үлес қосады, ал өзі — опера өнерін жаңа деңгейге көтерген заманауи өнер қайраткері.

Эбе Камарго: Бразилияның жарқын тележұлдызы
Эбе Камарго — Бразилияның мәдени өмірінде өзіндік орны бар тележүргізуші, әнші және актриса. Ол 1929 жылы Бразилияның Ресифи қаласында дүниеге келген және 20 ғасырдағы Латын Америкасының телевизиялық мәдениетінде елеулі із қалдырған тұлға. Камаргоның жарқын сахна образы мен кәсіби шеберлігі оны халық арасында сүйікті жұлдызға айналдырды.
Эбе Камарго телеэфирде ұзақ жылдар бойы жұмыс істеп, түрлі бағдарламаларды жүргізді. Оның жүргізушілік стилі көрермендерді баурайтын, жылы және шынайы әңгімеге толы болды. Сонымен қатар, ол әртүрлі телевизиялық жобаларда әнші ретінде де өнер көрсетті, бұл оның жан-жақты талантын дәлелдеді.
Оның мансабы Бразилиядағы әйелдердің телеөндірістегі рөлін кеңейтуге үлес қосты. Камарго тек хабар жүргізуші ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік маңызды жобаларға қатысып, қайырымдылық пен білім беру іс-шараларын қолдады. Оның кәсіби жолы жастарға үлгі болып, теледидар мен мәдениет саласында жаңа белестерді бағындыруға ықпал етті.
Эбе Камаргоның шығармашылығы Бразилияның мәдени мұрасында мәңгі сақталатын үлгі болып табылады. Ол халыққа тек ақпарат беріп қана қоймай, мәдениетті насихаттап, өнердің әр саласына ықпал еткен тұлға ретінде есте қалды.

Агнес Моника: Индонезияның музыкалық жұлдызы
Агнес Моника — Индонезияның ең танымал әншілерінің бірі, сонымен қатар актриса және телевизиялық тұлға. Ол 1986 жылы Джакарта қаласында дүниеге келген және кішкентайынан өнерге қызығушылық танытқан. Агнес Моника өзінің ерекше дауысы, сахнаға шығу стилі және шығармашылық энергиясымен халық арасында танымал болды.
Агнес Моника музыкалық карьерасын балалар әншісі ретінде бастағанымен, уақыт өте келе ол халықаралық сахналарға шықты. Оның репертуарында поп, R&amp;B, джаз және индонезиялық дәстүрлі әуендер үйлескен. Агнес өзінің сахналық образымен және динамикалық қойылымдарымен тыңдаушылардың көңілінен шығуды әдетке айналдырған.
Оның жетістіктері Индонезиядағы жас өнерпаздарға үлгі болды. Агнес Моника тек ән айтумен шектелмей, түрлі әлеуметтік жобаларға қатысып, қайырымдылық іс-шараларын қолдады. Сонымен қатар, ол Индонезияның мәдениетін әлемге танытып, халықаралық музыкалық фестивальдерде ел намысын қорғады.
Агнес Моника — шығармашылық табандылығы мен кәсібилігі арқасында Азиядағы ең ықпалды әйел өнерпаздардың бірі болып саналады. Оның өнері тек музыкамен шектелмей, мәдениет, білім беру және қоғам дамуына да әсерін тигізеді.

Селена: Латын музыкасының королевасы
Селена (толық аты Селена Квинтанилла-Перес) — АҚШ-та дүниеге келген, бірақ латын музыкасының әлемдік сахнасында өзіндік орны бар әнші. Ол 1971 жылы Техас штатында туған және бала кезінен өнерге қызығушылық танытқан. Селена өзінің дауысымен, сахналық харизмасы мен музыкалық стилімен тек Техаста ғана емес, бүкіл Латын Америкасында танымал болды.
Селена латын музыкасының әртүрлі жанрларын — техано, поп және балладаларды шебер орындаған. Оның хит әндері мен альбомдары Billboard чартында үздік орындарға көтерілді. Ол тек музыкалық жетістіктерімен шектелмей, сән және мәдениет саласында да ықпал етті. Селена жастарға үлгі болып, өз мәдениетін мақтан тұтуды насихаттады.
Өкінішке орай, Селенаның өмірі 1995 жылы қайғылы жағдайда аяқталды, бірақ оның мұрасы музыка әлемінде мәңгі сақталды. Оның шығармашылығы латын музыкасын әлемдік сахнаға шығарып, жаңа дәуірдің өнерпаздарына шабыт берді. Селена тек әнші ғана емес, мәдени символға айналды, оның есімі мен әндері бүгінге дейін әлемнің көптеген елдерінде есте сақталады.
Селена — талант, харизма және мәдениет арқылы қоғамға әсер еткен әйел тұлға. Ол Латын музыкасының дамуына үлкен үлес қосып, жаңа ұрпаққа өнерге қызығушылық пен мәдени мақтанышты үйретті.

Сапфо: ежелгі Грецияның поэзиядағы жұлдызы
Сапфо — ежелгі Грецияның әйгілі ақыны, лирикалық поэзияның негізін қалаушы ретінде тарихта қалған тұлға. Ол б.з.б. 7–6 ғасырларда Лесбос аралында өмір сүрген және өзінің нәзік әрі эмоционалды шығармашылығымен танымал болған. Сапфо поэзиясы махаббат, сұлулық, достық және әйел арасындағы қарым-қатынастар тақырыптарына арналды.
Сапфоның шығармалары сол дәуірдің мәдениеті мен өмір салтын бейнелеп, лирикалық өлең үлгілерін дамытты. Оның өлеңдерінде жеке сезімдер мен нәзік эмоциялар айқын көрініс тапқан, бұл оның шығармашылығын өзгелерден ерекшелендірген. Өкінішке орай, Сапфоның көп шығармалары толық сақталмаған, бірақ антика дәуіріндегі оның ықпалы кейінгі әдебиетке, әсіресе лирикалық поэзияға зор әсер етті.
Сапфоның поэзиясы әйелдердің ой-пікірін, сезімін ашық жеткізуге мүмкіндік берді. Ол шығармашылық еркіндік пен эмоциялық тереңдікті символдады. Сапфо тек Грецияда емес, бүкіл әлем әдебиетінде әйелдердің шығармашылық мүмкіндіктерін арттырған үлгі болып саналады.
Қорытындылай келе, Сапфо — тарихтағы ең маңызды әйел ақындардың бірі, оның лирикалық поэзиясы бүгінге дейін әдеби зерттеулер мен оқырмандар үшін құнды мұра болып табылады.

Лила Даунс: Мәдениет көпірін құратын әнші
Лила Даунс — Мексика мен АҚШ мәдениетін біріктіретін әйгілі әнші және композитор. Ол 1968 жылы Мексикада туған, бірақ өмірінің көп бөлігін АҚШ-та өткізген. Лила Даунс өз өнерінде дәстүрлі мексикалық музыка элементтерін заманауи стильдермен үйлестіріп, әлемдік аудиторияға жеткізді.
Лила Даунстың шығармашылығында фольклор, джаз, соул және поп музыкасы үйлеседі. Оның әндері тек музыкалық орындау емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени тақырыптарды қозғайды. Даунс мәдени көптүрлілікті дәріптеп, өз елі мен тегі туралы хабардарлықты арттыруға ұмтылады. Оның дауысы ерекше эмоционалды әрі күшті, әр қойылымында көрерменнің жүрегін баурайды.
Сонымен қатар, Лила Даунс әлеуметтік және адам құқықтары саласында белсенді. Ол жастарға өнер арқылы мәдениетке қызығуды үйретіп, әйелдердің шығармашылық мүмкіндіктерін кеңейтеді. Даунстың музыкасы мәдениеттер арасындағы көпір болып, адамдарды біріктірудің құралына айналды.
Қорытындылай келе, Лила Даунс — өнер мен мәдениетті үйлестіретін, әлемдік сахнада ұлттық дәстүрін сақтаған және қоғамға әсер еткен әйел тұлға. Оның шығармашылығы халықаралық деңгейде үлкен ықпал қалдырды.

Роза Паркс: азаматтық құқықтар символы
Роза Паркс — АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысының басты символдарының бірі. Ол 1913 жылы Алабама штатында дүниеге келген және өмірін нәсілдік теңсіздікке қарсы күреске арнаған. Роза Паркстың 1955 жылы автобуста орын беруден бас тартуы бүкіл АҚШ-та азаматтық құқықтар қозғалысын күшейтетін маңызды оқиға болды.
Паркс әрекеті қарапайым көрінгенімен, ол үлкен әлеуметтік әсерге ие болды. Оның бұл батылдығы арқылы АҚШ-та сегрегацияға қарсы күрес күшейді, бұл «Монгомери автобустар бойкотын» тудырды және азаматтық құқықтар үшін күрестің символына айналды. Ол тек бір әрекетпен ғана емес, өмір бойы азаматтық теңдік пен әділеттілік үшін күресті.
Роза Паркс өз еңбегі арқылы нәсілдік теңсіздікке қарсы тұрудың күшін көрсетті. Ол жастар мен қоғамға үлгі болып, әділдік үшін күресудің маңыздылығын көрсетті. Парксқа түрлі марапаттар беріліп, оның есімі тарихта мәңгі сақталады.
Қорытындылай келе, Роза Паркс — азаматтық құқықтар қозғалысының символы, қоғамға әділеттілікті насихаттаған әйел тұлға. Оның өмірі және әрекеттері бүгінгі күнге дейін әлеуметтік теңдік үшін күресіп жүргендерге шабыт береді.

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|
|[[Қатысушы:Өтемұрат Аружан]]

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>cxpoucumlalu4o5srx2ckjs5r89mzbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577897</id>
      <parentid>3577894</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Өтемұрат Аружан</username>
        <id>179479</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */</comment>
      <origin>3577897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25873" sha1="2kt31ja0t82dsrbd0p9xz5zp0vi0pxq" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = Азия әйелдері: дәстүр мен заманауи өмір арасындағы теңгерім
Азия құрлығы — мәдениеті, тілі және дәстүрі әртүрлі елдердің ұлғайған аймағы. Осы көпқырлы аймақтағы әйелдердің рөлі дәстүрден қазіргі заманға дейін өзгеріп келеді. Олар отбасының тірегі ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік және саяси дамудың маңызды қатысушылары болып отыр.
Дәстүрлі мәдениеттерде әйелдер көбінесе отбасы мен үй шаруашылығына жауапты деп саналған. Мысалы, Жапонияда және Қытайда дәстүрлі Confucian (Конфуций) идеялары әйелдердің отбасы өміріне бағытталған рөлін күшейткен. Алайда қазіргі уақытта бұл елдерде әйелдердің білім алу, кәсіби мансап құру мүмкіндіктері артты. 21-ғасырда Қытайдағы ірі қалаларда әйелдер технология, бизнес және саясат саласында белсенді жұмыс істеуде, ал Жапонияда әйелдер қоғамда көшбасшы рөлін алуға талпынуда.
Оңтүстік Азияда жағдай күрделі. Мысалы, Үндістанда ауылдық жерлердегі әйелдер әлі күнге дейін дәстүрлі рөлдерге тәуелді. Дегенмен соңғы жылдары білім беру және кәсіпкерлік мүмкіндіктердің артуы әйелдердің өзін-өзі дамытуына жол ашты. 2023 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Үндістандағы қалалық әйелдердің 45%-дан астамы кәсіби мансапқа бағытталған, бұл 2010 жылмен салыстырғанда екі есеге өскен көрсеткіш.
Орта Азия елдерінде әйелдер қоғамдағы рөлін сақтап қана қоймай, саясат пен экономикада маңызды орынға ие болды. Қазақстанда әйелдер парламент мүшелері мен мемлекеттік басқаруда белсенді жұмыс атқаруда. Сонымен қатар, медиа мен ғылым саласында да әйелдердің үлесі артқан. Бұл көрсеткіштер Азиядағы әйелдердің заманауи қоғамда өз құқықтарын қорғау, кәсіби және әлеуметтік даму жолдарын кеңейтуіне мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
Азия әйелдерінің ерекшелігі — дәстүр мен заманауи өмірді үйлестіру қабілетінде. Олар отбасын сақтау мен әлеуметтік міндеттерді орындаумен қатар, білім алу, кәсіпкерлік және саясатқа қатысу арқылы жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Бұл үрдіс тек жеке әйелдердің дамуын ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның прогресін қамтамасыз етеді.
Қорытындылай келе, Азия әйелдері — тек отбасылық немесе дәстүрлі рөлдегі ғана емес, заманауи, білімді, белсенді тұлға ретінде қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды күш болып отыр. Олардың үлесі мен дамуы тек Азияның емес, бүкіл әлемнің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады.
}}Анна Нетребко: әлемге танылған опера жұлдызы
Анна Юрьевна Нетребко — заманауи опера өнерінің айрықша тұлғасы. Ол 1971 жылы Краснодарда дүниеге келген және өзінің керемет дауысы мен сахналық шеберлігі арқылы халықаралық аренада атаққа ие болды. Нетребконың дауысы тек техникалық шеберліктен ғана тұрмай, эмоция мен драматургияны тамаша жеткізе білумен ерекшеленеді.
Анна Нетребко опера театрлары мен концерт сахналарында түрлі партияларды орындап, көптеген халықаралық марапаттарға ие болды. Оның репертуарында «Риголетто», «Дон Жуан», «Тоска» сияқты опералар бар. Ол тек классикалық операны орындаумен шектелмей, заманауи музыкалық жобаларға да қатысып, жаңа аудиторияға жол ашты.
Оның өнері әлемдік музыкалық сыншылар мен тыңдаушылар тарапынан жоғары бағаланады. Нетребко сахнадағы көрінісімен көрерменді баурап, әр рөлдің эмоциялық түстерін айқын жеткізеді. Сонымен қатар, ол жастарға шабыт беретін үлгі болып, көптеген жас әншілердің кәсіби дамуына ықпал етуде.
Анна Нетребконың жетістігі тек музыкалық өнерде емес, мәдени дипломатияда да көрініс табады. Ол түрлі елдерде гастрольдік сапарлар ұйымдастырып, мәдениеттер арасындағы көпір қызметін атқарды. Оның шығармашылығы әлемдік мәдениеттің дамуына маңызды үлес қосады, ал өзі — опера өнерін жаңа деңгейге көтерген заманауи өнер қайраткері.

Эбе Камарго: Бразилияның жарқын тележұлдызы
Эбе Камарго — Бразилияның мәдени өмірінде өзіндік орны бар тележүргізуші, әнші және актриса. Ол 1929 жылы Бразилияның Ресифи қаласында дүниеге келген және 20 ғасырдағы Латын Америкасының телевизиялық мәдениетінде елеулі із қалдырған тұлға. Камаргоның жарқын сахна образы мен кәсіби шеберлігі оны халық арасында сүйікті жұлдызға айналдырды.
Эбе Камарго телеэфирде ұзақ жылдар бойы жұмыс істеп, түрлі бағдарламаларды жүргізді. Оның жүргізушілік стилі көрермендерді баурайтын, жылы және шынайы әңгімеге толы болды. Сонымен қатар, ол әртүрлі телевизиялық жобаларда әнші ретінде де өнер көрсетті, бұл оның жан-жақты талантын дәлелдеді.
Оның мансабы Бразилиядағы әйелдердің телеөндірістегі рөлін кеңейтуге үлес қосты. Камарго тек хабар жүргізуші ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік маңызды жобаларға қатысып, қайырымдылық пен білім беру іс-шараларын қолдады. Оның кәсіби жолы жастарға үлгі болып, теледидар мен мәдениет саласында жаңа белестерді бағындыруға ықпал етті.
Эбе Камаргоның шығармашылығы Бразилияның мәдени мұрасында мәңгі сақталатын үлгі болып табылады. Ол халыққа тек ақпарат беріп қана қоймай, мәдениетті насихаттап, өнердің әр саласына ықпал еткен тұлға ретінде есте қалды.

Агнес Моника: Индонезияның музыкалық жұлдызы
Агнес Моника — Индонезияның ең танымал әншілерінің бірі, сонымен қатар актриса және телевизиялық тұлға. Ол 1986 жылы Джакарта қаласында дүниеге келген және кішкентайынан өнерге қызығушылық танытқан. Агнес Моника өзінің ерекше дауысы, сахнаға шығу стилі және шығармашылық энергиясымен халық арасында танымал болды.
Агнес Моника музыкалық карьерасын балалар әншісі ретінде бастағанымен, уақыт өте келе ол халықаралық сахналарға шықты. Оның репертуарында поп, R&amp;B, джаз және индонезиялық дәстүрлі әуендер үйлескен. Агнес өзінің сахналық образымен және динамикалық қойылымдарымен тыңдаушылардың көңілінен шығуды әдетке айналдырған.
Оның жетістіктері Индонезиядағы жас өнерпаздарға үлгі болды. Агнес Моника тек ән айтумен шектелмей, түрлі әлеуметтік жобаларға қатысып, қайырымдылық іс-шараларын қолдады. Сонымен қатар, ол Индонезияның мәдениетін әлемге танытып, халықаралық музыкалық фестивальдерде ел намысын қорғады.
Агнес Моника — шығармашылық табандылығы мен кәсібилігі арқасында Азиядағы ең ықпалды әйел өнерпаздардың бірі болып саналады. Оның өнері тек музыкамен шектелмей, мәдениет, білім беру және қоғам дамуына да әсерін тигізеді.

Селена: Латын музыкасының королевасы
Селена (толық аты Селена Квинтанилла-Перес) — АҚШ-та дүниеге келген, бірақ латын музыкасының әлемдік сахнасында өзіндік орны бар әнші. Ол 1971 жылы Техас штатында туған және бала кезінен өнерге қызығушылық танытқан. Селена өзінің дауысымен, сахналық харизмасы мен музыкалық стилімен тек Техаста ғана емес, бүкіл Латын Америкасында танымал болды.
Селена латын музыкасының әртүрлі жанрларын — техано, поп және балладаларды шебер орындаған. Оның хит әндері мен альбомдары Billboard чартында үздік орындарға көтерілді. Ол тек музыкалық жетістіктерімен шектелмей, сән және мәдениет саласында да ықпал етті. Селена жастарға үлгі болып, өз мәдениетін мақтан тұтуды насихаттады.
Өкінішке орай, Селенаның өмірі 1995 жылы қайғылы жағдайда аяқталды, бірақ оның мұрасы музыка әлемінде мәңгі сақталды. Оның шығармашылығы латын музыкасын әлемдік сахнаға шығарып, жаңа дәуірдің өнерпаздарына шабыт берді. Селена тек әнші ғана емес, мәдени символға айналды, оның есімі мен әндері бүгінге дейін әлемнің көптеген елдерінде есте сақталады.
Селена — талант, харизма және мәдениет арқылы қоғамға әсер еткен әйел тұлға. Ол Латын музыкасының дамуына үлкен үлес қосып, жаңа ұрпаққа өнерге қызығушылық пен мәдени мақтанышты үйретті.

Сапфо: ежелгі Грецияның поэзиядағы жұлдызы
Сапфо — ежелгі Грецияның әйгілі ақыны, лирикалық поэзияның негізін қалаушы ретінде тарихта қалған тұлға. Ол б.з.б. 7–6 ғасырларда Лесбос аралында өмір сүрген және өзінің нәзік әрі эмоционалды шығармашылығымен танымал болған. Сапфо поэзиясы махаббат, сұлулық, достық және әйел арасындағы қарым-қатынастар тақырыптарына арналды.
Сапфоның шығармалары сол дәуірдің мәдениеті мен өмір салтын бейнелеп, лирикалық өлең үлгілерін дамытты. Оның өлеңдерінде жеке сезімдер мен нәзік эмоциялар айқын көрініс тапқан, бұл оның шығармашылығын өзгелерден ерекшелендірген. Өкінішке орай, Сапфоның көп шығармалары толық сақталмаған, бірақ антика дәуіріндегі оның ықпалы кейінгі әдебиетке, әсіресе лирикалық поэзияға зор әсер етті.
Сапфоның поэзиясы әйелдердің ой-пікірін, сезімін ашық жеткізуге мүмкіндік берді. Ол шығармашылық еркіндік пен эмоциялық тереңдікті символдады. Сапфо тек Грецияда емес, бүкіл әлем әдебиетінде әйелдердің шығармашылық мүмкіндіктерін арттырған үлгі болып саналады.
Қорытындылай келе, Сапфо — тарихтағы ең маңызды әйел ақындардың бірі, оның лирикалық поэзиясы бүгінге дейін әдеби зерттеулер мен оқырмандар үшін құнды мұра болып табылады.

Лила Даунс: Мәдениет көпірін құратын әнші
Лила Даунс — Мексика мен АҚШ мәдениетін біріктіретін әйгілі әнші және композитор. Ол 1968 жылы Мексикада туған, бірақ өмірінің көп бөлігін АҚШ-та өткізген. Лила Даунс өз өнерінде дәстүрлі мексикалық музыка элементтерін заманауи стильдермен үйлестіріп, әлемдік аудиторияға жеткізді.
Лила Даунстың шығармашылығында фольклор, джаз, соул және поп музыкасы үйлеседі. Оның әндері тек музыкалық орындау емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени тақырыптарды қозғайды. Даунс мәдени көптүрлілікті дәріптеп, өз елі мен тегі туралы хабардарлықты арттыруға ұмтылады. Оның дауысы ерекше эмоционалды әрі күшті, әр қойылымында көрерменнің жүрегін баурайды.
Сонымен қатар, Лила Даунс әлеуметтік және адам құқықтары саласында белсенді. Ол жастарға өнер арқылы мәдениетке қызығуды үйретіп, әйелдердің шығармашылық мүмкіндіктерін кеңейтеді. Даунстың музыкасы мәдениеттер арасындағы көпір болып, адамдарды біріктірудің құралына айналды.
Қорытындылай келе, Лила Даунс — өнер мен мәдениетті үйлестіретін, әлемдік сахнада ұлттық дәстүрін сақтаған және қоғамға әсер еткен әйел тұлға. Оның шығармашылығы халықаралық деңгейде үлкен ықпал қалдырды.

Роза Паркс: азаматтық құқықтар символы
Роза Паркс — АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысының басты символдарының бірі. Ол 1913 жылы Алабама штатында дүниеге келген және өмірін нәсілдік теңсіздікке қарсы күреске арнаған. Роза Паркстың 1955 жылы автобуста орын беруден бас тартуы бүкіл АҚШ-та азаматтық құқықтар қозғалысын күшейтетін маңызды оқиға болды.
Паркс әрекеті қарапайым көрінгенімен, ол үлкен әлеуметтік әсерге ие болды. Оның бұл батылдығы арқылы АҚШ-та сегрегацияға қарсы күрес күшейді, бұл «Монгомери автобустар бойкотын» тудырды және азаматтық құқықтар үшін күрестің символына айналды. Ол тек бір әрекетпен ғана емес, өмір бойы азаматтық теңдік пен әділеттілік үшін күресті.
Роза Паркс өз еңбегі арқылы нәсілдік теңсіздікке қарсы тұрудың күшін көрсетті. Ол жастар мен қоғамға үлгі болып, әділдік үшін күресудің маңыздылығын көрсетті. Парксқа түрлі марапаттар беріліп, оның есімі тарихта мәңгі сақталады.
Қорытындылай келе, Роза Паркс — азаматтық құқықтар қозғалысының символы, қоғамға әділеттілікті насихаттаған әйел тұлға. Оның өмірі және әрекеттері бүгінгі күнге дейін әлеуметтік теңдік үшін күресіп жүргендерге шабыт береді.

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>2kt31ja0t82dsrbd0p9xz5zp0vi0pxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577906</id>
      <parentid>3577897</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Өтемұрат Аружан|Өтемұрат Аружан]] ([[User talk:Өтемұрат Аружан|т]]) өңдемелерінен [[User:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3577692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="gm33jxfuys6mkl1cdbv1pgx8x3lu5yt" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|[[Қатысушы:Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]]
|
|0
|
|-}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>gm33jxfuys6mkl1cdbv1pgx8x3lu5yt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577907</id>
      <parentid>3577906</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Azhar Agataykyzy|Azhar Agataykyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Azhar Agataykyzy|талқылауы]]) істеген нөмір 3577692 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3577907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5990" sha1="e7o2k9ugs3naureeepkoov80p35iwlc" xml:space="preserve">{{WAM
|header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 
|subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны.
|body =

== Ережелері ==
* Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді).
** Мақала авторы өзіңіз болу қажет.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек.
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.
*** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі.

== Мақалалар тізімі ==
Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады.

== Жүлделі сыйлықтар ==
Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы 
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
|[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]]
|[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]]
|13
|
|-

|[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
|2
|
|-
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]]
|[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]]
|6
|
|-
|[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]
|13
|
|-
|[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]]
|
|0
|
|-
|[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]]
|[[Laufey]], [[Yenlik]]
|2
|
|-
|}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Nurken}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|1nter pares}}

Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}}

== Қорытынды==
Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады.

[[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]]</text>
      <sha1>e7o2k9ugs3naureeepkoov80p35iwlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776490</id>
    <revision>
      <id>3578110</id>
      <parentid>3568908</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T08:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3578110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25680" sha1="q8nlvf77e46xil8rm0744o0nwf7zo33" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2022
 | байрақ = 
 | ел = Мажарстан
 | вариант = 
 | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030)
 | келесі сайлау жылы = 2030
 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)
 | тақырып = 
 | қосымша = 
 | сайлау күні = 12 сәуір 2026
 | түрі = 
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 
 | тіркелгендер = 
 | сайлаушылар = 
 | жарамды = 
 | жарамсыз = 
 | бос = 
 | халық = 
 | тіркелген = 
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 
 | босжәнежарамсыз = 
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | Дебат = 
 | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg
 | түс1 = #8de8fe
 | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен бостандық партиясы]]
 | коалиция1 = 
 | басшы1 = [[Петер Мадьяр]]
 | дауыс1 = 
 | алдыңғы дауыс1 = 
 | дауыс2v1 = 
 | пайыз1 = 
 | пайыз2v1 = 
 | алдыңғы пайыз1 = 
 | ref пайыз1 = 
 | орын1 = 
 | алдыңғы орын1 = 0
 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg
 | түс2 = #ff6a00
 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]
 | коалиция2 =
 | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]
 | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]]
 | басшы2 = [[Виктор Орбан]]
 | дауыс2 = 
 | алдыңғы дауыс2 = 
 | дауыс2v2 = 
 | пайыз2 = 
 | пайыз2v2 = 
 | алдыңғы пайыз2 = 54.13
 | орын2 = 
 | алдыңғы орын2 = 135
 | сайланған2 = 
 | алдыңғы сайланған2 = 
 | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg
 | түс3 = #698b1e
 | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]
 | коалиция3 =
 | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]]
 | дауыс3 = 
 | алдыңғы дауыс3 = 
 | дауыс3v2 = 
 | пайыз3 = 
 | пайыз3v2 = 
 | алдыңғы пайыз3 = 5.88
 | орын3 = 
 | алдыңғы орын3 = 6
 | сайланған3 = 
 | алдыңғы сайланған3 = 
 | сайланған атауы = 
 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу
 | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg
 | қарта өлшемі = 
 | қарта шарты1 = 
 | қарта шарты2 = 
 | fond = 
 | қарта тақарыбы = 
 | диаграмма атауы = 
 | диаграмма = 
 | диаграмма өлшемі = 
 | шарт1 = 
 | шарт2 = 
 | диаграмма2 атауы = 
 | диаграмма2 = 
 | диаграмма өлшемі2 = 
 | шарт1 2 = 
 | шарт2 2 = 
 | жолақ атауы = 
 | жолақ1 = 
 | түс жолақ1 = 
 | пайыз жолақ1 = 
 | төменгі-жолақ атауы = 
 | ізашар = [[Виктор Орбан]]
 | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]
 | соңы = [[Мажарстан премьер-министірі]]
 | ізашар атауы = 
 | ізашар жынысы = 
 | ізбасар атауы = 
 | ізбасар жынысы = 
 | төменгі тақырып = 
 | мазмұн = 
 | сайт =
}}
'''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымының мүшелерін сайлау үшін өтеді және [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жыл]]дан бастап оныншы болады.&lt;ref&gt;[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]&lt;/ref&gt;

== Алғышарты ==
2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]&lt;nowiki/&gt;» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]&lt;nowiki/&gt;» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.&lt;ref&gt;[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]&lt;/ref&gt;

Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.&lt;ref&gt;[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]&lt;/ref&gt;

2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.&lt;ref&gt;[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]&lt;/ref&gt; Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]&lt;/ref&gt; Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.&lt;ref&gt;[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]&lt;/ref&gt;

15 наурызда Мадьяр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.&lt;ref&gt;[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]&lt;/ref&gt; Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадьярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.&lt;ref&gt;[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]&lt;/ref&gt;

10 сәуірде Мадьяр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен бостандық партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен бостандық партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.&lt;ref&gt;[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]&lt;/ref&gt; Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]&lt;/ref&gt;

2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]&lt;/ref&gt;

2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен бостандық партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадьяр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]&lt;/ref&gt;

== Сайлау жүйесі ==
[[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.&lt;ref&gt;[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]&lt;/ref&gt;

2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.&lt;ref&gt;[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]&lt;/ref&gt;

=== Сайлау заңына түзету ===
2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.&lt;ref&gt;[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]&lt;/ref&gt;

Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен бостандық партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.&lt;ref&gt;[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]&lt;nowiki/&gt;ға қолдау білдірілді:

* [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]&lt;nowiki/&gt;дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/]
* [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]&lt;nowiki/&gt;ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Александр Вучич]], [[Сербия]]&lt;nowiki/&gt;ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]&lt;nowiki/&gt;ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]&lt;nowiki/&gt;дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}&lt;/ref&gt;
* [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]&lt;nowiki/&gt;ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/]
* [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]&lt;nowiki/&gt;ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/]
* [[Алис Вайдель]], [[Германия]]&lt;nowiki/&gt;ның «[[Германия үшін балама]]&lt;nowiki/&gt;» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/]

[[Мажарстан]]&lt;nowiki/&gt;дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадьяр]]&lt;nowiki/&gt;ға қолдау білдірді:

* [[Дональд Туск]], [[Польша]]&lt;nowiki/&gt;ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget]
* [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]&lt;nowiki/&gt;ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&amp;oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық пікір сауалнамалары ==

=== Жалпы нәтиже ===
Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген.
[[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: 
{{flatlist|
{{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]],
{{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]],
{{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]],
{{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]],
{{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],&lt;br&gt;
{{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]],
{{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]],
{{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы,
{{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]],
{{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]],
{{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында,
{{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы
{{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]],
{{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен бостандық партиясы]].
]]

=== Бөлек нәтижелер ===
Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген.
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;&lt;gallery heights=&quot;250&quot; widths=&quot;500&quot;&gt;
Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар
Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз және оппозициялық сауалнамалар
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Дереккөздер ==

=== Түсініктемелер ===
{{Notelist}}

=== Дереккөздер ===
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстандағы сайлау]]
[[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]]
[[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]]
[[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]]</text>
      <sha1>q8nlvf77e46xil8rm0744o0nwf7zo33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйел дирижёрлер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777758</id>
    <revision>
      <id>3577958</id>
      <parentid>3577813</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <origin>3577958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46257" sha1="3m892mzn0hjn6bdd4sogly7yywu1cjg" xml:space="preserve">{{cleanup}}
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], [[Камералық оркестр|камералық]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] ([[Ресей]])
* [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) [[Эстония]]
* [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) [[Мексика]]
* [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей)
* [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]
* [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] ([[Татарстан]])
* [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (Ресей)
* [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) [[Швеция]], [[Финляндия]]
* [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, [[Украина]]
* [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) [[Чехия]]
* [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) [[Польша]]
* [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) [[Франция]]
* [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) [[Ұлыбритания|Британия]]
* [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] ([[Қарақалпақстан]])
* [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] ([[Саха Республикасы|Якутия]])


'''Ә'''

* [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] ([[Қазақстан]])


'''Б'''

* [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада
* [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан)
* [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль


'''В'''

* [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей
* [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей
* [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей)
* [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь)
* [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия
* [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан)

* [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей
* [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия
* [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания
* [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ


'''Д'''

* [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей
* [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан
* [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ
* [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия
* [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания)
* [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан
* [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ
* [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг)
* [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия
* [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия
* [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан
* [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия)


'''Е'''

* [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей
* [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай
* [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан
* [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей)


'''Ë'''

* [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония


'''Ж'''

* [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ
* [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия
* [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция


'''З'''

* [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция
* [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан
* [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан)


'''И'''

* [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия
* [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания
* [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия)


'''Й'''

* [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия
* [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия


'''К'''

* [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ
* [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия
* [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей)
* [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция
* [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ
* [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария


'''Л'''

* [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина)
* [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей
* [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция)
* [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ
* [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова
* [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей)
* [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия


'''М'''

* [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ
* [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия
* [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей
* [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей
* [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь)
* [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва
* [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания
* [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция
* [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия
* [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния)
* [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ
* [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы)
* [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан


'''Н'''

* [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия)
* [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан
* [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан
* [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия)
* [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей
* [https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан)
* [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция
* [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия)
* [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран)
* [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия
* [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия
* [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан)


'''О'''

* [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей
* [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей
* [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей)
* [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина
* [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина)
* [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы


'''П'''

* [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина)
* [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран)


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан
* [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия
* [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан
* [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария


'''С'''

* [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей
* [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария
* [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина
* [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей
* [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия
* [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия
* [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия
* [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия
* [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия)
* [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ)
* [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан
* [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия)


'''Т'''

* [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Беларусь
* [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия)
* [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония


'''Ф'''

* [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия
* [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ
* [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия
* [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан


'''Х'''

* [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея
* [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция
* [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам


'''Ч'''

* [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай
* [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940)  КХДР


'''Ш'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия


'''Э'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг
* [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды
* [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия
* [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция
* [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия

== Әдебиет ==
# ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.''
# ''Т.Н.Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''
# ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' 
# ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991''
# ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' 

== Сілтемелер ==
# ''Antonia Brico | American Female Conductor &amp; Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico''
# ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/''
# ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html''
# ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/''
# ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952''
# ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/''
# ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm''
# ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/''
# ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417''
# ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/''
# ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal''
# ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html''
# ''Home https://alicefarnham.com/''
# ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru''
# ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' 
# ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html''
# ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/''
# ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin''
# ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606''
# ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece''
# ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy''
# ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html''
# ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/''
# ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra''
# ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor''
# ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711''
# ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria''
# ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/''
# ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/''
# ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna''
# ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/''
# ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/''
# ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en''
# ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html''
# ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423''
# ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020''
# ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/''
# ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor''
# ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/''
# ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/''
# ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw==''
# ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402''
# ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/''
# ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/''
# ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth''
# ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004''
# ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie''
# ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/''
# ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin''
# ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/''
# ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru''
# ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/''
# ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048''
# ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/''
# ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/''
# ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe''
# ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi''
# ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023''
# ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952''
# ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/''
# ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/''
# ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/''
# ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf''
# ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html''
# ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/''
# ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/''
# ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault''
# ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/''
# ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/''
# ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html''
# ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en''
# ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996''
# ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/''
# ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/''
# ''Любовь Носова — Дирижер&lt;nowiki/&gt;https://liubov-nosova.com/ru''
# ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/''
# ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799''
# ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999''
# ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025''
# ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor''
# ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/''
# ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/''
# ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary''
# ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac''
# ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420''
# ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/''
# ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz''
# ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure''
# ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets &amp; Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en''
# ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/''
# ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/''
# ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/''
# ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html''
# ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)''
# ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/''
# ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf''
# ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor''
# ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82''
# ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html''
# ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/''
# ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/''
# ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/''
# ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/''
# ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti''
# ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080''
# ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/''
# ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992''
# ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991''
# ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/''
# ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en''
# ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en''
# ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/''
# ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/''
# ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget''
# ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0''
# ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj''
# ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/''
# ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/''
# ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/''
# ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher''
# ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/''
# ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/''
# ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia&lt;nowiki/&gt;https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' 
# ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony''
# ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá''
# ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F''
# ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/''
# ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/''
# ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html''
# ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/''
# ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/''
# ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/''
# ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/''
# ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en''
# ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/''
# ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh''
# ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/''
# ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/''
# ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu''
# ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke''
# ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/''
# ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/''
# ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691''
# ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/''
# ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/''
# ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/''
# ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com&lt;nowiki/&gt;https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' 
# ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska''
# ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown''
# ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist &amp; Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/''
# ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/''
# ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/''
# ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба&lt;nowiki/&gt; https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/''
# ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]&lt;nowiki/&gt;[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]''
# ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/''
# ''Интернет штурмуе&lt;nowiki/&gt;м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/''
# ''Inma Shara I Dir&lt;nowiki/&gt;ector and composer https://inmashara.com/en/home/''
# ''Аксенова Лидия В&lt;nowiki/&gt;алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya''
# ''Lisa-Xa&lt;nowiki/&gt;nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]&lt;nowiki/&gt;[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]''
# ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/''
# ''Наргиза Курманова » Союз &lt;nowiki/&gt;Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]&lt;nowiki/&gt;[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]''
# ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является&lt;nowiki/&gt; служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007''
# ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''&lt;nowiki/&gt;[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]''
# ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html''
# ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html''
# ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326''
# ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/''
# ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm''
# ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru''
# ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/''
[[Санат:Ресей әйел дирижёрлері]]</text>
      <sha1>3m892mzn0hjn6bdd4sogly7yywu1cjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578030</id>
      <parentid>3577958</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T22:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3578030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46262" sha1="g19urcl16mgxiq5lrl9b9eev1xsiq97" xml:space="preserve">{{cleanup}}
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], [[Камералық оркестр|камералық]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* [[:en:Antonia_Brico|Антония Луиза Брик]]о (1902–1989) [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* [[:ru:Иоффе,_Алевтина_Николаевна|Алевтина Николаевна Иоффе]] ([[Ресей]])
* [[:ru:Тали,_Ану|Ану Тали]] (1972) [[Эстония]]
* [[:en:Alondra_de_la_Parra|Алондра де ла Парра]] (1980) [[Мексика]]
* [https://unionzal.ru/node/952 Анастасия Вельт] (Ресей)
* [[:ru:Скрылёва,_Анна|Анна Скрылëва]] (1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]
* [https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm Анна Закирова-Гулишамбарова] ([[Татарстан]])
* [https://www.annarakitina.com/ Анна Ракитина] (1989) Ресей
* [https://www.annamariahelsing.com/ Анна-Мария Хельсинг] (1971) [[Швеция]], [[Финляндия]]
* [[:ru:Кульбаба,_Алла_Анатольевна|Алла Анатольевна Кульбаба]] (1968) КСРО, [[Украина]]
* [https://alenahron.cz/en/calendar/ Алëна Грон] (1992) [[Чехия]]
* [[:en:Agnieszka_Duczmal|Агнешка Дучмаль]] (1946) [[Польша]]
* [[:fr:Amandine_Beyer|Амандин Бейер]] (1974) [[Франция]]
* [[:en:Alice_Farnham|Алиса Фарнем]] (1970) [[Ұлыбритания|Британия]]
* [https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html Аида Кеңесбаевна Абдуллаева] ([[Қарақалпақстан]])
* [https://myseldon.com/ru/news/index/299378326 Анюта Николаевна Иванова] ([[Саха Республикасы|Якутия]])


'''Ә'''

* [https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru Әлия Темірбекова] ([[Қазақстан]])


'''Б'''

* [[:ru:Ханниган,_Барбара|Барбара Ханниган]] (1971) Канада
* [https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece Барбара Поплавска] (Қазақстан)
* [[:de:Bar_Avni|Бар Авни-Палентин]] (1989) Израиль


'''В'''

* [[:ru:Дударова,_Вероника_Борисовна|Вероника Борисовна Дударова]] (1916-2009) КСРО, Ресей
* [[:ru:Добровольская,_Виктория_Леонидовна|Виктория Леонидовна Добровольская]] (1986) Ресей
* [https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra Валентина Викторовна Голубева] (Ресей)
* [https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor Валерия Александровна Рыбинская] (Беларусь)
* [[:ru:Капралова,_Витезслава|Витезслава Капралова]] (1915-1940) Чехия
* [[:ru:Алеотти,_Виттория|Виттория Алеотти (Раффаэлла)]] (1575-*1646) (маэстра хора) Италия


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан)

* [[:ru:Кривошапко,_Галина_Михайловна|Галина Михайловна Кривошапко]] (1916-2013) КСРО, Ресей
* [[:en:Avril_Coleridge-Taylor|Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор]] (1903-1998) Англия
* [[:ru:Рамос,_Глория_Исабель|Глория Исабель Рамос Триано]] (1964) Испания
* [[:en:Golnoush_Khaleghi|Голнуш Халеги]] (1941-2021) Иран, АҚШ


'''Д'''

* [https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423 Даяна Айдаровна Гофман] (1991) Ресей
* [[:ru:Абдурахманова,_Дильбар_Гулямовна|Дильбар Гулямовна Абдурахманова]] (1936-2018) КСРО, Өзбекстан
* [[:en:JoAnn_Falletta|ДжоАнн Фаллетта]] (1954) АҚШ
* [[:en:Julia_Jones_(conductor)|Джулия Джонс]] (1961) Британия
* [[:en:Deniola_Kuraja|Дениола Кураджа]] (Албания)
* [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан
* [https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402 Далия Атлас] (1933) Израиль, АҚШ
* [https://juhibansal.com/ Джухи Бансал] (Үндістан, Гонконг)
* [https://filarman.ru/murievad/ Дана Муриева] (2000) Ресей
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Jessica%20Cottis Джессика Коттис] (1979) Австралия, Британия
* [[:en:Ruth_Gipps|Джипсс Рут]] (1921-1999) Британия
* [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 Джаннат Музаффаровна Хусейнзода] (*2006) Тәжікстан
* [https://myastro.com/myastropedia/debra-cheverino Дебра Чеверино] (Италия)


'''Е'''

* [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914-2004) КСРО, Ресей
* [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) Қытай
* [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан
* [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей)


'''Ë'''

* [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) Жапония


'''Ж'''

* [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893-1984) Франция
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) Уругвай, Израиль, АҚШ
* [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903-1975) Бразилия
* [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887-1979) Франция


'''З'''

* [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) Грекия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция
* [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) Дағыстан
* [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан)


'''И'''

* [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902-1997) Британия
* [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания
* [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] (Түркия)


'''Й'''

* [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) Германия
* [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848-1887) Австрия


'''К'''

* [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937-2016) КСРО, Ресей, АҚШ
* [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия
* [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей)
* [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция
* [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) Эстония
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878-1952) Франция, АҚШ
* [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948-2022) КСРО, Болгария


'''Л'''

* [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] (Палестина)
* [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916-1996) КСРО, Ресей
* [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция)
* [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ
* [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, Молдова
* [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей)
* [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия


'''М'''

* [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ
* [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928-2008) Латвия
* [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921-1999) КСРО, Ресей
* [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925-2002) КСРО, Ресей
* [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь)
* [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) Литва
* [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) Дания
* [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860-1938) Британия, Германия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876-1962) Франция
* [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853-1941) Германия
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898-1982) Австро-Венгрия
* [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879-1960) Франция
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] (Румыния)
* [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Маралжан Қазбекқызы Мырзақұлова] (1974-2025) Қазақстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921-1998) АҚШ
* [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР (Корей Халық Демократиялық Республикасы)
* [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан


'''Н'''

* [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия)
* [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан
* [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан
* [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] (Сербия)
* [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей
* [https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан)
* [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция
* [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия)
* [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] (Иран)
* [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Австрия
* [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Австралия
* [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] (Қырғызстан)


'''О'''

* [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907-1992) КСРО, Ресей
* [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907-1991) КСРО, Ресей
* [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей)
* [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) Украина
* [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина)
* [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) Оңтүстік Африка Республикасы


'''П'''

* [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина)
* [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран)


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944-2020) Қазақстан
* [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) Индонезия
* [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан
* [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923-2018) Болгария


'''С'''

* [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей
* [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924-2006) АҚШ
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) Швейцария
* [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) Оңтүстік Корея
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884-1962) Аргентина
* [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей
* [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) Финляндия
* [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Австралия
* [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668-1705) Германия
* [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Британия
* [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] (Колумбия)
* [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ)
* [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) Әзербайжан
* [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия)


'''Т'''

* [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914-1994) КСРО, Беларусь
* [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия)
* [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950-2021) КСРО, Татарстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FTomomi_Nishimoto Томоми Нисимото] (1970) Жапония


'''Ф'''

* [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904-1995) Нидерланды
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, Ирландия
* [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915-1993) Румыния
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903-1983) Бельгия, АҚШ
* [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805-1847) Германия
* [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия Тажина] (1990) Қазақстан


'''Х'''

* [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея
* [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834-1911) Швеция
* [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098-1179) (шіркеудің хор маэстрасы) Рим империясы
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940-2013) Вьетнам


'''Ч'''

* [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай
* [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940)  КХДР


'''Ш'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847-1935) Бразилия


'''Э'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) Британдық Гонконг
* [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877-1953) Нидерланды
* [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886-1970) Британия
* [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941-2004) Британия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841-1929) Швеция
* [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия

== Әдебиет ==
# ''Д.Орлов «Женщины-дирижеры в оркестрах стран мира» М. : КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116.''
# ''Т.Н.Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.''
# ''L.Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf'' 
# ''KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991''
# ''Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018'' 

== Сілтемелер ==
# ''Antonia Brico | American Female Conductor &amp; Musician | Britannica https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico''
# ''Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/''
# ''Единственные и неповторимые: эстонцы, которых знают все | Политическая жизнь | Baltnews - новостной портал на русском языке в Эстонии, Прибалтика, сводки событий, мнения, комментарии. https://ee.baltnews.com/Estonia_politika_novosti/20200106/1018172273/Edinstvennye-i-nepovtorimye-estontsy-kotorykh-znayut-vse.html''
# ''Alondra de la Parra - Mexican Conductor https://alondradelaparra.com/en/''
# ''МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ | Липецкая государственная филармония (Унион) https://unionzal.ru/node/952''
# ''Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home https://www.annaskryleva.com/''
# ''Министерство культуры Республики Татарстан.Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm''
# ''Anna Rakitina | conductor https://www.annarakitina.com/''
# ''Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України https://esu.com.ua/article-51417''
# ''Calendar – Alena Hron https://alenahron.cz/en/calendar/''
# ''Agnieszka Duczmal - Biography | Artist | Culture.pl https://culture.pl/en/artist/agnieszka-duczmal''
# ''Amandine Beyer / Baroque violin https://amandinebeyer.com/en/home.html''
# ''Home https://alicefarnham.com/''
# ''Aliya Temirbekova - Видео | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/videos/ru''
# ''Официальный сайт - КазНТОБ имени Абая https://abaykazntob.kz/'' 
# ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html''
# ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/''
# ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin''
# ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606''
# ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece''
# ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy''
# ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html''
# ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/''
# ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra''
# ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor''
# ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711''
# ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria''
# ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/''
# ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/''
# ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna''
# ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/''
# ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/''
# ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en''
# ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html''
# ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423''
# ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020''
# ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/''
# ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor''
# ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/''
# ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/''
# ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw==''
# ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402''
# ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/''
# ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/''
# ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth''
# ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004''
# ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie''
# ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/''
# ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin''
# ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/''
# ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru''
# ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/''
# ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048''
# ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/''
# ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/''
# ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe''
# ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi''
# ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023''
# ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952''
# ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/''
# ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/''
# ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/''
# ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf''
# ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html''
# ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/''
# ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/''
# ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault''
# ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/''
# ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/''
# ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html''
# ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en''
# ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996''
# ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/''
# ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/''
# ''Любовь Носова — Дирижер&lt;nowiki/&gt;https://liubov-nosova.com/ru''
# ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/''
# ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799''
# ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999''
# ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025''
# ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor''
# ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/''
# ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/''
# ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary''
# ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac''
# ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420''
# ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/''
# ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz''
# ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure''
# ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets &amp; Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en''
# ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/''
# ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/''
# ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/''
# ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html''
# ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)''
# ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/''
# ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf''
# ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor''
# ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82''
# ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html''
# ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/''
# ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/''
# ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/''
# ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/''
# ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti''
# ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080''
# ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/''
# ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992''
# ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991''
# ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/''
# ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en''
# ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en''
# ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/''
# ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/''
# ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget''
# ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0''
# ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj''
# ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/''
# ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/''
# ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/''
# ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher''
# ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/''
# ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/''
# ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia&lt;nowiki/&gt;https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' 
# ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony''
# ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá''
# ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F''
# ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/''
# ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/''
# ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html''
# ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/''
# ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/''
# ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/''
# ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/''
# ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en''
# ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/''
# ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh''
# ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/''
# ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/''
# ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu''
# ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke''
# ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/''
# ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/''
# ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691''
# ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/''
# ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/''
# ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/''
# ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com&lt;nowiki/&gt;https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' 
# ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska''
# ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown''
# ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist &amp; Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/''
# ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/''
# ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/''
# ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба&lt;nowiki/&gt; https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/''
# ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]&lt;nowiki/&gt;[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]''
# ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/''
# ''Интернет штурмуе&lt;nowiki/&gt;м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/''
# ''Inma Shara I Dir&lt;nowiki/&gt;ector and composer https://inmashara.com/en/home/''
# ''Аксенова Лидия В&lt;nowiki/&gt;алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya''
# ''Lisa-Xa&lt;nowiki/&gt;nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]&lt;nowiki/&gt;[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]''
# ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/''
# ''Наргиза Курманова » Союз &lt;nowiki/&gt;Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]&lt;nowiki/&gt;[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]''
# ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является&lt;nowiki/&gt; служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007''
# ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''&lt;nowiki/&gt;[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]''
# ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html''
# ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html''
# ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326''
# ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/''
# ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm''
# ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru''
# ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/''
[[Санат:Ресей әйел дирижёрлері]]</text>
      <sha1>g19urcl16mgxiq5lrl9b9eev1xsiq97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Витебск облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>777897</id>
    <revision>
      <id>3577936</id>
      <parentid>3576700</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="844" sha1="q3p1ae4upeh3ic65w963ss35dcux7n1" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Витебск облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Витебск облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]{{•}} [[Городок (қала, Беларусь)|Городок]]{{•}} [[Дисна (қала)|Дисна]]{{•}} [[Докшицы]]{{•}} [[Дубровно]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q3p1ae4upeh3ic65w963ss35dcux7n1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанаттар (фильм, 1927)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777915</id>
    <revision>
      <id>3577945</id>
      <parentid>3574343</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9367" sha1="1jihiiejly2f0imb7nijfbg7szgam76" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы     = Қанаттар
 |Шынайы атауы      = {{lang-en|Wings}}
 |Суреті            = Wings (1927) poster.jpg
 |Сурет ені         = 250
 |Сурет атауы       = Фильм постері
 |Жанры             = [[драма]]&lt;br&gt;[[Әскери фильм|әскери]]&lt;br&gt;[[мелодрама]]
 |Режиссёрі         = [[Уильям Уэллман]]
 |Продюсері         = [[Люсьен Хаббард]]
 |Сценарист         = Хоуп Лоринг&lt;br&gt;Луи Д. Лайттон
 |Актерлер          = [[Клара Боу]]&lt;br&gt;[[Чарльз Роджерс]]&lt;br&gt;[[Ричард Арлен]]&lt;br&gt;[[Гэри Купер]]
 |Операторы         = Гарри Перри
 |Композиторы       = Дж. С. Замечник
 |Хореографы        = 
 |Компания          = [[Paramount Pictures]]
 |Дистрибьютор      = Paramount Pictures
 |Ұзақтығы          = 144 мин.
 |Бюджеті           = 2 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім             = 
 |Мемлекет          = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі              = [[Мылқау кино]] &lt;small&gt;(Ағылшынша субтитрлер)&lt;/small&gt;
 |Жыл               = 1927
 |Алдыңғы фильм     = 
 |Келесі фильм      = 
 |imdb_id           = 0018578
 |Сайты             = 
}}
'''«Қанаттар»''' ({{lang-en|Wings}}) — 1927 жылы режиссер [[Уильям Уэллман]] түсірген [[АҚШ]]-тың драмалық [[Мылқау кино|мылқау фильмі]]. Туынды Джон Монк Сондерстің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] ұшқыштары туралы жазылған аттас романына негізделген.

Фильм жарыққа шыққан кезде өзінің техникалық шеберлігімен және шынайылығымен үлкен танымалдылыққа ие болды. Әсіресе, әуедегі шайқас көріністерінің шынайылығы сондай, ол болашақ авиациялық фильмдер үшін басты эталонға айналды. 1929 жылы өткен [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы|Кинематографиялық өнер және ғылым академиясы]]ның [[Оскар (1929)|алғашқы марапаттау рәсімі]]нде бұл туынды «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша ең алғашқы «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref name=variety&gt;{{cite news| url=https://variety.com/2009/scene/markets-festivals/dorothy-wellman-dies-at-95-1118008823/| title=Dorothy Wellman dies at 95| magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]| date=September 17, 2009| access-date=February 2, 2013}}&lt;/ref&gt; Ол — осы марапатқа ие болған тарихтағы жалғыз толықтай мылқау фильм.{{efn|2011 жылғы жеңімпаз — «[[Әртіс (фильм)|Әртіс]]» фильмі негізінен мылқау болғанымен, синхронды дыбыс пен соңында жазылған диалог қолданылған.}}

Сонымен қатар, фильм «[[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы|Үздік техникалық әсерлер]]» (Рой Померой) номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. «Қанаттар» кең прокатқа шыққан және кадрда жалаңаш денені көрсеткен алғашқы фильмдердің бірі болды. 

Ұзақ жылдар бойы бұл фильм жоғалған деп есептеліп келді. Тек 1992 жылы ғана оның көшірмесі Француз синематекасынан табылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.euronews.com/2012/01/19/silent-oscar-winner-wings-out-for-anniversary/ | title=Silent Oscar winner Wings out for anniversary | publisher=[[Euronews]], January 19, 2012 | access-date=2015-10-01 | archive-date=2015-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151001194326/http://www.euronews.com/2012/01/19/silent-oscar-winner-wings-out-for-anniversary/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1997 жылы [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді. 

== Сюжеті ==
[[Сурет:Wings (1927).webm|left|thumb|thumbtime=25|''Қанаттар '' (1927)]]
Оқиға АҚШ-тың шағын қалашығында өрбиді. Екі бозбала — ауқатты отбасының мұрагері Дэвид Армстронг пен қарапайым механик Джек Пауэлл бір қызға — Сильвия Льюиске ғашық болады. Бұл ретте Джектің көршісі Мэри Престон оған іштей ынтызар болғанымен, Джек оны тек бала кезгі досындай көріп, сезімін байқамайды.

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғанда, Дэвид пен Джек әскер қатарына қосылып, авиация мектебіне оқуға аттанады. Алғашында олардың арасында бақталастық пен араздық болғанымен, қатал дайындық пен қиын сәттерде олар айнымас досқа айналады. Оқуды бітірген соң, олар [[Франция]]ға майданға жіберіледі.

Мэри Престон да соғыстан тыс қалмай, әйелдердің еріктілер корпусының құрамында жедел жәрдем жүргізушісі болып майданға аттанады. Францияда ол Джекті кездестіріп, оған деген сезімін білдіруге тырысады, бірақ Джек әлі де Сильвияны ойлап жүреді.

Фильмнің кульминациясы — Сент-Михиель түбіндегі ірі әуе шайқасы. Осы ұрыс кезінде Дэвидтің ұшағы атып түсіріледі. Ол аман қалып, жаудың ұшағын ұрлап қашады. Алайда, Джек жау ұшағын тізгіндеген адамның өз досы екенін білмей, оған шабуыл жасайды. Бұл оқиға екі достың тағдырын қайғылы аяқталуға әкеледі.

Соғыс аяқталған соң, Джек туған қаласына оралады. Ол Дэвидтің ата-анасынан кешірім сұрап, өзін әрдайым жақсы көрген Мэридің қадірін түсінеді. Фильм Джектің Мэримен табысуымен аяқталады.


== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Клара Боу]]||Мэри Престон}}
{{Рөлдерде|[[Чарльз Роджерс]]||Джек Пауэлл}}
{{Рөлдерде|[[Ричард Арлен]]||Дэвид Армстронг}}
{{Рөлдерде|[[Джобина Ролстон]]||Сильвия Льюис}}
{{Рөлдерде|[[Эль Брендель]]||Герман Швимпф}}
{{Рөлдерде|[[Ричард Такер (актер)|Ричард Такер]]|әуе қолбасшысы|}}
{{Рөлдерде|[[Гэри Купер]]|кадет|Уайт}}
{{Рөлдерде|[[Ганбот Смит]]|сержант|}}
{{Рөлдерде|[[Генри Б. Вольтхолл]]||мистер Армстронг}}
{{Рөлдерде|[[Роско Карнс]]|лейтенант|Кэмерон}}
{{Рөлдерде|[[Джулия Суэйн Гордон]]||миссис Армстронг}}
{{Рөлдерде|[[Арлетт Маршаль]]||Селест}}
{{РөлдердеАсты}}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1927 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Уэллман фильмдері]]
[[Санат:Paramount Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ мылқау фильмдері]]
[[Санат:Қайта табылған фильмдер]]
[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>1jihiiejly2f0imb7nijfbg7szgam76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касабланка (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778076</id>
    <revision>
      <id>3577949</id>
      <parentid>3575841</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15661" sha1="76ggyo0nq1p0zmlhsm7r4xudyuy7mft" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Касабланка
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Casablanca}}
 |Суреті             = CasablancaPoster-Gold.jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[мелодрама]]&lt;br&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі          = [[Майкл Кёртис]]
 |Продюсері          = [[Хэл Б. Уоллис]]
 |Сценарист          = [[Джулиус Эпштейн]]&lt;br&gt;[[Филип Эпштейн]]&lt;br&gt;[[Говард Кох]]
 |Актерлер           = [[Хамфри Богарт]]&lt;br&gt;[[Ингрид Бергман]]&lt;br&gt;[[Клод Рейнс]]&lt;br&gt;[[Пол Хенрейд]]
 |Операторы          = Артур Эдисон
 |Композиторы        = [[Макс Стайнер]]
 |Компания           = [[Warner Bros.]]
 |Дистрибьютор       = Warner Bros.
 |Ұзақтығы           = 102 мин.
 |Бюджеті            = 0,95 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 6,3 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1942
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0034583
 |Сайты              = 
}}
«'''Касабланка'''» ({{lang-en|Casablanca}}) — 1942 жылы режиссер [[Майкл Кёртис]] түсірген [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың романтикалық драмалық фильмі. Басты рөлдерде — [[Хамфри Богарт]], [[Ингрид Бергман]] және [[Пол Хенрейд]].

Фильм оқиғасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басында сол кездегі [[Виши режимі|Вишилік Францияның]] бақылауында болған [[Марокко]]ның [[Касабланка]] қаласында өрбиді. Сюжет өз сезімі мен парыз арасында таңдау жасауға мәжбүр болған адамның ішкі арпалысына негізделген. Ол сүйікті әйелі мен оның күйеуіне — [[Қарсыласу қозғалысы]]ның жетекшісіне — [[Нацистік Германия|нацистер]]мен күресті жалғастыру үшін Касабланкадан қашуға көмектесу немесе өз махаббатын сақтап қалу арасындағы қиын шешімді қабылдауы тиіс.

«Касабланка» танымал актерлер мен бірінші дәрежелі сценаристер қатысқан «А» санатындағы жоба ретінде жоспарланғанымен, одан ерекше жетістік ешкім күтпеген болатын. Шынында да, алғашқы көрсетілімдері жақсы нәтиже көрсеткенімен, зор табысқа кенеле қойған жоқ. Ол кезде бұл туынды [[Голливуд]]та жыл сайын жаппай шығарылатын ондаған ортанқол фильмдердің бірі ретінде қабылданды.&lt;ref name=EbertGreatMovie&gt;{{cite news |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |date=September 15, 1996 |title=Great Movies: Casablanca (1942) |url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-casablanca-1942 |work=Chicago Sun-Times}}&lt;/ref&gt;

Алайда, фильм премьерасынан бірнеше апта бұрын ғана орын алған Солтүстік Африкаға одақтастар әскерінің түсуі мен одақтас державалардың [[Касабланка конференциясы]] төңірегіндегі қоғамдық резонансты тиімді пайдалану үшін фильм тез арада кең прокатқа шығарылды. Көрермендердің жадында әлі жаңғырып тұрған осы саяси оқиғалар туындының танымалдылығын арттыруға септігін тигізді.&lt;ref name=&quot;Stein interview&quot;&gt;{{Cite web |last=Stein |first=Eliot |date=May 1995 |title=Howard Koch, Julius Epstein, Frank Miller Interview |url=http://www.vincasa.com/indexkoch.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430060149/http://www.vincasa.com/indexkoch.html |archive-date=April 30, 2008 |access-date=June 11, 2008 |website=Vincent's Casablanca}} Frank Miller: &quot;There was a scene planned, after the ending, that would have shown Rick and Renault on an Allied ship just prior to the landing at Casablanca, but plans to shoot it were scrapped when the marketing department realized they had to get the film out fast to capitalize on the liberation of North Africa.&quot;&lt;/ref&gt;

Барлық күтілімдерден асып түскен «Касабланка» соңында «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар Майкл Кёртис «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]», ал ағайынды Эпштейндер мен Кох «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]» жүлделерін иеленді.

Уақыт өте келе фильмнің беделі артып, оның басты кейіпкерлері, есте қаларлық қанатты сөздері мен танымал саундтрегі нағыз мәдени нышандарға айналды. Ол бүгінгі күнге дейін әлемдік кино тарихындағы ең ұлы туындылардың тізімінде тұрақты түрде алғашқы орындарды иеленіп келеді. Америка кино институты бұл туындыны АҚШ тарихындағы барлық уақыттың ең үздік мелодрамасы деп таныды.

1989 жылы [[Конгресс кітапханасы]] бұл туындыны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]нде сақтау үшін таңдалған алғашқы фильмдердің қатарына қосты.

Танымал киносыншы [[Роджер Эберт]] бұл туындының маңызын былай деп атап өткен:

«Егер қашан да бір күні нағыз өнер туындыларын ерекшелеп, оларды бас әріппен Фильм деп атау туралы шешім қабылданса, онда сол тізімнің ең басында міндетті түрде «Касабланка» тұруы тиіс».&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ebert |first=Roger| author-link=Roger Ebert |title=Ten Greatest Films of All Time| year=1991 |url=https://www.rogerebert.com/roger-ebert/ten-greatest-films-of-all-time |work=Chicago Sun-Times}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Фильм оқиғасы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басында, сол кездегі [[Виши режимі|Вишилік Францияның]] бақылауында болған [[Марокко]]ның [[Касабланка]] қаласында өрбиді. Қала еуропалық босқындар үшін Америкаға қашу жолындағы негізгі транзиттік нүктеге айналған.

Сюжет ортасында — Касабланкадағы ең танымал ойын-сауық мекемесі «Риктің кафесін» ({{lang-en|Rick's Café Américain}}) басқаратын америкалық эмигрант Рик Блейн ([[Хамфри Богарт]]). Ол сырттай саясатқа араласпайтын, суыққанды адам көрінгенімен, іштей өткен шақтың естеліктерімен өмір сүреді. Күндердің күнінде оның кафесіне бұрынғы сүйіктісі Ильза Лунд ([[Ингрид Бергман]]) күйеуі, [[Қарсыласу қозғалысы|Қарсыласу қозғалысының]] жетекшісі Виктор Лазломен ([[Пол Хенрейд]]) бірге келеді. Оларға нацистердің қолына түспей, Лиссабон арқылы АҚШ-қа ұшып кету үшін қажетті визалар керек болады.

Риктің қолында кездейсоқ екі адамға арналған өте құнды рұқсат қағаздары (транзиттік хаттар) бар еді. Енді ол өте қиын таңдау алдында тұрады: ол не Ильзаны өзімен бірге алып қалып, кек қайтаруы керек, не өзінің сезімін құрбан етіп, Ильза мен оның күйеуіне фашизмге қарсы күресті жалғастыру үшін қаладан қашуға көмектесуі тиіс.

Фильм Риктің өз сезімі мен адамгершілік парызы арасындағы ішкі арпалысына құрылған. Соңында ол Ильза мен Виктордың қауіпсіздігі үшін өзін құрбан етіп, оларды ұшаққа отырғызып жібереді де, өзі жергілікті полиция капитаны Луи Реномен ([[Клод Рейнс]]) бірге қарсыласу тобына қосылуға шешім қабылдайды.


== Рөлдерде ==
[[Сурет:Humphrey Bogart and Sydney Greenstreet in Casablanca crop.jpg|thumb|right|Гринстрит пен Богарт]]
[[Сурет:Casablanca, Trailer Screenshot.JPG|thumb|right|Богарт пен Бергман]]
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Хамфри Богарт]]||Ричард (Рик) Блейн}}
{{Рөлдерде|[[Ингрид Бергман]]||Ильза Лунд}}
{{Рөлдерде|[[Клод Рейнс]]|капитан|Луи Рено}}
{{Рөлдерде|[[Пол Хенрейд]]||Виктор Ласло}}
{{Рөлдерде|[[Конрад Фейдт]]|майор|Генрих Штрассер}}
{{Рөлдерде|[[Сидни Гринстрит]]|сеньор|Феррари}}
{{Рөлдерде|[[Петер Лорре]]||Угарте}}
{{Рөлдерде|[[Дули Уилсон]]||Сэм}}
{{Рөлдерде|[[Джой Пейдж]]||Аннина Брандел}}
{{Рөлдерде|[[Мадлен Лебо]]||Ивонн}}
{{Рөлдерде|[[Джон Куолен]]||Бергер, Ласлоның байланысшысы}}
{{Рөлдерде|[[С. Ц. Сакалл]]||Карл, аға даяшы}}
{{Рөлдерде|[[Марсель Далио]]||Эмиль, крупье}}
{{Рөлдерде|[[Труда Берлинер]]||баккара ойыншысы}}
{{Рөлдерде|[[Леонид Кински]]||Саша}}
{{Рөлдерде|[[Монти Блю]]||америкалық}}
{{Рөлдерде|[[Леон Беласко]]||«Риктің кафесіндегі» дилер}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;8&quot; | [[Оскар (1944)|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Warner Bros.]] ([[Хэл Б. Уоллис]])
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]
| [[Майкл Кёртис]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Хамфри Богарт]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Клод Рейнс]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік сценарий]]
| [[Джулиус Эпштейн]], [[Филип Эпштейн]], [[Говард Кох]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара фильм)]]
| [[Артур Эдисон]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| Оуэн Маркс
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік музыка (драма немесе комедияда)]]
| [[Макс Стайнер]]
| {{Номинация}}
|}

* 2005 жылы [[Америка кино институты]] фильмдердегі ең танымал қанатты сөздерге қатысты сауалнама жүргізді. Киносыншылар ең көп танымал цитаталарды дәл осы «Касабланка» фильмінен тапты.

* 2006 жылы Америка сценаристер гильдиясының дауыс беруі нәтижесінде «Касабланканың» сценарийі кинематограф тарихындағы ең үздік сценарий болып танылды.

* Sky News арнасының бастамасымен жүргізілген зерттеу нәтижесі бойынша, фильмдегі «Сен үшін, балақай» (ағылш. «Here's looking at you, kid») деген сөз киносүйер қауымның ең сүйікті репликалары тізімінде тоғызыншы орынды иеленді.

* [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм]] рейтингінде «Касабланка» бесінші ондықтың қатарында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1942 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Майкл Кёртис фильмдері]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>76ggyo0nq1p0zmlhsm7r4xudyuy7mft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бен-Гур (фильм, 1959)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778124</id>
    <revision>
      <id>3577943</id>
      <parentid>3576138</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16323" sha1="k9mgpho0eysm55i9bf73cdhafjk69n7" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Бен-Гур
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Ben-Hur}}
 |Суреті             = Ben hur 1959 poster.jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[пеплум (жанр)|пеплум]]&lt;br&gt;[[тарихи фильм]]
 |Режиссёрі          = [[Уильям Уайлер]]
 |Продюсері          = [[Сэм Цимбалист]]
 |Сценарист          = [[Карл Танберг]]&lt;br&gt;[[Максвелл Андерсон]]&lt;br&gt;[[Гор Видал]]&lt;br&gt;[[Кристофер Фрай]]
 |Актерлер           = [[Чарлтон Хестон]]&lt;br&gt;[[Джек Хоукинс]]&lt;br&gt;[[Хайя Харарит]]&lt;br&gt;[[Стивен Бойд]]&lt;br&gt;[[Хью Гриффит]]
 |Операторы          = [[Роберт Сёртис]]
 |Композиторы        = [[Миклош Рожа]]
 |Компания           = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]
 |Дистрибьютор       = Metro-Goldwyn-Mayer
 |Ұзақтығы           = 212 мин.
 |Бюджеті            = 15.2 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 146.9 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1959
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id           = 0052618
 |Сайты              = 
}}
'''«Бен-Гур»''' ({{lang-en|Ben-Hur}}) — 1959 жылы режиссер [[Уильям Уайлер]] түсірген америкалық діни-эпикалық фильм. Сэм Цимбалист продюсерлік еткен бұл туынды — [[Лью Уоллес]]тің 1880 жылғы «Бен-Гур: Мәсіх туралы хикая» атты романының желісімен түсірілген 1925 жылғы мылқау фильмнің ремейкі. Басты рөлдерде — [[Чарлтон Хестон]], [[Джек Хоукинс]], [[Хайя Харарит]] және [[Стивен Бойд]].

«Бен-Гур» — сол кезеңдегі киноиндустрия тарихындағы ең қомақты бюджетке (15,175 млн доллар) және ең ауқымды декорацияларға ие болған бірегей туынды. 14,7 миллион долларлық маркетингтік науқаннан кейін «Бен-Гур» фильмінің тұсаукесері 1959 жылғы 18 қарашада Нью-Йорк қаласындағы «Loew's State Theatre» кинотеатрында өтті. Ол 1959 жылдың ең табысты фильмі атанып, кассалық жиынтығы бойынша сол уақыттағы «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» туындысынан кейінгі тарихтағы екінші орынды иеленді.

Фильм рекордтық 11 «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]», «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» (Уайлер), «[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]» (Хестон), «[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]» (Гриффит) және «[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]» (Сёртис) номинациялары бар. Бүгінгі таңда «Бен-Гурдың» «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығындағы табысын тек екі фильм ғана қайталай алды: араға қырық жылға жуық уақыт салып режиссер [[Джеймс Кэмерон]]ның «[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]» (1997) туындысы, кейінірек 2003 жылы режиссер [[Питер Джексон]]ның «[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]» фильмі ғана осындай жетістікке жетіп, 11 мүсіншені иеленді.

«Оскардан» бөлек, Уильям Уайлердің бұл туындысы 4 «[[Алтын глобус]]» сыйлығын («Үздік фильм», «Үздік режиссер», «Үздік көмекші актер» және күймелер жарысы сахнасын қойғаны үшін [[Эндрю Мартон]]ға берілген арнайы сыйлық) және «Үздік фильм» номинациясы бойынша «[[BAFTA]]» сыйлығын иеленді. Фильм «Ultra Panavision 70» кең форматты киножүйесімен түсірілген алғашқы туынды болды, ал түсірілім кезінде бір миллион метрден астам «Eastman Color Negative» түрлі-түсті кинотаспасы жұмсалды.

1998 жылы [[Америка кино институты]] (AFI) бұл туындыны ең үздік америкалық фильмдер тізімінде 72-орынға, ал ең үздік эпикалық фильмдер тізімінде екінші орынға қойды. 2004 жылы «Бен-Гур» өзінің «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңыздылығына» байланысты [[Конгресс кітапханасы]]ның  [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Adds 25 Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-04-215/films-added-to-national-film-registry-for-2004/2004-12-28/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407183706/https://www.loc.gov/item/prn-04-215/films-added-to-national-film-registry-for-2004/2004-12-28/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=2020-05-19|archive-date=October 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019091952/http://www.loc.gov/film/titles.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Біздің заманымыздың 26-жылы [[Рим империясы]] жаңа жерлерді бағындырып, өз иеліктерін кеңейте түседі. [[Иса Мәсіхтің туғаны|Құдай Ұлының дүниеге келгені]] туралы хабар тараған [[Иудея]] да Римге бағынады. Осы өлкенің ауқатты әрі сыйлы азаматы Иуда Бен-Гур бала кездегі досы, қазіргі римдік трибун Мессаламен кездеседі. Бір кездері жаны жақын болған достар идеологиялық қайшылықтарға байланысты араздасып қалады. Мессала Иуданы прокуратор Валерий Граттың өміріне қастандық жасады деп айыптайды. Нәтижесінде Бен-Гур галераға құлдыққа айдалады, ал оның анасы Мириам мен қарындасы Тирза түрмеге жабылады. Жағалауға бара жатқан жолда Бен-Гур [[Иса Мәсіх]]ті кезіктіреді. Иса оған су береді, бұл көрініс күзетшілер мен Иуданы таңғалдырады.

Қарақшылармен болған теңіз шайқасы кезінде Бен-Гур қолбасшы, консул Квинт Аррийді ажалдан құтқарып қалады. Аррий салтанатты шеру кезінде император [[Тиберий]]ден Иудаға кешірім беруді сұрайды. Рұқсат алған соң, ол Иуданы асырап алып, бүкіл байлығын мұраға қалдырады. Енді Рим азаматы ретінде Бен-Гур Иудеяға оралып, қаңырап қалған үйін және екі бұрынғы құлын (өзі жақсы көретін, құлдықтан босатқан Эсфирь мен оның әкесін) табады. Мессаламен алғашқы кездесуінде Иуда оған анасы мен қарындасын бір тәулік ішінде босатуды талап етеді. Алайда Мессала және түрме күзетшілері Мириам мен Тирзаның [[алапес |алапес ауруы]]на шалдыққанын анықтап, оларды «алапестер жазығына» жібереді. Жолда олар Эсфирьді кезіктіріп, Иуданың есінде сау кезіндегі бейнелері қалсын деген ниетпен, аурулары туралы айтпауды өтінеді. Эсфирь Бен-Гурға анасы мен қарындасы қайтыс болды деп өтірік айтады.

Кек алу отына жанған Бен-Гур жыл сайын өтетін және төрт жыл қатарынан Мессала жеңіске жетіп жүрген күймелер жарысына қатысуға бел байлайды. Жарыс кезінде Мессала өзінің грек күймесімен басқа қатысушылардың арбаларын қиратады. Бірақ Иудамен болған шиеленісті айқаста оның күймесі сынып, өзі өзге күйменің астында қалып, ауыр жарақат алады. Өлім аузында жатқан Мессала Иудаға анасы мен қарындасының шын мәнінде алапестер жазығында екенін айтып кетеді. Ол жерге барған Бен-Гурға Эсфирь жақындарының жүрегін жараламас үшін оларға көрінбеуге кеңес береді. Иуда тек алыстан ғана өз туыстарын көре алады.

Прокуратор [[Понтий Пилат|Пилат]]пен кездесуде Бен-Гур Рим азаматтығынан және мүлкінен бас тартады. Ол анасы мен қарындасын Исаға көрсету үшін колониядан алып шығады. Дәл осы уақытта Пилаттың соты өтіп, Мәсіх Голгофа тауында айқышқа шегеленеді. Иуда қалың жұрттың арасында тұрып, Исаға су бермек болады, бірақ күзетшілер оны итеріп жібереді. Түнде тауда нөсер жауын басталып, содан кейін Мириам мен Тирза ғажайып түрде дерттен айығып, Бен-Гурмен қайта қауышады.

== Рөлдерде ==
{{div col|colwidth=22em}}
* [[Чарлтон Хестон]] — Иуда Бен-Гур
* [[Джек Хоукинс]] — Квинт Аррий
* [[Хайя Харарит]] — Эсфирь
* [[Стивен Бойд]] — Мессала
* [[Хью Гриффит]] — Шейх Илдерим
* [[Марта Скотт]] — Мириам
* [[Кэти О’Доннелл]] — Тирза
* [[Сэм Джаффе]] — Симонид
* [[Финлей Карри]] — Бальтазар
* [[Фрэнк Тринг]] — [[Понтий Пилат]]
* [[Теренс Лонгдон]] — Друз
* [[Джордж Релф]] — [[Тиберий]]
* [[Андре Морелл]] — Секст
* [[Лоренс Пейн]] — [[Әулие Жүсіп|Жүсіп]]
* [[Марина Берти]] — Флавия
* [[Ричард Хейл]] — Гаспар
* [[Клод Хитер]] — [[Иса Мәсіх]]
* [[Хосе Гречи]] — [[Мәриям]]
{{div col end}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;12&quot; | [[Оскар (1960)|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| Сэм Цимбалист
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]
| Уильям Уайлер
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| Чарлтон Хестон
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| Хью Гриффит
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| Карл Танберг (Лью Уоллестың романы негізінде)
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (түрлі-түсті фильм)]]
| Эдвард С. Карфаньо, Уильям А. Хорнинг, Хью Хант
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (түрлі-түсті фильм)]]
| Роберт Л. Сёртис
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны (түрлі-түсті фильм)]]
| Элизабет Хаффенден
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| Джон Д. Даннинг, Ральф Э. Уинтерс
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]
| Франклин Милтон
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік музыка (драма немесе комедияда)]]
| Миклош Рожа
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы|Үздік арнайы әсерлер]]
| А. Арнольд Гиллеспи, Роберт Макдональд, Майло Лори
| {{Жеңіс}}
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0052618}} {{рейтинг-10|8.1}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1959 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Уайлер фильмдері]]
[[Санат:Metro-Goldwyn-Mayer фильмдері]]
[[Санат:АҚШ тарихи фильмдері]]
[[Санат:Ежелгі Рим туралы фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]</text>
      <sha1>k9mgpho0eysm55i9bf73cdhafjk69n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жылы қайтыс болғандар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778146</id>
    <revision>
      <id>3577972</id>
      <parentid>3576473</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3577972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="d0ava8t7lo6dkmpkvosovcccfo7elpa" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Сәуір ==
=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>d0ava8t7lo6dkmpkvosovcccfo7elpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578002</id>
      <parentid>3577972</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаңтар */</comment>
      <origin>3578002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6958" sha1="hk80t7tmsahk7h33fjrl6bx1s1d3um2" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Сәуір ==
=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі.

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>hk80t7tmsahk7h33fjrl6bx1s1d3um2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арабиялық Лоуренс (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778205</id>
    <revision>
      <id>3577951</id>
      <parentid>3576501</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31884" sha1="9kax818ptu2mb3z58z78jkddqvd97lv" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Арабиялық Лоуренс
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Lawrence of Arabia}}
 |Суреті             = Lawrence of arabia ver3 xxlg.jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[тарихи фильм]]&lt;br&gt;[[эпопея]]&lt;br&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі          = [[Дэвид Лин]]
 |Продюсері          = [[Сэм Шпигель]]
 |Сценарист          = [[Роберт Болт]]&lt;br&gt;[[Майкл Уилсон]]
 |Актерлер           = [[Питер О’Тул]]&lt;br&gt;[[Омар Шариф]]&lt;br&gt;[[Алек Гиннесс]]
 |Операторы          = [[Фредди Янг]]
 |Композиторы        = [[Морис Жарр]]
 |Компания           = [[Horizon Pictures]]
 |Дистрибьютор       = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы           = 222 мин.
 |Бюджеті            = 15 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 70 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1962
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0056172
 |Сайты              = 
}}
'''«Арабиялық Лоуренс»''' ({{lang-en|Lawrence of Arabia}}) — 1942 жылы режиссер [[Дэвид Лин]] түсірген тарихи [[эпопея|эпопеялық]] драмалық фильм. Фильм [[Томас Эдвард Лоуренс]]тің өміріне және оның 1926 жылғы «Даналықтың жеті тірегі» (немесе «Шөлдегі көтеріліс») атты кітабына негізделген. Басты рөлдерде — Лоуренстің рөлін сомдаған [[Питер О’Тул]] және [[I Файсал|Файсал ханзаданы]] ойнаған [[Алек Гиннесс]].

Арабиялық Лоуренс фильмінде Лоуренстің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарындағы [[Осман империясы]]ның иелігінде болған [[Хиджаз|Хижаз]] бен [[Сирия]] аймақтарындағы бастан кешкен оқиғалары суреттеледі. Туындыда оның [[Араб көтерілісі]]не (1916—1918) тікелей қатысуы, соның ішінде [[Ақаба (қала)|Ақаба]] мен [[Дамаск]]іге жасалған стратегиялық шабуылдарды ұйымдастыруы мен Араб ұлттық кеңесінің жұмысына араласуы ерекше орын алған.

Фильмнің негізгі желісі — соғыс қатыгездігімен бетпе-бет келген Лоуренстің ішкі арпалысы, өз болмысын тануға ұмтылысы және өзінің Отаны Ұлыбритания мен шөл даладағы жаңа серіктестері — араб тайпалары арасындағы екіұдай адалдығы мен рухани тартысы.

1963 жылы «Арабиялық Лоуренс» фильмі 35-ші «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» марапаттау рәсімінде он номинация бойынша ұсынылып, соның ішінде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» сияқты жеті алтын мүсіншені жеңіп алды. Сонымен қатар, туынды «Үздік драмалық фильм» номинациясында «[[Алтын глобус]]қа» және [[BAFTA]]-ның «Үздік фильм» және «Үздік британдық фильм» сыйлықтарына ие болды. Сыншылар тарапынан Морис Жаррдың әсерлі музыкасы мен Фредди Янгтың Super Panavision 70 форматындағы операторлық жұмысы жоғары бағаланды.

«Арабиялық Лоуренс» әлемдік кино тарихындағы ең ұлы туындылардың бірі болып саналады. 1991 жылы АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] бұл фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан құнды» деп танып, оны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]нде сақтауға таңдап алды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |website=[[Library of Congress]] |access-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008184509/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |archive-date=8 October 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USFilmRegistry&quot;&gt;{{cite news |last=Andrews |first=Robert M. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-26-ca-4030-story.html |title=25 Classics Join U.S. Film Registry |work=[[Los Angeles Times]] |date=26 September 1991 |access-date=4 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915010517/http://articles.latimes.com/1991-09-26/entertainment/ca-4030_1_national-film-registry |archive-date=15 September 2015 |url-status=live |url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

[[Америка кино институты]] (AFI) 1998 жылы фильмді ең үздік америкалық туындылар тізімінде 5-орынға, ал 2007 жылы жаңартылған тізімде 7-орынға жайғастырды. Өз кезегінде Британия кино институты (BFI) 1999 жылы «Арабиялық Лоуренсті» үшінші ең үздік британдық фильм деп атады. [[Empire]] журналы жүргізген сауалнама нәтижесінде бұл туынды «Барлық уақыттағы ең үздік жүз британдық фильм» тізімінде бірінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.empireonline.com/100britishfilms/film.asp?film=1 |title=The 100 Best British Films Ever |access-date=2011-10-12 |archive-date=2012-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310001349/http://www.empireonline.com/100britishfilms/film.asp?film=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Әйгілі режиссер [[Стивен Спилберг]] бұл туындыны өзінің ең сүйікті фильмі деп атап, оның кинорежиссерлік жолын таңдауына үлкен шабыт бергенін атап өткен.

== Сюжеті ==
Фильм отставкадағы полковник Лоуренстің мотоцикл апатынан қаза табуымен басталады. [[Лондон]]дағы Әулие Павел соборында өткен қоштасу рәсімінде тілшілер оны көзі көрген замандастарынан сұхбат алып, тұлғасын ашуға тырысады. Осы сәттегі естеліктер көрерменді алыс қияға, Лоуренстің тағдырын айқындаған соғыс жылдарына жетелейді.

Карта жасаумен айналысатын лейтенант Лоуренс араб тайпаларының [[Осман империясы]]на қарсы көтерілісінің барысын анықтау үшін Арабия шөліне аттанады. Жолда ол [[I Файсал|Файсал ханзада]]мен кездесіп, оның сеніміне ие болады. Лоуренс арабтардың бытыраңқы күштерін біріктіріп, түріктерге қарсы соғысуды көздейді.

Лоуренс ешкім өте алмайды деп есептелген Нефуд шөлі арқылы өтіп, стратегиялық маңызы зор [[Ақаба (қала)|Ақаба]] портына тұтқиылдан шабуыл жасауды ұсынады. Ол Шеріф Әлимен және Ховейтат тайпасының көсемі Ауда ибу Тайимен одақтасып, қаланы басып алады. Бұл жеңіс оны арабтар арасында аңызға айналдырып, «Эль-Ауренс» деген есім береді. Осыдан кейін Лоуренс араб жасақтарын бастап, түріктердің теміржолдары мен керуендеріне партизандық шабуылдар ұйымдастырады. Алайда соғыстың қатыгездігі мен түрік тұтқынында көрген қорлығы оның психикасына ауыр соққы болып тиеді. Ол өзінің британдық офицер немесе араб батыры екендігі туралы ішкі арпалысқа түседі.

Ақырында Лоуренстің бастауымен араб әскерлері британдықтардан бұрын [[Дамаск]]іге басып кіреді. Ол мұнда Араб ұлттық кеңесін құрып, арабтардың өз алдына мемлекет болуына жағдай жасамақ болады. Бірақ тайпалар арасындағы алауыздық пен ірі державалардың (Ұлыбритания мен Франция) [[Сайкс-Пико келісімі|құпия келісімдері]] бұл мақсаттың орындалуына кедергі келтіреді. Саяси ойындардан көңілі қалған Лоуренс полковник шенінде Англияға қайтады. Фильм оның шөл даламен қоштасуымен және артында қалған күрделі геосаяси жағдайды көрсетумен аяқталады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Питер О’Тул]]||[[Томас Эдвард Лоуренс]]}}
{{Рөлдерде|[[Алек Гиннесс]]|ханзада|[[I Файсал|Файсал]]}}
{{Рөлдерде|[[Энтони Куинн]]||[[Ауда ибу Тайи]]}}
{{Рөлдерде|[[Джек Хокинс]]|генерал|[[Эдмунд Алленби|Алленби]]}}
{{Рөлдерде|[[Омар Шариф]]||Шериф Әли ибн әл-Хариш}}
{{Рөлдерде|[[Хосе Феррер]]||түрік бейі}}
{{Рөлдерде|[[Энтони Куэйл]]|полковник|Гарри Брайтон}}
{{Рөлдерде|[[Клод Рейнс]]|мырза|Драйден}}
{{Рөлдерде|[[Артур Кеннеди]]||Джексон Бентли}}
{{Рөлдерде|[[Дональд Вулфит]]|генерал|[[Арчибальд Мюррей|Мюррей]]}}
{{Рөлдерде|[[Майкл Рэй]]||Фаррадж}}
{{Рөлдерде|[[Джон Димек]]||Дауд}}
{{Рөлдерде|[[И. С. Джохар]]||Гасим}}
{{Рөлдерде|[[Зиа Мойеддин]]||Тафас}}
{{Рөлдерде|[[Гамиль Ратиб]]|Маджид|(дыбыстаған [[Роберт Риетти]])}}
{{Рөлдерде|[[Хью Миллер]]|медициналық қызмет полковнигі|}}
{{Рөлдерде|[[Фернандо Санчо]]|түрік сержанты|}}
{{РөлдердеАсты}}

== Өндіріс ==
Фильмді Horizon Pictures студиясы түсіріп, [[Columbia Pictures]] компаниясы таратты. Негізгі түсірілім жұмыстары 1961 жылғы 15 мамырда басталып, 1962 жылғы 21 қыркүйекте аяқталды. Шөл даладағы көріністер [[Иордания]] мен [[Марокко]]да, сондай-ақ [[Испания]]ның [[Альмерия (провинция)|Альмерия]] және Доньяна аймақтарында түсірілді. Бастапқыда фильм толығымен Иорданияда түсірілуі тиіс болатын; Король [[Хусейн бен Талал|Хусейн]]нің үкіметі логистикалық көмек көрсетуде, түсірілім орындарын анықтауда, көлікпен және қосымша қызметтермен қамтамасыз етуде ерекше ілтипат танытты. Хусейн түсірілім барысында алаңға бірнеше рет келіп, актерлермен және түсірілім тобымен тығыз қарым-қатынаста болды.

Түсірілім кезіндегі жалғыз түсініспеушілік иорданиялық шенеуніктер ағылшын актері Генри Оскардың арабша білмейтінін, бірақ кадрда [[Құран]] оқитынын білгенде туындады. Құран [[аят]]тарының бұрмаланбауын қадағалау үшін түсірілімге арнайы [[имам]]ның қатысуы шартымен ғана рұқсат берілді.

== Шығарылымы және қабылдануы ==
Фильмнің тұсаукесері 1962 жылы 10 желтоқсанда Лондондағы «Одеон Лестер-сквер» кинотеатрында өтті, ал АҚШ-та 16 желтоқсаннан бастап көрсетіле бастады. Фильмнің алғашқы нұсқасының ұзақтығы шамамен 222 минутты құрады (бұған увертюра, антракт және финалдық музыка да кіреді). Осылайша, «Арабиялық Лоуренс» туындысы «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» фильмінен бір минутқа ұзағырақ болып шықты. Бұл көрсеткіш оны «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» санатында «Оскар» жеңіп алған ең ұзақ туынды ретінде тарихқа енгізді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Collins |first=Hannah |date=3 October 2024 |title=What is the longest movie to win an Oscar for 'Best Picture'? |url=https://faroutmagazine.co.uk/longest-film-win-oscar-best-picture/ |access-date=9 August 2025 |work=Far Out Magazine}}&lt;/ref&gt;

«Арабиялық Лоуренс» жарыққа шыққаннан кейін орасан зор қаржылық табысқа кенеліп, сыншылар мен көрермендердің жоғары бағасын алды. Фильмнің визуалды шешімдері, әсерлі саундтрегі, шебер жазылған сценарийі мен Питер О’Тулдың тамаша актерлік ойыны жалпыхалықтық қошеметке ие болды. Туынды әлемдік кино өнерінің жауһары әрі тарихтағы ең ұлы фильмдердің бірі ретінде кеңінен танылды.

«Арабиялық Лоуренс» қазіргі таңда [[Metacritic]] агрегаторындағы ең жоғары рейтингке ие туындылардың бірі саналады. Жеті кәсіби рецензия негізінде фильмге мінсіз 100/100 ұпайы берілген, бұл кино туындының «жаппай мойындалғанын» айғақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://metacritic.com/movie/lawrence-of-arabia-re-release |title=Lawrence of Arabia (re-release) |website=[[Metacritic]] |publisher=Red Ventures |access-date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519204200/https://www.metacritic.com/movie/lawrence-of-arabia-re-release/|archive-date=19 May 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Сонымен қатар, [[Rotten Tomatoes]] сайтындағы 125 сыншының пікіріне негізделген мақұлдау рейтингі 94%-ды құрап, орташа бағасы 10-нан 9,30 ұпайға жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/lawrence_of_arabia |title=Lawrence of Arabia (1962) |website=Rotten Tomatoes |access-date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250511230023/https://www.rottentomatoes.com/m/lawrence_of_arabia|archive-date=11 May 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1998 жылы [[Америка кино институты]] (AFI) «Арабиялық Лоуренсті» «100 жыл... 100 фильм» тізімінде 5-орынға қойды. 2006 жылы AFI бұл туындыны ең жігерлендіретін фильмдер тізімінде 30-орынға жайғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AFI's 100 Years...100 Cheers |url=https://www.afi.com/afis-100-years-100-cheers/ |access-date=13 December 2023 |website=American Film Institute |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154257/https://www.afi.com/afis-100-years-100-cheers/ |archive-date=14 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы жаңартылған тізімде ол 7-орынға ие болып, «эпикалық» жанрындағы ең ұлы америкалық фильмдердің көшбасшысы атанды. 1991 жылы АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] бұл фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан құнды» деп танып, оны Ұлттық фильмдер тізілімінде сақтауға таңдап алды. 1999 жылы Британия кино институты (BFI) жүргізген сауалнамада туынды XX ғасырдағы ең үздік британдық фильмдер арасында 3-орынға ие болды. 2001 жылы Total Film журналы оны «кино тарихындағы ең көрікті, терең әрі мінсіз туынды» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/lawrence-of-arabia-two-disc-set |title=Lawrence Of Arabia: Two-Disc Set Review |date=18 September 2010 |website=Total Film |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119081739/http://www.totalfilm.com/reviews/dvd/lawrence-of-arabia-two-disc-set |archive-date=19 November 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2002 жылы [[Sight &amp; Sound]] журналының режиссерлер арасында жүргізген сауалнамасында фильм барлық уақыттағы ең үздік он туындының қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors.html |title=The directors' top ten films |publisher=British Film Institute |access-date=9 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620112407/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/polls/topten/poll/directors.html|archive-date=20 June 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2004 жылы The Sunday Telegraph басылымы Британияның 200-ден астам жетекші киногерлері арасында жүргізген сауалнама нәтижесінде «Арабиялық Лоуренс» барлық уақыттағы ең үздік британдық фильм деп танылды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1469436/Stars-vote-Lawrence-of-Arabia-the-best-British-film-of-all-time.html |work=The Daily Telegraph |location=London |title=Stars vote Lawrence of Arabia the best British film of all time |first1=Chris |last1=Hastings |first2=Fiona |last2=Govan |date=15 August 2004 |access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090706021548/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1469436/Stars-vote-Lawrence-of-Arabia-the-best-British-film-of-all-time.html |archive-date=6 July 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Питер О’Тулдың ойыны кино тарихындағы ең үздік актерлік жұмыстардың бірі болып саналады және Entertainment Weekly мен Première тізімдерінде көш бастап тұр. AFI нұсқасы бойынша О’Тул кейіптеген Лоуренс кино тарихындағы ең ұлы он кейіпкердің бірі ретінде таңдалды. 2006 жылы Америка сценаристер гильдиясы (WGA) фильм сценарийін ең үздік 101 сценарий тізімінде 14-орынға қойса,&lt;ref&gt;{{Cite news |title=101 Greatest Screenplays |url=https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518183340/https://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list |archive-date=2021-05-18 |access-date=2026-01-02 |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012 жылы Америка киномонтаждаушылар гильдиясы оны монтаж сапасы бойынша әлемдегі жетінші үздік туынды деп атады.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The 75 Best Edited Films |journal=Editors Guild Magazine |date=May 2012 |volume=1 |issue=3 |url=https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317101140/https://www.editorsguild.com/magazine.cfm?ArticleID=1102 |archive-date=17 March 2015}}&lt;/ref&gt;  2024 жылдың наурызында The Telegraph сыншысы Робби Коллин «Арабиялық Лоуренсті» барлық уақыттағы ең ұлы өмірбаяндық фильм деп бағалады.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Collin |first=Robbie |url=https://www.telegraph.co.uk/films/0/best-biopics-of-all-time-ranked-oscars/ |title=From Raging Bull to Oppenheimer: The 40 greatest biopics of all time, ranked |website=The Telegraph |date=6 March 2024 |access-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308121621/https://www.telegraph.co.uk/films/0/best-biopics-of-all-time-ranked-oscars/ |archive-date=8 March 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 10%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 10%;&quot; | Нәтиже
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 5%;&quot; | Дереккөз
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;10&quot; | [[Оскар (1963)|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Сэм Шпигель]]
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1963 |title=The 35th Academy Awards (1963) Nominees and Winners |publisher=[[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]
| [[Дэвид Лин]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Питер О’Тул]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Омар Шариф]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| [[Роберт Болт]], [[Майкл Уилсон]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (түрлі-түсті фильм)]]
| [[Джон Бокс]], [[Джон Столл]], [[Дарио Симони]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (түрлі-түсті фильм)]]
| [[Фредди Янг]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
| [[Энн В. Коутс]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық музыка]]
| [[Морис Жарр]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]
| [[Джон Кокс]]
| {{Жеңіс}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;5&quot; | [[BAFTA]]
| Үздік фильм
| Арабиялық Лоуренс
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;5&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://awards.bafta.org/award/1963/film |title=BAFTA Awards: Film in 1963 |publisher=[[BAFTA]]}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік британдық фильм
| Арабиялық Лоуренс
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік британдық актер
| Питер О’Тул
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік шетелдік актер
| [[Энтони Куинн]]
| {{Номинация}}
|-
| Үздік британдық сценарий
| Роберт Болт
| {{Жеңіс}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;7&quot; | [[Алтын глобус]]
| Үздік фильм — драма
| Арабиялық Лоуренс
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;7&quot; | &lt;ref&gt;https://www.goldenglobes.com/film/lawrence-arabia&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік режиссер
| Дэвид Лин
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік көмекші актер
| Омар Шариф
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік актер — драма
| Питер О’Тул / Энтони Куинн
| {{Номинация}}
|-
| Жылдың жаңа жұлдызы — Актер
| Питер О’Тул / Омар Шариф
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік операторлық жұмыс (түрлі-түсті фильм)
| Фредди Янг
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік музыка
| Морис Жарр
| {{Номинация}}
|}

== Маңызы мен ықпалы ==
Фильмнің визуалды стилі көптеген режиссерлерге, соның ішінде [[Джордж Лукас]], [[Сэм Пекинпа]], [[Стэнли Кубрик]], [[Мартин Скорсезе]], [[Ридли Скотт]], [[Брайан Де Пальма]], [[Оливер Стоун]], [[Дени Вильнёв]] және бұл туындыны «ғажайып» деп атаған [[Стивен Спилберг]]ке үлкен ықпал етті.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Stephens |first=Dan |url=http://www.top10films.co.uk/archives/3244 |title='Lawrence of Arabia': The film that inspired Steven Spielberg |date=16 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117112948/http://www.top10films.co.uk/archives/3244 |archive-date=17 November 2010 |website=Top 10 Films |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Спилберг бұл фильмді өзінің ең сүйікті туындысы және режиссер болуына жол ашқан негізгі себепкер деп санайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0363762/?ref_=nv_sr_srsg_1|title=Lawrence of Arabia: A Conversation with Steven Spielberg|access-date=2022-11-05|archive-date=2022-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221105153243/https://www.imdb.com/title/tt0363762/?ref_=nv_sr_srsg_1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Фильм жарыққа шыққанда оны төрт апта бойы қатарынан көрген Спилберг былай дейді: «Бұл фильмді көру барысында мен алғаш рет кинода тек сюжеттік қана емес, сонымен бірге кейіпкердің ішкі әлемі мен тұлғалық болмысына тән терең тақырыптардың болатынын түсіндім. Сол сәтте мен бұл жолдан енді қайтпайтынымды және өмірімді кино өнеріне арнайтынымды ұғындым».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Режиссер [[Кэтрин Бигелоу]] да бұл туындыны өзінің ең сүйікті фильмдерінің бірі деп санайды. Оның айтуынша, дәл осы фильм оны «[[Дауыл билеушісі]]»  туындысын [[Иордания]]да түсіруге шабыттандырған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2022 |title=Kathryn Bigelow's 5 favourite films |url=https://faroutmagazine.co.uk/kathryn-bigelows-five-favourite-films-of-all-time/ |website=Far Out Magazine |access-date=9 April 2022 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; «Арабиялық Лоуренс», сонымен қатар, қазіргі заманғы поп-мәдениеттегі көптеген шытырман оқиғалы, [[ғылыми фантастика]]лық және [[фэнтези]] жанрындағы шығармаларға, соның ішінде [[Фрэнк Герберт]]тің «Дөң» франшизасына, [[Джордж Лукас]]тың «[[Жұлдызды соғыстар]]», [[Джеймс Кэмерон]]ның «[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]», [[Ридли Скотт]]ың «Прометей» және [[Джордж Миллер]]дің «Ессіз Макс: Қаһарлы жол» фильмдеріне негізгі идеялық ықпал етті.&lt;ref&gt;{{cite web |title='Lawrence Of Arabia' Is The Unlikely Prequel To 'Star Wars,' 'Dune,' And All Your Favorite Fantasy Epics |url=https://decider.com/2015/12/03/lawrence-of-arabia-star-wars-dune-sci-fi/ |website=[[Decider.com]] |publisher=[[New York Post]] |access-date=14 June 2019 |date=3 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084717/https://decider.com/2015/12/03/lawrence-of-arabia-star-wars-dune-sci-fi/ |archive-date=16 June 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1962 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:1962 жылғы Ұлыбритания фильмдері]]

[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Дэвид Лин фильмдері]]
[[Санат:Horizon Pictures фильмдері]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]
[[Санат:Ұлыбритания драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>9kax818ptu2mb3z58z78jkddqvd97lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Дэвид Лин фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778211</id>
    <revision>
      <id>3578082</id>
      <parentid>3576526</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T07:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="knkp2wyfqkz6tkzaefiuko5wb827vui" xml:space="preserve">{{Commonscat|Films by David Lean}}
{{Басты мақала|Дэвид Лин}}

[[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]]</text>
      <sha1>knkp2wyfqkz6tkzaefiuko5wb827vui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778216</id>
    <revision>
      <id>3577902</id>
      <parentid>3576595</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3577902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="swvwied6cazmbr94kwqchly1s8ac9lt" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 05.01.1972  
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Жаңаарқа ауданы |Жаңаарқа ауданында}}, [[Жабасақ]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор 
 |Альма-матер         = Қарағанды педагогикалық институты (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2008, 2014);
* &quot;[[Болашақ (стипендия)|Болашақ]]&quot; халықаралық стипендиясының лауреаты (2019);
* Өнертабыс дамуына үлес қосқаны үшін A. Нобель медалі.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1972 жыл|1972]] жылы 5 қаңтарда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Ынтымақ (Ұлытау облысы)|Ынтымақ]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды педагогикалық институтын ([[1993 жыл|1993]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) бітірген. 1993-[[2011 жыл|2011]] жылдары осы университетте, 2011 жылдан [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]нде педагогикалық-ғылыми жұмыспен айналысады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері == 
Негізгі ғылыми бағыты – жалпы педагогика, педагогика және білім беру тарихы, этнопедагогика.&lt;br&gt;
&quot;Қазіргі қазақ педагогика ғылымындағы әл-Фарабидің, Ж. Баласағұнидің, М. Қашқаридің тәлім-тәрбиелік идеялары&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
120 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 11 оқу және оқу-әдістемелік құралдардың, 8 электронды оқулықтың авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008, 2014).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Болашақ (стипендия)|Болашақ]]&quot; халықаралық стипендиясының лауреаты (2019);
* Өнертабыс дамуына үлес қосқаны үшін A.Нобель медалі.&lt;ref&gt;[https://kazatu.edu.kz/pps/sarbasova-karlygas-amangeldinovna Сарбасова Қарлығаш Амангельдіқызы]&lt;/ref&gt;  

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://buketov.edu.kz/ru/media/vstrea-s-uspenim-vipusknikom-posvyashtennaya-40-letiyu-specialynosti-pedagogika-i-metodika-naalynogo-obueniya-496 Табысты түлек.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>swvwied6cazmbr94kwqchly1s8ac9lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Artemis (ғарыш бағдарламасы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778234</id>
    <revision>
      <id>3578154</id>
      <parentid>3576740</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T10:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3578154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27303" sha1="lhizim5w8eppqpdurgl0mck6sem4uhz" xml:space="preserve">'''Artemis бағдарламасы''' ({{lang-en|Artemis program}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[НАСА|Ұлттық аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу басқармасы]] (NASA) жетекшілік ететін, [[Ай (серік)|Айды]] зерттеуге бағытталған халықаралық бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты — 1972 жылғы «[[Аполлон-17]]&lt;nowiki/&gt;» миссиясынан кейін адамды Ай бетіне қайта қондыру, онда тұрақты база орнату және бұл тәжірибені болашақта [[Марс|Марсқа]] адам жіберу үшін трамплин ретінде пайдалану.

Бағдарлама 2017 жылы [[Дональд Трамп|Дональд Трамптың]] «Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директивасы» аясында ресми түрде бекітілді. Бағдарлама [[Грек мифологиясы|грек мифологиясындағы]] ай құдайы әрі [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлонның]] егіз қарындасы [[Артемида|Артемиданың]] құрметіне аталған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artemis|url=https://www.nasa.gov/humans-in-space/artemis/}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Artemis бағдарламасы бұрын тоқтатылған бірнеше ірі NASA бағдарламалары мен миссияларының компоненттерін, соның ішінде ''Constellation'' бағдарламасы мен ''Asteroid Redirect Mission'' (Астероид бағытын өзгерту миссиясы) элементтерін қамтиды.

Алғаш рет 2005 жылғы «NASA-ны қаржыландыру туралы» заңмен бекітілген Constellation бағдарламасы Space Shuttle шаттлдарының қызмет мерзімі аяқталуға жақындаған тұста қолға алынды. Ол '''[[Ares I]]''' және '''[[Ares V]]''' зымырандарын, сондай-ақ '''[[Orion (ғарыш кемесі)|Orion]]''' ғарыш кемесін жасауды көздеді&lt;ref&gt;{{cite web|last=Moskowitz|first=Clara|date=7 January 2011|title=NASA Stuck in Limbo as New Congress Takes Over|url=https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|access-date=19 October 2020|publisher=Space.com|archive-date=22 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022131707/https://www.space.com/9712-nasa-stuck-limbo-congress-takes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2009 жылдың мамырында АҚШ президенті [[Барак Обама]] [[Халықаралық ғарыш станциясы|Халықаралық ғарыш станциясына]] қолдау көрсету, төмен [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерлерге (соның ішінде [[Ай (серік)|Айға]], [[Марс|Марсқа]] және [[Жер|Жерге]] жақын нысандарға) миссиялар әзірлеу және белгіленген бюджет шегінде коммерциялық ғарыш индустриясын пайдалану секілді бірнеше мақсатты қарастыру үшін [[Огастин комитеті|Огастин комитетін]] құрды. Комитет Constellation бағдарламасының айтарлықтай деңгейде жеткіліксіз қаржыландырылғанын және 2020 жылға қарай Айға қону мүмкін емес екенін мәлімдеді. Соның салдарынан Constellation бағдарламасы уақытша тоқтатылды&lt;ref&gt;{{cite news|last=Amos|first=Jonathan|date=11 October 2010|title=Obama signs Nasa up to new future|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|access-date=30 September 2020|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926115826/https://www.bbc.com/news/science-environment-11518049|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2010 жылдың 15 сәуірінде Президент Обама [[Кеннеди атындағы ғарыш орталығы|Кеннеди атындағы ғарыш орталығында]] сөз сөйлеп, әкімшіліктің NASA-ға қатысты жоспарларын жариялады және Constellation бағдарламасының «өміршең еместігін» айтып, оның Orion-нан басқа элементтерін тоқтатты. Оның орнына ол қосымша 6 миллиард АҚШ долларын бөлуді ұсынды және 2015 жылға қарай құрылысқа дайын болатын жаңа ауыр зымыран бағдарламасын әзірлеуге, сондай-ақ 2030 жылдардың ортасына қарай [[Марс орбитасы|Марс орбитасына]] басқарылатын миссиялар жіберуге шақырды.

2010 жылдың 11 қазанында Президент Обама «NASA-ны қаржыландыру туралы 2010 жылғы» заңға қол қойды. Бұл заң [[Space Shuttle]], Constellation және басқа да NASA бағдарламаларының жұмыс күшін, активтері мен мүмкіндіктерін пайдалана отырып, 2016 жылдан бастап төмен Жер орбитасынан тыс миссияларды қолдау үшін '''SLS''' зымыраны мен '''Orion''' ғарыш кемесін жедел түрде әзірлеуді талап етті. Сондай-ақ, заң ғарыш технологиялары мен [[Робототехника|робототехникаға]] инвестиция құйып, коммерциялық жүк және экипаж тасымалдау қызметтеріне (Commercial Resupply Services, Commercial Crew Development) қолдау көрсетуді қамтамасыз етті.

2017 жылдың 30 маусымында Президент Дональд Трамп вице-президент [[Майк Пенс|Майк Пенстің]] төрағалығымен '''[[Ұлттық ғарыш кеңесі (АҚШ)|Ұлттық ғарыш кеңесін]]''' қайта құру туралы жарлыққа қол қойды. Әкімшіліктің алғашқы бюджеттік сұранысы Обама дәуіріндегі адамның ғарышқа ұшу бағдарламаларын (коммерциялық тасымалдар, SLS және Orion) сақтап қалды, бірақ сонымен бірге Жер туралы ғылыми зерттеулерді азайтып, NASA-ның білім беру бөлімін жоюды талап етті&lt;ref&gt;{{cite web|last=Clark|first=Stephen|date=30 June 2017|title=Trump signs order reviving long-dormant National Space Council|url=https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031515/https://spaceflightnow.com/2017/06/30/trump-signs-order-re-creating-long-dormant-national-space-council/|archive-date=9 November 2020|access-date=30 June 2017|publisher=Spaceflight Now}}&lt;/ref&gt;.

=== Жаңа атау ===
2017 жылғы 11 желтоқсанда Президент Трамп '''Ғарыштық саясат жөніндегі №1 директиваға''' қол қойды. Бұл құжат АҚШ-тың жетекшілігімен адамдарды Айға қайта қондыру, одан кейін Марсқа және одан да алыс кеңістіктерге миссиялар жіберу бағдарламасын бастауды талап етті. Саясат NASA әкімшісіне «Күн жүйесі бойынша адамзаттың іргесін кеңейту, сондай-ақ Жерге жаңа білім мен мүмкіндіктер әкелу үшін коммерциялық және халықаралық серіктестермен бірлесе отырып, инновациялық әрі тұрақты зерттеу бағдарламасын басқаруды» тапсырды. Бұл талпыныс адамдарды Айға қайтару және болашақта Марсты зерттеу жолында үкіметтің, жеке индустрияның және халықаралық күштерді тиімдірек ұйымдастыруды көздейді.

№1 директива кейінірек '''Artemis''' деп аталған, Айға бағытталған науқанды мақұлдады. Ол Orion ғарыш капсуласы, Lunar Gateway ғарыш станциясы және Commercial Lunar Payload Services (Коммерциялық ай жүктері қызметі) сияқты АҚШ-тың бұрынғы бағдарламаларына негізделді, сонымен қатар жаңа '''Human Landing System (Адамды қондыру жүйесі)''' бағдарламасын құрды. Space Launch System (SLS) Orion үшін негізгі ұшыру аппараты болады деп күтілсе, бағдарламаның басқа элементтерін коммерциялық зымыран-тасығыштар ұшыруы тиіс еді&lt;ref name=&quot;Verge May2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|title=NASA administrator on new Moon plan: &quot;We're doing this in a way that's never been done before&quot;|first=Loren|last=Grush|publisher=The Verge|date=17 May 2019|access-date=20 May 2019|archive-date=4 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2019 жылғы 26 наурызда вице-президент Пенс NASA-ның Айға қону мақсаты төрт жылға жеделдетіліп, қону 2024 жылға жоспарланғанын жариялады&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Pearlman|first1=Robert|date=14 May 2019|title=NASA Names New Moon Landing Program Artemis After Apollo's Sister|url=https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726011226/https://www.space.com/nasa-names-moon-landing-program-artemis.html|archive-date=26 July 2019|access-date=14 May 2019|publisher=Space.com}}&lt;/ref&gt;. 2019 жылғы 16 мамырда NASA әкімшісі Джим Брайденстайн жаңа бағдарламаның грек мифологиясындағы Ай құдайы, Аполлонның егіз қарындасының құрметіне '''Artemis'''(Артемида) деп аталатынын мәлімдеді (NASA-ның 1960 жылдардағы Айға қону бағдарламасы Аполлон есімімен аталған болатын)&lt;ref name=&quot;Verge May20192&quot;&gt;{{cite web|last=Grush|first=Loren|date=17 May 2019|title=NASA administrator on new Moon plan: &quot;We're doing this in a way that's never been done before&quot;|url=https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704091616/https://www.theverge.com/2019/5/17/18627839/nasa-administrator-jim-bridenstine-artemis-moon-program-budget-amendment|archive-date=4 July 2020|access-date=20 May 2019|publisher=The Verge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20192&quot;&gt;{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=13 May 2019|title=For Artemis Mission to Moon, NASA Seeks to Add Billions to Budget|url=https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525034839/https://www.nytimes.com/2019/05/13/science/trump-nasa-moon-mars.html|archive-date=25 May 2019|access-date=21 July 2019|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 2019 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша, 2030 жылдардағы Марс миссиялары әлі де жоспарда болды.

2019 жылдың ортасында NASA 2020 қаржы жылына Artemis үшін қосымша 1,6 миллиард доллар сұрады&lt;ref name=&quot;Harwood CBS&quot;&gt;{{cite news|last=Harwood|first=William|url=https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|title=NASA boss pleads for steady moon mission funding|work=CBS News|date=17 July 2019|access-date=28 August 2019|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021709/https://www.cbsnews.com/news/nasa-moon-mission-budget-administrator-jim-bridenstine/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ал Сенаттың қаржыландыру комитеті Конгресстің бағалауы мен мақұлдауы үшін NASA-дан бес жылдық бюджет профилін талап етті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spacenews.com/senate-appropriators-advance-bill-funding-nasa-despite-uncertainties-about-artemis-costs/|title=Senate appropriators advance bill funding NASA despite uncertainties about Artemis costs|website=SpaceNews|date=27 September 2019|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;.

2020 жылдың ақпанында Ақ үй 2021 қаржы жылының бюджеті аясында Artemis бағдарламасын қамту үшін қаржыландыруды 12%-ға арттыруды сұрады. Жалпы бюджет жылына 25,2 миллиард долларды құрап, оның 3,7 миллиард доллары Адамды қондыру жүйесіне (HLS) арналуы тиіс еді. NASA-ның бас қаржы директоры Джефф ДеУит бағдарламаға қатысты Демократтардың алаңдаушылығына қарамастан, агенттіктің бұл бюджетті Конгресс арқылы өткізуге «жақсы мүмкіндігі» бар деп есептеді&lt;ref name=&quot;NASA puts a price on a 2024 Moon landing — US$35 billion2&quot;&gt;{{cite web|last=Berger|first=Eric|date=11 February 2020|title=NASA puts a price on a 2024 Moon landing – US$35 billion|url=https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211004509/https://arstechnica.com/science/2020/02/nasa-puts-a-price-on-a-2024-moon-landing-35-billion/|archive-date=11 February 2020|access-date=11 February 2020|publisher=Ars Technica}}&lt;/ref&gt;. Алайда, 2020 жылдың шілдесінде Өкілдер палатасының Ассигнованиелер комитеті Ақ үй сұраған қаржыландыру өсімін қабылдамады. Палата ұсынған заң жобасында HLS үшін тек 700 миллион доллар бөлінді, бұл сұралған сомадан 81%-ға (3 миллиард долларға) аз еді&lt;ref&gt;{{cite web|date=7 July 2020|title=House bill offers flat funding for NASA|url=https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|url-status=live|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20200712193948/https://spacenews.com/house-bill-offers-flat-funding-for-nasa/|archive-date=12 July 2020|access-date=30 September 2020|publisher=SpaceNews}}&lt;/ref&gt;.

2020 жылдың сәуірінде NASA Blue Origin, Dynetics және SpaceX компанияларына HLS-тің 10 айлық алдын ала жобалық зерттеулері үшін қаржы бөлді.

2021 жылғы 4 ақпанда '''Байден әкімшілігі''' Artemis бағдарламасын қолдады&lt;ref name=&quot;sn20210204&quot;&gt;{{cite news|url=https://spacenews.com/white-house-endorses-artemis-program/|title=White House endorses Artemis program|date=4 February 2021|work=[[SpaceNews]]|access-date=29 April 2021}}&lt;/ref&gt;. Ақ үйдің баспасөз хатшысы Джен Псаки әкімшіліктің «бұл күш-жігер мен талпынысты қолдайтынын» жеткізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|title=Press Briefing by Press Secretary Jen Psaki and National Security Advisor Jake Sullivan, February 4, 2021|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=4 February 2021|website=[[whitehouse.gov]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311112109/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/press-briefings/2021/02/04/press-briefing-by-press-secretary-jen-psaki-and-national-security-advisor-jake-sullivan-february-4-2021/|archive-date=11 March 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|title=Artemis: Biden administration backs US Moon shot|last=Rincon|first=Paul|date=5 February 2021|website=[[BBC News Online]]|access-date=19 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316161046/https://www.bbc.com/news/science-environment-55949250|archive-date=16 March 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-access=limited|title=The Biden administration has set out to dismantle Trump's legacy, except in one area: Space|last=Davenport|first=Christian|date=2 March 2021|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=19 March 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428040540/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/03/02/biden-space-artemis-moon-trump/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, 2021 жылдың ақпан айында NASA әкімшісінің міндетін атқарушы Стив Юрчик жоба кестесіне қатысты бюджеттік мәселелерді қайта көтеріп, «2024 жылы Айға қону мақсаты енді нақты меже болмауы мүмкін» деп түсіндірді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|title=NASA has a lot to tackle this year as Biden takes charge. Here's what the agency's acting chief has to say.|last=Bartels|first=Meghan|date=5 February 2021|website=[[Space.com]]|access-date=20 March 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302102328/https://www.space.com/nasa-acting-administrator-steve-jurczyk-2021-interview|archive-date=2 March 2021}}&lt;/ref&gt;.

2021 жылғы 16 сәуірде NASA SpaceX компаниясымен '''Starship HLS''' ай қондырғышымен екі рет Айға қону рейсін әзірлеу, жасау және ұшу туралы келісімшарт жасасты. Blue Origin және Dynetics бұл шешімге 26 сәуірде Үкіметтің есеп беру басқармасына (GAO) наразылық білдірді. GAO наразылықтарды қабылдамағаннан кейін, Blue Origin келісімшартқа байланысты NASA-ны сотқа берді. Сот процесі кезінде NASA келісімшарт бойынша жұмысты 1 қарашаға дейін тоқтатуға келісті. Судья 4 қарашада талап арызды қанағаттандырмай тастады, осыдан кейін NASA SpaceX-пен жұмысын жалғастырды&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Bezos' Blue Origin loses NASA lawsuit over SpaceX $2.9 billion lunar lander contract&quot;|date=November 4, 2021|first=Michael|last=Sheetz|url=https://www.cnbc.com/2021/11/04/bezos-blue-origin-loses-lawsuit-against-nasa-over-spacex-lunar-lander.html|access-date=November 4, 2021|publisher=CNBC}}&lt;/ref&gt;.

2021 жылғы 15 қарашада NASA Бас инспекторы кеңсесінің аудиті Artemis бағдарламасының 2025 жылға дейінгі нақты құнын шамамен 93 миллиард доллар деп бағалады&lt;ref name=&quot;NASA OIG 2021&quot;&gt;{{cite report|author=[[NASA Office of Inspector General]]|date=15 November 2021|title=NASA's Management of the Artemis Missions|url=https://oig.nasa.gov/docs/IG-22-003.pdf|publisher=[[NASA]]|page=21|access-date=18 January 2023|quote=To account for all Artemis costs for FYs 2021 through 2025, including Phase 2 projects like the SLS Block 1B, Mobile Launcher 2, and Gateway, we found that $25 billion should be added to the Artemis Plan's estimated costs, increasing the total costs over this 5-year period to $53 billion. Furthermore, when considering the $40 billion already spent on the Artemis mission from FYs 2012 to 2020, the total projected cost through FY 2025 becomes $93 billion.}}&lt;/ref&gt;.

SpaceX-пен жасалған алғашқы келісімшарттан бөлек, NASA 2019 жылдың мамырында және 2021 жылдың қыркүйегінде баламалы жобаларды ынталандыру мақсатында HLS-тің әртүрлі аспектілері бойынша келісімшарттардың екі кезеңін өткізді. 2022 жылдың наурызында агенттіктің тұрақтылықтың жаңа ережелерін әзірлеп жатқаны және Starship HLS-ті жаңартуды, сондай-ақ жаңа бәсекелестік балама жобаларды қарастырып жатқаны жарияланды. Бұл шешімдер Конгресс мүшелерінің бағдарламада бәсекелестік пен резервтік нұсқалардың жоқтығын сынағаннан кейін қабылданды&lt;ref&gt;{{cite web|date=22 May 2019|title=NASA awards US$45.5 million to 11 American companies to &quot;advance human lunar landers&quot;|url=https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|website=mlive.com|access-date=24 March 2022|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726111305/https://www.mlive.com/news/2019/05/nasa-awards-455m-to-11-american-companies-to-advance-human-lunar-landers.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Негізгі элементтері ==
Artemis бағдарламасы бірнеше күрделі технологиялық жүйелерден тұрады:

* '''Space Launch System (SLS)''' – адамдар мен жүктерді [[Жер орбитасы|Жер орбитасынан]] тыс жерге шығаруға арналған аса ауыр [[зымыран-тасығыш]].
* '''Orion ғарыш кемесі''' '''–''' экипажға арналған капсула. Ол [[Еуропалық ғарыш агенттігі]] (ESA) жасап шығарған қызметтік модульмен жабдықталған.
* '''Human Landing System (HLS)''' – [[Ғарышкер|астронавттарды]] [[Ай орбитасы|Ай орбитасынан]] бетіне қондыруға арналған модуль. Қазіргі уақытта [[SpaceX]] ([[Starship HLS]]) және [[Blue Origin]] компанияларымен келісімшарттар жасалған.
* '''Artemis Accords'''  – [[Ғарыш|ғарышты]] бейбіт зерттеуге бағытталған халықаралық келісімшарттар жиынтығы. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, бұл келісімге 60-тан астам ел қосылған.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Миссия
! Мерзімі
! Сипаттамасы
! Статусы
|-
| '''Artemis&amp;nbsp;I'''
| 16 қараша 2022
| Orion кемесінің Ай айналасындағы ұшқышсыз сынақ ұшуы.
| Сәтті аяқталды
|-
| '''[[Артемида II|Artemis&amp;nbsp;II]]'''
| 1 сәуір 2026
| Төрт астронавттың қатысуымен Айды айналып ұшу (ұшу барысында).
| Орындалуда
|-
| '''Artemis&amp;nbsp;III'''
| 2027 (болжам)
| Жер орбитасында қону жүйесін (HLS) сынау және скафандрларды тексеру.
| Жоспарлануда
|-
| '''Artemis&amp;nbsp;IV'''
| 2028 басы
| 1972 жылдан бергі алғашқы адамның Ай бетіне қонуы.
| Жоспарлануда
|-
| '''Artemis&amp;nbsp;V'''
| 2028 соңы
| Ай бетіне екінші қону және Ай базасының құрылысын бастау.
| Жоспарлануда
|}

=== Маңызды өзгерістер мен жаңалықтар ===
2026 жылғы 1 сәуірде ұшырылған бұл миссияға [[Рид Уайзмен]], [[Виктор Гловер]] (түрлі-түсті нәсілден шыққан алғашқы адам), [[Кристина Кох]] (алғашқы әйел) және [[Джереми Хансен]] (алғашқы канадалық) қатысуда.

2026 жылдың наурызында NASA Ай орбитасындағы «Gateway» станциясының жобасын тоқтатып, барлық күшті Ай бетіндегі тұрақты база ([[Artemis Base Camp]]) құрылысына бағыттайтынын жариялады және [[Lunar Gateway]] жобасын тоқтатты. 

2026 жылы NASA SLS зымыранының «Block 1» нұсқасын стандартты ретінде қалдырып, күрделірек нұсқаларды (Block 1B және 2) жасаудан бас тартты. Оның орнына коммерциялық «Centaur V» жоғарғы сатысын пайдалану шешілді. 

=== Сын және қиындықтар ===
Қаржыландыру көлемі 2025 жылға дейінгі жалпы шығын 93 миллиард долларға бағаланды.

Техникалық кедергілер (мысалы, Orion-ның жылу қалқанындағы ақаулар және Starship-тің дайындығы) қону мерзімін бірнеше жылға шегерді.

Кейбір сарапшылар (Роберт Зубрин) SLS пен Orion-ды тым қымбат деп есептеп, SpaceX-тің толық қайта пайдаланылатын жүйелеріне көшуді ұсынады. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғарыштық бағдарламалар]]</text>
      <sha1>lhizim5w8eppqpdurgl0mck6sem4uhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows 95 Build 106</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778235</id>
    <revision>
      <id>3577929</id>
      <parentid>3576722</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3577929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="bys069x064uqlbdbzu90q48t7ofcnnw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows 95 Build 106
|жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]]
|сурет =
|құрылым_тагы = Chicago
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Windows Logo (1992-2001).svg|15px]] [[Windows 95]]
|құрастыру_нұсқасы = 4.00.106
|ревизия = 0
|жүйе_тармағы = Windows NT 4.0
|архитектура = x86
|sku = Жоқ
|Құрастырылған_күні = 1994
|Мерзімі біту уақыты = Белгісіз
|продукт кілті = Белгісіз
}}
'''Windows 95 Build 106''' — [[Microsoft]] жасаған [[Windows 95]] операциялық жүйесінің ерте тесттік  құрастыру нұсқаларының бірі. Бұл нұсқа [[1994 жыл|1994–]][[1995 жыл]]дар аралығында әзірлеу кезеңінде пайдаланылған.

Бұл нұсқа [[Windows 95]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму сатыларының бірі болып табылады.

[[Windows 95]] ресми түрде [[1995 жыл]]ы шыққанға дейін көптеген тесттік нұсқалардан өтті. Солардың бірі — Build 106.

Бұл нұсқа [[Windows 95]] дамуының ерте кезеңін көрсетеді және тарихи тұрғыдан маңызды.&lt;ref&gt;86Box бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 01-11&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Windows 95]]
[[Санат:Microsoft Windows]]
[[Санат: Windows 95 нұсқалары]]</text>
      <sha1>bys069x064uqlbdbzu90q48t7ofcnnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778239</id>
    <revision>
      <id>3577953</id>
      <parentid>3576754</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3577953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12611" sha1="85utkjb50g6pz224ttja5b84mwg0l54" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Батыс майданда өзгеріс жоқ
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|All Quiet on the Western Front}}
 |Суреті             = All Quiet on the Western Front (1930 film) poster.jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[әскери фильм]]&lt;br&gt;[[эпопея]]&lt;br&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі          = [[Льюис Майлстоун]]
 |Продюсері          = [[Карл Леммле (кіші)]]
 |Сценарист          = [[Эрих Мария Ремарк]] &lt;small&gt;(роман)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Джордж Эбботт]]
 |Актерлер           = [[Лью Эйрс]]&lt;br&gt;[[Луис Волхайм]]
 |Операторы          = [[Артур Эдисон]]
 |Композиторы        = [[Давид Брукман]]
 |Компания           = [[Universal Pictures]]
 |Дистрибьютор       = [[Universal Pictures]]
 |Ұзақтығы           = 152 мин.
 |Бюджеті            = 1,2 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 3 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1930
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0020629
 |Сайты              = 
}}
'''«Батыс майданда өзгеріс жоқ»''' ({{lang-en|All Quiet on the Western Front}}) (1930) — режиссер [[Льюис Майлстоун]]ның түсірген ақ-қара түсті эпикалық әскери драмасы, [[Эрих Мария Ремарк]]тың [[Батыс майданда өзгеріс жоқ|аттас]] романының экранизациясы. Басты рөлдерде — [[Лью Эйрс]], [[Луис Волхайм]], [[Джон Рэй]], [[Слим Саммервилл]] және [[Уильям Бейкуэлл]].

1930 жылғы қарашада өткен «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының [[Оскар (1931)|үшінші марапаттау рәсімі]]нде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациялары бойынша екі мүсіншені жеңіп алды.

1990 жылы «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gamarekian|first1=Barbara|date=October 19, 1990|title=Library of Congress Adds 25 Titles to National Film Registry|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1990/10/19/movies/library-of-congress-adds-25-titles-to-national-film-registry.html|access-date=May 18, 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

[[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша, «10 жанрдан 10 үздік фильм» тізімінде бұл туынды «10 үздік эпикалық фильм» арасында 7-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news | author = American Film Institute | author-link = American Film Institute | title = AFI Crowns Top 10 Films in 11 Classic Genres | work = ComingSoon.net | date = June 17, 2008 | url = https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46072 | access-date= June 18, 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080619034738/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46072| archive-date= June 19, 2008 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title= Top 10 Epic | url = http://www.afi.com/10top10/epic.html | publisher= American Film Institute |access-date= June 13, 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080619174209/http://www.afi.com/10top10/epic.html| archive-date= June 19, 2008 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
{{multiple image
| align             = left
| total_width       = 320
| image1            = All Quiet on the Western Front (1930, sound version).webm
| thumbtime1        = 10
| image2            = All Quiet on the Western Front (1930, silent version).webm
| thumbtime2        = 10
| footer            = «Батыс майданда өзгеріс жоқ» фильмінің дыбысты (сол жақта) және дыбыссыз (оң жақта) нұсқалары
}}
Фильм романнан алынған алғысөзбен басталады: «Бұл хикая айыптау да, мойындау да, тіпті бастан кешкен оқиға да емес, өйткені ажалмен бетпе-бет келгендер үшін өлім — ермек емес. Бұл — соғыс талқанын шығарған ұрпақ туралы, тіпті снарядтан аман қалса да, оның құрбанына айналғандар туралы айтуға талпыныс...»

Туынды милитаристік-шовинистік насихатқа елітіп, мектеп партасынан бірден майданға өз еркімен аттанған «[[жоғалған ұрпақ]]тың» тағдырын баяндайды.

Оқиға [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі [[Германия]]да басталады. Мектеп мұғалімі профессор Канторектің патриоттық рухтағы жалынды үндеуіне жігерленген Пауль Боймер мен оның сыныптастары майданға өз еріктерімен аттанады. Олар соғысты ерлік пен даңққа толы қызықты оқиға ретінде елестетеді. Алайда, оқу-жаттығу лагерінде қатал капрал Химмельштосстың қолынан өткен соң, олардың алғашқы иллюзиялары бұзыла бастайды. Нағыз соғыстың сұмдығы олар алдыңғы шепке келгенде ғана ашылады. Мұнда олар үнемі атқылаудан, аштықтан және өлімнен көз ашпайды. Тәжірибелі сарбаз Станислаус Катчинский (Кат) жас жігіттерге аман қалудың жолдарын үйретіп, олардың қамқоршысына айналады.

Уақыт өте келе Пауль достарының бірінен соң бірінің қаза тапқанына куә болады. Оның жақын досы Франц Кеммерих госпитальда [[Ампутация|аяғын кескен]]нен кейін ауыр жағдайда көз жұмады. Соғыс даласындағы [[траншея]]да Пауль француз сарбазы Жерар Дювальды өлтіреді. Өліп бара жатқан жаудың қасында түнеген Пауль соғыстың мағынасыздығын, қарсы алдындағы адамның да өзі сияқты қарапайым жан екенін түсініп, қатты рухани күйзеліске түседі.

Пауль жараланып, үйіне демалысқа келгенде, тылдағы адамдардың соғыс туралы түсінігінің мүлдем бөлек екенін көреді. Оның бұрынғы мұғалімі әлі де жастарды өлімге айдап, патриотизм туралы ұрандатып жүргенін көргенде, Пауль өзін туған жерінде бөтен сезінеді. Ол үшін енді жалғыз «отбасы» — майдандағы қалған достары ғана болып қалады. Ол майданға қайтып оралады, бірақ көп ұзамай оның ең жақын досы Кат та қаза табады. Фильмнің соңында, 1918 жылдың қазан айында, майдан шебінде тыныштық орнаған күні, Пауль траншеядан сыртқа ұмсынып, әдемі көбелекті ұстамақ болады. Осы сәтте мергеннің оғы тиіп, Пауль Боймер қаза табады.

== Рөлдерде ==
{{div col|colwidth=22em}}
* [[Лью Эйрс]] — Пауль Боймер
* [[Луис Волхайм]] — капрал Станислаус «Кат» Катчински, Боймердің қызметтесі
* [[Джон Рэй]] — капрал Химмельштосс, бұрынғы хат тасушы
* [[Арнольд Люси]] — профессор Канторек, Боймердің мектеп мұғалімі
* [[Бен Александр]] — Франц Кеммерих, Боймердің сыныптасы
* [[Оуэн Дэвис (кіші)]] — Петер
* [[Уолтер Роджерс]] — Йозеф Бем, Боймердің сыныптасы
* [[Уильям Бейкуэлл]] — Альберт Кропп, Боймердің сыныптасы
* [[Рассел Глисон]] — Мюллер «Бесінші», Боймердің сыныптасы
* [[Ричард Александер]] — Хайе Вестхус, Боймердің қызметтесі
* [[Берил Мерсер]] — фрау Боймер
* [[Слим Саммервилл]] — Тьяден

'''Титрларда көрсетілмегендер:'''
* [[Йола д’Арвиль]] — Сюзанна, француз шаруа әйелі
* [[Эдмунд Брис]] — герр Мейер
* [[Хейни Конклин]] — Йозеф Хамахер, госпитальдағы пациент
* [[Винс Барнетт]] — аспаздың көмекшісі
{{div col end}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;4&quot; | [[Оскар (1930, қараша)|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Universal Pictures]] ([[Карл Леммле]])
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
| [[Льюис Майлстоун]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| [[Джордж Эбботт]], [[Максвелл Андерсон]] және [[Дел Эндрюс]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]
| [[Артур Эдисон]]
| {{Номинация}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0020629}}  {{рейтинг-10|8.1}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1930 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Льюис Майлстоун фильмдері]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Эрих Мария Ремарк шығармаларының экрандаулары]]
[[Санат:Германия романдарының экрандаулары]]
[[Санат:АҚШ әскери фильмдері]]
[[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]]</text>
      <sha1>85utkjb50g6pz224ttja5b84mwg0l54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578076</id>
      <parentid>3577953</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3578076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12625" sha1="kwx6octxr00kbfsjjtkm0nh1aov0b5q" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Батыс майданда өзгеріс жоқ
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|All Quiet on the Western Front}}
 |Суреті             = All Quiet on the Western Front (1930 film) poster.jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[әскери фильм]]&lt;br&gt;[[эпопея]]&lt;br&gt;[[драма]]
 |Режиссёрі          = [[Льюис Майлстоун]]
 |Продюсері          = [[Карл Леммле (кіші)]]
 |Сценарист          = [[Эрих Мария Ремарк]] &lt;small&gt;(роман)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Джордж Эбботт]]
 |Актерлер           = [[Лью Эйрс]]&lt;br&gt;[[Луис Волхайм]]
 |Операторы          = [[Артур Эдисон]]
 |Композиторы        = [[Давид Брукман]]
 |Компания           = [[Universal Pictures]]
 |Дистрибьютор       = [[Universal Pictures]]
 |Ұзақтығы           = 152 мин.
 |Бюджеті            = 1,2 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 3 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1930
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0020629
 |Сайты              = 
}}
'''«Батыс майданда өзгеріс жоқ»''' ({{lang-en|All Quiet on the Western Front}}) (1930) — режиссер [[Льюис Майлстоун]]ның түсірген ақ-қара түсті эпикалық әскери драмасы, [[Эрих Мария Ремарк]]тың [[Батыс майданда өзгеріс жоқ|аттас]] романының экранизациясы. Басты рөлдерде — [[Лью Эйрс]], [[Луис Волхайм]], [[Джон Рэй]], [[Слим Саммервилл]] және [[Уильям Бейкуэлл]].

1930 жылғы қарашада өткен «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының [[Оскар (1930, қараша)|үшінші марапаттау рәсімі]]нде «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациялары бойынша екі мүсіншені жеңіп алды.

1990 жылы «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gamarekian|first1=Barbara|date=October 19, 1990|title=Library of Congress Adds 25 Titles to National Film Registry|language=en-US|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1990/10/19/movies/library-of-congress-adds-25-titles-to-national-film-registry.html|access-date=May 18, 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

[[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша, «10 жанрдан 10 үздік фильм» тізімінде бұл туынды «10 үздік эпикалық фильм» арасында 7-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news | author = American Film Institute | author-link = American Film Institute | title = AFI Crowns Top 10 Films in 11 Classic Genres | work = ComingSoon.net | date = June 17, 2008 | url = https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46072 | access-date= June 18, 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080619034738/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46072| archive-date= June 19, 2008 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title= Top 10 Epic | url = http://www.afi.com/10top10/epic.html | publisher= American Film Institute |access-date= June 13, 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080619174209/http://www.afi.com/10top10/epic.html| archive-date= June 19, 2008 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
{{multiple image
| align             = left
| total_width       = 320
| image1            = All Quiet on the Western Front (1930, sound version).webm
| thumbtime1        = 10
| image2            = All Quiet on the Western Front (1930, silent version).webm
| thumbtime2        = 10
| footer            = «Батыс майданда өзгеріс жоқ» фильмінің дыбысты (сол жақта) және дыбыссыз (оң жақта) нұсқалары
}}
Фильм романнан алынған алғысөзбен басталады: «Бұл хикая айыптау да, мойындау да, тіпті бастан кешкен оқиға да емес, өйткені ажалмен бетпе-бет келгендер үшін өлім — ермек емес. Бұл — соғыс талқанын шығарған ұрпақ туралы, тіпті снарядтан аман қалса да, оның құрбанына айналғандар туралы айтуға талпыныс...»

Туынды милитаристік-шовинистік насихатқа елітіп, мектеп партасынан бірден майданға өз еркімен аттанған «[[жоғалған ұрпақ]]тың» тағдырын баяндайды.

Оқиға [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі [[Германия]]да басталады. Мектеп мұғалімі профессор Канторектің патриоттық рухтағы жалынды үндеуіне жігерленген Пауль Боймер мен оның сыныптастары майданға өз еріктерімен аттанады. Олар соғысты ерлік пен даңққа толы қызықты оқиға ретінде елестетеді. Алайда, оқу-жаттығу лагерінде қатал капрал Химмельштосстың қолынан өткен соң, олардың алғашқы иллюзиялары бұзыла бастайды. Нағыз соғыстың сұмдығы олар алдыңғы шепке келгенде ғана ашылады. Мұнда олар үнемі атқылаудан, аштықтан және өлімнен көз ашпайды. Тәжірибелі сарбаз Станислаус Катчинский (Кат) жас жігіттерге аман қалудың жолдарын үйретіп, олардың қамқоршысына айналады.

Уақыт өте келе Пауль достарының бірінен соң бірінің қаза тапқанына куә болады. Оның жақын досы Франц Кеммерих госпитальда [[Ампутация|аяғын кескен]]нен кейін ауыр жағдайда көз жұмады. Соғыс даласындағы [[траншея]]да Пауль француз сарбазы Жерар Дювальды өлтіреді. Өліп бара жатқан жаудың қасында түнеген Пауль соғыстың мағынасыздығын, қарсы алдындағы адамның да өзі сияқты қарапайым жан екенін түсініп, қатты рухани күйзеліске түседі.

Пауль жараланып, үйіне демалысқа келгенде, тылдағы адамдардың соғыс туралы түсінігінің мүлдем бөлек екенін көреді. Оның бұрынғы мұғалімі әлі де жастарды өлімге айдап, патриотизм туралы ұрандатып жүргенін көргенде, Пауль өзін туған жерінде бөтен сезінеді. Ол үшін енді жалғыз «отбасы» — майдандағы қалған достары ғана болып қалады. Ол майданға қайтып оралады, бірақ көп ұзамай оның ең жақын досы Кат та қаза табады. Фильмнің соңында, 1918 жылдың қазан айында, майдан шебінде тыныштық орнаған күні, Пауль траншеядан сыртқа ұмсынып, әдемі көбелекті ұстамақ болады. Осы сәтте мергеннің оғы тиіп, Пауль Боймер қаза табады.

== Рөлдерде ==
{{div col|colwidth=22em}}
* [[Лью Эйрс]] — Пауль Боймер
* [[Луис Волхайм]] — капрал Станислаус «Кат» Катчински, Боймердің қызметтесі
* [[Джон Рэй]] — капрал Химмельштосс, бұрынғы хат тасушы
* [[Арнольд Люси]] — профессор Канторек, Боймердің мектеп мұғалімі
* [[Бен Александр]] — Франц Кеммерих, Боймердің сыныптасы
* [[Оуэн Дэвис (кіші)]] — Петер
* [[Уолтер Роджерс]] — Йозеф Бем, Боймердің сыныптасы
* [[Уильям Бейкуэлл]] — Альберт Кропп, Боймердің сыныптасы
* [[Рассел Глисон]] — Мюллер «Бесінші», Боймердің сыныптасы
* [[Ричард Александер]] — Хайе Вестхус, Боймердің қызметтесі
* [[Берил Мерсер]] — фрау Боймер
* [[Слим Саммервилл]] — Тьяден

'''Титрларда көрсетілмегендер:'''
* [[Йола д’Арвиль]] — Сюзанна, француз шаруа әйелі
* [[Эдмунд Брис]] — герр Мейер
* [[Хейни Конклин]] — Йозеф Хамахер, госпитальдағы пациент
* [[Винс Барнетт]] — аспаздың көмекшісі
{{div col end}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;4&quot; | [[Оскар (1930, қараша)|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Universal Pictures]] ([[Карл Леммле]])
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
| [[Льюис Майлстоун]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| [[Джордж Эбботт]], [[Максвелл Андерсон]] және [[Дел Эндрюс]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]
| [[Артур Эдисон]]
| {{Номинация}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0020629}}  {{рейтинг-10|8.1}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1930 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Льюис Майлстоун фильмдері]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Эрих Мария Ремарк шығармаларының экрандаулары]]
[[Санат:Германия романдарының экрандаулары]]
[[Санат:АҚШ әскери фильмдері]]
[[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]]</text>
      <sha1>kwx6octxr00kbfsjjtkm0nh1aov0b5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деректерді анонимдеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778359</id>
    <revision>
      <id>3578064</id>
      <parentid>3577817</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Digital Jetisu</username>
        <id>179295</id>
      </contributor>
      <origin>3578064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4580" sha1="decstzqplf1prgesh07gqkb0mjj7eyh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Деректерді анонимдеу''' — жеке тұлғаны анықтауға мүмкіндік беретін мәліметтерді өзгерту, жасыру немесе алып тастау арқылы ақпаратты қауіпсіз өңдеуге арналған әдістер жиынтығы. Бұл тәсіл [[ақпараттық қауіпсіздік]], [[дербес деректер]] және цифрлық деректерді басқару салаларында қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/data-anonymization |title=Data Anonymization |website=IBM |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Деректерді анонимдеу барысында адамның аты-жөні, мекенжайы, телефон нөмірі, жеке сәйкестендіру нөмірі және басқа да сәйкестендіруші ақпарат өзгертіледі немесе алынып тасталады. Мұның негізгі мақсаты — деректерді ғылыми, статистикалық немесе талдамалық мақсатта пайдалану кезінде жеке тұлғаның құпиялылығын сақтау.

Анонимделген деректер бастапқы мәліметтердің мазмұнын сақтай отырып, нақты тұлғаны анықтау мүмкіндігін азайтады.

== Әдістері ==
Деректерді анонимдеудің бірнеше негізгі әдісі бар:

* '''Мәліметтерді жасыру''' — ақпараттың бір бөлігін алып тастау немесе белгісіз символдармен алмастыру;
* '''Жалпылау''' — нақты мәндерді кеңірек санаттарға ауыстыру;
* '''Псевдонимдеу''' — нақты деректерді басқа кодтармен алмастыру;
* '''Кездейсоқ өзгерту''' — сандық мәндерді аздап өзгерту.

Бұл тәсілдер деректердің қолданылу мақсатына қарай таңдалады.

== Қолданылуы ==
Деректерді анонимдеу медицинада, қаржы секторында, ғылыми зерттеулерде және мемлекеттік ақпараттық жүйелерде кең қолданылады. Мысалы, медициналық зерттеулерде пациенттердің жеке мәліметтері жасырылып, тек талдауға қажетті ақпарат сақталады.

Қаржы ұйымдары клиенттердің жеке деректерін қорғау үшін анонимдеу тәсілдерін қолданады. Мемлекеттік органдарда бұл әдіс ашық деректерді жариялау кезінде маңызды рөл атқарады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/data_anonymization |title=Data Anonymization |website=NIST |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Маңызы ==
Цифрлық технологиялардың дамуына байланысты деректер көлемі артқан сайын, жеке ақпаратты қорғау мәселесі өзекті бола түсті. Осыған байланысты анонимдеу халықаралық деректер қауіпсіздігі талаптарының маңызды бөлігіне айналды.

== Құқықтық аспектілері ==
Көптеген мемлекеттерде деректерді анонимдеу жеке ақпаратты қорғау талаптарының бір бөлігі болып саналады. Бұл тәсіл ақпаратты ғылыми зерттеу, статистикалық өңдеу және ашық деректер жүйесінде қолдану кезінде қауіпсіздік деңгейін сақтауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/data_anonymization |title=Data Anonymization |website=NIST |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>decstzqplf1prgesh07gqkb0mjj7eyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578185</id>
      <parentid>3578064</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="6f19q48tw5pxz4g67gg8l9psz7sa1ro" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Деректерді анонимдеу''' — жеке тұлғаны анықтауға мүмкіндік беретін мәліметтерді өзгерту, жасыру немесе алып тастау арқылы ақпаратты қауіпсіз өңдеуге арналған әдістер жиынтығы. Бұл тәсіл [[ақпараттық қауіпсіздік]], [[дербес деректер]] және цифрлық деректерді басқару салаларында қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/data-anonymization |title=Data Anonymization |website=IBM |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Деректерді анонимдеу барысында адамның аты-жөні, мекенжайы, телефон нөмірі, жеке сәйкестендіру нөмірі және басқа да сәйкестендіруші ақпарат өзгертіледі немесе алынып тасталады. Мұның негізгі мақсаты — деректерді ғылыми, статистикалық немесе талдамалық мақсатта пайдалану кезінде жеке тұлғаның құпиялылығын сақтау.

Анонимделген деректер бастапқы мәліметтердің мазмұнын сақтай отырып, нақты тұлғаны анықтау мүмкіндігін азайтады.

== Әдістері ==
Деректерді анонимдеудің бірнеше негізгі әдісі бар:

* '''Мәліметтерді жасыру''' — ақпараттың бір бөлігін алып тастау немесе белгісіз символдармен алмастыру;
* '''Жалпылау''' — нақты мәндерді кеңірек санаттарға ауыстыру;
* '''Псевдонимдеу''' — нақты деректерді басқа кодтармен алмастыру;
* '''Кездейсоқ өзгерту''' — сандық мәндерді аздап өзгерту.

Бұл тәсілдер деректердің қолданылу мақсатына қарай таңдалады.

== Қолданылуы ==
Деректерді анонимдеу медицинада, қаржы секторында, ғылыми зерттеулерде және мемлекеттік ақпараттық жүйелерде кең қолданылады. Мысалы, медициналық зерттеулерде пациенттердің жеке мәліметтері жасырылып, тек талдауға қажетті ақпарат сақталады.

Қаржы ұйымдары клиенттердің жеке деректерін қорғау үшін анонимдеу тәсілдерін қолданады. Мемлекеттік органдарда бұл әдіс ашық деректерді жариялау кезінде маңызды рөл атқарады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/data_anonymization |title=Data Anonymization |website=NIST |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Маңызы ==
Цифрлық технологиялардың дамуына байланысты деректер көлемі артқан сайын, жеке ақпаратты қорғау мәселесі өзекті бола түсті. Осыған байланысты анонимдеу халықаралық деректер қауіпсіздігі талаптарының маңызды бөлігіне айналды.

== Құқықтық аспектілері ==
Көптеген мемлекеттерде деректерді анонимдеу жеке ақпаратты қорғау талаптарының бір бөлігі болып саналады. Бұл тәсіл ақпаратты ғылыми зерттеу, статистикалық өңдеу және ашық деректер жүйесінде қолдану кезінде қауіпсіздік деңгейін сақтауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/data_anonymization |title=Data Anonymization |website=NIST |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>6f19q48tw5pxz4g67gg8l9psz7sa1ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578186</id>
      <parentid>3578185</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3578186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4626" sha1="owaj3vtvvbd3a1kzd3bz1mwu6cu36ix" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Деректерді анонимдеу''' — жеке тұлғаны анықтауға мүмкіндік беретін мәліметтерді өзгерту, жасыру немесе алып тастау арқылы ақпаратты қауіпсіз өңдеуге арналған әдістер жиынтығы. Бұл тәсіл [[ақпараттық қауіпсіздік]], [[дербес деректер]] және цифрлық деректерді басқару салаларында қолданылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/data-anonymization |title=Data Anonymization |website=IBM |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Деректерді анонимдеу барысында адамның аты-жөні, мекенжайы, телефон нөмірі, жеке сәйкестендіру нөмірі және басқа да сәйкестендіруші ақпарат өзгертіледі немесе алынып тасталады. Мұның негізгі мақсаты — деректерді ғылыми, статистикалық немесе талдамалық мақсатта пайдалану кезінде жеке тұлғаның құпиялылығын сақтау.

Анонимделген деректер бастапқы мәліметтердің мазмұнын сақтай отырып, нақты тұлғаны анықтау мүмкіндігін азайтады.

== Әдістері ==
Деректерді анонимдеудің бірнеше негізгі әдісі бар:

* '''Мәліметтерді жасыру''' — ақпараттың бір бөлігін алып тастау немесе белгісіз символдармен алмастыру;
* '''Жалпылау''' — нақты мәндерді кеңірек санаттарға ауыстыру;
* '''Псевдонимдеу''' — нақты деректерді басқа кодтармен алмастыру;
* '''Кездейсоқ өзгерту''' — сандық мәндерді аздап өзгерту.

Бұл тәсілдер деректердің қолданылу мақсатына қарай таңдалады.

== Қолданылуы ==
Деректерді анонимдеу медицинада, қаржы секторында, ғылыми зерттеулерде және мемлекеттік ақпараттық жүйелерде кең қолданылады. Мысалы, медициналық зерттеулерде пациенттердің жеке мәліметтері жасырылып, тек талдауға қажетті ақпарат сақталады.

Қаржы ұйымдары клиенттердің жеке деректерін қорғау үшін анонимдеу тәсілдерін қолданады. Мемлекеттік органдарда бұл әдіс ашық деректерді жариялау кезінде маңызды рөл атқарады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/data_anonymization |title=Data Anonymization |website=NIST |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Маңызы ==
Цифрлық технологиялардың дамуына байланысты деректер көлемі артқан сайын, жеке ақпаратты қорғау мәселесі өзекті бола түсті. Осыған байланысты анонимдеу халықаралық деректер қауіпсіздігі талаптарының маңызды бөлігіне айналды.

== Құқықтық аспектілері ==
Көптеген мемлекеттерде деректерді анонимдеу жеке ақпаратты қорғау талаптарының бір бөлігі болып саналады. Бұл тәсіл ақпаратты ғылыми зерттеу, статистикалық өңдеу және ашық деректер жүйесінде қолдану кезінде қауіпсіздік деңгейін сақтауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/data_anonymization |title=Data Anonymization |website=NIST |access-date=2026-04-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>owaj3vtvvbd3a1kzd3bz1mwu6cu36ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төменгі Ангар әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778360</id>
    <revision>
      <id>3577913</id>
      <parentid>3577844</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әуекомпаниялар мен бағыттар */</comment>
      <origin>3577913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3488" sha1="fzczcylb9uw8t2eviaa0kx19fxs6a0y" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Infobox Airport 
| name         = Төменгі Ангар әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r = {{lang-bua|Доодо Ангарын ниидэлгын буудал}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Аэропорт Нижнеангарск}}
| image        = Nizhneangarsk Aeroport.jpg
| IATA         = NZG&lt;ref name=&quot;TÖMENGI ANGAR AUEJAIY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/
 |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл)
 |website = avia.tutu.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
| ICAO         = UIUN&lt;ref name=&quot;TÖMENGI ANGAR AUEJAIY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/
 |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл)
 |website = avia.tutu.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Ресей Бурятия|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=LTI|position=right
|lat_deg=55|lat_min=48|lat_sec=24|lat_dir=N
|lon_deg=109|lon_min=36|lon_sec=10|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Ресей]]дің [[Бурятия]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = 
| city-served  = Төменгі Ангар 
| location     = [[Төменгі Ангар]], &lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}}
| elevation-f  = 1 545
| elevation-m  = 471
| coordinates  = {{coord|55|48|6|N|109|35|12|E|type:airport|display=inline,title}}
| website      = 
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 05/23
| r1-length-f  = 5 567
| r1-length-m  = 1 697
| r1-surface   = бетон
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = 16 379
| footnotes    = &lt;ref&gt;[https://www.favt.ru/public/materials//4/3/a/9/7/43a97dc7930186c6dcb90c17e799a247.pdf Ресейдегі әуежайларлың жолаушылар легі 2016-2017]&lt;/ref&gt;
}}
'''Төменгі Ангар әуежайы''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ндағы [[Бурятия]]да орналасқан әуежай. Төменгі Ангар ауылында орналасқан бұл әуежай 10 қаланың әуежайына ұшатын тұрақты бағыттарға қызмет етеді. 
== Әуекомпаниялар мен бағыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әуекомпания !! Бағыттар
|-
| {{ту|Ресей}} [[ИрАэро]]|| [[Иркутск]], [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]], 
|-
| {{ту|Ресей}} [[КрасАвиа]]|| [[Красноярск]]
|-
|  {{ту|Ресей}} [[Ангара (әуекомпания)|Ангара]]|| [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]], [[Иркутск]]
|-
|}&lt;ref name=&quot;TÖMENGI ANGAR AUEJAIY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/
 |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл)
 |website = avia.tutu.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ресей әуежайлары]]
[[fa:فرودگاه نیژنئانگارسک]]
[[ru:Нижнеангарск (аэропорт)]]
[[ceb:Nizhneangarsk Airport]]
[[es:Aeropuerto de Nizhneangarsk]]
[[fr:Aéroport de Nijneangarsk]]
[[it:Aeroporto di Nižneangarsk]]
[[uz:Nijneangarsk aeroporti]]
[[vi:Sân bay Nizhneangarsk]]</text>
      <sha1>fzczcylb9uw8t2eviaa0kx19fxs6a0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577915</id>
      <parentid>3577913</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3577915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3488" sha1="dqabpijfzrtww18nmm5xdqiduup24s0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Infobox Airport 
| name         = Төменгі Ангар әуежайы
| nativename-a = 
| nativename-r = {{lang-bua|Доодо Ангарын ниидэлгын буудал}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Аэропорт Нижнеангарск}}
| image        = Nizhneangarsk Aeroport.jpg
| IATA         = NZG&lt;ref name=&quot;TÖMENGI ANGAR AUEJAIY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/
 |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл)
 |website = avia.tutu.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
| ICAO         = UIUN&lt;ref name=&quot;TÖMENGI ANGAR AUEJAIY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/
 |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл)
 |website = avia.tutu.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Ресей Бурятия|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=NZG|position=right
|lat_deg=55|lat_min=48|lat_sec=24|lat_dir=N
|lon_deg=109|lon_min=36|lon_sec=10|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;[[Ресей]]дің [[Бурятия]] картасында әуежайдың орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Азаматтық
| owner        = 
| city-served  = Төменгі Ангар 
| location     = [[Төменгі Ангар]], &lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}}
| elevation-f  = 1 545
| elevation-m  = 471
| coordinates  = {{coord|55|48|6|N|109|35|12|E|type:airport|display=inline,title}}
| website      = 
| metric-elev  = 
| metric-rwy   = 
| r1-number    = 05/23
| r1-length-f  = 5 567
| r1-length-m  = 1 697
| r1-surface   = бетон
| stat-year    = 
| stat1-header = Жолаушылар легі
| stat1-data   = 16 379
| footnotes    = &lt;ref&gt;[https://www.favt.ru/public/materials//4/3/a/9/7/43a97dc7930186c6dcb90c17e799a247.pdf Ресейдегі әуежайларлың жолаушылар легі 2016-2017]&lt;/ref&gt;
}}
'''Төменгі Ангар әуежайы''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ндағы [[Бурятия]]да орналасқан әуежай. Төменгі Ангар ауылында орналасқан бұл әуежай 10 қаланың әуежайына ұшатын тұрақты бағыттарға қызмет етеді. 
== Әуекомпаниялар мен бағыттар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әуекомпания !! Бағыттар
|-
| {{ту|Ресей}} [[ИрАэро]]|| [[Иркутск]], [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]], 
|-
| {{ту|Ресей}} [[КрасАвиа]]|| [[Красноярск]]
|-
|  {{ту|Ресей}} [[Ангара (әуекомпания)|Ангара]]|| [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]], [[Иркутск]]
|-
|}&lt;ref name=&quot;TÖMENGI ANGAR AUEJAIY&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://avia.tutu.ru/airport/c6aead/
 |title = Төменгі Ангар әуежайы (Солтүстік Байкөл)
 |website = avia.tutu.ru
 |access-date = 
}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ресей әуежайлары]]
[[fa:فرودگاه نیژنئانگارسک]]
[[ru:Нижнеангарск (аэропорт)]]
[[ceb:Nizhneangarsk Airport]]
[[es:Aeropuerto de Nizhneangarsk]]
[[fr:Aéroport de Nijneangarsk]]
[[it:Aeroporto di Nižneangarsk]]
[[uz:Nijneangarsk aeroporti]]
[[vi:Sân bay Nizhneangarsk]]</text>
      <sha1>dqabpijfzrtww18nmm5xdqiduup24s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Өтемұрат Аружан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778362</id>
    <revision>
      <id>3577884</id>
      <timestamp>2026-04-06T12:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3577884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="nsqdmbbb8l33k9hxuk9xqd4x0psipwm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Өтемұрат Аружан}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  17:00, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>nsqdmbbb8l33k9hxuk9xqd4x0psipwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бекмамбетов Амирхан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778363</id>
    <revision>
      <id>3577888</id>
      <timestamp>2026-04-06T12:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3577888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="ggu1iz3uwt9nj2r7kprn2o9jmtlms4u" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Бекмамбетов Амирхан}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:11, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>ggu1iz3uwt9nj2r7kprn2o9jmtlms4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Арбаша</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778364</id>
    <revision>
      <id>3577889</id>
      <timestamp>2026-04-06T12:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3577889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="tfeaanta9n7mt6cmnnlimirdkgpup5v" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Арбаша}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:12, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>tfeaanta9n7mt6cmnnlimirdkgpup5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:JustKronos</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778365</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:S. Kleinmichel" />
    <revision>
      <id>3577896</id>
      <timestamp>2026-04-06T12:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neriah</username>
        <id>108272</id>
      </contributor>
      <comment>Neriah [[Қатысушы талқылауы:JustKronos]] бетін [[Қатысушы талқылауы:S. Kleinmichel]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/JustKronos|JustKronos]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/S. Kleinmichel|S. Kleinmichel]]&quot;</comment>
      <origin>3577896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="4euj5xbdgtqq5y7esek25aqups5nr3o" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:S. Kleinmichel]]</text>
      <sha1>4euj5xbdgtqq5y7esek25aqups5nr3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778366</id>
    <revision>
      <id>3577898</id>
      <timestamp>2026-04-06T12:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 20.11.1966    |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Май ауданы |Май ауданында}}, Жалтыр ауылы.  |Қайтыс болған...</comment>
      <origin>3577898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5259" sha1="lwrh9576c1qekoa00m735t4mwfd7ag8" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1966  
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Май ауданы |Май ауданында}}, Жалтыр ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ( қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2007, 2013);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы''' — педагогика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 20 қарашада [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]], Жалтыр ауылында туған.&lt;br&gt;

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген. 1990-[[1998 жыл|98]] жылдары осы университетте жастар ұйымының жетекшісі, аға оқытушы, [[2001 жыл|2001]]-[[2008 жыл|08]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 2008 жылдан доцент, [[2011 жыл|2011]] жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – медиапед. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып ақпарат құралдарының педагогикалық әлеуетін зерттеген ғалым. Ғылыми еңбегінде қазіргі замандағы білім жүйесіндегі медиаресурстардың рөлі, функциялары көрсетілді.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ мұғалімдерді бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тәрбие үрдісіне дайындаудың ғылыми-теориялық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 4 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2007, 2013).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/portfolio/0056711006ec7a871551f089d8c24fb97af2b3b210b4 Сейітқазы Перизат Байтешқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/7529-perizat-seyit-azy-mediasauattyly-intellektualdy-t-l-any-alyptastyrady Перизат СЕЙІТҚАЗЫ: Медиасауаттылық интеллектуалды тұлғаны қалыптастырады.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>lwrh9576c1qekoa00m735t4mwfd7ag8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577899</id>
      <parentid>3577898</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3577899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5395" sha1="e8u1t2p2z03cp407ywq7ocrjlwxttdt" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1966  
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Май ауданы |Май ауданында}}, Жалтыр ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ( қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2007, 2013);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы''' — педагогика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 20 қарашада [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]], Жалтыр ауылында туған.&lt;br&gt;

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген. 1990-[[1998 жыл|98]] жылдары осы университетте жастар ұйымының жетекшісі, аға оқытушы, [[2001 жыл|2001]]-[[2008 жыл|08]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 2008 жылдан доцент, [[2011 жыл|2011]] жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – медиапед. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып ақпарат құралдарының педагогикалық әлеуетін зерттеген ғалым. Ғылыми еңбегінде қазіргі замандағы білім жүйесіндегі медиаресурстардың рөлі, функциялары көрсетілді.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ мұғалімдерді бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тәрбие үрдісіне дайындаудың ғылыми-теориялық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 4 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2007, 2013).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/portfolio/0056711006ec7a871551f089d8c24fb97af2b3b210b4 Сейітқазы Перизат Байтешқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/7529-perizat-seyit-azy-mediasauattyly-intellektualdy-t-l-any-alyptastyrady Перизат СЕЙІТҚАЗЫ: Медиасауаттылық интеллектуалды тұлғаны қалыптастырады.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>e8u1t2p2z03cp407ywq7ocrjlwxttdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577900</id>
      <parentid>3577899</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары|Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3577900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5496" sha1="pz1kn3346rrysrcml6f0lptfx5e253r" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1966  
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Май ауданы |Май ауданында}}, Жалтыр ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ( қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2007, 2013);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы''' — педагогика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 20 қарашада [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]], Жалтыр ауылында туған.&lt;br&gt;

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген. 1990-[[1998 жыл|98]] жылдары осы университетте жастар ұйымының жетекшісі, аға оқытушы, [[2001 жыл|2001]]-[[2008 жыл|08]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 2008 жылдан доцент, [[2011 жыл|2011]] жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – медиапед. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып ақпарат құралдарының педагогикалық әлеуетін зерттеген ғалым. Ғылыми еңбегінде қазіргі замандағы білім жүйесіндегі медиаресурстардың рөлі, функциялары көрсетілді.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ мұғалімдерді бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тәрбие үрдісіне дайындаудың ғылыми-теориялық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 4 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2007, 2013).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/portfolio/0056711006ec7a871551f089d8c24fb97af2b3b210b4 Сейітқазы Перизат Байтешқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/7529-perizat-seyit-azy-mediasauattyly-intellektualdy-t-l-any-alyptastyrady Перизат СЕЙІТҚАЗЫ: Медиасауаттылық интеллектуалды тұлғаны қалыптастырады.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>pz1kn3346rrysrcml6f0lptfx5e253r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577901</id>
      <parentid>3577900</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T12:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3577901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5624" sha1="i9au06t8aqmxkz4o0vhp2iccrpuwllx" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1966  
 |Туған жері          = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Май ауданы |Май ауданында}}, [[1-ферма (Кеңтүбек ауылдық округі)|Жалтыр]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты ( қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; мемлекеттік сыйлығы (2007, 2013);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы''' — педагогика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 20 қарашада [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]], [[1-ферма (Кеңтүбек ауылдық округі)|Жалтыр]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын ([[1990 жыл|1990]], қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген. 1990-[[1998 жыл|98]] жылдары осы университетте жастар ұйымының жетекшісі, аға оқытушы, [[2001 жыл|2001]]-[[2008 жыл|08]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 2008 жылдан доцент, [[2011 жыл|2011]] жылдан кафедра профессоры қызметін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – медиапед. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып ақпарат құралдарының педагогикалық әлеуетін зерттеген ғалым. Ғылыми еңбегінде қазіргі замандағы білім жүйесіндегі медиаресурстардың рөлі, функциялары көрсетілді.&lt;br&gt;
&quot;Болашақ мұғалімдерді бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тәрбие үрдісіне дайындаудың ғылыми-теориялық негіздері&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монография, 4 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2007, 2013).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2021);
* Мемлекеттік ғылыми стипендия (2021).&lt;ref&gt;[https://enu.kz/kz/portfolio/0056711006ec7a871551f089d8c24fb97af2b3b210b4 Сейітқазы Перизат Байтешқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://turkystan.kz/article/7529-perizat-seyit-azy-mediasauattyly-intellektualdy-t-l-any-alyptastyrady Перизат СЕЙІТҚАЗЫ: Медиасауаттылық интеллектуалды тұлғаны қалыптастырады.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>i9au06t8aqmxkz4o0vhp2iccrpuwllx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778367</id>
    <revision>
      <id>3577909</id>
      <timestamp>2026-04-06T13:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 01.01.1969    |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал|Қаражалда}} қаласы  |Қайтыс болған күні  =...</comment>
      <origin>3577909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5106" sha1="00dl7dism1was783fttyqan34t8hgtx" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.01.1969  
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал|Қаражалда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2011, 2023);
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2012, 2018, 2019, 2025);
* Қазақстан Республикасының {{Шапағат медалі}} (2016);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2012, 2016, 2023);
* Еуразия ұлттық университетінің &quot;Үздік профессоры&quot; (2017);
* Қаржы қызметінің үздігі (2022).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева''' — экономика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2002 жыл|2002]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1969 жыл|1969]] жылы 1 қаңтарда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қалысында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) бітірген. 1991-[[1996 жыл|96]] жылдары Қазтұтынуодағының Қарағанды институтында ассистент, 1996 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақша-несие және қаржы саясаты.&lt;br&gt;
&quot;Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі ақша-несие саясаты: теориясы, әдістемесі, жүзеге асыру механизмі&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
1 монография, 6 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2011, 2023);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2012, 2018, 2019, 2025);
* Қазақстан Республикасының [[Шапағат медалі]] (2016);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2012, 2016, 2023);
* Еуразия ұлттық университетінің &quot;Үздік профессоры&quot; (2017);
* Қаржы қызметінің үздігі (2022).&lt;ref&gt;[https://fe.enu.kz/kz/portfolio/a143a0ad8755c328acbf1539553362c53586682db1ea Сембиева Ляззат Мыктыбекқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sembieva-lyazzat-myktybekovna-11913 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>00dl7dism1was783fttyqan34t8hgtx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577910</id>
      <parentid>3577909</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3577910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5117" sha1="34tu37dog3jh4v7ryabccdqiac6vfqk" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.01.1969  
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда}} қаласы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2011, 2023);
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2012, 2018, 2019, 2025);
* Қазақстан Республикасының {{Шапағат медалі}} (2016);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2012, 2016, 2023);
* Еуразия ұлттық университетінің &quot;Үздік профессоры&quot; (2017);
* Қаржы қызметінің үздігі (2022).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева''' — экономика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2002 жыл|2002]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1969 жыл|1969]] жылы 1 қаңтарда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қалысында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) бітірген. 1991-[[1996 жыл|96]] жылдары Қазтұтынуодағының Қарағанды институтында ассистент, 1996 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақша-несие және қаржы саясаты.&lt;br&gt;
&quot;Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі ақша-несие саясаты: теориясы, әдістемесі, жүзеге асыру механизмі&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
1 монография, 6 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2011, 2023);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2012, 2018, 2019, 2025);
* Қазақстан Республикасының [[Шапағат медалі]] (2016);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2012, 2016, 2023);
* Еуразия ұлттық университетінің &quot;Үздік профессоры&quot; (2017);
* Қаржы қызметінің үздігі (2022).&lt;ref&gt;[https://fe.enu.kz/kz/portfolio/a143a0ad8755c328acbf1539553362c53586682db1ea Сембиева Ляззат Мыктыбекқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sembieva-lyazzat-myktybekovna-11913 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>34tu37dog3jh4v7ryabccdqiac6vfqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577911</id>
      <parentid>3577910</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T13:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3577911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5116" sha1="bjd3m9ya19c09sn7fcczikhut4pt0zn" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.01.1969  
 |Туған жері          = қазіргі [[Ұлытау облысы]], {{туғанжері|Қаражал (қала)|Қаражалда (қала)}} 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор  
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2011, 2023);
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2012, 2018, 2019, 2025);
* Қазақстан Республикасының {{Шапағат медалі}} (2016);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2012, 2016, 2023);
* Еуразия ұлттық университетінің &quot;Үздік профессоры&quot; (2017);
* Қаржы қызметінің үздігі (2022).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева''' — экономика ғылымының докторы ([[2008 жыл|2008]]), доцент ([[2002 жыл|2002]]), профессор.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1969 жыл|1969]] жылы 1 қаңтарда қазіргі [[Ұлытау облысы]], [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қалысында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін ([[1991 жыл|1991]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]) бітірген. 1991-[[1996 жыл|96]] жылдары Қазтұтынуодағының Қарағанды институтында ассистент, 1996 жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – ақша-несие және қаржы саясаты.&lt;br&gt;
&quot;Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі ақша-несие саясаты: теориясы, әдістемесі, жүзеге асыру механизмі&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
1 монография, 6 оқу құралының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2011, 2023);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2012, 2018, 2019, 2025);
* Қазақстан Республикасының [[Шапағат медалі]] (2016);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2012, 2016, 2023);
* Еуразия ұлттық университетінің &quot;Үздік профессоры&quot; (2017);
* Қаржы қызметінің үздігі (2022).&lt;ref&gt;[https://fe.enu.kz/kz/portfolio/a143a0ad8755c328acbf1539553362c53586682db1ea Сембиева Ляззат Мыктыбекқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sembieva-lyazzat-myktybekovna-11913 Известные учёные.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>bjd3m9ya19c09sn7fcczikhut4pt0zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахмет Йешилтепе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778368</id>
    <revision>
      <id>3577916</id>
      <timestamp>2026-04-06T14:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>124458</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тұлға  |Есімі                 = Ахмет Йешилтепе  |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Ahmet Yeşiltepe}}  |Сурет                 = Ahmet Yeşiltepe at book fair.jpg  |Сурет атауы           = Ахмет Йешилтепе кітап көрмесінде (2025)  |Туған күні            = [[1968|1968 жыл]], [[наурыз]]  |Азаматтығы            = {{TUR}}  |Мансабы               = Журна...</comment>
      <origin>3577916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8233" sha1="khk1im85imj15e2a78k2cj9kdyga05y" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Ахмет Йешилтепе
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Ahmet Yeşiltepe}}
 |Сурет                 = Ahmet Yeşiltepe at book fair.jpg
 |Сурет атауы           = Ахмет Йешилтепе кітап көрмесінде (2025)
 |Туған күні            = [[1968|1968 жыл]], [[наурыз]]
 |Азаматтығы            = {{TUR}}
 |Мансабы               = [[Журналист]], теле-радио жүргізушісі, режиссер
 |Белсенді жылдары      = 1992–қазіргі уақыт
 |Білімі                = [[Анадолы университеті]]
 |Мамандығы             = Коммуникация, кино және теледидар
 |Не үшін белгілі       = Түркі халықтарының тарихы туралы деректі фильмдері
 |Әкесі                 = Селахаттин Йешилтепе
 |Анасы                 = Камиле Йешилтепе
 |Балалары              = 2 (Лидя, Мина)
 |Марапаттары           = [[Седат Симави сыйлығы]] (2004), [[Исмаил Гаспыралы атындағы медиа сыйлығы]] (2017)
}}
'''Ахмет Йешилтепе''' ({{lang-tr|Ahmet Yeşiltepe}}; [[1968|1968 жыл]] [[наурыз]]) — [[Түріктер|түрік]] [[Журналист|журналисі]], радио және [[тележүргізуші]]. Ол өзінің тарихи және мәдени бағыттағы деректі фильмдерімен, әсіресе түркі халықтарының шығу тегі мен [[Орта Азия]] туралы зерттеулерімен танымал.

== Өмірбаяны ==
Ахмет Йешилтепе 1968 жылы туған. Әкесі Селахаттин Йешилтепе қауіпсіздік қызметінің бастығы болған, ал анасы Камиле Йешилтепе «Гөзтепе» спорт клубының тарихындағы алғашқы және жалғыз әйел жетекші ретінде белгілі. Ол [[Измир]] қаласында мектепті бітірген соң, [[Ескишехир]]дегі [[Анадолы университеті]]нің Коммуникация факультетінде (Кинематография және теледидар бөлімі) білім алған.&lt;ref name=&quot;safak&quot;&gt;{{cite web |last=Kazancı |first=Handan |title=Түркияда шектен шығушылық бар |url=https://www.yenisafak.com/arsiv/2005/agustos/03/televizyon.html |publisher=Yenisafak.com.tr |date=3 тамыз 2005}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби қызметі ==
Журналистік жолын 1992 жылы [[TRT]] (Түркия радио-телевизия мекемесі) арнасында бастады. Карьерасының алғашқы жылдарында [[Босния соғысы]] және [[Косово соғысы]] сияқты маңызды халықаралық оқиғаларда әскери тілші ретінде қызмет етті. Түркияға оралғаннан кейін, [[Лондон]] мен [[Нью-Йорк]]те медиа маркетинг бойынша магистрлік білім алды.

1997 жылы [[NTV]] телеарнасының Нью-Йорк бюросын құрып, жеті жыл бойы АҚШ-тағы тілшілік қызметті атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-12-25|title=Ahmet Yeşiltepe – “Yeni Medyanın Yeni İş Modelleri”|url=https://dijitalmedyaokulu.wordpress.com/2012/12/25/456/|access-date=2024-04-24|website=Dijital Medya Okulu|language=tr-TR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-12-25|title=Ahmet Yeşiltepe – “Yeni Medyanın Yeni İş Modelleri”|url=https://dijitalmedyaokulu.wordpress.com/2012/12/25/456/|access-date=2024-04-24|website=Dijital Medya Okulu|language=tr-TR}}&lt;/ref&gt; Осы уақыт ішінде ол [[11 қыркүйектегі лаңкестік актілер|11 қыркүйек оқиғасы]] сияқты әлемдік маңызы бар жаңалықтарды тікелей оқиға орнынан хабарлады.

2004 жылдан бастап Түркияда NTV арнасының «Ana Haber» (Негізгі жаңалықтар) бағдарламасын және басқа да сараптамалық хабарларды жүргізе бастады.&lt;ref name=&quot;tgrt&quot;&gt;{{cite web |title=NTV-нің негізгі жаңалықтар бюллетенін Ахмет Йешилтепе жүргізеді |url=https://www.tgrthaber.com.tr/ekonomi/-143050.html |publisher=Tgrthaber.com.tr |date=8 қыркүйек 2003}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ «Doğuş Yayın Grubu» холдингінде радио хабарларының үйлестірушісі және NTVMSNBC интернет порталының бас редакторы болып жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|date=2015-12-07|title=Doğuş Grubu'nda kurum içi atama|url=https://www.campaigntr.com/dogus-grubunda-kurum-ici-atama/|access-date=2024-04-24|website=Campaign Türkiye|language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Деректі фильмдері ==
Йешилтепе тарихқа, археологияға және мәдениетке ерекше қызығушылық танытады. Ол NTV үшін бірнеше ғылыми-көпшілік деректі фильмдер сериясын дайындады:&lt;ref&gt;{{Cite web|date=|title=Kadim Türklerin İzinde Bir Zaman Yolcusu: Ahmet Yeşiltepe – Türktoyu – Türk Dünyasını Keşfet|url=https://www.turktoyu.com/kadim-turklerin-izinde-bir-gazeteci-ahmet-yesiltepe|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320183304/https://www.turktoyu.com/kadim-turklerin-izinde-bir-gazeteci-ahmet-yesiltepe|archive-date=2021-03-20|access-date=2024-04-17|website=turktoyu.com}}&lt;/ref&gt;
* «Zaman Yolcusu — Uzaklar» (Уақыт жиһанкезі — Қиыр шет);
* «Zaman Yolcusu — Türklerin İzinde» (Уақыт жиһанкезі — Түркілердің ізімен);
* «Müze Ziyaretçisi» (Мұражай қонағы);
* «Kurtuluş Yolu» (Азаттық жолы);
* «Çanakkale’de 100. Yıl — 7 İnsan 7 Öykү» (Чанаккаледегі 100 жыл — 7 адам 7 тағдыр).&lt;ref name=&quot;burak&quot;&gt;{{cite web |last=Tapan |first=Burak |title='Баптауларымыз бұзылған күйде' |url=http://www.gazetevatan.com/-ayarlarimiz-bozulmus-durumda--884624-makaron/ |publisher=Gazetevatan.com |date=16 қараша 2015}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 2004 жылы Түркия Журналистер Қоғамының [[Седат Симави сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref name=&quot;tgc&quot;&gt;{{cite web |title=28-ші Седат Симави сыйлығы - 2004 |url=https://www.tgc.org.tr/oduller/sedat-simavi-odulleri/45-oduller/sedat-simavi-odulleri/odul-kazananlar/144-28-sedat-simavi-odulleri-2004.html |publisher=Түркия Журналистер Қоғамы}}&lt;/ref&gt;
* 2017 жылы Қазақстанда орналасқан Халықаралық Түркі академиясы (TWESCO) тарапынан түркі дүниесінің мәдениеті мен тарихын насихаттауға қосқан үлесі үшін «[[Исмаил Гаспыралы атындағы медиа сыйлығы]]» берілді.&lt;ref name=&quot;gaspirali&quot;&gt;{{cite web |title=Қазақстандағы Гаспыралы сыйлықтары |url=https://www.istanbulhaber.com.tr/kazakistanda-gaspirali-odulleri-haber-663946.htm |publisher=Istanbulhaber.com |date=15 мамыр 2017}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Үйленген, Лидя (2012) және Мина (2016) есімді екі қызы бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1968 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркия журналистері]]
[[Санат:Тележүргізушілер]]
[[Санат:Деректі фильм режиссерлері]]</text>
      <sha1>khk1im85imj15e2a78k2cj9kdyga05y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Ақсақалов Жолдасбек Алмаханұлы</title>
    <ns>102</ns>
    <id>778369</id>
    <revision>
      <id>3577920</id>
      <timestamp>2026-04-06T14:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерқұлан Жеткерген</username>
        <id>178994</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Файл:Aksakalov.jpg|мини|Ақсақалов Жолдасбек Алмаханұлы]]  {{Жеке тұлға |аты = Ақсақалов Жолдасбек Алмаханұлы |туған күні = 27 қазан 1956 |қайтыс болған күні = 4 желтоқсан 2025 |туған жері = Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Абай ауылы |азаматтығы = Қазақстан |мамандығы = журн...</comment>
      <origin>3577920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="ol2g3g1rfq27mx2q7o1jtf9n59iqgoh" xml:space="preserve">[[Файл:Aksakalov.jpg|мини|Ақсақалов Жолдасбек Алмаханұлы]]

{{Жеке тұлға
|аты = Ақсақалов Жолдасбек Алмаханұлы
|туған күні = 27 қазан 1956
|қайтыс болған күні = 4 желтоқсан 2025
|туған жері = Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Абай ауылы
|азаматтығы = Қазақстан
|мамандығы = журналист
}}

'''Ақсақалов Жолдасбек Алмаханұлы''' (27 қазан 1956 – 4 желтоқсан 2025) — қазақстандық журналист.&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt;

1956 жылы 27 қазанда Қызылорда облысы Сырдария ауданы Абай ауылында дүниеге келген.&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt; 1974 жылы Қызылорда қаласындағы №212 мектепті бітірген. 1979–1983 жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде білім алған (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті).&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt;

1983 жылы еңбек жолын облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы») газетінде бастаған.&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt; Әртүрлі жылдары осы басылымда корректор, тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшының орынбасары қызметтерін атқарған. 2006–2012 жылдары бас редактордың орынбасары, бас редактор және бас редактор кеңесшісі қызметтерінде болған.&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt;

Экономика тақырыбында мақалалар жазған.&lt;ref&gt;https://kaz.inform.kz/news/tauelsizdik-halyktyn-uzak-zhyldar-kutken-kuanyshy-edi-ardager-zhurnalist_a4013912/&lt;/ref&gt;

Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.&lt;ref&gt;https://el.kz/zhurnalister-odagy-uyymdastyrgan-bayqaudyn-zhenimpazdary-anyqtaldy_79870/&lt;/ref&gt;

2022 жылдан бастап зейнеткерлікке шыққан.

== Марапаттары ==
* «Қазақстанның Құрметті журналисі» (2023)&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt;
* «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі&lt;ref&gt;https://qyzylordatv.kz/kz/news/36976&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі
* «Қызылорда облысына 70 жыл» медалі
* Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасы

== Шығармалары ==
* «Сталиннен Горбачевқа дейін»&lt;ref&gt;https://qazaqadebieti.kz/58559/nekrasov-zh-ne-stalin&lt;/ref&gt;
* «Тарих сыр шертеді»
* «Нағыз полковник»
* «Экономика. Жасампаздық жаңғыру жолымен»

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* https://syr-media.kz/taghzym/syr-zhwrnalistikasynyng-zhuejrigi-edi/
* https://egemen.kz/article/298273-qalamgerler-alleyasy-ashyldy
* https://abai.kz/post/77223
* https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/1944812-syr-elinin-bas-saharynda-qalamgerler-alleyasy-asyldy/
* https://halyqline.kz/qogam/ruhaniat/zhwrnalister-zhasalashtyqtarmen-zhuezdesti/

[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қызылорда облысының адамдары]]</text>
      <sha1>ol2g3g1rfq27mx2q7o1jtf9n59iqgoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка кино институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778370</id>
    <revision>
      <id>3577925</id>
      <timestamp>2026-04-06T15:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ұйым  |атауы                 = Америка кино институты  |альтернативті         = AFI  |логотип               = American Film Institute (AFI) logo.svg  |логотип ені           = 250px  |анықтама              = Киногерлерді оқыту және АҚШ кино тарихының мұрасын дәріптеу  |орналасқан жері       = [[Лос-Анджелес]], Калифор...</comment>
      <origin>3577925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8103" sha1="9ounth8sicri7qv43witlavnck3dga9" xml:space="preserve">{{Ұйым
 |атауы                 = Америка кино институты
 |альтернативті         = AFI
 |логотип               = American Film Institute (AFI) logo.svg
 |логотип ені           = 250px
 |анықтама              = Киногерлерді оқыту және АҚШ кино тарихының мұрасын дәріптеу
 |орналасқан жері       = [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |тип                   = [[Бейкоммерциялық ұйым]]
 |тіл                   = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |басшы мансабы1        = Президент және бас атқарушы директор
 |басшы есімі1          = [[Боб Газзале]]
 |басшы мансабы2        = Қамқоршылар кеңесінің төрағасы
 |басшы есімі2          = [[Кэтлин Кеннеди (продюсер)|Кэтлин Кеннеди]]
 |басшы мансабы3        = Директорлар кеңесінің төрағасы
 |басшы есімі3          = [[Роберт А. Дэйли]]
 |құрылу оқиғалары1     = Құрылды
 |құрылу мерзімі1       = 5 маусым, 1967 &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Howe|first1=Desson|title=Film Notes|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1987/06/05/film-notes/82ed3751-36da-40aa-9f5f-108eb47bc697/|access-date=June 10, 2017|newspaper=The Washington Post|date=June 5, 1987|quote=And the AFI was born June 5, 1967 – exactly 20 years ago.|archive-date=August 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822101040/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1987/06/05/film-notes/82ed3751-36da-40aa-9f5f-108eb47bc697/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |сайт                  = {{URL|https://afi.com/}}
 |ортаққор              = American Film Institute
}}
'''Америка кино институты''' немесе '''Америка кино өнері институты''' ({{lang-en|The American Film Institute}}) ('''AFI''') — 1967 жылы Ұлттық өнер қорының ({{lang-en|National Endowment for the Arts}}) бастамасымен құрылған тәуелсіз [[бейкоммерциялық ұйым]]. Ол киногерлерді оқытумен және Америка Құрама Штаттарындағы киноөнерінің мұрасын дәріптеумен айналысады.

Институт құрамына кино, ойын-сауық және бизнес салалары мен академиялық ортаның беделді өкілдері кіреді. Ұйымның жұмысына Кэтлин Кеннеди жетекшілік ететін Қамқоршылар кеңесі мен Роберт А. Дэйли басқаратын Директорлар кеңесі бағыт-бағдар береді. Ал институттың қазіргі тікелей басшысы — президент әрі бас атқарушы директор, кинотарихшы Боб Газзале.

Бұған дейін ұйымды оның негізін қалаушы директор Джордж Стивенс (кіші) (1967–1980 жж.) және Джин Пикер Фирстенберг (1980–2007 жж.) басқарған болатын.

== Тарихы ==
Америка кино институтының негізі 1965 жылы [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]]дің Раушан бағында [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Б. Джонсон]] жариялаған президенттік мандат бойынша қаланды. Ұйымның басты миссиясы — америкалық кино мұрасын сақтау, киногерлердің жаңа буынын тәрбиелеу және өнер иелерінің еңбегін ұлықтайтын ұлттық орталық құру болды. 1967 жылы AFI Ұлттық өнер қоры, [[Америка киноассоциациясы]] және [[Форд қоры]]ның қолдауымен ресми түрде жұмысын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/summer-2002-afi-3378/|title=AFI Conservatory: Still the Program of Choice|last=Rhys|first=Timothy|date=June 21, 2002|publisher=MovieMaker|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822180910/https://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/summer-2002-afi-3378/|archive-date=August 22, 2017}}&lt;/ref&gt;

22 мүшеден тұратын алғашқы Қамқоршылар кеңесінің құрамында төраға — актер [[Грегори Пек]] пен вице-төраға — актер [[Сидни Пуатье]] болды. Сондай-ақ кеңес мүшелерінің қатарында режиссер [[Фрэнсис Форд Коппола]], кинотарихшы [[Артур Мейер Шлезингер]] және лоббист [[Джек Валенти]] сияқты өнер мен ғылым қайраткерлері болды.

Институт алғашқы жылдары «Жоғары кинозерттеулер орталығы» атты оқу бағдарламасын, Кеннеди орталығындағы репертуарлық кино көрсетілімдерін және америкалық кино тарихының бірегей дереккөзі — «AFI толық метражды фильмдер каталогын» жасап шығарды. 1981 жылы институт Голливудтағы қазіргі аумағы 8 акр болатын кампусына көшті. Ал оқу бағдарламасы уақыт өте келе аккредиттелген магистратура мектебі — AFI Консерваториясына айналды.

Бүгінде институт авторлық және премьералық фильмдерді AFI Silver кинотеатры мен мәдени орталығында ұсынады. Мұнда әлемге әйгілі AFI DOCS деректі фильмдер фестивалі өтеді. Бұл институтты әлемдегі ең ірі коммерциялық емес кино көрсетуші ұйымға айналдырды. Сонымен қатар, AFI өзінің марапаттау бағдарламалары мен «10 үздік фильм» тізімдері арқылы киноөнеріндегі биік жетістіктерді дәріптеп келеді.

== AFI рейтингтері ==
Киноның жүз жылдық мерейтойын мерекелеу аясында Америка кино институты америкалық кинематографтың үздік туындыларын қамтитын бірқатар тақырыптық рейтингтік тізімдер дайындады:
* '''1998:''' 100 жыл… 100 фильм
* '''1999:''' 100 жыл… 100 жұлдыз
* '''2000:''' 100 жыл… 100 комедия
* '''2001:''' 100 жыл… 100 триллер
* '''2002:''' 100 жыл… 100 құштарлық
* '''2003:''' 100 жыл… 100 қаһарман мен зұлым
* '''2004:''' 100 жыл… 100 ән
* '''2005:''' 100 жыл… 100 киноцитата
* '''2005:''' 100 жыл… 100 саундтрек
* '''2006:''' 100 жыл… жігерлендіретін фильмдер
* '''2006:''' 100 жыл… 100 мюзикл
* '''2007:''' 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым)
* '''2008:''' 100 жанрлық фильм

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Америка кино институты]]
[[Санат:1967 жылы құрылған ұйымдар]]</text>
      <sha1>9ounth8sicri7qv43witlavnck3dga9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубровно</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778372</id>
    <revision>
      <id>3577932</id>
      <timestamp>2026-04-06T16:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Витебск облысы қалалары]]</comment>
      <origin>3577932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="cu5batzoqa57hz82gqyay3348li0src" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>cu5batzoqa57hz82gqyay3348li0src</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577935</id>
      <parentid>3577932</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T16:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="3ps8hq9aibabvzrch5ufrwsij3g85ez" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>3ps8hq9aibabvzrch5ufrwsij3g85ez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577942</id>
      <parentid>3577935</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3577942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="5htzuca07ge08vqqv9wg39u3g7goepf" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>5htzuca07ge08vqqv9wg39u3g7goepf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577944</id>
      <parentid>3577942</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3577944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="735" sha1="lmwmr27kx95iqnmoeme9dpluuotmu99" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>lmwmr27kx95iqnmoeme9dpluuotmu99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577948</id>
      <parentid>3577944</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3577948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="o2f61dktjjw9qk0yvoz2whawm7mz7ri" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>o2f61dktjjw9qk0yvoz2whawm7mz7ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577950</id>
      <parentid>3577948</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3577950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1795" sha1="09yqjw0wk44kuyirrhlk8oruybhz1ok" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=&lt;ref&gt;{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>09yqjw0wk44kuyirrhlk8oruybhz1ok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577957</id>
      <parentid>3577950</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3577957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="6w11oq685baqqsxkihuhj855nj5y4en" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6w11oq685baqqsxkihuhj855nj5y4en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577959</id>
      <parentid>3577957</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3577959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2880" sha1="6onbej2l4v13iwkyryg7d6tsmyn0cwg" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6onbej2l4v13iwkyryg7d6tsmyn0cwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577962</id>
      <parentid>3577959</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3577962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="cn23ollrtdv1e0ewuxmzm0fz2of2tyx" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>cn23ollrtdv1e0ewuxmzm0fz2of2tyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577963</id>
      <parentid>3577962</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3577963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3729" sha1="t9otwoo2weoi3yoz8ryl8a2uffog6kh" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>t9otwoo2weoi3yoz8ryl8a2uffog6kh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577964</id>
      <parentid>3577963</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3577964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="m1l4alcea98pbp42214vsdg1z7z15nc" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>m1l4alcea98pbp42214vsdg1z7z15nc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577969</id>
      <parentid>3577964</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3577969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4540" sha1="7p297le30qqks1umdo9q9tv5fq39njl" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>7p297le30qqks1umdo9q9tv5fq39njl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577971</id>
      <parentid>3577969</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3577971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="rfit43yw3ufmtbkd8u83u32dsuisft9" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>rfit43yw3ufmtbkd8u83u32dsuisft9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577974</id>
      <parentid>3577971</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3577974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="fc0ekwk3n0r7nlvp24br11el1mpun8b" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fc0ekwk3n0r7nlvp24br11el1mpun8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577977</id>
      <parentid>3577974</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3577977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6085" sha1="tqxz5xcfoux2u88h34pgvxwkrzaybfi" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tqxz5xcfoux2u88h34pgvxwkrzaybfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577979</id>
      <parentid>3577977</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3577979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6596" sha1="7q5oaesr34utgn336ff303o0ceqjihi" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>7q5oaesr34utgn336ff303o0ceqjihi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577981</id>
      <parentid>3577979</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */</comment>
      <origin>3577981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6762" sha1="dppw99uhz4njeyjtl6naagq668ctj19" xml:space="preserve">'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>dppw99uhz4njeyjtl6naagq668ctj19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577982</id>
      <parentid>3577981</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3577982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9178" sha1="246obl1k1amfuf742p2q3kglsvo65ql" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>246obl1k1amfuf742p2q3kglsvo65ql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577983</id>
      <parentid>3577982</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3577983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9226" sha1="88c6zxjk1t6enx6v227lphqtdrtu4ot" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>88c6zxjk1t6enx6v227lphqtdrtu4ot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577986</id>
      <parentid>3577983</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9250" sha1="heyagcjkt5roh461lyinxecxwh8aw6p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>heyagcjkt5roh461lyinxecxwh8aw6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577987</id>
      <parentid>3577986</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3577987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9280" sha1="7i41ocucef2o6f54n37z8bwbe3fnyuk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>7i41ocucef2o6f54n37z8bwbe3fnyuk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577989</id>
      <parentid>3577987</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3577989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9318" sha1="awcrv740tvsbklx4vxhz74b4lsdiuq7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>awcrv740tvsbklx4vxhz74b4lsdiuq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577991</id>
      <parentid>3577989</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9398" sha1="iuupzfgdq8wq6k92cwzbkqmu4lmlwnu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 12 058 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>iuupzfgdq8wq6k92cwzbkqmu4lmlwnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577993</id>
      <parentid>3577991</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9406" sha1="pf03v6gh2hryloxnqbv2y6o4pnb4nz3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>pf03v6gh2hryloxnqbv2y6o4pnb4nz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577995</id>
      <parentid>3577993</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9421" sha1="beixtth7qtm7iloa3xs9g0716ricoyg" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2137
 |пошта индексі           = 211587
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>beixtth7qtm7iloa3xs9g0716ricoyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577996</id>
      <parentid>3577995</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3577996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9437" sha1="5wlmcppuxs2fae28mikmdepg76rz06b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1514	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1773
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 170
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2137
 |пошта индексі           = 211587
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>5wlmcppuxs2fae28mikmdepg76rz06b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577997</id>
      <parentid>3577996</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3577997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9669" sha1="jhbgk0l5x2dfarl01hfa79j02ut392c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1514	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1773
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 170
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2137
 |пошта индексі           = 211587
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Дубровно, Дубровенский район, Витебская область, Беларусь 28.jpg|13 метрлік сағат мұнарасы

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>jhbgk0l5x2dfarl01hfa79j02ut392c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577998</id>
      <parentid>3577997</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:06:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3577998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9788" sha1="95vcq1kp7wpruhkpr12ldv113yrbyow" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1514	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1773
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 170
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2137
 |пошта индексі           = 211587
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Дубровно, Дубровенский район, Витебская область, Беларусь 28.jpg|13 метрлік сағат мұнарасы
Автомобильный мост 3271013.jpeg|Днепр арқылы өтетін автомобиль көпірі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>95vcq1kp7wpruhkpr12ldv113yrbyow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577999</id>
      <parentid>3577998</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3577999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9879" sha1="q7wh4ykvgonbk7g3zgn19bxj62a5yd6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1514	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1773
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 170
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2137
 |пошта индексі           = 211587
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Дубровно, Дубровенский район, Витебская область, Беларусь 28.jpg|13 метрлік сағат мұнарасы
Автомобильный мост 3271013.jpeg|Днепр арқылы өтетін автомобиль көпірі
Dubroŭna Sv. Mikalaja.JPG|Әулие Николай православие шіркеуі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>q7wh4ykvgonbk7g3zgn19bxj62a5yd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578000</id>
      <parentid>3577999</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T18:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3578000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9922" sha1="6ewa0q22s4arlpeur5z6urc2o894fiq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Дубровно
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Дуброўна}}
 |сурет                   = Автомобильный мост 3271004.jpeg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Dubroŭna, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Dubroŭna, Belarus.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =41 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Дубровенск ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1514	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1773
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 170
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6 909
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2137
 |пошта индексі           = 211587
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Дубровно''' ({{lang-be|Дуброўна}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Дубровенск ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Dubrovno/|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;
Дубровно халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 6 909 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kartami.ru/naselenie/dubrovno?ysclid=mnnfgv7evm367397794|title=Население Дубровно по состоянию на апрель 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Днепр өзенінің екі жағалауында, Задубровенка мен Свинка өзендерінің қосылуында, Оршадан 20 км, [[Витебск]]іден 90 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 30 км қашықтықта орналасқан. R22 Орша-Буда ұлттық тас жолы (М1 тас жолына дейін) Дубровно арқылы өтеді, ал Беларусьтің негізгі тас жолы М1 Брест-Мәскеу қаладан 8 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=66_Dubrovno|title=Города Беларуси/Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Дубровноның бос жері» — бұл 1393 жылғы шежіреде қала туралы алғашқы деректер. Бірақ 1514 жылдан бастап қана Дубровно туралы тарихи құжаттарда қала ретінде жазылған, бұл мәртебе ресми түрде 1773 жылы ғана алынған.

Қала Литва Ұлы Герцогтігіне (Глебовичтер отбасына тиесілі), кейінірек Польша-Литва Достастығына тиесілі болды. 1792 жылы Польшаның бөлінуі Дубровно мен оның айналасындағы жерлер Ресей мемлекетінің құрамына кіруіне әкелді. Сол кезде қала граф Потемкинге тиесілі болды, оның бастамасымен Дубровнода Ресейдегі алғашқы сағат зауыты және алтын және күміс өрім фабрикасы құрылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9252-Dubrovno.html|title=Белоруссия. Витебская область. Дубровенский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

1941 жылы Беларусьті басып алған нацистер қалада еврей геттосын құрды. Шамалы кезеңде шамамен 2000 адам қаза тапты. 1943 жылдың қазан айынан 1944 жылдың маусым айына дейін майдан шебі аудан арқылы өтті. Аудан 1944 жылдың 26 ​​маусымында 3-ші Беларусь майданының 31-ші және 11-ші гвардиялық армияларының әскерлерімен толығымен азат етілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-by-Dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қазіргі уақытта Дубровно аймақтың әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы болып табылады. Мұнда &quot;Дубровенский зығыр зауыты&quot; акционерлік қоғамы, «Дубровенский өнеркәсіптік кешені» КУПП, аймақтық кооперативтік қоғам және «Витебскагропродукт» жабық акционерлік қоғамының Багратионовское еншілес кәсіпорны орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-dubrovno.htm|title=Карта Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

Дубровнода екі орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт және музыка мектептері, мектеп-интернат, мектепке дейінгі мекемелер және ауыл шаруашылығын механикаландыруға арналған орта кәсіптік мектеп, мәдениет үйі және екі кітапхана бар.

== Көрнекі орындары ==
Дубровноның басты көрікті жері — 1809 жылы салынған бұрынғы монастырь. Монастырь қазіргі уақытта толық қалпына келтірілмегенімен, ғимарат жақсы сақталған. Қалада сонымен қатар екі шіркеуі бар. Біріншісі — 1809 жылы салынған Троица шіркеуі. Бұл шіркеу жақсы қалпына келтірілген және әлі күнге дейін пайдаланылуда. Троица шіркеуі — 19 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші, тарихи және мәдени қазына және Беларусьтегі көрікті жер. Дубровнодағы екінші шіркеу - қазіргі заманғы Әулие Николай шіркеуі.

Қалада 19 ғасырдың басында салынған бұрынғы мата фабрикасының қирандылары бар. Дубровнода сонымен қатар 19 ғасырдың екінші жартысында салынған әулие Борис пен Глебке арналған шағын православиелік капелла, 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы бірнеше тарихи ғимараттар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/dubr/dubrovno|title=Дубровно|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-6|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Дубровно, Дубровенский район, Витебская область, Беларусь 28.jpg|13 метрлік сағат мұнарасы
Автомобильный мост 3271013.jpeg|Днепр арқылы өтетін автомобиль көпірі
Dubroŭna Sv. Mikalaja.JPG|Әулие Николай православие шіркеуі
Dubroŭna Vulicy.JPG|Қала көшесі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6ewa0q22s4arlpeur5z6urc2o894fiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778373</id>
    <revision>
      <id>3577960</id>
      <timestamp>2026-04-06T17:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:National Film Registry logo vector.svg|right|thumb|National Film Registry логотипі]] '''АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі''' ({{lang-en|National Film Registry}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Конгресс кітапханасы]]нда сақтау үшін Фильмдерді сақтау жөніндегі ұлттық кеңес (NFPB) таңдап алған фильмдер тіз...</comment>
      <origin>3577960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8219" sha1="d2jbnq22u5sf6evugra9i98t3scxzr7" xml:space="preserve">[[Сурет:National Film Registry logo vector.svg|right|thumb|National Film Registry логотипі]]
'''АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі''' ({{lang-en|National Film Registry}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Конгресс кітапханасы]]нда сақтау үшін Фильмдерді сақтау жөніндегі ұлттық кеңес (NFPB) таңдап алған фильмдер тізімі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hinckle |first=Jessica |date=2021-12-21 |title=2021 National Film Registry Selections Reflect Diversity &amp; Challenge Stereotypes |url=https://www.comingsoon.net/movies/features/1205446-2021-national-film-registry-selections-reflect-diversity-challenge-stereotypes |website=ComingSoon.net |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119044515/https://www.comingsoon.net/movies/features/1205446-2021-national-film-registry-selections-reflect-diversity-challenge-stereotypes |archive-date= Jan 19, 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bahr |first=Sarah |date=2021-12-14 |title='Return of the Jedi' and 'The Fellowship of the Ring' Join National Film Registry |url=https://www.nytimes.com/2021/12/14/movies/return-of-the-jedi-fellowship-of-the-ring-national-film-registry.html |url-access=subscription |work=The New York Times |language=en-US |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201548/https://www.nytimes.com/2021/12/14/movies/return-of-the-jedi-fellowship-of-the-ring-national-film-registry.html |archive-date= Apr 9, 2023 }}&lt;/ref&gt; 

1988 жылы Тізілім құрылғаннан бері оған жыл сайын дауыс беру қорытындысы бойынша мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар әрі түсірілгеніне кемінде он жыл болған 25 фильм қосылып отырады. Тізілімге толық метражды және қысқа метражды көркем, деректі және анимациялық фильмдер, сондай-ақ әуесқойлық видеолар енгізілуі мүмкін. 

Тізімдегі ең ескі туынды — «[[Ньюарктық атлет]]» (1891), ал ең жаңасы — «[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]» (2014).

2026 жылдың қаңтарындағы мәлімет бойынша, тізілімде 925 фильм бар.
== Тарихы ==
1980-жылдары АҚШ-тағы [[Фрэнк Капра]] мен [[Мартин Скорсезе]] сияқты бірқатар танымал киногерлер мен сала өкілдері [[АҚШ Конгрессі|Конгрес]]тен классикалық фильмдерді сақтау туралы заң қабылдауға шақырды. Олар классикалық туындылардың коммерциялық мақсатта өзгертілуін (мысалы, кадр форматын өзгерту немесе теледидар үшін монтаждау) өнерге жасалған қиянат деп санады. Әсіресе, сол онжылдықта бастапқыда ақ-қара түсті болған фильмдерді бояу (колоризация) төңірегіндегі дау-дамайға жауап ретінде [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]ның мүшелері Роберт Дж. Мразек пен Сидни Р. Йейтс 1988 жылғы «Фильмдерді сақтау туралы ұлттық актіні» ұсынды. Бұл құжат Фильмдердің ұлттық тізілімін, оның мақсаты мен фильмдерді таңдау критерийлерін бекітті.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eagan |first=Daniel |page=x |title=America's Film Legacy: The Authoritative Guide to the Landmark Movies in the National Film Registry |url=https://books.google.com/books?id=FcioAwAAQBAJ&amp;pg=PR10 |date=2010 |publisher=Continuum |isbn=978-1-4411-1647-5 |location=New York |oclc=676697377}}&lt;/ref&gt;

Акт қабылданып, тізілімнің миссиясы кейіннен Конгрестің 1992, 1996, 2005, 2008 және 2016 жылдардағы заңдарымен қайта бекітілді.&lt;ref name=&quot;NFPASigned&quot;&gt;{{cite news|title=Reagan Signs Law on Film|work=The New York Times|date=September 28, 1988|url=https://www.nytimes.com/1988/09/28/movies/reagan-signs-law-on-film.html |url-access=subscription |access-date=July 22, 2009 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110501220705/https://www.nytimes.com/1988/09/28/movies/reagan-signs-law-on-film.html?sec=&amp;spon= |archive-date= May 1, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ActsCongress&quot;&gt;{{cite web|title=Legislative Authorization |publisher=National Film Preservation Board|url=https://www.loc.gov/film/filmabou.html |access-date=July 22, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829144823/http://www.loc.gov/film/filmabou.html |archive-date=August 29, 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PL110336&quot;&gt;{{cite web|title=Public Law 110–336—Oct. 2, 2008|publisher=United States Government Printing Office|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-110publ336/pdf/PLAW-110publ336.pdf|access-date=August 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505220937/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-110publ336/pdf/PLAW-110publ336.pdf|archive-date=May 5, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.congress.gov/bill/114th-congress/senate-bill/2893?q=%7B%22search%22:%5B%22Library+of+Congress+Sound+Recording+and+Film+Preservation+Programs+Reauthorization+Act%22%5D%7D&amp;r=1|title=S.2893 - 114th Congress (2015-2016): Library of Congress Sound Recording and Film Preservation Programs Reauthorization Act of 2016|last=Chuck|first=Grassley|date=July 29, 2016|website=Congress.gov |language=en|access-date=February 16, 2018}}&lt;/ref&gt; Тізілім де үлес қосатын Фильмдерді сақтау жөніндегі ұлттық кеңестің (NFPB) негізгі мақсаты — Американың кино мұрасын сақтау, қорғау және оның халыққа қолжетімділігін арттыру.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/about-this-program|title=About This Program - National Film Preservation Board|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; 1996 жылғы заң сонымен қатар NFPB-мен байланысты, бірақ жеке сектордан қаражат жинайтын коммерциялық емес «Фильмдерді сақтау жөніндегі ұлттық қорды» құрды.&lt;ref name=&quot;NFPFPrivate&quot;&gt;{{cite news|last=Fox|first=Michael|title=Running Around San Francisco for an Education|work=SF Weekly|url=http://www.sfweekly.com/2003-05-28/film/running-around-san-francisco-for-an-education/|date=May 28, 2003|access-date=July 30, 2009|archive-date=November 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015913/http://www.sfweekly.com/2003-05-28/film/running-around-san-francisco-for-an-education/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Тізімге енген фильмдер әдетте жылдың соңғы тоқсанында, көбіне желтоқсанның ортасында немесе аяғында жарияланады. Тек 2025 жылы АҚШ-тағы федералды үкіметтің жұмысы тоқтатылуына байланысты бұл мерзім сақталмады, сондықтан сол жылғы таңдалған фильмдер ресми түрде 2026 жылдың 29 қаңтарында жарияланды.

== Тізілім ==
{{main|:en:National_Film_Registry#Films}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Фильмдер тізімі]]
[[Санат:АҚШ кинематографы]]
[[Санат:Конгресс кітапханасы]]</text>
      <sha1>d2jbnq22u5sf6evugra9i98t3scxzr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:KexicKitty</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778374</id>
    <revision>
      <id>3577961</id>
      <timestamp>2026-04-06T17:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3577961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="oyf35eaj2ws0f5lcdqo45lm75nm7vhs" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KexicKitty}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 22:24, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>oyf35eaj2ws0f5lcdqo45lm75nm7vhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Камералық оркестр</title>
    <ns>1</ns>
    <id>778375</id>
    <revision>
      <id>3577965</id>
      <timestamp>2026-04-06T17:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <comment>/* Камералық оркестр */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3577965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="96h62onicqi9k48st4hmk0nr86rsc9d" xml:space="preserve">== Камералық оркестр ==

Камералық оркестр мен нотаның дыбыстық биіктігін өлшейтін құрал &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Камертон&quot; қай заманда екеуі бір зат болып қалған??? [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 22:32, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>96h62onicqi9k48st4hmk0nr86rsc9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моңғолия Халық республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778376</id>
    <redirect title="Моңғолия Халық Республикасы" />
    <revision>
      <id>3577976</id>
      <timestamp>2026-04-06T17:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Nurken [[Моңғолия Халық республикасы]] бетін [[Моңғолия Халық Республикасы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3577976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="svwmwf8gvkj6gg8bk7zjjf12ytgx32k" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Моңғолия Халық Республикасы]]</text>
      <sha1>svwmwf8gvkj6gg8bk7zjjf12ytgx32k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреа Гез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778377</id>
    <revision>
      <id>3577980</id>
      <timestamp>2026-04-06T17:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/152331191|Гез, Андреа]]» бетінен аударылып түзілді</comment>
      <origin>3577980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14326" sha1="r7ppg212pohe2gsb92rnz851r934a4h" xml:space="preserve">'''Андреа Миа Гез''' ({{Lang-en|Andrea Mia Ghez}}; [[16 маусым]] [[1965 жыл|1965]], [[Нью-Йорк]]) — американдық [[астроном]], бақылау астрофизикасы бойынша маман және [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2020). Философия ғылымдарының докторы (1992) және 1994 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының (АҚШ]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andrea Ghez Elected to National Academy of Sciences|url=http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|publisher=[[NASA]]|lang=en|accessdate=2004-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041101143941/http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|archivedate=2004-11-01}}&lt;/ref&gt; және Америка философиялық қоғамының (2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012|title=APS Member History|accessdate=2021-02-05|archivedate=2021-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012}}&lt;/ref&gt; мүшесі. Ол Макартур стипендиаты және Крафурд сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаян ==
Ол ирландиялық католик — Сюзен Гездің (қыз кезінде Гейтон, 1937 жылы туған) және еврей тектес [[Рим|Римде]] туған — Гилберт Гездің (1938—2015) отбасында дүниеге келген&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&amp;pid=175961762&amp;fhid=4157|title=Gilbert Ghez Obituary|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011124205/https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&amp;pid=175961762&amp;fhid=4157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20(web).pdf|title=Rivista «Hazman Veharaion — Il Tempo e l’Idea» (2019)|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216093631/http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20%28web%29.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916|title=Susanne Ghez: Oral History|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204073828/https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916}}&lt;/ref&gt;. Гилберт Гез және оның ата-анасы Элси Маркс пен Генри Гез де Кастельнуово нәсілдік заңдар қабылданғаннан кейін [[Италия|Италиядан]] қашып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс|соғыс жылдарын]] Нью-Йорк қаласында өткізді&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Балалық шағын Чикагода өткізді, онда әкесі Рузвельт университетінің бизнес мектебінде экономика профессоры, ал анасы [[Чикаго университеті|Чикаго университетіндегі]] Ренессанс қоғамы өнер мұражайының директоры және көрмелердің жетекшісі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez|title=CCS Bard: Susanne Ghez|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008232344/https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez|title=Gray Center for Arts and Inquiry|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200916213458/https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez}}&lt;/ref&gt; Ол бастапқыда математика мамандығы бойынша оқыды, бірақ кейін физикаға ауысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zeroing in on Black Holes|url=http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|author=Linda Copman|publisher=&quot;[[Обсерватория Кека|W. M. Keck Observatory]]&quot;|accessdate=2009-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726214531/http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|archivedate=2011-07-26|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1987 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтында]] физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] дәрежесін алды. 1992 жылы [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Changing Faces of Astronomy|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|publisher=&quot;[[Science]]&quot;|accessdate=2008-03-20|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316033904/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|archivedate=2008-03-16}}&lt;/ref&gt;. Қазір [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] физика және астрономия кафедрасының профессоры, онда 1994 жылдан бері жұмыс істейді. Ол [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі.

1998 жылдан бастап [[Райнхард Генцель]] мен Андреа Гез бастаған [[Астрофизика|астрофизиктердің]] екі тобы Жер атмосферасы енгізген бұрмалануларды жоятын технологияларды қолдана отырып, тәуелсіз зерттеулер жүргізіп, біздің галактиканың орталығында Күннен 4 миллион есе үлкен аса үлкен қара құрдым бар екенін дәлелдеді. Андреа Гез Гавайидегі Кек обсерваториясында, [[Райнхард Генцель|Рейнхард Гензель]] Еуропалық Оңтүстік обсерваториясында (ESO) және Чилидегі Ла Силла обсерваториясында бақылаулар жүргізді. Осы зерттеулері үшін оған «галактиканың орталығында аса үлкен ықшам нысанды ашқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығы берілді, [[Райнхард Генцель|Райнхард Гензель]] және [[Роджер Пенроуз|Роджер Пенроузбен]] бірге «қара құрдымдардың пайда болуы жалпы салыстырмалылықтың қажетті салдары екенін ашқаны үшін» сыйлық алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|accessdate=2020-10-06|work=NobelPrize.org|lang=en|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009135742/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary//}}&lt;/ref&gt;.

Жүзден астам рецензияланған еңбектердің авторы.

Күйеуі — Том Латуретт, «RAND» корпорациясының геологы және ғылыми қызметкері. Олардың екі ұлы бар — Эван (2001 жылы туған) және Майлз (2005 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx|title=UCLA astronomer Andrea Ghez named MacArthur Fellow|lang=en|date=2008-09-23|author=Stuart Wolpert|accessdate=2011-04-16|publisher=UCLA|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx}}&lt;/ref&gt;. Андреа Гез жүзуді ұнатады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html|title=Poster Project Biographies|accessdate=2017-09-01|archivedate=2008-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927020858/http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттар мен марапаттар ==
{{Div col|50em}}
* [[Энни Кэннон сыйлығы]] (1994)&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web|title=Annie J. Cannon Award in Astronomy |url=https://aas.org/grants/awards.php |publisher=[[American Astronomical Society]]|access-date=2008-03-20 |lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228125049/https://aas.org/grants/awards.php|archive-date=2008-02-28}}&lt;/ref&gt;
* [[Паккард стипендиясы]] (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Packard Fellows – Sorted by Award Year: 1996 |url=http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |publisher=[[University of Virginia]]|lang=en|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103125039/http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |archive-date=2007-11-03 }}&lt;/ref&gt;
* [[Слоун стипендиясы]] (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|title=UCLA Galactic Center Group / SELECTED HONORS &amp; AWARDS|url=http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|website=www.astro.ucla.edu|date=1995-2017|access-date=2021-10-04|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304023652/http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Ньютон Лэйси Пирс сыйлығы]] (1998)&lt;ref name=&quot;awards&quot; /&gt;
* {{нп5|Мария Гёпперт-Майер сыйлығы|||Maria Goeppert-Mayer Award}} (1999)&lt;ref&gt;[http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm Maria Goeppert Mayer Award] {{Wayback|url=http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm |date=20070205192424 }}, [[American Physical Society]]{{ref|en}}&lt;/ref&gt;
* ''20 Young Scientists to Watch'' қатарында «[[Discover (журнал, США)|Discover]]» (2000) журналы бойынша&lt;ref name=&quot;discover&quot;&gt;{{cite web|title=20 Young Scientists to Watch|url=http://discovermagazine.com/2000/oct/featwatch|publisher=&quot;Discover Magazine&quot;|lang=en|access-date=2008-03-06|archive-date=2020-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817050139/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/20-young-scientists-to-watch/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{нп5|Саклер сыйлығы|Сэклер сыйлығы|de|Sackler-Preis}} (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Honors and Awards received by IGPP/UCLA Faculty and Research Staff |url=http://www.igpp.ucla.edu/awards.php|lang=en|publisher=[[UCLA]]|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204221841/http://www.igpp.ucla.edu/awards.php |archive-date=2008-02-04 }}&lt;/ref&gt;
* {{нп5|Ааронсон сыйлығы|||Marc Aaronson Memorial Lectureship}} (2007)
* [[МакАртур сыйлығы]] (2008)&lt;ref&gt;{{cite web |title=UCLA astronomer Andrea Ghez named a 2008 MacArthur Fellow |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |publisher=[[UCLA]]|lang=en|access-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |archive-date=2008-09-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Крафорд сыйлығы]] (2012)&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Crafoord Prize in Mathematics 2012 and The Crafoord Prize in Astronomy 2012
|url=http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html
|lang=en
|publisher=[[Crafoord Prize]]
|access-date=2012-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227011055/http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html
|archive-date=2012-12-27
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
* [[Нобель сыйлығы]] (2020)
{{Div col end}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* {{Ресми сайт}}
* [https://web.archive.org/web/20080211223108/http://www.spotlight.ucla.edu/faculty/andrea-ghez_astro/ Андреа Гез] «UCLA Spotlight» сайтында {{In lang|en}}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=6199067060728714818&amp;q=uctv&amp;total=28&amp;start=20&amp;num=10&amp;so=0&amp;type=search&amp;plindex=3 UCLA факультетінің зерттеу дәрісі: Құс жолының орталығындағы қара құрдымның ашылуы] {{In lang|en}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>r7ppg212pohe2gsb92rnz851r934a4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577984</id>
      <parentid>3577980</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3577984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16437" sha1="j0l9cgo0mnw66qnybfuvyliydod5n66" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі                  = Андреа Гез
|Шынайы есімі       = {{lang-it|Andrea Mia Ghez}}
|Суреті           = Andrea_Ghez_(cropped1).jpg
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні        = 16.06.1965
|Туған жері       = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Азаматтығы          = {{USA}}
|Ғылыми аясы        = [[астрономия]], [[математика]], [[физика]]
|Жұмыс орны         = [[Калифорния университеті, Лос-Анджелес]]
| Альма-матер          = [[Калифорния технологиялық институты]] (1992)&lt;br&gt;
[[Массачусетс технологиялық институты]] (1987) &lt;br&gt;
[[Чикаго университетінің эксперименттік мектебі]]
|Ғылыми жетекші = Джералд Нойгебауэр
|Атақты шәкірттері   = 
|Несімен белгілі         = 
|Марапаттары     = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}-
{{!}} [[Макартур стипендиясы]] (2008)
{{!}}-
{{!}} [[Астрономия бойынша Энни Кэннон сыйлығы]] (1994)
{{!}}-
{{!}} [[Бейкер дәрісі]] (2016)
{{!}}-
{{!}} [[Мария Гепперт-Майер сыйлығы]] (1999)
{{!}}-
{{!}} [[Астрономия бойынша Краффорд сыйлығы]] (2012)
{{!}}-
{{!}} [[Физика бойынша Саклер сыйлығы]] (2004)
{{!}}-
{{!}} [[Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2020)
{{!}}-
{{!}} [[Свен Бергген сыйлығы]] (2017)
{{!}}-
{{!}} [[Ғылым және инженерия бойынша Паккард стипендиясы]] (1996)
{{!}}-
{{!}} [[Бейкер медалі]] (1994)
{{!}}-
{{!}} [[Пирс Ньютон Лэйси сыйлығы]] (1998)
{{!)}}
| Сайты                 = [http://www.astro.ucla.edu/~ghez/ astro.ucla.edu/~ghez/]
}}
'''Андреа Миа Гез''' ({{Lang-en|Andrea Mia Ghez}}; [[16 маусым]] [[1965 жыл|1965]], [[Нью-Йорк]]) — американдық [[астроном]], бақылау астрофизикасы бойынша маман және [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2020). Философия ғылымдарының докторы (1992) және 1994 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының (АҚШ]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andrea Ghez Elected to National Academy of Sciences|url=http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|publisher=[[NASA]]|lang=en|accessdate=2004-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041101143941/http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|archivedate=2004-11-01}}&lt;/ref&gt; және Америка философиялық қоғамының (2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012|title=APS Member History|accessdate=2021-02-05|archivedate=2021-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012}}&lt;/ref&gt; мүшесі. Ол Макартур стипендиаты және Крафурд сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаян ==
Ол ирландиялық католик — Сюзен Гездің (қыз кезінде Гейтон, 1937 жылы туған) және еврей тектес [[Рим|Римде]] туған — Гилберт Гездің (1938—2015) отбасында дүниеге келген&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&amp;pid=175961762&amp;fhid=4157|title=Gilbert Ghez Obituary|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011124205/https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&amp;pid=175961762&amp;fhid=4157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20(web).pdf|title=Rivista «Hazman Veharaion — Il Tempo e l’Idea» (2019)|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216093631/http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20%28web%29.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916|title=Susanne Ghez: Oral History|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204073828/https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916}}&lt;/ref&gt;. Гилберт Гез және оның ата-анасы Элси Маркс пен Генри Гез де Кастельнуово нәсілдік заңдар қабылданғаннан кейін [[Италия|Италиядан]] қашып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс|соғыс жылдарын]] Нью-Йорк қаласында өткізді&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Балалық шағын Чикагода өткізді, онда әкесі Рузвельт университетінің бизнес мектебінде экономика профессоры, ал анасы [[Чикаго университеті|Чикаго университетіндегі]] Ренессанс қоғамы өнер мұражайының директоры және көрмелердің жетекшісі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez|title=CCS Bard: Susanne Ghez|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008232344/https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez|title=Gray Center for Arts and Inquiry|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200916213458/https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez}}&lt;/ref&gt; Ол бастапқыда математика мамандығы бойынша оқыды, бірақ кейін физикаға ауысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zeroing in on Black Holes|url=http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|author=Linda Copman|publisher=&quot;[[Обсерватория Кека|W. M. Keck Observatory]]&quot;|accessdate=2009-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726214531/http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|archivedate=2011-07-26|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1987 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтында]] физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] дәрежесін алды. 1992 жылы [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Changing Faces of Astronomy|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|publisher=&quot;[[Science]]&quot;|accessdate=2008-03-20|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316033904/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|archivedate=2008-03-16}}&lt;/ref&gt;. Қазір [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] физика және астрономия кафедрасының профессоры, онда 1994 жылдан бері жұмыс істейді. Ол [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі.

1998 жылдан бастап [[Райнхард Генцель]] мен Андреа Гез бастаған [[Астрофизика|астрофизиктердің]] екі тобы Жер атмосферасы енгізген бұрмалануларды жоятын технологияларды қолдана отырып, тәуелсіз зерттеулер жүргізіп, біздің галактиканың орталығында Күннен 4 миллион есе үлкен аса үлкен қара құрдым бар екенін дәлелдеді. Андреа Гез Гавайидегі Кек обсерваториясында, [[Райнхард Генцель|Рейнхард Гензель]] Еуропалық Оңтүстік обсерваториясында (ESO) және Чилидегі Ла Силла обсерваториясында бақылаулар жүргізді. Осы зерттеулері үшін оған «галактиканың орталығында аса үлкен ықшам нысанды ашқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығы берілді, [[Райнхард Генцель|Райнхард Гензель]] және [[Роджер Пенроуз|Роджер Пенроузбен]] бірге «қара құрдымдардың пайда болуы жалпы салыстырмалылықтың қажетті салдары екенін ашқаны үшін» сыйлық алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|accessdate=2020-10-06|work=NobelPrize.org|lang=en|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009135742/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary//}}&lt;/ref&gt;.

Жүзден астам рецензияланған еңбектердің авторы.

Күйеуі — Том Латуретт, «RAND» корпорациясының геологы және ғылыми қызметкері. Олардың екі ұлы бар — Эван (2001 жылы туған) және Майлз (2005 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx|title=UCLA astronomer Andrea Ghez named MacArthur Fellow|lang=en|date=2008-09-23|author=Stuart Wolpert|accessdate=2011-04-16|publisher=UCLA|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx}}&lt;/ref&gt;. Андреа Гез жүзуді ұнатады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html|title=Poster Project Biographies|accessdate=2017-09-01|archivedate=2008-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927020858/http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттар мен марапаттар ==
{{Div col|50em}}
* [[Энни Кэннон сыйлығы]] (1994)&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web|title=Annie J. Cannon Award in Astronomy |url=https://aas.org/grants/awards.php |publisher=[[American Astronomical Society]]|access-date=2008-03-20 |lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228125049/https://aas.org/grants/awards.php|archive-date=2008-02-28}}&lt;/ref&gt;
* [[Паккард стипендиясы]] (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Packard Fellows – Sorted by Award Year: 1996 |url=http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |publisher=[[University of Virginia]]|lang=en|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103125039/http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |archive-date=2007-11-03 }}&lt;/ref&gt;
* [[Слоун стипендиясы]] (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|title=UCLA Galactic Center Group / SELECTED HONORS &amp; AWARDS|url=http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|website=www.astro.ucla.edu|date=1995-2017|access-date=2021-10-04|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304023652/http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Ньютон Лэйси Пирс сыйлығы]] (1998)&lt;ref name=&quot;awards&quot; /&gt;
* {{Аударылмаған 5|Мария Гёпперт-Майер сыйлығы|||Maria Goeppert-Mayer Award}} (1999)&lt;ref&gt;[http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm Maria Goeppert Mayer Award] {{Wayback|url=http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm |date=20070205192424 }}, [[American Physical Society]]{{ref|en}}&lt;/ref&gt;
* ''20 Young Scientists to Watch'' қатарында «[[Discover (журнал, США)|Discover]]» (2000) журналы бойынша&lt;ref name=&quot;discover&quot;&gt;{{cite web|title=20 Young Scientists to Watch|url=http://discovermagazine.com/2000/oct/featwatch|publisher=&quot;Discover Magazine&quot;|lang=en|access-date=2008-03-06|archive-date=2020-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817050139/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/20-young-scientists-to-watch/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Аударылмаған 5|Саклер сыйлығы|Сэклер сыйлығы|de|Sackler-Preis}} (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Honors and Awards received by IGPP/UCLA Faculty and Research Staff |url=http://www.igpp.ucla.edu/awards.php|lang=en|publisher=[[UCLA]]|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204221841/http://www.igpp.ucla.edu/awards.php |archive-date=2008-02-04 }}&lt;/ref&gt;
* {{Аударылмаған 5|Ааронсон сыйлығы|||Marc Aaronson Memorial Lectureship}} (2007)
* [[МакАртур сыйлығы]] (2008)&lt;ref&gt;{{cite web |title=UCLA astronomer Andrea Ghez named a 2008 MacArthur Fellow |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |publisher=[[UCLA]]|lang=en|access-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |archive-date=2008-09-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Крафорд сыйлығы]] (2012)&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Crafoord Prize in Mathematics 2012 and The Crafoord Prize in Astronomy 2012
|url=http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html
|lang=en
|publisher=[[Crafoord Prize]]
|access-date=2012-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227011055/http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html
|archive-date=2012-12-27
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
* [[Нобель сыйлығы]] (2020)
{{Div col end}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{Ресми сайт}}
* [https://web.archive.org/web/20080211223108/http://www.spotlight.ucla.edu/faculty/andrea-ghez_astro/ Андреа Гез] «UCLA Spotlight» сайтында {{In lang|en}}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=6199067060728714818&amp;q=uctv&amp;total=28&amp;start=20&amp;num=10&amp;so=0&amp;type=search&amp;plindex=3 UCLA факультетінің зерттеу дәрісі: Құс жолының орталығындағы қара құрдымның ашылуы] {{In lang|en}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>j0l9cgo0mnw66qnybfuvyliydod5n66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3577985</id>
      <parentid>3577984</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T17:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurkhan</username>
        <id>13652</id>
      </contributor>
      <origin>3577985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16445" sha1="i6vz9989fs2rdxqpffn1msfrra4gsan" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі                  = Андреа Гез
|Шынайы есімі       = {{lang-it|Andrea Mia Ghez}}
|Суреті           = Andrea_Ghez_(cropped1).jpg
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні        = 16.06.1965
|Туған жері       = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
|Азаматтығы          = {{USA}}
|Ғылыми аясы        = [[астрономия]], [[математика]], [[физика]]
|Жұмыс орны         = [[Калифорния университеті, Лос-Анджелес]]
| Альма-матер          = [[Калифорния технологиялық институты]] (1992)&lt;br&gt;
[[Массачусетс технологиялық институты]] (1987) &lt;br&gt;
[[Чикаго университетінің эксперименттік мектебі]]
|Ғылыми жетекші = Джералд Нойгебауэр
|Атақты шәкірттері   = 
|Несімен белгілі         = 
|Марапаттары     = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}-
{{!}} [[Макартур стипендиясы]] (2008)
{{!}}-
{{!}} [[Астрономия бойынша Энни Кэннон сыйлығы]] (1994)
{{!}}-
{{!}} [[Бейкер дәрісі]] (2016)
{{!}}-
{{!}} [[Мария Гепперт-Майер сыйлығы]] (1999)
{{!}}-
{{!}} [[Астрономия бойынша Краффорд сыйлығы]] (2012)
{{!}}-
{{!}} [[Физика бойынша Саклер сыйлығы]] (2004)
{{!}}-
{{!}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2020)
{{!}}-
{{!}} [[Свен Бергген сыйлығы]] (2017)
{{!}}-
{{!}} [[Ғылым және инженерия бойынша Паккард стипендиясы]] (1996)
{{!}}-
{{!}} [[Бейкер медалі]] (1994)
{{!}}-
{{!}} [[Пирс Ньютон Лэйси сыйлығы]] (1998)
{{!)}}
| Сайты                 = [http://www.astro.ucla.edu/~ghez/ astro.ucla.edu/~ghez/]
}}
'''Андреа Миа Гез''' ({{Lang-en|Andrea Mia Ghez}}; [[16 маусым]] [[1965 жыл|1965]], [[Нью-Йорк]]) — американдық [[астроном]], бақылау астрофизикасы бойынша маман және [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2020). Философия ғылымдарының докторы (1992) және 1994 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының (АҚШ]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Andrea Ghez Elected to National Academy of Sciences|url=http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|publisher=[[NASA]]|lang=en|accessdate=2004-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041101143941/http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|archivedate=2004-11-01}}&lt;/ref&gt; және Америка философиялық қоғамының (2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012|title=APS Member History|accessdate=2021-02-05|archivedate=2021-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012}}&lt;/ref&gt; мүшесі. Ол Макартур стипендиаты және Крафурд сыйлығының лауреаты.

== Өмірбаян ==
Ол ирландиялық католик — Сюзен Гездің (қыз кезінде Гейтон, 1937 жылы туған) және еврей тектес [[Рим|Римде]] туған — Гилберт Гездің (1938—2015) отбасында дүниеге келген&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&amp;pid=175961762&amp;fhid=4157|title=Gilbert Ghez Obituary|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011124205/https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&amp;pid=175961762&amp;fhid=4157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20(web).pdf|title=Rivista «Hazman Veharaion — Il Tempo e l’Idea» (2019)|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216093631/http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20%28web%29.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916|title=Susanne Ghez: Oral History|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204073828/https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916}}&lt;/ref&gt;. Гилберт Гез және оның ата-анасы Элси Маркс пен Генри Гез де Кастельнуово нәсілдік заңдар қабылданғаннан кейін [[Италия|Италиядан]] қашып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс|соғыс жылдарын]] Нью-Йорк қаласында өткізді&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

Балалық шағын Чикагода өткізді, онда әкесі Рузвельт университетінің бизнес мектебінде экономика профессоры, ал анасы [[Чикаго университеті|Чикаго университетіндегі]] Ренессанс қоғамы өнер мұражайының директоры және көрмелердің жетекшісі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez|title=CCS Bard: Susanne Ghez|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008232344/https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez|title=Gray Center for Arts and Inquiry|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200916213458/https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez}}&lt;/ref&gt; Ол бастапқыда математика мамандығы бойынша оқыды, бірақ кейін физикаға ауысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zeroing in on Black Holes|url=http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|author=Linda Copman|publisher=&quot;[[Обсерватория Кека|W. M. Keck Observatory]]&quot;|accessdate=2009-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726214531/http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|archivedate=2011-07-26|lang=en}}&lt;/ref&gt;. 1987 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтында]] физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] дәрежесін алды. 1992 жылы [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Changing Faces of Astronomy|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|publisher=&quot;[[Science]]&quot;|accessdate=2008-03-20|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316033904/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|archivedate=2008-03-16}}&lt;/ref&gt;. Қазір [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] физика және астрономия кафедрасының профессоры, онда 1994 жылдан бері жұмыс істейді. Ол [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі.

1998 жылдан бастап [[Райнхард Генцель]] мен Андреа Гез бастаған [[Астрофизика|астрофизиктердің]] екі тобы Жер атмосферасы енгізген бұрмалануларды жоятын технологияларды қолдана отырып, тәуелсіз зерттеулер жүргізіп, біздің галактиканың орталығында Күннен 4 миллион есе үлкен аса үлкен қара құрдым бар екенін дәлелдеді. Андреа Гез Гавайидегі Кек обсерваториясында, [[Райнхард Генцель|Рейнхард Гензель]] Еуропалық Оңтүстік обсерваториясында (ESO) және Чилидегі Ла Силла обсерваториясында бақылаулар жүргізді. Осы зерттеулері үшін оған «галактиканың орталығында аса үлкен ықшам нысанды ашқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығы берілді, [[Райнхард Генцель|Райнхард Гензель]] және [[Роджер Пенроуз|Роджер Пенроузбен]] бірге «қара құрдымдардың пайда болуы жалпы салыстырмалылықтың қажетті салдары екенін ашқаны үшін» сыйлық алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|accessdate=2020-10-06|work=NobelPrize.org|lang=en|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009135742/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary//}}&lt;/ref&gt;.

Жүзден астам рецензияланған еңбектердің авторы.

Күйеуі — Том Латуретт, «RAND» корпорациясының геологы және ғылыми қызметкері. Олардың екі ұлы бар — Эван (2001 жылы туған) және Майлз (2005 жылы туған)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx|title=UCLA astronomer Andrea Ghez named MacArthur Fellow|lang=en|date=2008-09-23|author=Stuart Wolpert|accessdate=2011-04-16|publisher=UCLA|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx}}&lt;/ref&gt;. Андреа Гез жүзуді ұнатады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html|title=Poster Project Biographies|accessdate=2017-09-01|archivedate=2008-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927020858/http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттар мен марапаттар ==
{{Div col|50em}}
* [[Энни Кэннон сыйлығы]] (1994)&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{cite web|title=Annie J. Cannon Award in Astronomy |url=https://aas.org/grants/awards.php |publisher=[[American Astronomical Society]]|access-date=2008-03-20 |lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228125049/https://aas.org/grants/awards.php|archive-date=2008-02-28}}&lt;/ref&gt;
* [[Паккард стипендиясы]] (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Packard Fellows – Sorted by Award Year: 1996 |url=http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |publisher=[[University of Virginia]]|lang=en|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103125039/http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |archive-date=2007-11-03 }}&lt;/ref&gt;
* [[Слоун стипендиясы]] (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|title=UCLA Galactic Center Group / SELECTED HONORS &amp; AWARDS|url=http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|website=www.astro.ucla.edu|date=1995-2017|access-date=2021-10-04|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304023652/http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Ньютон Лэйси Пирс сыйлығы]] (1998)&lt;ref name=&quot;awards&quot; /&gt;
* {{Аударылмаған 5|Мария Гёпперт-Майер сыйлығы|||Maria Goeppert-Mayer Award}} (1999)&lt;ref&gt;[http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm Maria Goeppert Mayer Award] {{Wayback|url=http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm |date=20070205192424 }}, [[American Physical Society]]{{ref|en}}&lt;/ref&gt;
* ''20 Young Scientists to Watch'' қатарында «[[Discover (журнал, США)|Discover]]» (2000) журналы бойынша&lt;ref name=&quot;discover&quot;&gt;{{cite web|title=20 Young Scientists to Watch|url=http://discovermagazine.com/2000/oct/featwatch|publisher=&quot;Discover Magazine&quot;|lang=en|access-date=2008-03-06|archive-date=2020-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817050139/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/20-young-scientists-to-watch/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Аударылмаған 5|Саклер сыйлығы|Сэклер сыйлығы|de|Sackler-Preis}} (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Honors and Awards received by IGPP/UCLA Faculty and Research Staff |url=http://www.igpp.ucla.edu/awards.php|lang=en|publisher=[[UCLA]]|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204221841/http://www.igpp.ucla.edu/awards.php |archive-date=2008-02-04 }}&lt;/ref&gt;
* {{Аударылмаған 5|Ааронсон сыйлығы|||Marc Aaronson Memorial Lectureship}} (2007)
* [[МакАртур сыйлығы]] (2008)&lt;ref&gt;{{cite web |title=UCLA astronomer Andrea Ghez named a 2008 MacArthur Fellow |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |publisher=[[UCLA]]|lang=en|access-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |archive-date=2008-09-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Крафорд сыйлығы]] (2012)&lt;ref&gt;{{cite web
|title=The Crafoord Prize in Mathematics 2012 and The Crafoord Prize in Astronomy 2012
|url=http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html
|lang=en
|publisher=[[Crafoord Prize]]
|access-date=2012-01-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227011055/http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html
|archive-date=2012-12-27
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
* [[Нобель сыйлығы]] (2020)
{{Div col end}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{Ресми сайт}}
* [https://web.archive.org/web/20080211223108/http://www.spotlight.ucla.edu/faculty/andrea-ghez_astro/ Андреа Гез] «UCLA Spotlight» сайтында {{In lang|en}}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=6199067060728714818&amp;q=uctv&amp;total=28&amp;start=20&amp;num=10&amp;so=0&amp;type=search&amp;plindex=3 UCLA факультетінің зерттеу дәрісі: Құс жолының орталығындағы қара құрдымның ашылуы] {{In lang|en}}
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>i6vz9989fs2rdxqpffn1msfrra4gsan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:YusufKvz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778378</id>
    <revision>
      <id>3577988</id>
      <timestamp>2026-04-06T17:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3577988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="iqcn0mi10tis1vneohjaw3iupj3dfmr" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=YusufKvz}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 22:56, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>iqcn0mi10tis1vneohjaw3iupj3dfmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-04-07</title>
    <ns>10</ns>
    <id>778379</id>
    <revision>
      <id>3577994</id>
      <timestamp>2026-04-06T18:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-04-07|POTD 2026-04-07]]: filename only</comment>
      <origin>3577994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="l487ki8domekyjxyxhu0p2c5qvpr4jo" xml:space="preserve">Heilbronn - Böckingen - Ziegeleipark - Ziegeleisee - Ansicht von Osten im Frühling (2.2, mit Schwan).jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l487ki8domekyjxyxhu0p2c5qvpr4jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Максим Гор</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778380</id>
    <revision>
      <id>3578003</id>
      <timestamp>2026-04-06T18:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="n1y6nitdpud8oepxyki8b460xxyzm0e" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Максим Гор}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 23:19, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>n1y6nitdpud8oepxyki8b460xxyzm0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Mirinfo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778381</id>
    <revision>
      <id>3578005</id>
      <timestamp>2026-04-06T18:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="hrbd20zdylau9irb9zb3nw38jgia07f" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Mirinfo}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 23:40, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)</text>
      <sha1>hrbd20zdylau9irb9zb3nw38jgia07f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:RamsesVII</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778382</id>
    <revision>
      <id>3578029</id>
      <timestamp>2026-04-06T21:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="j5qfbytb4kkd3jwl56xepi5f73cejlz" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=RamsesVII}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 02:31, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>j5qfbytb4kkd3jwl56xepi5f73cejlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ReportMonster</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778383</id>
    <revision>
      <id>3578032</id>
      <timestamp>2026-04-07T00:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="d6b8w2x1a8r42nxdqlb6vgscoruxoo8" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ReportMonster}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 05:27, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>d6b8w2x1a8r42nxdqlb6vgscoruxoo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows Server 2003 Build 2410</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778384</id>
    <revision>
      <id>3578033</id>
      <timestamp>2026-04-07T01:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows Server 2003 Build 2410 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет =  |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] Windows...</comment>
      <origin>3578033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5828" sha1="3v3ukj2d744fxmzdx4nhxzzxt1lcv1x" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows Server 2003 Build 2410
|жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]]
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2410.1.main.001208-1937
|ревизия = 1
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Server&lt;br&gt;Advanced Server&lt;br&gt;Datacenter Server
|Құрастырылған_күні = 2000.12.08
|Мерзімі біту уақыты = 2001.06.06
|продукт кілті = F6PGG-4YYDJ-3FF3T-R328P-3BXTG
}}
'''Windows Server 2003 Build 2410''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте тесттік бета нұсқаларының бірі болып саналатын құрастыру нұсқасы. Бұл нұсқа ресми түрде соңғы шығарылым емес және негізінен ішкі тестілеу немесе әзірлеушілерге арналған.

Windows Server 2003 — серверлік операциялық жүйе, алғаш рет [[2003 жыл]]ғы [[24 сәуір]]де ресми түрде жарияланған.&lt;ref&gt;Microsoft деректері&lt;/ref&gt; Ол [[Windows XP]] жүйесінің негізінде жасалған және алдыңғы [[Windows 2000 Server]] нұсқасының ізбасары болып табылады.&lt;ref&gt;Уикипедия деректері&lt;/ref&gt;

Windows Server 2003 Build 2410 — осы жүйенің әзірлеу кезеңіндегі аралық нұсқалардың бірі. Мұндай құрастырулар көбіне жаңа функцияларды сынау, жүйенің тұрақтылығын тексеру, әзірлеушілерге арналған алдын ала нұсқалар

үшін пайдаланылады.

== Жаңа мүмкіндіктер мен өзгерістер ==
* Орнату (Setup) жаңартылып, серверлік нұсқаларға арналған жаңа жарнамалық экрандар (billboards) қосылды  
* «Қоқыс жәшігі» (Recycle Bin) белгішесі жаңартылды (екі жағында тұтқалары бар)  
* Simple Start мәзірінің классикалық нұсқасы қосылды (бірақ әдепкісі — Classic Start Menu)  
* [[Windows Media Player]] 8.0 нұсқасына дейін жаңартылды  
* Sample Test Visual Style тақырыбы қосылды (әдепкісі — Windows Classic)  
* VESA BIOS кеңейтімдерін қолдау енгізілді (VBE үйлесімді видеокарталар үшін жоғары түстерді драйверсіз қолдануға мүмкіндік береді)  
* Command-line жүйелік ақпарат құралы '''SystemInfo.exe''' алғаш рет осы серверлік build-та пайда болды  
* Microsoft Script Debugger жойылды  
* MAC Bridge желілік протоколының стегі алынып тасталды  
* Клиенттік нұсқалармен сәйкестендірілген bugcheck (қате кодтары) жаңартулары енгізілді  

=== Windows Product Activation ===
Бұл build-та [[Windows Product Activation]] жүйесі бар. Оны келесі команда арқылы ашуға болады:  
 C:\Windows\System32\oobe\msoobe.exe /a

Алайда, бірінші беттен кейін жүйе бірден Windows белсендірілгенін (activated) көрсетеді. 
 
OOBE (Out-of-Box Experience) толық іске қосылмайды, тек активация механизмін қамтамасыз ету үшін қолданылады.

=== Start Page ===
Бұл нұсқа басқа Whistler құрастыруларынан ерекшеленеді, себебі мұнда толық жұмыс істейтін '''Start Page''' бар.

Start батырмасын басқанда — Start Page ашылады.&lt;br&gt;
Қалыпты Start мәзірін ашу үшін — '''Shift''' пернесін ұстап тұрып басу керек.&lt;br&gt;
Start Page қосу үшін төмендегі registry файлын жасау қажет:&lt;ref&gt;BetaWiki.com — Windows Server 2003 Build 2410&lt;/ref&gt;
 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer] &quot;FaultID&quot;=dword:00000065
 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer\StartPage\Normal\W32Control1]
&lt;ref name=&quot;WINDOWS SERVER 2003 BUILD 2401 REGISTRY EDITOR&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://x.com/thebookisclosed/status/1312490804674322432
 |title = Windows Registry Editor Version 5.00
 |website = x.com
 |access-date = 4.10.2020
}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
Windows Server 2003 бастапқыда «.NET Server» атауымен әзірленді. Әзірлеу барысында көптеген build-нұсқалар шығарылып, олардың ішінде Windows Server 2003 Build 2401 сияқты құрастырулар да болды.

Жүйе [[2003 жыл]]ы RTM (Release to Manufacturing) кезеңіне жетіп, толық нұсқасы шығарылды.&lt;ref&gt;Microsoft, 2003&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;VirtualBox 2.0.6 (x64) қолданбасымен тексеру арқылы 2026 02-18&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3v3ukj2d744fxmzdx4nhxzzxt1lcv1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578034</id>
      <parentid>3578033</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T01:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жаңа мүмкіндіктер мен өзгерістер */</comment>
      <origin>3578034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5836" sha1="en96oc09ouwgcwvvbq3634rkz8eb4n3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows Server 2003 Build 2410
|жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]]
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2410.1.main.001208-1937
|ревизия = 1
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Server&lt;br&gt;Advanced Server&lt;br&gt;Datacenter Server
|Құрастырылған_күні = 2000.12.08
|Мерзімі біту уақыты = 2001.06.06
|продукт кілті = F6PGG-4YYDJ-3FF3T-R328P-3BXTG
}}
'''Windows Server 2003 Build 2410''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте тесттік бета нұсқаларының бірі болып саналатын құрастыру нұсқасы. Бұл нұсқа ресми түрде соңғы шығарылым емес және негізінен ішкі тестілеу немесе әзірлеушілерге арналған.

Windows Server 2003 — серверлік операциялық жүйе, алғаш рет [[2003 жыл]]ғы [[24 сәуір]]де ресми түрде жарияланған.&lt;ref&gt;Microsoft деректері&lt;/ref&gt; Ол [[Windows XP]] жүйесінің негізінде жасалған және алдыңғы [[Windows 2000 Server]] нұсқасының ізбасары болып табылады.&lt;ref&gt;Уикипедия деректері&lt;/ref&gt;

Windows Server 2003 Build 2410 — осы жүйенің әзірлеу кезеңіндегі аралық нұсқалардың бірі. Мұндай құрастырулар көбіне жаңа функцияларды сынау, жүйенің тұрақтылығын тексеру, әзірлеушілерге арналған алдын ала нұсқалар

үшін пайдаланылады.

== Жаңа мүмкіндіктер мен өзгерістер ==
Орнату (Setup) жаңартылып, серверлік нұсқаларға арналған жаңа жарнамалық экрандар (billboards) қосылды.&lt;br&gt;
«Қоқыс жәшігі» (Recycle Bin) белгішесі жаңартылды (екі жағында тұтқалары бар)  &lt;br&gt;
Simple Start мәзірінің классикалық нұсқасы қосылды (бірақ әдепкісі — Classic Start Menu)  &lt;br&gt;
[[Windows Media Player]] 8.0 нұсқасына дейін жаңартылды  
Sample Test Visual Style тақырыбы қосылды (әдепкісі — Windows Classic)  &lt;br&gt;
VESA BIOS кеңейтімдерін қолдау енгізілді (VBE үйлесімді видеокарталар үшін жоғары түстерді драйверсіз қолдануға мүмкіндік береді)&lt;br&gt;
Command-line жүйелік ақпарат құралы '''SystemInfo.exe''' алғаш рет осы серверлік нұсқада пайда болды &lt;br&gt;
Microsoft Script Debugger жойылды  &lt;br&gt;
MAC Bridge желілік протоколының стегі алынып тасталды  
Клиенттік нұсқалармен сәйкестендірілген bugcheck (қате кодтары) жаңартулары енгізілді.

=== Windows Product Activation ===
Бұл build-та [[Windows Product Activation]] жүйесі бар. Оны келесі команда арқылы ашуға болады:  
 C:\Windows\System32\oobe\msoobe.exe /a

Алайда, бірінші беттен кейін жүйе бірден Windows белсендірілгенін (activated) көрсетеді. 
 
OOBE (Out-of-Box Experience) толық іске қосылмайды, тек активация механизмін қамтамасыз ету үшін қолданылады.

=== Start Page ===
Бұл нұсқа басқа Whistler құрастыруларынан ерекшеленеді, себебі мұнда толық жұмыс істейтін '''Start Page''' бар.

Start батырмасын басқанда — Start Page ашылады.&lt;br&gt;
Қалыпты Start мәзірін ашу үшін — '''Shift''' пернесін ұстап тұрып басу керек.&lt;br&gt;
Start Page қосу үшін төмендегі registry файлын жасау қажет:&lt;ref&gt;BetaWiki.com — Windows Server 2003 Build 2410&lt;/ref&gt;
 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer] &quot;FaultID&quot;=dword:00000065
 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer\StartPage\Normal\W32Control1]
&lt;ref name=&quot;WINDOWS SERVER 2003 BUILD 2401 REGISTRY EDITOR&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://x.com/thebookisclosed/status/1312490804674322432
 |title = Windows Registry Editor Version 5.00
 |website = x.com
 |access-date = 4.10.2020
}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Windows Server 2003 бастапқыда «.NET Server» атауымен әзірленді. Әзірлеу барысында көптеген build-нұсқалар шығарылып, олардың ішінде Windows Server 2003 Build 2401 сияқты құрастырулар да болды.

Жүйе [[2003 жыл]]ы RTM (Release to Manufacturing) кезеңіне жетіп, толық нұсқасы шығарылды.&lt;ref&gt;Microsoft, 2003&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;VirtualBox 2.0.6 (x64) қолданбасымен тексеру арқылы 2026 02-18&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>en96oc09ouwgcwvvbq3634rkz8eb4n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578036</id>
      <parentid>3578034</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T01:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Windows Server 2003 нұсқалары|Windows Server 2003 нұсқалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5891" sha1="mx8w2ppsw8c5u450cfw5hxwmyadjzyn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Windows құрастыру инфобоксы
|атауы = Windows Server 2003 Build 2410
|жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]]
|сурет = 
|құрылым_тагы = Whistler
|windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]]
|құрастыру_нұсқасы = 5.1.2410.1.main.001208-1937
|ревизия = 1
|жүйе_тармағы = Windows NT 5.1
|архитектура = x86
|sku = Server&lt;br&gt;Advanced Server&lt;br&gt;Datacenter Server
|Құрастырылған_күні = 2000.12.08
|Мерзімі біту уақыты = 2001.06.06
|продукт кілті = F6PGG-4YYDJ-3FF3T-R328P-3BXTG
}}
'''Windows Server 2003 Build 2410''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте тесттік бета нұсқаларының бірі болып саналатын құрастыру нұсқасы. Бұл нұсқа ресми түрде соңғы шығарылым емес және негізінен ішкі тестілеу немесе әзірлеушілерге арналған.

Windows Server 2003 — серверлік операциялық жүйе, алғаш рет [[2003 жыл]]ғы [[24 сәуір]]де ресми түрде жарияланған.&lt;ref&gt;Microsoft деректері&lt;/ref&gt; Ол [[Windows XP]] жүйесінің негізінде жасалған және алдыңғы [[Windows 2000 Server]] нұсқасының ізбасары болып табылады.&lt;ref&gt;Уикипедия деректері&lt;/ref&gt;

Windows Server 2003 Build 2410 — осы жүйенің әзірлеу кезеңіндегі аралық нұсқалардың бірі. Мұндай құрастырулар көбіне жаңа функцияларды сынау, жүйенің тұрақтылығын тексеру, әзірлеушілерге арналған алдын ала нұсқалар

үшін пайдаланылады.

== Жаңа мүмкіндіктер мен өзгерістер ==
Орнату (Setup) жаңартылып, серверлік нұсқаларға арналған жаңа жарнамалық экрандар (billboards) қосылды.&lt;br&gt;
«Қоқыс жәшігі» (Recycle Bin) белгішесі жаңартылды (екі жағында тұтқалары бар)  &lt;br&gt;
Simple Start мәзірінің классикалық нұсқасы қосылды (бірақ әдепкісі — Classic Start Menu)  &lt;br&gt;
[[Windows Media Player]] 8.0 нұсқасына дейін жаңартылды  
Sample Test Visual Style тақырыбы қосылды (әдепкісі — Windows Classic)  &lt;br&gt;
VESA BIOS кеңейтімдерін қолдау енгізілді (VBE үйлесімді видеокарталар үшін жоғары түстерді драйверсіз қолдануға мүмкіндік береді)&lt;br&gt;
Command-line жүйелік ақпарат құралы '''SystemInfo.exe''' алғаш рет осы серверлік нұсқада пайда болды &lt;br&gt;
Microsoft Script Debugger жойылды  &lt;br&gt;
MAC Bridge желілік протоколының стегі алынып тасталды  
Клиенттік нұсқалармен сәйкестендірілген bugcheck (қате кодтары) жаңартулары енгізілді.

=== Windows Product Activation ===
Бұл build-та [[Windows Product Activation]] жүйесі бар. Оны келесі команда арқылы ашуға болады:  
 C:\Windows\System32\oobe\msoobe.exe /a

Алайда, бірінші беттен кейін жүйе бірден Windows белсендірілгенін (activated) көрсетеді. 
 
OOBE (Out-of-Box Experience) толық іске қосылмайды, тек активация механизмін қамтамасыз ету үшін қолданылады.

=== Start Page ===
Бұл нұсқа басқа Whistler құрастыруларынан ерекшеленеді, себебі мұнда толық жұмыс істейтін '''Start Page''' бар.

Start батырмасын басқанда — Start Page ашылады.&lt;br&gt;
Қалыпты Start мәзірін ашу үшін — '''Shift''' пернесін ұстап тұрып басу керек.&lt;br&gt;
Start Page қосу үшін төмендегі registry файлын жасау қажет:&lt;ref&gt;BetaWiki.com — Windows Server 2003 Build 2410&lt;/ref&gt;
 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer] &quot;FaultID&quot;=dword:00000065
 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer\StartPage\Normal\W32Control1]
&lt;ref name=&quot;WINDOWS SERVER 2003 BUILD 2401 REGISTRY EDITOR&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://x.com/thebookisclosed/status/1312490804674322432
 |title = Windows Registry Editor Version 5.00
 |website = x.com
 |access-date = 4.10.2020
}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Windows Server 2003 бастапқыда «.NET Server» атауымен әзірленді. Әзірлеу барысында көптеген build-нұсқалар шығарылып, олардың ішінде Windows Server 2003 Build 2401 сияқты құрастырулар да болды.

Жүйе [[2003 жыл]]ы RTM (Release to Manufacturing) кезеңіне жетіп, толық нұсқасы шығарылды.&lt;ref&gt;Microsoft, 2003&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;VirtualBox 2.0.6 (x64) қолданбасымен тексеру арқылы 2026 02-18&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{дереккөздер}}

[[Санат:Windows Server 2003 нұсқалары]]</text>
      <sha1>mx8w2ppsw8c5u450cfw5hxwmyadjzyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:MilleniumX01</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778385</id>
    <revision>
      <id>3578037</id>
      <timestamp>2026-04-07T01:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="mhk0i6okxkssluv32cwjgr7u0d0hew0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MilleniumX01}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 06:17, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>mhk0i6okxkssluv32cwjgr7u0d0hew0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аэроакустика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778387</id>
    <revision>
      <id>3578052</id>
      <timestamp>2026-04-07T04:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жомарт Ж</username>
        <id>176353</id>
      </contributor>
      <comment>Черновиктен негізгі мақала кеңістігіне көшірілді</comment>
      <origin>3578052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6787" sha1="m4j6ff7a80nv79z0l7lncya71n3op4t" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
'''Аэроакустика''' — ауа ағыны әсерінен пайда болатын дыбысты және оның таралуын зерттейтін акустиканың қолданбалы саласы.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt; Бұл бағытта турбулентті ағындардан, аэродинамикалық кедергіден, қанаттардан, бұрандалардан, реактивтік ағындардан және басқа да қозғалмалы аэродинамикалық жүйелерден туындайтын шу құбылыстары қарастырылады.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;

[[File:Double Diaphragm Aeroacoustics.png|thumb|right|250px|Құбырдағы қос диафрагма ағынының аэроакустикасы: RANS модельдеуі мен тәжірибелік жиілік спектрлерін салыстыру]]

== Жалпы сипаттамасы ==
Аэроакустика дыбыстың ауа қозғалысымен байланысын зерттейді. Бұл салада дыбыс көзі ретінде ағынның тұрақсыздығы, турбуленттілік, қысымның ауытқуы және қатты денелермен өзара әрекеттесуі қарастырылады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SciDirectOverview&quot; /&gt; Аэроакустика әсіресе ұшақ, тікұшақ, жел қозғалтқышы, желдеткіш, компрессор және басқа техникалық жүйелер шығаратын шуды талдауда маңызды орын алады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;

== Тарихы ==
Аэроакустиканың дербес ғылыми бағыт ретінде қалыптасуы Джеймс Лайтхиллдің еңбектерімен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt; Кейін бұл бағыт реактивті қозғалтқыштар, авиациялық жүйелер және аэродинамикалық шу көздерін азайту зерттеулерінде кеңінен дамыды.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot; /&gt;

== Негізгі зерттеу нысандары ==
Аэроакустикада мынадай құбылыстар мен жүйелер зерттеледі:
* реактивті ағындардың шуы;
* ұшақ қанаты мен қону тетіктерінен шығатын шу;
* әуе бұрандалары мен роторлық жүйелердің шуы;
* желдеткіштер мен компрессорлардың шуы;
* турбулентті ағындардағы дыбыс генерациясы;
* соққы толқындарына байланысты акустикалық құбылыстар.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot; /&gt;

== Негізгі ұғымдары ==
Аэроакустикада жиі қолданылатын ұғымдарға:
* аэродинамикалық шу;
* турбуленттілік;
* акустикалық аналогия;
* дыбыс көзі;
* акустикалық сәулелену;
* шекаралық қабат;
* ағын тұрақсыздығы жатады.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot; /&gt;

== Зерттеу әдістері ==
Аэроакустикада теориялық, эксперименттік және сандық әдістер бірге қолданылады. Сандық модельдеу әдістері аэродинамикалық шуды түсіну үшін кеңінен пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt; Эксперименттік зерттеулерде жел арнасы, шу өлшеу жүйелері, микрофон массивтері және ағынды визуализациялау тәсілдері қолданылады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BookLowMach&quot; /&gt;

== Қолданылуы ==
Аэроакустика авиацияда, аэроғарыш техникасында, көлік жүйелерінде және өнеркәсіптік құрылғыларда шуды азайту мақсатында қолданылады. Бұл сала әуежай маңындағы шу ластануын бағалауда, ұшақтың сыртқы шуы мен кабиналық акустикасын зерттеуде, сондай-ақ жел энергетикасы мен турбомашиналардың дыбыстық сипаттамаларын жақсартуда маңызды.&lt;ref name=&quot;SciDirectOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;

== Есептеу аэроакустикасы ==
Есептеу аэроакустикасы (computational aeroacoustics) аэроакустикалық құбылыстарды сандық модельдеу әдістері арқылы зерттейтін бағыт болып табылады. Бұл сала аэродинамикалық шудың көздерін, таралуын және күрделі геометриялары бар нақты жүйелердегі мінез-құлқын түсіндіруге арналған есептеу жұмыстарын қамтиды.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;

== Акустикадағы орны ==
Аэроакустика акустикамен, аэродинамикамен, гидродинамикамен және қолданбалы физикамен тығыз байланысты. Қазақша Уикипедиядағы акустика үлгісінде ол қолданбалы акустиканың бағыттарының бірі ретінде берілген.&lt;ref name=&quot;KKAcousticTemplate&quot; /&gt;

== Қараңыз ==
* [[Акустика]]
* [[Гидроакустика]]
* [[Турбуленттілік]]
* [[Аэродинамика]]
* [[Толқын]]

== Әдебиеттер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;BritAero&quot;&gt;Encyclopaedia Britannica. ''Aeroacoustics''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot;&gt;NASA Technical Reports Server. ''An Overview of Computational Aeroacoustic Modeling at NASA''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot;&gt;NASA Technical Reports Server. M. Goldstein. ''Aeroacoustics''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SciDirectOverview&quot;&gt;ScienceDirect Topics. ''Aeroacoustics — an overview''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BookLowMach&quot;&gt;Glegg, S.; Devenport, W. ''Aeroacoustics of Low Mach Number Flows''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KKAcousticTemplate&quot;&gt;Қазақша Уикипедия. ''Үлгі:Акустика''.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>m4j6ff7a80nv79z0l7lncya71n3op4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578195</id>
      <parentid>3578052</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7029" sha1="ksc0nyljinkg2m6xfku0ktqii2ixzl4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
{{Жедел жойылсын|Дереккөздері қате (ЖИ болуы мүмкін), санаттары жоқ, интеруики жоқ, Акустика мақаласының бөлімі ретінде болуы қажет}}
'''Аэроакустика''' — ауа ағыны әсерінен пайда болатын дыбысты және оның таралуын зерттейтін акустиканың қолданбалы саласы.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt; Бұл бағытта турбулентті ағындардан, аэродинамикалық кедергіден, қанаттардан, бұрандалардан, реактивтік ағындардан және басқа да қозғалмалы аэродинамикалық жүйелерден туындайтын шу құбылыстары қарастырылады.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;

[[File:Double Diaphragm Aeroacoustics.png|thumb|right|250px|Құбырдағы қос диафрагма ағынының аэроакустикасы: RANS модельдеуі мен тәжірибелік жиілік спектрлерін салыстыру]]

== Жалпы сипаттамасы ==
Аэроакустика дыбыстың ауа қозғалысымен байланысын зерттейді. Бұл салада дыбыс көзі ретінде ағынның тұрақсыздығы, турбуленттілік, қысымның ауытқуы және қатты денелермен өзара әрекеттесуі қарастырылады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SciDirectOverview&quot; /&gt; Аэроакустика әсіресе ұшақ, тікұшақ, жел қозғалтқышы, желдеткіш, компрессор және басқа техникалық жүйелер шығаратын шуды талдауда маңызды орын алады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;

== Тарихы ==
Аэроакустиканың дербес ғылыми бағыт ретінде қалыптасуы Джеймс Лайтхиллдің еңбектерімен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt; Кейін бұл бағыт реактивті қозғалтқыштар, авиациялық жүйелер және аэродинамикалық шу көздерін азайту зерттеулерінде кеңінен дамыды.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot; /&gt;

== Негізгі зерттеу нысандары ==
Аэроакустикада мынадай құбылыстар мен жүйелер зерттеледі:
* реактивті ағындардың шуы;
* ұшақ қанаты мен қону тетіктерінен шығатын шу;
* әуе бұрандалары мен роторлық жүйелердің шуы;
* желдеткіштер мен компрессорлардың шуы;
* турбулентті ағындардағы дыбыс генерациясы;
* соққы толқындарына байланысты акустикалық құбылыстар.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot; /&gt;

== Негізгі ұғымдары ==
Аэроакустикада жиі қолданылатын ұғымдарға:
* аэродинамикалық шу;
* турбуленттілік;
* акустикалық аналогия;
* дыбыс көзі;
* акустикалық сәулелену;
* шекаралық қабат;
* ағын тұрақсыздығы жатады.&lt;ref name=&quot;BritAero&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot; /&gt;

== Зерттеу әдістері ==
Аэроакустикада теориялық, эксперименттік және сандық әдістер бірге қолданылады. Сандық модельдеу әдістері аэродинамикалық шуды түсіну үшін кеңінен пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt; Эксперименттік зерттеулерде жел арнасы, шу өлшеу жүйелері, микрофон массивтері және ағынды визуализациялау тәсілдері қолданылады.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BookLowMach&quot; /&gt;

== Қолданылуы ==
Аэроакустика авиацияда, аэроғарыш техникасында, көлік жүйелерінде және өнеркәсіптік құрылғыларда шуды азайту мақсатында қолданылады. Бұл сала әуежай маңындағы шу ластануын бағалауда, ұшақтың сыртқы шуы мен кабиналық акустикасын зерттеуде, сондай-ақ жел энергетикасы мен турбомашиналардың дыбыстық сипаттамаларын жақсартуда маңызды.&lt;ref name=&quot;SciDirectOverview&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;

== Есептеу аэроакустикасы ==
Есептеу аэроакустикасы (computational aeroacoustics) аэроакустикалық құбылыстарды сандық модельдеу әдістері арқылы зерттейтін бағыт болып табылады. Бұл сала аэродинамикалық шудың көздерін, таралуын және күрделі геометриялары бар нақты жүйелердегі мінез-құлқын түсіндіруге арналған есептеу жұмыстарын қамтиды.&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot; /&gt;

== Акустикадағы орны ==
Аэроакустика акустикамен, аэродинамикамен, гидродинамикамен және қолданбалы физикамен тығыз байланысты. Қазақша Уикипедиядағы акустика үлгісінде ол қолданбалы акустиканың бағыттарының бірі ретінде берілген.&lt;ref name=&quot;KKAcousticTemplate&quot; /&gt;

== Қараңыз ==
* [[Акустика]]
* [[Гидроакустика]]
* [[Турбуленттілік]]
* [[Аэродинамика]]
* [[Толқын]]

== Әдебиеттер ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;BritAero&quot;&gt;Encyclopaedia Britannica. ''Aeroacoustics''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NASAOverview&quot;&gt;NASA Technical Reports Server. ''An Overview of Computational Aeroacoustic Modeling at NASA''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Goldstein&quot;&gt;NASA Technical Reports Server. M. Goldstein. ''Aeroacoustics''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SciDirectOverview&quot;&gt;ScienceDirect Topics. ''Aeroacoustics — an overview''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BookLowMach&quot;&gt;Glegg, S.; Devenport, W. ''Aeroacoustics of Low Mach Number Flows''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KKAcousticTemplate&quot;&gt;Қазақша Уикипедия. ''Үлгі:Акустика''.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>ksc0nyljinkg2m6xfku0ktqii2ixzl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:MakeSashaGreatAgain</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778388</id>
    <revision>
      <id>3578054</id>
      <timestamp>2026-04-07T05:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="g85r1vz79wf7dzyt5c90oxcyxx4xypx" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MakeSashaGreatAgain}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:18, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>g85r1vz79wf7dzyt5c90oxcyxx4xypx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Саликовна</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778389</id>
    <revision>
      <id>3578055</id>
      <timestamp>2026-04-07T05:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="dkrhomb0m8poayg6nivao6yx2n0voup" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Саликовна}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:21, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>dkrhomb0m8poayg6nivao6yx2n0voup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Руслан Дзариев</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778390</id>
    <revision>
      <id>3578056</id>
      <timestamp>2026-04-07T05:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="r034e8wcdir1q8lwud6uwvskometwrl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Руслан Дзариев}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 10:21, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>r034e8wcdir1q8lwud6uwvskometwrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:JM082</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778391</id>
    <revision>
      <id>3578060</id>
      <timestamp>2026-04-07T05:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="evdx1awo8lr3jqbc6hbx9wu25r3xqbw" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JM082}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 10:37, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>evdx1awo8lr3jqbc6hbx9wu25r3xqbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:LiberalMuallim</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778392</id>
    <revision>
      <id>3578065</id>
      <timestamp>2026-04-07T06:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="rtsu3cs2bqqaw70t5edkzdhsp5vpldg" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=LiberalMuallim}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 11:12, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>rtsu3cs2bqqaw70t5edkzdhsp5vpldg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Балалар кітабы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778393</id>
    <revision>
      <id>3578066</id>
      <timestamp>2026-04-07T06:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="03b5082pgujklsn2ten2x1ydrp8nbau" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Балалар кітабы}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:20, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>03b5082pgujklsn2ten2x1ydrp8nbau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цифрлық із</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778394</id>
    <revision>
      <id>3578067</id>
      <timestamp>2026-04-07T06:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Digital Jetisu</username>
        <id>179295</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  '''Цифрлық із''' — адамның интернет желісін, цифрлық құрылғыларды, онлайн платформаларды және ақпараттық жүйелерді пайдалану барысында қалыптасатын деректер жиынт...</comment>
      <origin>3578067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6572" sha1="44b0j0mhvpn2ofupnuadxm8boifv6cx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрлық із''' — адамның интернет желісін, цифрлық құрылғыларды, онлайн платформаларды және ақпараттық жүйелерді пайдалану барысында қалыптасатын деректер жиынтығы. Бұл ұғым пайдаланушының цифрлық кеңістіктегі әрекеттерінен кейін сақталатын барлық ақпаратты қамтиды. Цифрлық із жеке тұлғаның интернеттегі мінез-құлқын, техникалық құрылғысын, желілік белсенділігін және жарияланған мәліметтерін сипаттайтын маңызды ақпараттық көрсеткіштердің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaspersky.com/resource-center/definitions/what-is-a-digital-footprint |title=What is a Digital Footprint? |website=Kaspersky |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрлық із интернетте орындалатын әрбір әрекет нәтижесінде пайда болады. Пайдаланушы веб-сайттарға кіргенде, әлеуметтік желілерде жазба жариялағанда, электрондық пошта жібергенде, онлайн сатып алу жасағанда немесе мобильді қосымшаларды пайдаланғанда белгілі бір мәліметтер тіркеледі.

Бұл деректердің бір бөлігі пайдаланушының өзі енгізген ақпараттан тұрса, екінші бөлігі автоматты түрде серверлер мен ақпараттық жүйелер арқылы жиналады. Цифрлық із қазіргі ақпараттық қоғамда жеке тұлғаның цифрлық бейнесін қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

== Түрлері ==
Цифрлық іздің екі негізгі түрі бар:

* '''Белсенді цифрлық із''' — пайдаланушының өзі әдейі қалдырған ақпарат;
* '''Пассивті цифрлық із''' — автоматты түрде тіркелетін техникалық деректер.

Белсенді цифрлық ізге әлеуметтік желілердегі жазбалар, пікірлер, фото, видео, тіркелу деректері және электрондық хаттар жатады.

Пассивті цифрлық ізге IP-мекенжай, cookie файлдары, браузер тарихы, құрылғы түрі, операциялық жүйе, геолокация мәліметтері және желілік параметрлер кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cyber.gc.ca/en/guidance/digital-footprint-itsap00133 |title=Digital Footprint |website=Canadian Centre for Cyber Security |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қалыптасу көздері ==
Цифрлық із келесі әрекеттер барысында қалыптасады:

* іздеу жүйелеріне сұраныс енгізу;
* веб-сайттарға тіркелу;
* әлеуметтік желілерді пайдалану;
* интернет-дүкендерде сатып алу;
* онлайн төлем жасау;
* электрондық пошта қызметін қолдану;
* мобильді қосымшаларды орнату;
* бұлттық сервистерді пайдалану.

Көп жағдайда пайдаланушы бұл мәліметтердің көлемін толық байқамауы мүмкін.

== Қолданылуы ==
Цифрлық із әртүрлі салаларда пайдаланылады. Маркетинг саласында пайдаланушының қызығушылықтарына сәйкес жарнама ұсыну үшін қолданылады.

[[ақпараттық қауіпсіздік]] жүйелерінде цифрлық із күмәнді әрекеттерді анықтауға, алаяқтықты болжауға және қауіпсіздік тәуекелдерін бағалауға мүмкіндік береді.

Білім беру платформаларында цифрлық із білім алушының белсенділігін талдау үшін пайдаланылады. Кейбір ұйымдар кадрлық іріктеу кезінде үміткердің ашық цифрлық белсенділігіне назар аударады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esafety.gov.au/young-people/digital-footprint |title=Digital footprint |website=eSafety Commissioner |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрлық іздің шамадан тыс жиналуы жеке өмір құпиялылығының бұзылуына әкелуі мүмкін. Ашық жарияланған мәліметтер үшінші тұлғалар тарапынан пайдаланылуы ықтимал.

Сондықтан көптеген елдерде [[дербес деректер]]ді қорғау туралы заңнамалар цифрлық ізді реттеуге бағытталған.

== Цифрлық ізді басқару ==
Цифрлық ізді азайту үшін:

* құпиялылық баптауларын өзгерту;
* артық жеке ақпарат жарияламау;
* cookie файлдарын шектеу;
* қауіпсіз браузер қолдану;
* қажетсіз аккаунттарды жою ұсынылады.

== Қазіргі маңызы ==
XXI ғасырда цифрлық із жеке тұлғаның цифрлық беделін қалыптастыратын факторға айналды. Ол адамның кәсіби, әлеуметтік және ақпараттық кеңістіктегі көрінісіне әсер етеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>44b0j0mhvpn2ofupnuadxm8boifv6cx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578075</id>
      <parentid>3578067</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T06:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Digital Jetisu</username>
        <id>179295</id>
      </contributor>
      <comment>Мақала толықтырылды. Сурет қосылды.</comment>
      <origin>3578075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6712" sha1="sq6ekfhez92q4llmwnny062fz9fpec9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:Digital Footprints.jpg|нобай|Интернеттегі әрекеттер цифрлық із қалыптастырады]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрлық із''' — адамның интернет желісін, цифрлық құрылғыларды, онлайн платформаларды және ақпараттық жүйелерді пайдалану барысында қалыптасатын деректер жиынтығы. Бұл ұғым пайдаланушының цифрлық кеңістіктегі әрекеттерінен кейін сақталатын барлық ақпаратты қамтиды. Цифрлық із жеке тұлғаның интернеттегі мінез-құлқын, техникалық құрылғысын, желілік белсенділігін және жарияланған мәліметтерін сипаттайтын маңызды ақпараттық көрсеткіштердің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaspersky.com/resource-center/definitions/what-is-a-digital-footprint |title=What is a Digital Footprint? |website=Kaspersky |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрлық із интернетте орындалатын әрбір әрекет нәтижесінде пайда болады. Пайдаланушы веб-сайттарға кіргенде, әлеуметтік желілерде жазба жариялағанда, электрондық пошта жібергенде, онлайн сатып алу жасағанда немесе мобильді қосымшаларды пайдаланғанда белгілі бір мәліметтер тіркеледі.

Бұл деректердің бір бөлігі пайдаланушының өзі енгізген ақпараттан тұрса, екінші бөлігі автоматты түрде серверлер мен ақпараттық жүйелер арқылы жиналады. Цифрлық із қазіргі ақпараттық қоғамда жеке тұлғаның цифрлық бейнесін қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

== Түрлері ==
Цифрлық іздің екі негізгі түрі бар:

* '''Белсенді цифрлық із''' — пайдаланушының өзі әдейі қалдырған ақпарат;
* '''Пассивті цифрлық із''' — автоматты түрде тіркелетін техникалық деректер.

Белсенді цифрлық ізге әлеуметтік желілердегі жазбалар, пікірлер, фото, видео, тіркелу деректері және электрондық хаттар жатады.

Пассивті цифрлық ізге IP-мекенжай, cookie файлдары, браузер тарихы, құрылғы түрі, операциялық жүйе, геолокация мәліметтері және желілік параметрлер кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cyber.gc.ca/en/guidance/digital-footprint-itsap00133 |title=Digital Footprint |website=Canadian Centre for Cyber Security |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== Қалыптасу көздері ==
Цифрлық із келесі әрекеттер барысында қалыптасады:

* іздеу жүйелеріне сұраныс енгізу;
* веб-сайттарға тіркелу;
* әлеуметтік желілерді пайдалану;
* интернет-дүкендерде сатып алу;
* онлайн төлем жасау;
* электрондық пошта қызметін қолдану;
* мобильді қосымшаларды орнату;
* бұлттық сервистерді пайдалану.

Көп жағдайда пайдаланушы бұл мәліметтердің көлемін толық байқамауы мүмкін.

== Қолданылуы ==
Цифрлық із әртүрлі салаларда пайдаланылады. Маркетинг саласында пайдаланушының қызығушылықтарына сәйкес жарнама ұсыну үшін қолданылады.

[[ақпараттық қауіпсіздік]] жүйелерінде цифрлық із күмәнді әрекеттерді анықтауға, алаяқтықты болжауға және қауіпсіздік тәуекелдерін бағалауға мүмкіндік береді.

Білім беру платформаларында цифрлық із білім алушының белсенділігін талдау үшін пайдаланылады. Кейбір ұйымдар кадрлық іріктеу кезінде үміткердің ашық цифрлық белсенділігіне назар аударады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esafety.gov.au/young-people/digital-footprint |title=Digital footprint |website=eSafety Commissioner |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрлық іздің шамадан тыс жиналуы жеке өмір құпиялылығының бұзылуына әкелуі мүмкін. Ашық жарияланған мәліметтер үшінші тұлғалар тарапынан пайдаланылуы ықтимал.

Сондықтан көптеген елдерде [[дербес деректер]]ді қорғау туралы заңнамалар цифрлық ізді реттеуге бағытталған.

== Цифрлық ізді басқару ==
Цифрлық ізді азайту үшін:

* құпиялылық баптауларын өзгерту;
* артық жеке ақпарат жарияламау;
* cookie файлдарын шектеу;
* қауіпсіз браузер қолдану;
* қажетсіз аккаунттарды жою ұсынылады.

== Қазіргі маңызы ==
XXI ғасырда цифрлық із жеке тұлғаның цифрлық беделін қалыптастыратын факторға айналды. Ол адамның кәсіби, әлеуметтік және ақпараттық кеңістіктегі көрінісіне әсер етеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>sq6ekfhez92q4llmwnny062fz9fpec9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578181</id>
      <parentid>3578075</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="ksevyg8mk3a6f6z7hs0pol928wv460q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:Digital Footprints.jpg|нобай|Интернеттегі әрекеттер цифрлық із қалыптастырады]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Цифрлық із''' — адамның интернет желісін, цифрлық құрылғыларды, онлайн платформаларды және ақпараттық жүйелерді пайдалану барысында қалыптасатын деректер жиынтығы. Бұл ұғым пайдаланушының цифрлық кеңістіктегі әрекеттерінен кейін сақталатын барлық ақпаратты қамтиды. Цифрлық із жеке тұлғаның интернеттегі мінез-құлқын, техникалық құрылғысын, желілік белсенділігін және жарияланған мәліметтерін сипаттайтын маңызды ақпараттық көрсеткіштердің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaspersky.com/resource-center/definitions/what-is-a-digital-footprint |title=What is a Digital Footprint? |website=Kaspersky |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрлық із интернетте орындалатын әрбір әрекет нәтижесінде пайда болады. Пайдаланушы веб-сайттарға кіргенде, әлеуметтік желілерде жазба жариялағанда, электрондық пошта жібергенде, онлайн сатып алу жасағанда немесе мобильді қосымшаларды пайдаланғанда белгілі бір мәліметтер тіркеледі.

Бұл деректердің бір бөлігі пайдаланушының өзі енгізген ақпараттан тұрса, екінші бөлігі автоматты түрде серверлер мен ақпараттық жүйелер арқылы жиналады. Цифрлық із қазіргі ақпараттық қоғамда жеке тұлғаның цифрлық бейнесін қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

== Түрлері ==
Цифрлық іздің екі негізгі түрі бар:

* '''Белсенді цифрлық із''' — пайдаланушының өзі әдейі қалдырған ақпарат;
* '''Пассивті цифрлық із''' — автоматты түрде тіркелетін техникалық деректер.

Белсенді цифрлық ізге әлеуметтік желілердегі жазбалар, пікірлер, фото, видео, тіркелу деректері және электрондық хаттар жатады.

Пассивті цифрлық ізге IP-мекенжай, cookie файлдары, браузер тарихы, құрылғы түрі, операциялық жүйе, геолокация мәліметтері және желілік параметрлер кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cyber.gc.ca/en/guidance/digital-footprint-itsap00133 |title=Digital Footprint |website=Canadian Centre for Cyber Security |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== Қалыптасу көздері ==
Цифрлық із келесі әрекеттер барысында қалыптасады:

* іздеу жүйелеріне сұраныс енгізу;
* веб-сайттарға тіркелу;
* әлеуметтік желілерді пайдалану;
* интернет-дүкендерде сатып алу;
* онлайн төлем жасау;
* электрондық пошта қызметін қолдану;
* мобильді қосымшаларды орнату;
* бұлттық сервистерді пайдалану.

Көп жағдайда пайдаланушы бұл мәліметтердің көлемін толық байқамауы мүмкін.

== Қолданылуы ==
Цифрлық із әртүрлі салаларда пайдаланылады. Маркетинг саласында пайдаланушының қызығушылықтарына сәйкес жарнама ұсыну үшін қолданылады.

[[ақпараттық қауіпсіздік]] жүйелерінде цифрлық із күмәнді әрекеттерді анықтауға, алаяқтықты болжауға және қауіпсіздік тәуекелдерін бағалауға мүмкіндік береді.

Білім беру платформаларында цифрлық із білім алушының белсенділігін талдау үшін пайдаланылады. Кейбір ұйымдар кадрлық іріктеу кезінде үміткердің ашық цифрлық белсенділігіне назар аударады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esafety.gov.au/young-people/digital-footprint |title=Digital footprint |website=eSafety Commissioner |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрлық іздің шамадан тыс жиналуы жеке өмір құпиялылығының бұзылуына әкелуі мүмкін. Ашық жарияланған мәліметтер үшінші тұлғалар тарапынан пайдаланылуы ықтимал.

Сондықтан көптеген елдерде [[дербес деректер]]ді қорғау туралы заңнамалар цифрлық ізді реттеуге бағытталған.

== Цифрлық ізді басқару ==
Цифрлық ізді азайту үшін:

* құпиялылық баптауларын өзгерту;
* артық жеке ақпарат жарияламау;
* cookie файлдарын шектеу;
* қауіпсіз браузер қолдану;
* қажетсіз аккаунттарды жою ұсынылады.

== Қазіргі маңызы ==
XXI ғасырда цифрлық із жеке тұлғаның цифрлық беделін қалыптастыратын факторға айналды. Ол адамның кәсіби, әлеуметтік және ақпараттық кеңістіктегі көрінісіне әсер етеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>ksevyg8mk3a6f6z7hs0pol928wv460q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Рысмаханов Курманбек</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778395</id>
    <revision>
      <id>3578071</id>
      <timestamp>2026-04-07T06:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="257" sha1="6c9agc4aar2h80t4a3veo9fsh3ddpas" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Рысмаханов Курманбек}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 11:45, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>6c9agc4aar2h80t4a3veo9fsh3ddpas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:1930 жылғы фильмдер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778396</id>
    <revision>
      <id>3578079</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Жылдар бойынша фильмдер|1930}} {{Commons category|1930 films}}</comment>
      <origin>3578079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="3twd1mfep3iwazw32mv9r82670oojtc" xml:space="preserve">{{Жылдар бойынша фильмдер|1930}}
{{Commons category|1930 films}}</text>
      <sha1>3twd1mfep3iwazw32mv9r82670oojtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Эрих Мария Ремарк шығармаларының экрандаулары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778397</id>
    <revision>
      <id>3578080</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Басты мақала|Эрих Мария Ремарк}}   [[Санат:Эрих Мария Ремарк]] [[Санат:Жазушылары бойынша әдеби шығармалардың экрандаулары]]</comment>
      <origin>3578080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="k0ejdgs5d80y7wzytgw0rmzwuoqrvc4" xml:space="preserve">{{Басты мақала|Эрих Мария Ремарк}}


[[Санат:Эрих Мария Ремарк]]
[[Санат:Жазушылары бойынша әдеби шығармалардың экрандаулары]]</text>
      <sha1>k0ejdgs5d80y7wzytgw0rmzwuoqrvc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Льюис Майлстоун фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778398</id>
    <revision>
      <id>3578081</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Lewis Milestone}} {{Басты мақала|Льюис Майлстоун}}  [[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]]</comment>
      <origin>3578081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="c918o99d2tvj5wi5a4pxlyvv8fpvob7" xml:space="preserve">{{Commonscat|Films by Lewis Milestone}}
{{Басты мақала|Льюис Майлстоун}}

[[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]]</text>
      <sha1>c918o99d2tvj5wi5a4pxlyvv8fpvob7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:АҚШ эпикалық фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778399</id>
    <revision>
      <id>3578086</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Жанрлар бойынша АҚШ фильмдері]] [[Санат:Елдер бойынша эпикалық фильмдер]]</comment>
      <origin>3578086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="rp9q9jvoyd18drwyrjnbam8y895cmq2" xml:space="preserve">[[Санат:Жанрлар бойынша АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Елдер бойынша эпикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>rp9q9jvoyd18drwyrjnbam8y895cmq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:New Line Cinema фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778400</id>
    <revision>
      <id>3578089</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|New Line Cinema films}}  [[Санат:New Line Cinema]] [[Санат:АҚШ студиялары бойынша фильмдер]]</comment>
      <origin>3578089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="q4ur05xoaxhrn7lect1t5ks502tjdi1" xml:space="preserve">{{Commonscat|New Line Cinema films}}

[[Санат:New Line Cinema]]
[[Санат:АҚШ студиялары бойынша фильмдер]]</text>
      <sha1>q4ur05xoaxhrn7lect1t5ks502tjdi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:MagzhanT</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778401</id>
    <revision>
      <id>3578096</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="2l2mgcri7zqafx5i1of4fr7nwuekja9" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MagzhanT}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:41, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>2l2mgcri7zqafx5i1of4fr7nwuekja9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shugyla04</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778402</id>
    <revision>
      <id>3578105</id>
      <timestamp>2026-04-07T07:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="bbz204ykasyootigabwlxnzcwtnw1n2" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shugyla04}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 12:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>bbz204ykasyootigabwlxnzcwtnw1n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Crbng</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778403</id>
    <revision>
      <id>3578107</id>
      <timestamp>2026-04-07T08:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="htuvplap7u2nryr2xig3y7hlcmy8v7x" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Crbng}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 13:26, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>htuvplap7u2nryr2xig3y7hlcmy8v7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марти (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778404</id>
    <revision>
      <id>3578108</id>
      <timestamp>2026-04-07T08:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы      = Марти  |Шынайы атауы       = {{lang-en|Marty}}  |Суреті             = Marty (1955 film poster).jpg  |Сурет ені          = 250  |Сурет атауы        = Фильм постері  |Жанры              = [[мелодрама]]  |Режиссёрі          = [[Делберт Манн]]  |Продюсері          = [[Гарольд Хехт]]  |Сценарист          = Пэдд...</comment>
      <origin>3578108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13136" sha1="hakr8foz2vq159vlqo48gsebly8q7fb" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Марти
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Marty}}
 |Суреті             = Marty (1955 film poster).jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[мелодрама]]
 |Режиссёрі          = [[Делберт Манн]]
 |Продюсері          = [[Гарольд Хехт]]
 |Сценарист          = [[Пэдди Чаефски]]
 |Актерлер           = [[Эрнест Боргнайн]]&lt;br&gt;[[Эстер Минчотти]]
 |Операторы          = [[Джозеф Лашелл]]
 |Композиторы        = [[Рой Уэбб]]
 |Компания           = Hecht-Lancaster Productions&lt;br&gt;Steven Productions
 |Дистрибьютор       = United Artists
 |Ұзақтығы           = 90 мин.
 |Бюджеті            = 353 000 [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 3 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1955
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0048356
 |Сайты              = 
}}
'''«Марти»''' ({{lang-en|Marty}}) (1955) — 1955 жылы жарыққа шыққан америкалық романтикалық драма. Бұл туынды режиссер [[Делберт Манн]]ның кинодағы дебюттік жұмысы болып табылады. Фильм сценарийі [[Пэдди Чаефски]]дің 1953 жылы телеэкранға шыққан аттас пьесасының желісімен жазылған. Басты рөлдерді [[Эрнест Боргнайн]] мен [[Эстер Минчотти]] сомдады.

Фильм кинематография тарихындағы айтулы табыстардың бірі ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы мен [[Канн кинофестивалі]]нің «[[Алтын пальма бұтағы]]н» қатар иеленді. Қазіргі таңда бұл екі беделді марапатты қатар еншілеген санаулы фильмдердің қатарына «Мартиден» бөлек, тек [[Жоғалған демалыс]] (1945), [[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]] (2019) және [[Анора]] (2024) кинотуындылары ғана кіреді.

Сонымен қатар, 1994 жылы «Марти» фильмі «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылып, [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтауға таңдап алынды.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nytimes.com/1994/11/15/movies/25-films-added-to-national-registry.html| title=25 Films Added to National Registry| date=15 November 1994| access-date=17 May 2021|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

«Марти» фильмінің айрықша табысы аз бюджетті, өмірге жақын әрі қарапайым шындықты баяндайтын кино бағытының дамуына жол ашты.

== Сюжеті ==
Фильм Нью-Йорктің Бронкс ауданында тұратын, жасы отыздан асқан италиялық-америкалық қасапшы Марти Пилеттидің өмірін баяндайды. Марти — өте мейірімді, бірақ өзіне сенімсіз және жалғызбасты адам. Анасы, туыстары мен достары оны үнемі үйленуге үгіттеп, «қашан үйленесің?» деген сұрақпен мазасын алады. Өзінің сырт келбетін ұнатпайтын Марти бұл сұрақтардан шаршап, махаббат табудан үмітін үзе бастайды.

Бір сенбі күні кешкісін Марти достарының айтуымен «Стардаст» би алаңына барады. Онда ол Клара есімді қарапайым мектеп мұғалімімен танысады. Клара да Марти сияқты жалғызсырап жүрген, серігі тастап кеткен жан еді. Екеуі кеш бойы әңгімелесіп, бір-бірінің ішкі дүниесін, ортақ мүдделерін түсінеді.

Алайда, Мартидің айналасындағылар бұл таныстыққа қарсы шығады. Анасы жалғыз қалудан қорқып, Клараны ұнатпайтынын білдірсе, достары оның сырт келбетін келеке етеді. Марти қоршаған ортасының пікірі мен өз бақытының арасында таңдау жасауы керек болады. Соңында ол өз сезіміне сеніп, Клараға хабарласуға бел буады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Эрнест Боргнайн]]||Марти Пилетти}}
{{Рөлдерде|[[Эстер Минчотти]]||Пилетти ханым}}
{{Рөлдерде|[[Бетси Блэр]]||Клара}}
{{Рөлдерде|Аугуста Чиолли||Катарина тәте}}
{{Рөлдерде|Джо Мантелл||Энджи}}
{{Рөлдерде|Карен Стил||Вирджиния}}
{{Рөлдерде|Джерри Пэррис||Томми}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 15%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 35%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 25%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 10%;&quot; | Нәтиже
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 5%;&quot; | Дереккөз
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;8&quot; | [[Оскар сыйлығы|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Гарольд Хехт]]
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;8&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1956 |title=The 28th Academy Awards (1956) Nominees and Winners |access-date=August 20, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706094007/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/28th-winners.html |archive-date=July 6, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;&gt;{{cite web |url=https://movies.nytimes.com/movie/31612/Marty/awards |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210230703/http://movies.nytimes.com/movie/31612/Marty/awards |url-status=dead |archive-date=2012-02-10 |department=Movies &amp; TV Dept. |newspaper=The New York Times |date=February 12, 2012 |title=Marty |access-date=2008-12-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
| [[Делберт Манн]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Эрнест Боргнайн]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Джо Мантелл]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
| [[Бетси Блэр]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| [[Пэдди Чаефски]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (ақ-қара фильм)]] 
| Тед Хауорт, Уолтер М. Симондс, Роберт Пристли
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара фильм)]]
| [[Джозеф Лашелл]]
| {{Номинация}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | Бодиль
| Үздік америкалық фильм
| Делберт Манн
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bodilprisen.dk/aar-for-aar/1956-2/ |title=The Bodil Prize 1956 |publisher=Bodil Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot; | [[BAFTA]]
| Үздік фильм
| «Марти»
| {{Номинация}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bafta.org/awards/search?search=1956 |title=BAFTA Awards: Film in 1956 |publisher=British Academy Film Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік шетелдік актер
| Эрнест Боргнайн
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік шетелдік актриса
| Бетси Блэр
| {{Жеңіс}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Канн кинофестивалі]]
| [[Алтын пальма бұтағы]]
| rowspan=&quot;3&quot; | Делберт Манн
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | &lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.festival-cannes.com/en/f/marty |title=Marty |publisher=Cannes Film Festival |access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
| OCIC сыйлығы
| {{Жеңіс}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы
| Көркем фильмдегі үздік режиссура
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dga.org/Awards/History/1950s/1955.aspx?value=1955 |title=8th Annual DGA Awards |publisher=Directors Guild of America Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Алтын глобус]]
| [[Үздік ер адам рөлі үшін Алтын глобус сыйлығы — драма|Үздік актер — драма]]
| Эрнест Боргнайн
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/film/marty/ |title=Marty |publisher=Golden Globe Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Карловы Вары халықаралық кинофестивалі
| Үздік фильм
| Делберт Манн
| {{Номинация}}
| align=&quot;center&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot; | АҚШ киносыншыларының ұлттық кеңесі
| Топ-10 фильм
| rowspan=&quot;2&quot; | «Марти»
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nationalboardofreview.org/award-years/1955/ |title=1955 Award Winners |publisher=National Board of Review |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік фильм
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік актер
| Эрнест Боргнайн
| {{Жеңіс}}
|-
|-
! scope=&quot;row&quot; | АҚШ сценарийшілер гильдиясының сыйлығы
| Үздік америкалық драмалық сценарий
| Пэдди Чаефски
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |title=Awards Winners |publisher=Writers Guild of America Awards |archive-url=https://archive.today/20121205095022/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 6, 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0048356}}  {{рейтинг-10|7.6}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1955 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Делберт Манн фильмдері]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:АҚШ пьесаларының экрандаулары]]
[[Санат:Мұғалімдер туралы фильмдер]]
[[Санат:Нью-Йорк туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>hakr8foz2vq159vlqo48gsebly8q7fb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578176</id>
      <parentid>3578108</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары мен номинациялары */</comment>
      <origin>3578176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13218" sha1="oy1wualu3w39f4iemr1fqp0uu978xxj" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы      = Марти
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Marty}}
 |Суреті             = Marty (1955 film poster).jpg
 |Сурет ені          = 250
 |Сурет атауы        = Фильм постері
 |Жанры              = [[мелодрама]]
 |Режиссёрі          = [[Делберт Манн]]
 |Продюсері          = [[Гарольд Хехт]]
 |Сценарист          = [[Пэдди Чаефски]]
 |Актерлер           = [[Эрнест Боргнайн]]&lt;br&gt;[[Эстер Минчотти]]
 |Операторы          = [[Джозеф Лашелл]]
 |Композиторы        = [[Рой Уэбб]]
 |Компания           = Hecht-Lancaster Productions&lt;br&gt;Steven Productions
 |Дистрибьютор       = United Artists
 |Ұзақтығы           = 90 мин.
 |Бюджеті            = 353 000 [[АҚШ доллары|$]]
 |Түсім              = 3 млн [[АҚШ доллары|$]]
 |Мемлекет           = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі               = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                = 1955
 |Алдыңғы фильм      = 
 |Келесі фильм       = 
 |imdb_id            = 0048356
 |Сайты              = 
}}
'''«Марти»''' ({{lang-en|Marty}}) (1955) — 1955 жылы жарыққа шыққан америкалық романтикалық драма. Бұл туынды режиссер [[Делберт Манн]]ның кинодағы дебюттік жұмысы болып табылады. Фильм сценарийі [[Пэдди Чаефски]]дің 1953 жылы телеэкранға шыққан аттас пьесасының желісімен жазылған. Басты рөлдерді [[Эрнест Боргнайн]] мен [[Эстер Минчотти]] сомдады.

Фильм кинематография тарихындағы айтулы табыстардың бірі ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы мен [[Канн кинофестивалі]]нің «[[Алтын пальма бұтағы]]н» қатар иеленді. Қазіргі таңда бұл екі беделді марапатты қатар еншілеген санаулы фильмдердің қатарына «Мартиден» бөлек, тек [[Жоғалған демалыс]] (1945), [[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]] (2019) және [[Анора]] (2024) кинотуындылары ғана кіреді.

Сонымен қатар, 1994 жылы «Марти» фильмі «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылып, [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтауға таңдап алынды.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nytimes.com/1994/11/15/movies/25-films-added-to-national-registry.html| title=25 Films Added to National Registry| date=15 November 1994| access-date=17 May 2021|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

«Марти» фильмінің айрықша табысы аз бюджетті, өмірге жақын әрі қарапайым шындықты баяндайтын кино бағытының дамуына жол ашты.

== Сюжеті ==
Фильм Нью-Йорктің Бронкс ауданында тұратын, жасы отыздан асқан италиялық-америкалық қасапшы Марти Пилеттидің өмірін баяндайды. Марти — өте мейірімді, бірақ өзіне сенімсіз және жалғызбасты адам. Анасы, туыстары мен достары оны үнемі үйленуге үгіттеп, «қашан үйленесің?» деген сұрақпен мазасын алады. Өзінің сырт келбетін ұнатпайтын Марти бұл сұрақтардан шаршап, махаббат табудан үмітін үзе бастайды.

Бір сенбі күні кешкісін Марти достарының айтуымен «Стардаст» би алаңына барады. Онда ол Клара есімді қарапайым мектеп мұғалімімен танысады. Клара да Марти сияқты жалғызсырап жүрген, серігі тастап кеткен жан еді. Екеуі кеш бойы әңгімелесіп, бір-бірінің ішкі дүниесін, ортақ мүдделерін түсінеді.

Алайда, Мартидің айналасындағылар бұл таныстыққа қарсы шығады. Анасы жалғыз қалудан қорқып, Клараны ұнатпайтынын білдірсе, достары оның сырт келбетін келеке етеді. Марти қоршаған ортасының пікірі мен өз бақытының арасында таңдау жасауы керек болады. Соңында ол өз сезіміне сеніп, Клараға хабарласуға бел буады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Эрнест Боргнайн]]||Марти Пилетти}}
{{Рөлдерде|[[Эстер Минчотти]]||Пилетти ханым}}
{{Рөлдерде|[[Бетси Блэр]]||Клара}}
{{Рөлдерде|Аугуста Чиолли||Катарина тәте}}
{{Рөлдерде|Джо Мантелл||Энджи}}
{{Рөлдерде|Карен Стил||Вирджиния}}
{{Рөлдерде|Джерри Пэррис||Томми}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 15%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 35%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 25%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 10%;&quot; | Нәтиже
! style=&quot;background: #CCCCCC; width: 5%;&quot; | Дереккөз
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;8&quot; | [[Оскар сыйлығы|Оскар]]
| [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
| [[Гарольд Хехт]]
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;8&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1956 |title=The 28th Academy Awards (1956) Nominees and Winners |access-date=August 20, 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706094007/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/28th-winners.html |archive-date=July 6, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;&gt;{{cite web |url=https://movies.nytimes.com/movie/31612/Marty/awards |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210230703/http://movies.nytimes.com/movie/31612/Marty/awards |url-status=dead |archive-date=2012-02-10 |department=Movies &amp; TV Dept. |newspaper=The New York Times |date=February 12, 2012 |title=Marty |access-date=2008-12-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]
| [[Делберт Манн]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
| [[Эрнест Боргнайн]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
| [[Джо Мантелл]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
| [[Бетси Блэр]]
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]
| [[Пэдди Чаефски]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (ақ-қара фильм)]] 
| Тед Хауорт, Уолтер М. Симондс, Роберт Пристли
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара фильм)]]
| [[Джозеф Лашелл]]
| {{Номинация}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | Бодиль
| Үздік америкалық фильм
| Делберт Манн
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bodilprisen.dk/aar-for-aar/1956-2/ |title=The Bodil Prize 1956 |publisher=Bodil Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot; | [[BAFTA]]
| Үздік фильм
| «Марти»
| {{Номинация}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bafta.org/awards/search?search=1956 |title=BAFTA Awards: Film in 1956 |publisher=British Academy Film Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік шетелдік актер
| Эрнест Боргнайн
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік шетелдік актриса
| Бетси Блэр
| {{Жеңіс}}
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Канн кинофестивалі]]
| [[Алтын пальма бұтағы]]
| rowspan=&quot;3&quot; | Делберт Манн
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | &lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.festival-cannes.com/en/f/marty |title=Marty |publisher=Cannes Film Festival |access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
| OCIC сыйлығы
| {{Жеңіс}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы]]
| Көркем фильмдегі үздік режиссура
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dga.org/Awards/History/1950s/1955.aspx?value=1955 |title=8th Annual DGA Awards |publisher=Directors Guild of America Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Алтын глобус]]
| [[Үздік ер адам рөлі үшін Алтын глобус сыйлығы — драма|Үздік актер — драма]]
| Эрнест Боргнайн
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/film/marty/ |title=Marty |publisher=Golden Globe Awards |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Карловы Вары халықаралық кинофестивалі
| Үздік фильм
| Делберт Манн
| {{Номинация}}
| align=&quot;center&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot; | АҚШ киносыншыларының ұлттық кеңесі
| Топ-10 фильм
| rowspan=&quot;2&quot; | «Марти»
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nationalboardofreview.org/award-years/1955/ |title=1955 Award Winners |publisher=National Board of Review |access-date=December 20, 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| Үздік фильм
| {{Жеңіс}}
|-
| Үздік актер
| Эрнест Боргнайн
| {{Жеңіс}}
|-
|-
! scope=&quot;row&quot; | АҚШ сценарийшілер гильдиясының сыйлығы
| Үздік америкалық драмалық сценарий
| Пэдди Чаефски
| {{Жеңіс}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |title=Awards Winners |publisher=Writers Guild of America Awards |archive-url=https://archive.today/20121205095022/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 6, 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0048356}}  {{рейтинг-10|7.6}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1955 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Делберт Манн фильмдері]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:АҚШ пьесаларының экрандаулары]]
[[Санат:Мұғалімдер туралы фильмдер]]
[[Санат:Нью-Йорк туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>oy1wualu3w39f4iemr1fqp0uu978xxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:United Artists фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778405</id>
    <revision>
      <id>3578109</id>
      <timestamp>2026-04-07T08:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|United Artists films}}  [[Санат:United Artists]] [[Санат:АҚШ студиялары бойынша фильмдер]]</comment>
      <origin>3578109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="5re1eltl4i5e66424650bjxy530orni" xml:space="preserve">{{Commonscat|United Artists films}}

[[Санат:United Artists]]
[[Санат:АҚШ студиялары бойынша фильмдер]]</text>
      <sha1>5re1eltl4i5e66424650bjxy530orni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Делберт Манн фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>778406</id>
    <revision>
      <id>3578112</id>
      <timestamp>2026-04-07T08:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Delbert Mann}}  [[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]]</comment>
      <origin>3578112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="8zbvfpbtc7g5i1wa7zpdouhzgnxabge" xml:space="preserve">{{Commonscat|Films by Delbert Mann}}

[[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]]</text>
      <sha1>8zbvfpbtc7g5i1wa7zpdouhzgnxabge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Есқали Ринат</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778407</id>
    <revision>
      <id>3578118</id>
      <timestamp>2026-04-07T09:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="8sn4bo91b0mwitau3zuu28pwz85h6me" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Есқали Ринат}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:19, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>8sn4bo91b0mwitau3zuu28pwz85h6me</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778408</id>
    <revision>
      <id>3578119</id>
      <timestamp>2026-04-07T09:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 19.09.1966    |Туған жері          = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Фёдоров ауданы|Фёдоров ауданында}}   |Қайтыс болған күн...</comment>
      <origin>3578119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7134" sha1="odhc4nlr7j9qpmvjpa8u6lynmlzdicl" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.09.1966  
 |Туған жері          = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Фёдоров ауданы|Фёдоров ауданында}} 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = Қостанай педагогикалық институты (қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} (2011);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} (2016);
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017);
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021);
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), Қазақстан Республикасы Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2013 жыл|2013]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 19 қыркүйекте [[Қостанай облысы]], [[Фёдоров ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

Қостанай педагогикалық институтын ([[1989 жыл|1989]], қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасын ([[1998 жыл|1998]]) бітірген.&lt;br&gt;
1989-[[1992 жыл|92]] жылдары [[Қостанай]] қаласындағы №20 орта мектебінде мұғалім, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары педагогикалық институтта оқытушы, 1998-[[2010 жыл|2010]] жылдары Ботаника және фитоинтродукция институтында ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, директордың міндетін атқарушы, бас директор қызметтерін атқарған. [[2012 жыл|2012]] жылдан Қазақстан ботаникалық бақтары кеңесінің төрайымы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты — Қазақстан далалық аймақтарының флорасы мен өсімдік ресурстары, Қазақстан ботаникалық бақтары генефондын интродукция арқылы байыту, коллекциялар жинау, биоәртүрлілікті сақтау үшін бірегей генетикалық банктер құру.&lt;br&gt;
&quot;Злаки Заволжско-Казахстанской степной провинции (систематический состав, экология, география)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапттары ==
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot; (2011);
* Университеттің дамуына қосқан үлесі үшін &quot;Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл&quot; мерекелік медалі (2014); 
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016); 
* [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); 
* &quot;Алғыс&quot; медалі – Қазақстан Республикасындағы Орыс Православие Шіркеуінің Митрополиттік округінің басшысы (2016); 
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері 90&quot; мерейтойлық медалі (2019); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Ұлы Петр&quot; ордені, ынтымақтастыққа қосқан үлесі үшін (2021).&lt;ref&gt;[https://ecokazwest.kz/kz/users/665e32c57d34a34e415b246c Ситпаева Гульнара Тоқбергенқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sitpaeva-gulnara-tokbergenovna-17457 Известные учёные.]
* [https://botsad.kz/kz/news/view/kollektiv_instituta_botaniki_i_fitointroduktsii_pozdravlyaet_s_dnem_rozhdeniya_generalnogo_direktora_sitpaevu_gulnaru_tokbergenovnu Құттықтау.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]</text>
      <sha1>odhc4nlr7j9qpmvjpa8u6lynmlzdicl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578121</id>
      <parentid>3578119</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3578121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7134" sha1="90ozo6gbsfodvpmv9wcku5rvlgl1r08" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.09.1966  
 |Туған жері          = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Фёдоров ауданы|Фёдоров ауданында}} 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = Қостанай педагогикалық институты (қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл}} медалі (2011);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл}} медалі (2016);
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017);
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021);
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), Қазақстан Республикасы Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2013 жыл|2013]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 19 қыркүйекте [[Қостанай облысы]], [[Фёдоров ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

Қостанай педагогикалық институтын ([[1989 жыл|1989]], қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасын ([[1998 жыл|1998]]) бітірген.&lt;br&gt;
1989-[[1992 жыл|92]] жылдары [[Қостанай]] қаласындағы №20 орта мектебінде мұғалім, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары педагогикалық институтта оқытушы, 1998-[[2010 жыл|2010]] жылдары Ботаника және фитоинтродукция институтында ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, директордың міндетін атқарушы, бас директор қызметтерін атқарған. [[2012 жыл|2012]] жылдан Қазақстан ботаникалық бақтары кеңесінің төрайымы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты — Қазақстан далалық аймақтарының флорасы мен өсімдік ресурстары, Қазақстан ботаникалық бақтары генефондын интродукция арқылы байыту, коллекциялар жинау, биоәртүрлілікті сақтау үшін бірегей генетикалық банктер құру.&lt;br&gt;
&quot;Злаки Заволжско-Казахстанской степной провинции (систематический состав, экология, география)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапттары ==
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot; (2011);
* Университеттің дамуына қосқан үлесі үшін &quot;Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл&quot; мерекелік медалі (2014); 
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016); 
* [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); 
* &quot;Алғыс&quot; медалі – Қазақстан Республикасындағы Орыс Православие Шіркеуінің Митрополиттік округінің басшысы (2016); 
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері 90&quot; мерейтойлық медалі (2019); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Ұлы Петр&quot; ордені, ынтымақтастыққа қосқан үлесі үшін (2021).&lt;ref&gt;[https://ecokazwest.kz/kz/users/665e32c57d34a34e415b246c Ситпаева Гульнара Тоқбергенқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sitpaeva-gulnara-tokbergenovna-17457 Известные учёные.]
* [https://botsad.kz/kz/news/view/kollektiv_instituta_botaniki_i_fitointroduktsii_pozdravlyaet_s_dnem_rozhdeniya_generalnogo_direktora_sitpaevu_gulnaru_tokbergenovnu Құттықтау.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]</text>
      <sha1>90ozo6gbsfodvpmv9wcku5rvlgl1r08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578122</id>
      <parentid>3578121</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3578122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7138" sha1="gjkxidkgu8roao6b1m1js2ld6cc2v6t" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.09.1966  
 |Туған жері          = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Фёдоров ауданы|Фёдоров ауданында}} 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = Қостанай педагогикалық институты (қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл»}} медалі (2011);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* {{Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл}} медалі (2016);
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017);
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021);
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), Қазақстан Республикасы Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2013 жыл|2013]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 19 қыркүйекте [[Қостанай облысы]], [[Фёдоров ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

Қостанай педагогикалық институтын ([[1989 жыл|1989]], қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасын ([[1998 жыл|1998]]) бітірген.&lt;br&gt;
1989-[[1992 жыл|92]] жылдары [[Қостанай]] қаласындағы №20 орта мектебінде мұғалім, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары педагогикалық институтта оқытушы, 1998-[[2010 жыл|2010]] жылдары Ботаника және фитоинтродукция институтында ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, директордың міндетін атқарушы, бас директор қызметтерін атқарған. [[2012 жыл|2012]] жылдан Қазақстан ботаникалық бақтары кеңесінің төрайымы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты — Қазақстан далалық аймақтарының флорасы мен өсімдік ресурстары, Қазақстан ботаникалық бақтары генефондын интродукция арқылы байыту, коллекциялар жинау, биоәртүрлілікті сақтау үшін бірегей генетикалық банктер құру.&lt;br&gt;
&quot;Злаки Заволжско-Казахстанской степной провинции (систематический состав, экология, география)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапттары ==
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot; (2011);
* Университеттің дамуына қосқан үлесі үшін &quot;Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл&quot; мерекелік медалі (2014); 
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016); 
* [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); 
* &quot;Алғыс&quot; медалі – Қазақстан Республикасындағы Орыс Православие Шіркеуінің Митрополиттік округінің басшысы (2016); 
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері 90&quot; мерейтойлық медалі (2019); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Ұлы Петр&quot; ордені, ынтымақтастыққа қосқан үлесі үшін (2021).&lt;ref&gt;[https://ecokazwest.kz/kz/users/665e32c57d34a34e415b246c Ситпаева Гульнара Тоқбергенқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sitpaeva-gulnara-tokbergenovna-17457 Известные учёные.]
* [https://botsad.kz/kz/news/view/kollektiv_instituta_botaniki_i_fitointroduktsii_pozdravlyaet_s_dnem_rozhdeniya_generalnogo_direktora_sitpaevu_gulnaru_tokbergenovnu Құттықтау.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]</text>
      <sha1>gjkxidkgu8roao6b1m1js2ld6cc2v6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578123</id>
      <parentid>3578122</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T09:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3578123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7134" sha1="hnfcoumrav7cgcx060xqbh8cb1smle6" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 19.09.1966  
 |Туған жері          = [[Қостанай облысы]], {{туғанжері|Фёдоров ауданы|Фёдоров ауданында}} 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик  
 |Альма-матер         = Қостанай педагогикалық институты (қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011);
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2016);
* [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016);
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017);
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021);
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева''' — биология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), Қазақстан Республикасы Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2013 жыл|2013]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1966 жыл|1966]] жылы 19 қыркүйекте [[Қостанай облысы]], [[Фёдоров ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

Қостанай педагогикалық институтын ([[1989 жыл|1989]], қазіргі [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты]]), [[Ботаника және фитоинтродукция институты]]ның аспирантурасын ([[1998 жыл|1998]]) бітірген.&lt;br&gt;
1989-[[1992 жыл|92]] жылдары [[Қостанай]] қаласындағы №20 орта мектебінде мұғалім, 1992-[[1996 жыл|96]] жылдары педагогикалық институтта оқытушы, 1998-[[2010 жыл|2010]] жылдары Ботаника және фитоинтродукция институтында ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, директордың міндетін атқарушы, бас директор қызметтерін атқарған. [[2012 жыл|2012]] жылдан Қазақстан ботаникалық бақтары кеңесінің төрайымы.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты — Қазақстан далалық аймақтарының флорасы мен өсімдік ресурстары, Қазақстан ботаникалық бақтары генефондын интродукция арқылы байыту, коллекциялар жинау, биоәртүрлілікті сақтау үшін бірегей генетикалық банктер құру.&lt;br&gt;
&quot;Злаки Заволжско-Казахстанской степной провинции (систематический состав, экология, география)&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапттары ==
* &quot;[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]&quot; (2011);
* Университеттің дамуына қосқан үлесі үшін &quot;Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл&quot; мерекелік медалі (2014); 
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2016); 
* [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); 
* &quot;Алғыс&quot; медалі – Қазақстан Республикасындағы Орыс Православие Шіркеуінің Митрополиттік округінің басшысы (2016); 
* &quot;Ғылым&quot; номинациясы бойынша &quot;Еуразиялық сыйлық (арнайы жетістіктер)&quot; алтын лауреаты (2017); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері 90&quot; мерейтойлық медалі (2019); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Еңбек сіңірген ғылым және білім қайраткері&quot; құрметті атағы (2021); 
* Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының &quot;Ұлы Петр&quot; ордені, ынтымақтастыққа қосқан үлесі үшін (2021).&lt;ref&gt;[https://ecokazwest.kz/kz/users/665e32c57d34a34e415b246c Ситпаева Гульнара Тоқбергенқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://famous-scientists.ru/anketa/sitpaeva-gulnara-tokbergenovna-17457 Известные учёные.]
* [https://botsad.kz/kz/news/view/kollektiv_instituta_botaniki_i_fitointroduktsii_pozdravlyaet_s_dnem_rozhdeniya_generalnogo_direktora_sitpaevu_gulnaru_tokbergenovnu Құттықтау.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Академиктер]]</text>
      <sha1>hnfcoumrav7cgcx060xqbh8cb1smle6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Әлемдік</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778409</id>
    <revision>
      <id>3578127</id>
      <timestamp>2026-04-07T09:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="gge68hbliidfj29aogp2gyqhrf09873" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Әлемдік}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  14:49, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>gge68hbliidfj29aogp2gyqhrf09873</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Serfmuter</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778410</id>
    <revision>
      <id>3578129</id>
      <timestamp>2026-04-07T09:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="0xpnsa88wqnts647o9yi43x6ovl5fby" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Serfmuter}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:55, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>0xpnsa88wqnts647o9yi43x6ovl5fby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Blue-cats-club</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778411</id>
    <revision>
      <id>3578130</id>
      <timestamp>2026-04-07T10:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="amivg4axukb4a5hh5y71escv7m837bf" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Blue-cats-club}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:12, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>amivg4axukb4a5hh5y71escv7m837bf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:AshimovaAibota</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778412</id>
    <revision>
      <id>3578133</id>
      <timestamp>2026-04-07T10:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="ni7skqn3db11iv8h3niipuyv85wd4le" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=AshimovaAibota}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 15:25, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>ni7skqn3db11iv8h3niipuyv85wd4le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Asem Kozhakhmet</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778414</id>
    <revision>
      <id>3578143</id>
      <timestamp>2026-04-07T10:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="gre8progox8gd6n7wtptlqtcgzuoso3" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Asem Kozhakhmet}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  15:35, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>gre8progox8gd6n7wtptlqtcgzuoso3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Кайсаев Мурадым Биляшұлы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778415</id>
    <revision>
      <id>3578145</id>
      <timestamp>2026-04-07T10:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="dgmr1mdfaxpyinqig9b6w16e112hd4g" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Кайсаев Мурадым Биляшұлы}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:35, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>dgmr1mdfaxpyinqig9b6w16e112hd4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Хулкар Абдижалилқызы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778416</id>
    <revision>
      <id>3578148</id>
      <timestamp>2026-04-07T10:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="j4hgmevjbt9y9o5sh0ubkr2jg2taegu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Хулкар Абдижалилқызы}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:45, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>j4hgmevjbt9y9o5sh0ubkr2jg2taegu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Imang02</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778417</id>
    <revision>
      <id>3578151</id>
      <timestamp>2026-04-07T10:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="j2i6hvrhj0idwrjhqy8bmrhr5pwoj90" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Imang02}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 15:50, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>j2i6hvrhj0idwrjhqy8bmrhr5pwoj90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терминжасам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778419</id>
    <revision>
      <id>3578163</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omarova. ayagul</username>
        <id>150497</id>
      </contributor>
      <comment>рәсімдедім</comment>
      <origin>3578163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7661" sha1="f64s1x9r4k8jh5uvqma45wu4sepixib" xml:space="preserve">
== Қазақ терминжасамы ==
&lt;nowiki&gt;'''Қазақ терминжасамы'''&lt;/nowiki&gt; — қазақ тіліндегі арнаулы ұғым атауларын жасау, қалыптастыру, жүйелеу және қолдану үдерісі. Ол қазақ тіл білімінің маңызды салаларының бірі болып табылады және ғылым, техника, құқық, экономика, медицина, ақпараттық технологиялар сияқты әртүрлі салалардағы терминдердің ұлттық тіл негізінде жасалу заңдылықтарын қарастырады.

== Тарихы ==
Қазақ терминологиясының қалыптасуы ХХ ғасырдың басындағы ұлттық тіл білімінің дамуымен байланысты. Бұл бағыттағы алғашқы жүйелі жұмыстар Ахмет [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]] еңбектерінен бастау алады. Ол қазақ тілінің ғылыми жүйесін қалыптастыруда көптеген [[Термин|терминдерді]] [[Термин|жасап]], олардың ұлттық негізде қалыптасуына ықпал етті.

Алаш зиялылары кезеңінде қазақ тілінде ғылым тілін дамыту, ұғым атауларын қазақша беру мәселелері көтерілді. Кеңестік кезеңде терминологияны жүйелеу, біріздендіру, салалық терминологиялық сөздіктер құрастыру жұмыстары жүргізілді. Тәуелсіздік кезеңінде мемлекеттік тілдің мәртебесінің артуына байланысты қазақ терминжасамы жаңа деңгейде дамып, терминдерді ұлттық негізде қалыптастыру, оларды стандарттау және бекіту мәселелері өзекті бағыттардың бірі болды.

== Негізгі тәсілдері ==
Қазақ терминжасамында дәстүрлі түрде синтетикалық, аналитикалық және лексика-семантикалық тәсілдер қолданылады.

&lt;nowiki&gt;'''Синтетикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Синтетикалық (морфологиялық) тәсіл түбір сөзге жұрнақ жалғау арқылы жаңа термин жасауға негізделеді. Бұл тәсіл қазақ тілінің ішкі сөзжасам мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Терминжасамда өнімді қолданылатын жұрнақтарға -шы/-ші, -лық/-лік, -ма/-ме, -ым/-ім, -уыш/-уіш жатады. Осы тәсіл арқылы әртүрлі салаларда көптеген терминдер қалыптасқан.

&lt;nowiki&gt;'''Аналитикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Аналитикалық (синтаксистік) тәсіл бірнеше сөздің бірігуі, қосарлануы немесе тіркесуі арқылы термин жасауды қамтиды. Бұл тәсіл қазіргі кезеңде кеңінен қолданылады. Аналитикалық тәсілдің негізгі түрлеріне:

бірігу арқылы жасалған терминдер;

қосарланған терминдер;

сөз тіркесі арқылы жасалған терминдер;

қысқарған атаулар жатады.

Көптеген күрделі ұғымдар дәл осы тәсіл арқылы беріліп, терминдік тіркестер жүйесі қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Лексика-семантикалық тәсіл&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;

Лексика-семантикалық тәсілде бұрыннан бар сөздер жаңа арнаулы мағынада қолданылады. Бұл тәсілде жалпы қолданыстағы сөз белгілі бір салада терминдік мәнге ие болады. Мұндай терминдер көбінесе метафоралық немесе семантикалық ауысу нәтижесінде қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''Шеттілдік терминдерді игеру'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында шеттілдік терминдерді қабылдаудың бірнеше тәсілі қалыптасқан. Оларға:

терминді түпнұсқа жазылуы бойынша қабылдау;

орыс тілі арқылы қабылдау;

қазақ тілінің қосымшалары арқылы бейімдеу;

толық немесе жартылай аудару (калькалау);

дыбыстық бейімдеу жатады.

Қазіргі кезеңде ақпараттық технологиялар мен ғылымның дамуына байланысты ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісі байқалады. Бұл үрдіс жаңа терминдердің тез енуіне ықпал етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Гибрид терминдер'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында ұлттық және шеттілдік элементтердің бірігуі арқылы жасалған гибрид терминдер кездеседі. Мұндай терминдерде халықаралық термин бөлшектері қазақ тіліндегі сөздермен немесе қосымшалармен тіркесіп қолданылады. Бұл құбылыс қазіргі ғылыми және техникалық терминологияда кең таралған.

== Қазіргі даму үрдістері ==
Қазіргі қазақ терминжасамында бірнеше негізгі бағыт байқалады:

аналитикалық тәсілдің белсенді қолданылуы;

калькалау арқылы жаңа терминдер жасау;

бір ұғымға қатысты бірнеше термин нұсқасының қатар қолданылуы;

халықаралық терминдерді игерудің әртүрлі тәсілдерінің қатар қолданылуы;

ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісінің күшеюі.

Бұл үрдістер қазақ терминологиялық жүйесінің дамуы мен жаңаруына әсер етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Маңызы'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминжасамы ұлттық ғылыми тілдің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз етеді. Ол ғылым мен білім саласында қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтеді және жаңа ұғымдарды ұлттық тілде атауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар терминжасам тілдің лексикалық құрамын байытуға және терминологиялық жүйені біріздендіруге ықпал етеді.</text>
      <sha1>f64s1x9r4k8jh5uvqma45wu4sepixib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578165</id>
      <parentid>3578163</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3578165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7704" sha1="ej3nq59js50sbbmomk30z6kscrsaw3q" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|07-04-2026}}

== Қазақ терминжасамы ==
&lt;nowiki&gt;'''Қазақ терминжасамы'''&lt;/nowiki&gt; — қазақ тіліндегі арнаулы ұғым атауларын жасау, қалыптастыру, жүйелеу және қолдану үдерісі. Ол қазақ тіл білімінің маңызды салаларының бірі болып табылады және ғылым, техника, құқық, экономика, медицина, ақпараттық технологиялар сияқты әртүрлі салалардағы терминдердің ұлттық тіл негізінде жасалу заңдылықтарын қарастырады.

== Тарихы ==
Қазақ терминологиясының қалыптасуы ХХ ғасырдың басындағы ұлттық тіл білімінің дамуымен байланысты. Бұл бағыттағы алғашқы жүйелі жұмыстар Ахмет [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]] еңбектерінен бастау алады. Ол қазақ тілінің ғылыми жүйесін қалыптастыруда көптеген [[Термин|терминдерді]] [[Термин|жасап]], олардың ұлттық негізде қалыптасуына ықпал етті.

Алаш зиялылары кезеңінде қазақ тілінде ғылым тілін дамыту, ұғым атауларын қазақша беру мәселелері көтерілді. Кеңестік кезеңде терминологияны жүйелеу, біріздендіру, салалық терминологиялық сөздіктер құрастыру жұмыстары жүргізілді. Тәуелсіздік кезеңінде мемлекеттік тілдің мәртебесінің артуына байланысты қазақ терминжасамы жаңа деңгейде дамып, терминдерді ұлттық негізде қалыптастыру, оларды стандарттау және бекіту мәселелері өзекті бағыттардың бірі болды.

== Негізгі тәсілдері ==
Қазақ терминжасамында дәстүрлі түрде синтетикалық, аналитикалық және лексика-семантикалық тәсілдер қолданылады.

&lt;nowiki&gt;'''Синтетикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Синтетикалық (морфологиялық) тәсіл түбір сөзге жұрнақ жалғау арқылы жаңа термин жасауға негізделеді. Бұл тәсіл қазақ тілінің ішкі сөзжасам мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Терминжасамда өнімді қолданылатын жұрнақтарға -шы/-ші, -лық/-лік, -ма/-ме, -ым/-ім, -уыш/-уіш жатады. Осы тәсіл арқылы әртүрлі салаларда көптеген терминдер қалыптасқан.

&lt;nowiki&gt;'''Аналитикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Аналитикалық (синтаксистік) тәсіл бірнеше сөздің бірігуі, қосарлануы немесе тіркесуі арқылы термин жасауды қамтиды. Бұл тәсіл қазіргі кезеңде кеңінен қолданылады. Аналитикалық тәсілдің негізгі түрлеріне:

бірігу арқылы жасалған терминдер;

қосарланған терминдер;

сөз тіркесі арқылы жасалған терминдер;

қысқарған атаулар жатады.

Көптеген күрделі ұғымдар дәл осы тәсіл арқылы беріліп, терминдік тіркестер жүйесі қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Лексика-семантикалық тәсіл&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;

Лексика-семантикалық тәсілде бұрыннан бар сөздер жаңа арнаулы мағынада қолданылады. Бұл тәсілде жалпы қолданыстағы сөз белгілі бір салада терминдік мәнге ие болады. Мұндай терминдер көбінесе метафоралық немесе семантикалық ауысу нәтижесінде қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''Шеттілдік терминдерді игеру'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында шеттілдік терминдерді қабылдаудың бірнеше тәсілі қалыптасқан. Оларға:

терминді түпнұсқа жазылуы бойынша қабылдау;

орыс тілі арқылы қабылдау;

қазақ тілінің қосымшалары арқылы бейімдеу;

толық немесе жартылай аудару (калькалау);

дыбыстық бейімдеу жатады.

Қазіргі кезеңде ақпараттық технологиялар мен ғылымның дамуына байланысты ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісі байқалады. Бұл үрдіс жаңа терминдердің тез енуіне ықпал етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Гибрид терминдер'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында ұлттық және шеттілдік элементтердің бірігуі арқылы жасалған гибрид терминдер кездеседі. Мұндай терминдерде халықаралық термин бөлшектері қазақ тіліндегі сөздермен немесе қосымшалармен тіркесіп қолданылады. Бұл құбылыс қазіргі ғылыми және техникалық терминологияда кең таралған.

== Қазіргі даму үрдістері ==
Қазіргі қазақ терминжасамында бірнеше негізгі бағыт байқалады:

аналитикалық тәсілдің белсенді қолданылуы;

калькалау арқылы жаңа терминдер жасау;

бір ұғымға қатысты бірнеше термин нұсқасының қатар қолданылуы;

халықаралық терминдерді игерудің әртүрлі тәсілдерінің қатар қолданылуы;

ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісінің күшеюі.

Бұл үрдістер қазақ терминологиялық жүйесінің дамуы мен жаңаруына әсер етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Маңызы'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминжасамы ұлттық ғылыми тілдің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз етеді. Ол ғылым мен білім саласында қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтеді және жаңа ұғымдарды ұлттық тілде атауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар терминжасам тілдің лексикалық құрамын байытуға және терминологиялық жүйені біріздендіруге ықпал етеді.</text>
      <sha1>ej3nq59js50sbbmomk30z6kscrsaw3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578192</id>
      <parentid>3578165</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omarova. ayagul</username>
        <id>150497</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3578192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8102" sha1="ncy7l9xgh6qrr56lvvyp8nnqadz8yp5" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|07-04-2026}}

== Қазақ терминжасамы ==
&lt;nowiki&gt;'''Қазақ терминжасамы'''&lt;/nowiki&gt; — қазақ тіліндегі арнаулы ұғым атауларын жасау, қалыптастыру, жүйелеу және қолдану үдерісі. Ол қазақ тіл білімінің маңызды салаларының бірі болып табылады және ғылым, техника, құқық, экономика, медицина, ақпараттық технологиялар сияқты әртүрлі салалардағы терминдердің ұлттық тіл негізінде жасалу заңдылықтарын қарастырады&lt;ref&gt;Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. – Алматы, 2014.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Қазақ терминологиясының қалыптасуы ХХ ғасырдың басындағы ұлттық тіл білімінің дамуымен байланысты. Бұл бағыттағы алғашқы жүйелі жұмыстар Ахмет [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]] еңбектерінен бастау алады. Ол қазақ тілінің ғылыми жүйесін қалыптастыруда көптеген [[Термин|терминдерді]] [[Термин|жасап]], олардың ұлттық негізде қалыптасуына ықпал етті.

Алаш зиялылары кезеңінде қазақ тілінде ғылым тілін дамыту, ұғым атауларын қазақша беру мәселелері көтерілді. Кеңестік кезеңде терминологияны жүйелеу, біріздендіру, салалық терминологиялық сөздіктер құрастыру жұмыстары жүргізілді. Тәуелсіздік кезеңінде мемлекеттік тілдің мәртебесінің артуына байланысты қазақ терминжасамы жаңа деңгейде дамып, терминдерді ұлттық негізде қалыптастыру, оларды стандарттау және бекіту мәселелері өзекті бағыттардың бірі болды&lt;ref&gt;Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.&lt;/ref&gt;.

== Негізгі тәсілдері ==
Қазақ терминжасамында дәстүрлі түрде синтетикалық, аналитикалық және лексика-семантикалық тәсілдер қолданылады.

&lt;nowiki&gt;'''Синтетикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Синтетикалық (морфологиялық) тәсіл түбір сөзге жұрнақ жалғау арқылы жаңа термин жасауға негізделеді. Бұл тәсіл қазақ тілінің ішкі сөзжасам мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Терминжасамда өнімді қолданылатын жұрнақтарға -шы/-ші, -лық/-лік, -ма/-ме, -ым/-ім, -уыш/-уіш жатады. Осы тәсіл арқылы әртүрлі салаларда көптеген терминдер қалыптасқан.

&lt;nowiki&gt;'''Аналитикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Аналитикалық (синтаксистік) тәсіл бірнеше сөздің бірігуі, қосарлануы немесе тіркесуі арқылы термин жасауды қамтиды. Бұл тәсіл қазіргі кезеңде кеңінен қолданылады. Аналитикалық тәсілдің негізгі түрлеріне:

бірігу арқылы жасалған терминдер;

қосарланған терминдер;

сөз тіркесі арқылы жасалған терминдер;

қысқарған атаулар жатады.

Көптеген күрделі ұғымдар дәл осы тәсіл арқылы беріліп, терминдік тіркестер жүйесі қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Лексика-семантикалық тәсіл&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;

Лексика-семантикалық тәсілде бұрыннан бар сөздер жаңа арнаулы мағынада қолданылады. Бұл тәсілде жалпы қолданыстағы сөз белгілі бір салада терминдік мәнге ие болады. Мұндай терминдер көбінесе метафоралық немесе семантикалық ауысу нәтижесінде қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''Шеттілдік терминдерді игеру'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында шеттілдік терминдерді қабылдаудың бірнеше тәсілі қалыптасқан. Оларға:

терминді түпнұсқа жазылуы бойынша қабылдау;

орыс тілі арқылы қабылдау;

қазақ тілінің қосымшалары арқылы бейімдеу;

толық немесе жартылай аудару (калькалау);

дыбыстық бейімдеу жатады.

Қазіргі кезеңде ақпараттық технологиялар мен ғылымның дамуына байланысты ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісі байқалады. Бұл үрдіс жаңа терминдердің тез енуіне ықпал етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Гибрид терминдер'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында ұлттық және шеттілдік элементтердің бірігуі арқылы жасалған гибрид терминдер кездеседі. Мұндай терминдерде халықаралық термин бөлшектері қазақ тіліндегі сөздермен немесе қосымшалармен тіркесіп қолданылады. Бұл құбылыс қазіргі ғылыми және техникалық терминологияда кең таралған&lt;ref&gt;Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының мәселелері. – Алматы, 2000.&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі даму үрдістері ==
Қазіргі қазақ терминжасамында бірнеше негізгі бағыт байқалады:

аналитикалық тәсілдің белсенді қолданылуы;

калькалау арқылы жаңа терминдер жасау;

бір ұғымға қатысты бірнеше термин нұсқасының қатар қолданылуы;

халықаралық терминдерді игерудің әртүрлі тәсілдерінің қатар қолданылуы;

ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісінің күшеюі.

Бұл үрдістер қазақ терминологиялық жүйесінің дамуы мен жаңаруына әсер етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Маңызы'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминжасамы ұлттық ғылыми тілдің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз етеді. Ол ғылым мен білім саласында қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтеді және жаңа ұғымдарды ұлттық тілде атауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар терминжасам тілдің лексикалық құрамын байытуға және терминологиялық жүйені біріздендіруге ықпал етеді.</text>
      <sha1>ncy7l9xgh6qrr56lvvyp8nnqadz8yp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578193</id>
      <parentid>3578192</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omarova. ayagul</username>
        <id>150497</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Терминология|Терминология]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8143" sha1="f0mzimv2v46grvijd0kgf5so3xibm8m" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|07-04-2026}}

== Қазақ терминжасамы ==
&lt;nowiki&gt;'''Қазақ терминжасамы'''&lt;/nowiki&gt; — қазақ тіліндегі арнаулы ұғым атауларын жасау, қалыптастыру, жүйелеу және қолдану үдерісі. Ол қазақ тіл білімінің маңызды салаларының бірі болып табылады және ғылым, техника, құқық, экономика, медицина, ақпараттық технологиялар сияқты әртүрлі салалардағы терминдердің ұлттық тіл негізінде жасалу заңдылықтарын қарастырады&lt;ref&gt;Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. – Алматы, 2014.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Қазақ терминологиясының қалыптасуы ХХ ғасырдың басындағы ұлттық тіл білімінің дамуымен байланысты. Бұл бағыттағы алғашқы жүйелі жұмыстар Ахмет [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]] еңбектерінен бастау алады. Ол қазақ тілінің ғылыми жүйесін қалыптастыруда көптеген [[Термин|терминдерді]] [[Термин|жасап]], олардың ұлттық негізде қалыптасуына ықпал етті.

Алаш зиялылары кезеңінде қазақ тілінде ғылым тілін дамыту, ұғым атауларын қазақша беру мәселелері көтерілді. Кеңестік кезеңде терминологияны жүйелеу, біріздендіру, салалық терминологиялық сөздіктер құрастыру жұмыстары жүргізілді. Тәуелсіздік кезеңінде мемлекеттік тілдің мәртебесінің артуына байланысты қазақ терминжасамы жаңа деңгейде дамып, терминдерді ұлттық негізде қалыптастыру, оларды стандарттау және бекіту мәселелері өзекті бағыттардың бірі болды&lt;ref&gt;Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.&lt;/ref&gt;.

== Негізгі тәсілдері ==
Қазақ терминжасамында дәстүрлі түрде синтетикалық, аналитикалық және лексика-семантикалық тәсілдер қолданылады.

&lt;nowiki&gt;'''Синтетикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Синтетикалық (морфологиялық) тәсіл түбір сөзге жұрнақ жалғау арқылы жаңа термин жасауға негізделеді. Бұл тәсіл қазақ тілінің ішкі сөзжасам мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Терминжасамда өнімді қолданылатын жұрнақтарға -шы/-ші, -лық/-лік, -ма/-ме, -ым/-ім, -уыш/-уіш жатады. Осы тәсіл арқылы әртүрлі салаларда көптеген терминдер қалыптасқан.

&lt;nowiki&gt;'''Аналитикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Аналитикалық (синтаксистік) тәсіл бірнеше сөздің бірігуі, қосарлануы немесе тіркесуі арқылы термин жасауды қамтиды. Бұл тәсіл қазіргі кезеңде кеңінен қолданылады. Аналитикалық тәсілдің негізгі түрлеріне:

бірігу арқылы жасалған терминдер;

қосарланған терминдер;

сөз тіркесі арқылы жасалған терминдер;

қысқарған атаулар жатады.

Көптеген күрделі ұғымдар дәл осы тәсіл арқылы беріліп, терминдік тіркестер жүйесі қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Лексика-семантикалық тәсіл&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;

Лексика-семантикалық тәсілде бұрыннан бар сөздер жаңа арнаулы мағынада қолданылады. Бұл тәсілде жалпы қолданыстағы сөз белгілі бір салада терминдік мәнге ие болады. Мұндай терминдер көбінесе метафоралық немесе семантикалық ауысу нәтижесінде қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''Шеттілдік терминдерді игеру'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында шеттілдік терминдерді қабылдаудың бірнеше тәсілі қалыптасқан. Оларға:

терминді түпнұсқа жазылуы бойынша қабылдау;

орыс тілі арқылы қабылдау;

қазақ тілінің қосымшалары арқылы бейімдеу;

толық немесе жартылай аудару (калькалау);

дыбыстық бейімдеу жатады.

Қазіргі кезеңде ақпараттық технологиялар мен ғылымның дамуына байланысты ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісі байқалады. Бұл үрдіс жаңа терминдердің тез енуіне ықпал етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Гибрид терминдер'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында ұлттық және шеттілдік элементтердің бірігуі арқылы жасалған гибрид терминдер кездеседі. Мұндай терминдерде халықаралық термин бөлшектері қазақ тіліндегі сөздермен немесе қосымшалармен тіркесіп қолданылады. Бұл құбылыс қазіргі ғылыми және техникалық терминологияда кең таралған&lt;ref&gt;Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының мәселелері. – Алматы, 2000.&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі даму үрдістері ==
Қазіргі қазақ терминжасамында бірнеше негізгі бағыт байқалады:

аналитикалық тәсілдің белсенді қолданылуы;

калькалау арқылы жаңа терминдер жасау;

бір ұғымға қатысты бірнеше термин нұсқасының қатар қолданылуы;

халықаралық терминдерді игерудің әртүрлі тәсілдерінің қатар қолданылуы;

ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісінің күшеюі.

Бұл үрдістер қазақ терминологиялық жүйесінің дамуы мен жаңаруына әсер етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Маңызы'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминжасамы ұлттық ғылыми тілдің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз етеді. Ол ғылым мен білім саласында қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтеді және жаңа ұғымдарды ұлттық тілде атауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар терминжасам тілдің лексикалық құрамын байытуға және терминологиялық жүйені біріздендіруге ықпал етеді.

[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>f0mzimv2v46grvijd0kgf5so3xibm8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578194</id>
      <parentid>3578193</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omarova. ayagul</username>
        <id>150497</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ терминологиясы|Қазақ терминологиясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8198" sha1="dsl71sgs6z1ioxvphqjo6y97htv395d" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|07-04-2026}}

== Қазақ терминжасамы ==
&lt;nowiki&gt;'''Қазақ терминжасамы'''&lt;/nowiki&gt; — қазақ тіліндегі арнаулы ұғым атауларын жасау, қалыптастыру, жүйелеу және қолдану үдерісі. Ол қазақ тіл білімінің маңызды салаларының бірі болып табылады және ғылым, техника, құқық, экономика, медицина, ақпараттық технологиялар сияқты әртүрлі салалардағы терминдердің ұлттық тіл негізінде жасалу заңдылықтарын қарастырады&lt;ref&gt;Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. – Алматы, 2014.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Қазақ терминологиясының қалыптасуы ХХ ғасырдың басындағы ұлттық тіл білімінің дамуымен байланысты. Бұл бағыттағы алғашқы жүйелі жұмыстар Ахмет [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы]] еңбектерінен бастау алады. Ол қазақ тілінің ғылыми жүйесін қалыптастыруда көптеген [[Термин|терминдерді]] [[Термин|жасап]], олардың ұлттық негізде қалыптасуына ықпал етті.

Алаш зиялылары кезеңінде қазақ тілінде ғылым тілін дамыту, ұғым атауларын қазақша беру мәселелері көтерілді. Кеңестік кезеңде терминологияны жүйелеу, біріздендіру, салалық терминологиялық сөздіктер құрастыру жұмыстары жүргізілді. Тәуелсіздік кезеңінде мемлекеттік тілдің мәртебесінің артуына байланысты қазақ терминжасамы жаңа деңгейде дамып, терминдерді ұлттық негізде қалыптастыру, оларды стандарттау және бекіту мәселелері өзекті бағыттардың бірі болды&lt;ref&gt;Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.&lt;/ref&gt;.

== Негізгі тәсілдері ==
Қазақ терминжасамында дәстүрлі түрде синтетикалық, аналитикалық және лексика-семантикалық тәсілдер қолданылады.

&lt;nowiki&gt;'''Синтетикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Синтетикалық (морфологиялық) тәсіл түбір сөзге жұрнақ жалғау арқылы жаңа термин жасауға негізделеді. Бұл тәсіл қазақ тілінің ішкі сөзжасам мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Терминжасамда өнімді қолданылатын жұрнақтарға -шы/-ші, -лық/-лік, -ма/-ме, -ым/-ім, -уыш/-уіш жатады. Осы тәсіл арқылы әртүрлі салаларда көптеген терминдер қалыптасқан.

&lt;nowiki&gt;'''Аналитикалық тәсіл'''&lt;/nowiki&gt;

Аналитикалық (синтаксистік) тәсіл бірнеше сөздің бірігуі, қосарлануы немесе тіркесуі арқылы термин жасауды қамтиды. Бұл тәсіл қазіргі кезеңде кеңінен қолданылады. Аналитикалық тәсілдің негізгі түрлеріне:

бірігу арқылы жасалған терминдер;

қосарланған терминдер;

сөз тіркесі арқылы жасалған терминдер;

қысқарған атаулар жатады.

Көптеген күрделі ұғымдар дәл осы тәсіл арқылы беріліп, терминдік тіркестер жүйесі қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Лексика-семантикалық тәсіл&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;

Лексика-семантикалық тәсілде бұрыннан бар сөздер жаңа арнаулы мағынада қолданылады. Бұл тәсілде жалпы қолданыстағы сөз белгілі бір салада терминдік мәнге ие болады. Мұндай терминдер көбінесе метафоралық немесе семантикалық ауысу нәтижесінде қалыптасады.

&lt;nowiki&gt;'''Шеттілдік терминдерді игеру'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында шеттілдік терминдерді қабылдаудың бірнеше тәсілі қалыптасқан. Оларға:

терминді түпнұсқа жазылуы бойынша қабылдау;

орыс тілі арқылы қабылдау;

қазақ тілінің қосымшалары арқылы бейімдеу;

толық немесе жартылай аудару (калькалау);

дыбыстық бейімдеу жатады.

Қазіргі кезеңде ақпараттық технологиялар мен ғылымның дамуына байланысты ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісі байқалады. Бұл үрдіс жаңа терминдердің тез енуіне ықпал етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Гибрид терминдер'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминологиясында ұлттық және шеттілдік элементтердің бірігуі арқылы жасалған гибрид терминдер кездеседі. Мұндай терминдерде халықаралық термин бөлшектері қазақ тіліндегі сөздермен немесе қосымшалармен тіркесіп қолданылады. Бұл құбылыс қазіргі ғылыми және техникалық терминологияда кең таралған&lt;ref&gt;Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының мәселелері. – Алматы, 2000.&lt;/ref&gt;.

== Қазіргі даму үрдістері ==
Қазіргі қазақ терминжасамында бірнеше негізгі бағыт байқалады:

аналитикалық тәсілдің белсенді қолданылуы;

калькалау арқылы жаңа терминдер жасау;

бір ұғымға қатысты бірнеше термин нұсқасының қатар қолданылуы;

халықаралық терминдерді игерудің әртүрлі тәсілдерінің қатар қолданылуы;

ағылшын тілінен терминдерді тікелей қабылдау үрдісінің күшеюі.

Бұл үрдістер қазақ терминологиялық жүйесінің дамуы мен жаңаруына әсер етеді.

&lt;nowiki&gt;'''Маңызы'''&lt;/nowiki&gt;

Қазақ терминжасамы ұлттық ғылыми тілдің қалыптасуы мен дамуын қамтамасыз етеді. Ол ғылым мен білім саласында қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейтеді және жаңа ұғымдарды ұлттық тілде атауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар терминжасам тілдің лексикалық құрамын байытуға және терминологиялық жүйені біріздендіруге ықпал етеді.

[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Қазақ терминологиясы]]</text>
      <sha1>dsl71sgs6z1ioxvphqjo6y97htv395d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Operator Saka</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778421</id>
    <revision>
      <id>3578167</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="352" sha1="n1113vyg0494fxh1pnacgkuctdobad1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Operator Saka}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:07, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>n1113vyg0494fxh1pnacgkuctdobad1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778422</id>
    <revision>
      <id>3578172</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Киносыйлық | атауы              = Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы | сипаттамасы        = Directors Guild of America Award | сурет              = DGAAward.png | сурет_ені          = 200px | сурет_сипаттамасы  = Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының медальоны | уақыты             = 1948  | орны               = {{...</comment>
      <origin>3578172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10052" sha1="jihnkj3gm3qn6x1kywxg6syw2s9woyd" xml:space="preserve">{{Киносыйлық
| атауы              = Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы
| сипаттамасы        = Directors Guild of America Award
| сурет              = DGAAward.png
| сурет_ені          = 200px
| сурет_сипаттамасы  = Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының медальоны
| уақыты             = 1948 
| орны               = {{Байрақ|АҚШ}}
| ұйымдастырушылар   = [[Америка режиссерлер гильдиясы]]
| сайт               = {{URL|https://www.dga.org/}}
| алдыңғы            = 
| келесі             = 
}}
'''Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы''' ({{lang-en|Directors Guild of America Award}}, '''DGA''') — кино және телевизия [[Режиссерлік өнер|режиссура]]сы саласындағы үздік жетістіктер үшін берілетін жыл сайынғы америкалық марапат. Сыйлықтың негізін 1948 жылы [[Америка режиссерлер гильдиясы]]ның президенті Джордж Маршалл қалаған.&lt;ref name=dga&gt;{{cite web |url=http://www.dga.org/Awards/History.aspx |title=DGA Awards History |publisher=Directors Guild of America Award |access-date=2016-04-24 |lang=en |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905092437/http://www.dga.org/Awards/History.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы DGA сыйлығы 1938 жылы [[Дэвид Уорк Гриффит|Д. У. Гриффит]]ке «Гильдияның құрметті мүшесі» ретінде берілді.

== Санаттар ==

=== Негізгі номинациялар ===
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік толық метражды фильм режиссурасы үшін сыйлығы|Толық метражды фильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Feature Film}}: 1948/49 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік деректі фильм режиссурасы үшін сыйлығы|Деректі фильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Documentaries}}: 1991 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Майкл Аптед атындағы үздік дебюттік толық метражды фильм режиссурасы үшін сыйлығы|Дебюттік фильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – First-Time Feature Film}}: 2015 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік комедиялық сериал режиссурасы үшін сыйлығы|Комедиялық сериал режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Comedy Series}}: 1971 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік жарнама режиссурасы үшін сыйлығы|Жарнама режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Commercials}}: 1979 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік драмалық сериал режиссурасы үшін сыйлығы|Драмалық сериал режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Drama Series}}: 1971 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік мини-сериал немесе телефильм режиссурасы үшін сыйлығы|Мини-сериал немесе телефильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Miniseries or TV Film}}: 1971 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік реалити-бағдарлама режиссурасы үшін сыйлығы|Реалити-бағдарлама режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Reality Programs}}: 2005 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік жүйелі ойын-сауық бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Ойын-сауық бағдарламалары режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Variety Series}}: 2013 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік арнайы ойын-сауық бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Арнайы ойын-сауық шоулары режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Variety Specials}}: 2013 жылдан бастап

=== Арнайы сыйлықтар ===
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының толық метражды кинодағы өмірлік жетістіктері үшін сыйлығы|Кинодағы өмірлік жетістіктері үшін|en|Directors Guild of America Lifetime Achievement Award – Feature Film}}: 1952 жылдан бастап (1999 жылға дейін Д. У. Гриффит атындағы сыйлық)
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының телевизиядағы өмірлік жетістіктері үшін сыйлығы|Телевизиядағы өмірлік жетістіктері үшін|en|Directors Guild of America Lifetime Achievement Award – Television}}: 2014 жылдан бастап
* Жаңалықтар режиссурасындағы өмірлік жетістіктері (Lifetime Achievement in News Direction): 1995 жылдан бастап
* Спорт режиссурасындағы өмірлік жетістіктері үшін (Lifetime Achievement in Sports Direction): 1991 жылдан бастап
* Құрметті өмірлік мүше (Honorary Life Member)
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Фрэнк Капра атындағы жетістік сыйлығы|Фрэнк Капра сыйлығы|en|Frank Capra Achievement Award}}: 1979 жылдан бастап
* Роберт Б. Олдрич сыйлығы (Robert B. Aldrich Service Award): 1983 жылдан бастап
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Франклин Дж. Шаффнер атындағы жетістік сыйлығы|Франклин Дж. Шаффнер сыйлығы|en|Franklin J. Schaffner Achievement Award}}: 1990 жылдан бастап
* Президент сыйлығы (Presidents Award): 1997 жылдан бастап
* Әртүрлілік сыйлығы (Diversity Award): 1996 жылдан бастап

=== Тоқтатылған санаттар ===
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының өзекті оқиғалар режиссурасы үшін сыйлығы|Өзекті оқиғалар режиссурасы|en|Actuality}}: 1977–1980
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік балалар бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Балалар бағдарламалары режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Children's Programs}}: 1996–2024
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік күндізгі сериал режиссурасы үшін сыйлығы|Күндізгі сериалдар режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Daytime Serials}}: 1991–2012
* Деректі фильм / Өзекті оқиғалар: 1982–1990
* Деректі фильм / Жаңалықтар: 1971–1981
* Деректі телевизия: 1977–1981
* Күндізгі драмалық шоу: 1983–1994
* Алтын мерейтой арнайы сыйлығы: 1986
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік музыкалық ойын-сауық бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Музыкалық ойын-сауық режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Musical Variety}}: 1971–2012
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік телевизия режиссері сыйлығы|Телевизия режиссері|en|Outstanding Television Director}}: 1971–1975
* {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Престон Стерджес атындағы сыйлығы|Престон Стерджес сыйлығы|en|Preston Sturges Award}}: 1990, 1991, 1993
* Спорт: 1984–1990
* Телевизия: 1953–1970

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ киножүлделері]]</text>
      <sha1>jihnkj3gm3qn6x1kywxg6syw2s9woyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778423</id>
    <redirect title="Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы" />
    <revision>
      <id>3578179</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3578179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="50fyzh0ywap5rzu7jwqnl0xhnlpbvcn" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы]]</text>
      <sha1>50fyzh0ywap5rzu7jwqnl0xhnlpbvcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цифрландыру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778425</id>
    <revision>
      <id>3578205</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Digital Jetisu</username>
        <id>179295</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  '''Цифрландыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдері...</comment>
      <origin>3578205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6113" sha1="mcqqga5tvwphwq3enigok8lzetprkqx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрландыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>mcqqga5tvwphwq3enigok8lzetprkqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578207</id>
      <parentid>3578205</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Digital Jetisu</username>
        <id>179295</id>
      </contributor>
      <comment>Сурет қосылды</comment>
      <origin>3578207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6163" sha1="moez5ycrib6q826971s2oe3tzc1f6o4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:AI Humans and Robots.jpg|нобай]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрландыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>moez5ycrib6q826971s2oe3tzc1f6o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Светлана Өдепқызы Смағұлова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778426</id>
    <revision>
      <id>3578210</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Светлана Өдепқызы Смағұлова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 04.09.1968    |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, Көкжыра (Абай облы...</comment>
      <origin>3578210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5086" sha1="o75jqfmt38zdtg0tka269axhg7ttxeq" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Светлана Өдепқызы Смағұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 04.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық университеті]].
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Светлана Өдепқызы Смағұлова''' — тарих ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), доцент ([[2004 жыл|2004]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 4 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1993 жыл|1993]]) бітірген. 1993-[[2011 жыл|2011]] жылдары [[Тарих және этнология институты]]нда аға лаборант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер, директордың орынбасары қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[2020 жыл|2020]]-[[2021 жыл|21]] жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[Орталық ғылыми кітапхана]]сында, 2021-[[2022 жыл|22]] жылдары Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының [[Әлеуметтік зерттеулер]] орталығының меңгерушісі, 2022-[[2023 жыл|23]] жылдары А. Байтұрсынұлы мұражай-үйінің бас ғылыми қызметкері қызметтерін атқарды. 2023 жылдан [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Қазақстан тарихы кафедрасының доценті.&lt;ref&gt;[https://abaiuniversity.edu.kz/kz/6384/personal/ Смағұлова Светлана Одепқызы.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстандағы жер мәселесі мен патша саясатына қарсы күрес жүргізген ұлттық интеллигенцияның қазақ қоғамындағы рөлін, XX ғасырдағы Қазақстандағы саяси оқиғаларды, Алаш қайраткерлерінің қоғамдық-саяси қызметтерін, &quot;Үш жүз&quot; партиясының қызметін, XIX ғасырдың 20-30-жылдарындағы қазақ мерзімді баспасөзінің қалыптасуы мен деректік маңызын зерттеу.&lt;br&gt;
450-дей ғылыми еңбектің, оның ішінде7 монографияның, 40-тан астам ғылыми жинақтың, жоғары оқу орындары мен жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу-әдістемелік бағдарламалар мен дидиктикалық оқу құралдарының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhasalash.kz/news/balalardi-bauday-kigan-asharshilik-ba6ceb/ Балаларды баудай қиған ашаршылық.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>o75jqfmt38zdtg0tka269axhg7ttxeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578212</id>
      <parentid>3578210</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5204" sha1="3iu05gc12dl4uvdmzszxtdkxf4cgamy" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Светлана Өдепқызы Смағұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 04.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық университеті]].
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Светлана Өдепқызы Смағұлова''' — тарих ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), доцент ([[2004 жыл|2004]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 4 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1993 жыл|1993]]) бітірген. 1993-[[2011 жыл|2011]] жылдары [[Тарих және этнология институты]]нда аға лаборант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер, директордың орынбасары қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[2020 жыл|2020]]-[[2021 жыл|21]] жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[Орталық ғылыми кітапхана]]сында, 2021-[[2022 жыл|22]] жылдары Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының [[Әлеуметтік зерттеулер]] орталығының меңгерушісі, 2022-[[2023 жыл|23]] жылдары А. Байтұрсынұлы мұражай-үйінің бас ғылыми қызметкері қызметтерін атқарды. 2023 жылдан [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Қазақстан тарихы кафедрасының доценті.&lt;ref&gt;[https://abaiuniversity.edu.kz/kz/6384/personal/ Смағұлова Светлана Одепқызы.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстандағы жер мәселесі мен патша саясатына қарсы күрес жүргізген ұлттық интеллигенцияның қазақ қоғамындағы рөлін, XX ғасырдағы Қазақстандағы саяси оқиғаларды, Алаш қайраткерлерінің қоғамдық-саяси қызметтерін, &quot;Үш жүз&quot; партиясының қызметін, XIX ғасырдың 20-30-жылдарындағы қазақ мерзімді баспасөзінің қалыптасуы мен деректік маңызын зерттеу.&lt;br&gt;
450-дей ғылыми еңбектің, оның ішінде7 монографияның, 40-тан астам ғылыми жинақтың, жоғары оқу орындары мен жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу-әдістемелік бағдарламалар мен дидиктикалық оқу құралдарының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhasalash.kz/news/balalardi-bauday-kigan-asharshilik-ba6ceb/ Балаларды баудай қиған ашаршылық.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>3iu05gc12dl4uvdmzszxtdkxf4cgamy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3578213</id>
      <parentid>3578212</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T11:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3578213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5340" sha1="mqmlu7phb70z3ypwujvnj81n165yqvi" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Светлана Өдепқызы Смағұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 04.09.1968  
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық университеті]].
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Светлана Өдепқызы Смағұлова''' — тарих ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), доцент ([[2004 жыл|2004]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1968 жыл|1968]] жылы 4 қыркүйекте қазіргі [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Көкжыра (Абай облысы)|Көкжыра]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1993 жыл|1993]]) бітірген. 1993-[[2011 жыл|2011]] жылдары [[Тарих және этнология институты]]нда аға лаборант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер, директордың орынбасары қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[2020 жыл|2020]]-[[2021 жыл|21]] жылдары [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның [[Орталық ғылыми кітапхана]]сында, 2021-[[2022 жыл|22]] жылдары Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының [[Әлеуметтік зерттеулер]] орталығының меңгерушісі, 2022-[[2023 жыл|23]] жылдары А. Байтұрсынұлы мұражай-үйінің бас ғылыми қызметкері қызметтерін атқарды. 2023 жылдан [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Қазақстан тарихы кафедрасының доценті.&lt;ref&gt;[https://abaiuniversity.edu.kz/kz/6384/personal/ Смағұлова Светлана Одепқызы.]&lt;/ref&gt;

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстандағы жер мәселесі мен патша саясатына қарсы күрес жүргізген ұлттық интеллигенцияның қазақ қоғамындағы рөлін, XX ғасырдағы Қазақстандағы саяси оқиғаларды, Алаш қайраткерлерінің қоғамдық-саяси қызметтерін, &quot;Үш жүз&quot; партиясының қызметін, XIX ғасырдың 20-30-жылдарындағы қазақ мерзімді баспасөзінің қалыптасуы мен деректік маңызын зерттеу.&lt;br&gt;
450-дей ғылыми еңбектің, оның ішінде7 монографияның, 40-тан астам ғылыми жинақтың, жоғары оқу орындары мен жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу-әдістемелік бағдарламалар мен дидиктикалық оқу құралдарының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhasalash.kz/news/balalardi-bauday-kigan-asharshilik-ba6ceb/ Балаларды баудай қиған ашаршылық.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары]]</text>
      <sha1>mqmlu7phb70z3ypwujvnj81n165yqvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:SVP-8672</title>
    <ns>3</ns>
    <id>778427</id>
    <revision>
      <id>3578211</id>
      <timestamp>2026-04-07T11:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3578211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="qqpq0f2j5na6wwc8kz6mzufo2wv2v4k" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=SVP-8672}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:46, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05)</text>
      <sha1>qqpq0f2j5na6wwc8kz6mzufo2wv2v4k</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>